បារាជិកកណ្ឌោ

ឥទានិ យទេតំ និទានានន្តរំ តត្រិមេ ចត្តារោតិអាទិ បារាជិកកណ្ឌំ, តត្ថ តត្រាតិ តស្មិំ ‘‘បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិស្សាមី’’តិ ឯវំ វុត្តេ បាតិមោក្ខេ. ឥមេតិ ឥទានិ វត្តព្ពានំ អភិមុខីករណំ. ចត្តារោតិ គណនបរិច្ឆេទោ. បារាជិកាតិ ឯវំនាមកា. ធម្មាតិ អាបត្តិយោ. ឧទ្ទេសំ អាគច្ឆន្តីតិ សរូបេន ឧទ្ទិសិតព្ពតំ អាគច្ឆន្តិ, ន និទានេ វិយ ‘‘យស្ស សិយា អាបត្តី’’តិ សាធារណវចនមត្តេន.

១. បឋមបារាជិកវណ្ណនា

យោ បនាតិ រស្សទីឃាទិនា លិង្គាទិភេទេន យោ កោចិ. ភិក្ខូតិ ឯហិភិក្ខុឧបសម្បទា, សរណគមនូបសម្បទា, ឱវាទប្បដិគ្គហណូបសម្បទា, បញ្ហាព្យាករណូបសម្បទា, អដ្ឋគរុធម្មប្បដិគ្គហណូបសម្បទា, ទូតេនូបសម្បទា, អដ្ឋវាចិកូបសម្បទា, ញត្តិចតុត្ថកម្មូបសម្បទាតិ ឥមាសុ អដ្ឋសុ ឧបសម្បទាសុ ញត្តិចតុត្ថេន ឧបសម្បទាកម្មេន អកុប្បេន ឋានារហេន ឧបសម្បន្នោ. តស្ស បន កម្មស្ស វត្ថុញត្តិអនុស្សាវន សីមា បរិសាសម្បត្តិវសេន អកុប្បតា វេទិតព្ពា.

តត្ថ វត្ថូតិ ឧបសម្បទាបេក្ខោ បុគ្គលោ, សោ ឋបេត្វា ឩនវីសតិវស្សំ អន្តិមវត្ថុអជ្ឈាបន្នបុព្ពំ, បណ្ឌកាទយោ ច ឯកាទស អភព្ពបុគ្គលេ វេទិតព្ពោ. តត្ថ ឩនវីសតិវស្សោ នាម បដិសន្ធិគ្គហណតោ បដ្ឋាយ អបរិបុណ្ណវីសតិវស្សោ. អន្តិមវត្ថុអជ្ឈាបន្នបុព្ពោ នាម ចតុន្នំ បារាជិកានំ អញ្ញតរំ អជ្ឈាបន្នបុព្ពោ. បណ្ឌកាទយោ វជ្ជនីយបុគ្គលកថាយំ វុត្តា. តេសុ អាសិត្តបណ្ឌកញ្ច ឧសូយបណ្ឌកញ្ច ឋបេត្វា ឱបក្កមិកបណ្ឌកោ នបុំសកបណ្ឌកោ បណ្ឌកភាវបក្ខេ ឋិតោ បក្ខបណ្ឌកោ ច ឥធ អធិប្បេតោ.

ថេយ្យសំវាសកោ បន តិវិធោ លិង្គត្ថេនកោ សំវាសត្ថេនកោ ឧភយត្ថេនកោតិ. តត្ថ យោ សយំ បព្ពជិត្វា ន ភិក្ខុវស្សានិ គណេតិ, ន យថាវុឌ្ឍំ ភិក្ខូនំ វា សាមណេរានំ វា វន្ទនំ សាទិយតិ, ន អាសនេន បដិពាហតិ, ន ឧបោសថាទីសុ សន្ទិស្សតិ, អយំ អសុទ្ធចិត្តតាយ លិង្គមត្តស្សេវ ថេនិតត្តា លិង្គត្ថេនកោ នាម. យោ បន ភិក្ខូហិ បព្ពជិតោ សាមណេរោ សមានោ កាសាយានិ អបនេត្វា តេសុ សឧស្សាហោវ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវិត្វា បុន និវាសេត្វា សាមណេរភាវំ បដិជានាតិ, អយំ ភិក្ខូហិ ទិន្នលិង្គស្ស អបរិច្ចត្តត្តា ន លិង្គត្ថេនកោ, ន លិង្គានុរូបស្ស សំវាសស្ស សាទិតត្តា នាបិ សំវាសត្ថេនកោ. អន្តិមវត្ថុអជ្ឈាបន្នកេបិ ឯសេវ នយោ. យោ ច ខោ សាមណេរោ សមានោ វិទេសំ គន្ត្វា ភិក្ខុវស្សានិ គណេតិ, យថាវុឌ្ឍំ វន្ទនំ សាទិយតិ, អាសនេន បដិពាហតិ, ឧបោសថាទីសុ សន្ទិស្សតិ, អយំ សំវាសមត្តស្សេវ ថេនិតត្តា សំវាសត្ថេនកោ នាម. ភិក្ខុវស្សគណនាទិកោ ហិ សព្ពោបិ កិរិយភេទោ ឥមស្មិំ អត្ថេ ‘‘សំវាសោ’’តិ វេទិតព្ពោ. សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ‘‘ន មំ កោចិ ជានាតី’’តិ បុន ឯវំ បដិបជ្ជន្តេបិ ឯសេវ នយោ. យោ បន សយំ បព្ពជិត្វា វិហារំ គន្ត្វា យថាវុឌ្ឍំ វន្ទនំ សាទិយតិ, អាសនេន បដិពាហតិ, ភិក្ខុវស្សានិ គណេតិ, ឧបោសថាទីសុ សន្ទិស្សតិ, អយំ លិង្គស្ស ចេវ សំវាសស្ស ច ថេនិតត្តា ឧភយត្ថេនកោ នាម. ធុរនិក្ខេបវសេន កាសាយានិ អបនេត្វា អន្តិមវត្ថុំ អជ្ឈាបជ្ជិត្វា បុន តានិ អច្ឆាទេត្វា ឯវំ បដិបជ្ជន្តេបិ ឯសេវ នយោ, អយំ តិវិធោបិ ថេយ្យសំវាសកោ ឥធ អធិប្បេតោ. ឋបេត្វា បន ឥមំ តិវិធំ.

‘‘រាជ ទុព្ភិក្ខ កន្តារ-រោគ វេរី ភយេន វា;

ចីវរាហរណត្ថំ វា, លិង្គំ អាទិយតីធ យោ.

‘‘សំវាសំ នាធិវាសេតិ, យាវ សោ សុទ្ធមានសោ;

ថេយ្យសំវាសកោ នាម, តាវ ឯស ន វុច្ចតី’’តិ. (មហាវ. អដ្ឋ. ១១០);

យោ បន ឧបសម្បន្នោ តិត្ថិយភាវំ បត្ថយមានោ សយំ វា កុសចីរាទិកំ តិត្ថិយលិង្គំ អាទិយតិ, តេសំ វា សន្តិកេ បព្ពជតិ, នគ្គោ វា ហុត្វា អាជីវកានំ សន្តិកំ គន្ត្វា តេសំ វតានិ អាទិយតិ, អយំ តិត្ថិយបក្កន្តកោ នាម. ឋបេត្វា បន មនុស្សជាតិកំ អវសេសោ សព្ពោបិ តិរច្ឆានគតោ នាម. យេន មនុស្សជាតិកា ជនេត្តិ សយម្បិ មនុស្សភូតេនេវ សញ្ចិច្ច ជីវិតា វោរោបិតា, អយំ មាតុឃាតកោ នាម. បិតុឃាតកេបិ ឯសេវ នយោ. យេន អន្តមសោ គិហិលិង្គេ ឋិតោបិ មនុស្សជាតិកោ ខីណាសវោ សញ្ចិច្ច ជីវិតា វោរោបិតោ, អយំ អរហន្តឃាតកោ នាម. យោ បន បកតត្តំ ភិក្ខុនិំ តិណ្ណំ មគ្គានំ អញ្ញតរស្មិំ មគ្គេ ទូសេតិ, អយំ ភិក្ខុនិទូសកោ នាម. យោ ទេវទត្តោ វិយ សាសនំ ឧទ្ធម្មំ ឧព្ពិនយំ កត្វា ចតុន្នំ កម្មានំ អញ្ញតរវសេន សង្ឃំ ភិន្ទតិ, អយំ សង្ឃភេទកោ នាម. យោ ទេវទត្តោ វិយ ទុដ្ឋចិត្តេន វធកចិត្តេន តថាគតស្ស ជីវមានកសរីរេ ខុទ្ទកមក្ខិកាយ បិវនមត្តម្បិ លោហិតំ ឧប្បាទេតិ, អយំ លោហិតុប្បាទកោ នាម. យស្ស ឥត្ថិនិមិត្តុប្បាទនកម្មតោ ច បុរិសនិមិត្តុប្បាទនកម្មតោ ច ឧភតោ ទុវិធម្បិ ព្យញ្ជនំ អត្ថិ, អយំ ឧភតោព្យញ្ជនកោ នាម. ឥតិ ឥមេ តេរស បុគ្គលា ឧបសម្បទាយ អវត្ថូ, ឥមេ បន ឋបេត្វា អញ្ញស្មិំ ឧបសម្បទាបេក្ខេ សតិ ឧបសម្បទាកម្មំ វត្ថុសម្បត្តិវសេន អកុប្បំ ហោតិ.

កថំ ញត្តិសម្បត្តិវសេន អកុប្បំ ហោតិ? វត្ថុសង្ឃបុគ្គលញត្តីនំ អបរាមសនានិ, បច្ឆា ញត្តិដ្ឋបនញ្ចាតិ ឥមេ តាវ បញ្ច ញត្តិទោសា. តត្ថ ‘‘អយំ ឥត្ថន្នាមោ’’តិ ឧបសម្បទាបេក្ខស្ស អកិត្តនំ វត្ថុអបរាមសនំ នាម. ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ’’តិឯត្ថ ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ’’តិ វត្វា ‘‘សង្ឃោ’’តិ អភណនំ សង្ឃអបរាមសនំ នាម. ‘‘ឥត្ថន្នាមស្ស ឧបសម្បទាបេក្ខោ’’តិ ឧបជ្ឈាយស្ស អកិត្តនំ បុគ្គលអបរាមសនំ នាម. សព្ពេន សព្ពំ ញត្តិយា អនុច្ចារណំ ញត្តិអបរាមសនំ នាម. បឋមំ កម្មវាចំ និដ្ឋាបេត្វា ‘‘ឯសា ញត្តី’’តិ វត្វា ‘‘ខមតិ សង្ឃស្សា’’តិ ឯវំ ញត្តិកិត្តនំ បច្ឆា ញត្តិដ្ឋបនំ នាម. ឥតិ ឥមេហិ ទោសេហិ វិមុត្តាយ ញត្តិយា សម្បន្នំ ញត្តិសម្បត្តិវសេន អកុប្បំ ហោតិ.

អនុស្សាវនវសេន អកុប្បតាយបិ វត្ថុសង្ឃបុគ្គលានំ អបរាមសនានិ, សាវនាយ ហាបនំ, អកាលេ សាវនន្តិ ឥមេ បញ្ច អនុស្សាវនទោសា. តត្ថ វត្ថាទីនំ អបរាមសនានិ ញត្តិយំ វុត្តសទិសានេវ. តីសុ បន អនុស្សាវនាសុ យត្ថ កត្ថចិ ឯតេសំ អបរាមសនំ អបរាមសនមេវ. សព្ពេន សព្ពំ បន កម្មវាចំ អវត្វា ចតុក្ខត្តុំ ញត្តិកិត្តនមេវ, អថ វា បន កម្មវាចាព្ភន្តរេ អក្ខរស្ស វា បទស្ស វា អនុច្ចារណំ វា ទុរុច្ចារណំ វា សាវនាយ ហាបនំ នាម. សាវនាយ អនោកាសេ បឋមំ ញត្តិំ អដ្ឋបេត្វា អនុស្សាវនករណំ អកាលេ សាវនំ នាម. ឥតិ ឥមេហិ ទោសេហិ វិមុត្តាយ អនុស្សាវនាយ សម្បន្នំ អនុស្សាវនសម្បត្តិវសេន អកុប្បំ ហោតិ.

បុព្ពេ វុត្តំ វិបត្តិសីមាលក្ខណំ សមតិក្កន្តាយ បន សីមាយ កតំ សីមាសម្បត្តិវសេន អកុប្បំ ហោតិ. យាវតិកា ភិក្ខូ កម្មប្បត្តា, តេសំ អនាគមនំ, ឆន្ទារហានំ ឆន្ទស្ស អនាហរណំ, សម្មុខីភូតានំ បដិក្កោសនន្តិ ឥមេ បន តយោ បរិសាទោសា, តេហិ វិមុត្តាយ បរិសាយ កតំ បរិសាសម្បត្តិវសេន អកុប្បំ ហោតិ. ការណារហត្តា បន សត្ថុ សាសនារហត្តា ឋានារហំ នាម ហោតិ. ឥតិ យោ ឥមិនា ឯវំ អកុប្បេន ឋានារហេន ញត្តិចតុត្ថេន ឧបសម្បទាកម្មេន ឧបសម្បន្នោ, អយំ ឥធ ‘‘ភិក្ខូ’’តិ អធិប្បេតោ. បណ្ណត្តិវជ្ជេសុ បន អញ្ញេបិ សង្គហំ គច្ឆន្តិ.

ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោតិ យា ភិក្ខូនំ អធិសីលសង្ខាតា សិក្ខា, តញ្ច, យត្ថ ចេតេ សហ ជីវន្តិ, ឯកជីវិកា សភាគវុត្តិនោ ហោន្តិ, តំ ភគវតា បញ្ញត្តំ សិក្ខាបទសង្ខាតំ សាជីវញ្ច, តត្ថ សិក្ខនភាវេន សមាបន្នោតិ ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមអាបន្នោ. សមាបន្នោតិ សិក្ខញ្ច បរិបូរេន្តោ សាជីវញ្ច អវីតិក្កមន្តោ ហុត្វា តទុភយំ ឧបគតោតិ អត្ថោ. សិក្ខំ អបច្ចក្ខាយ ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វាតិ យំ សិក្ខំ សមាបន្នោ, តំ អបដិក្ខិបិត្វា, យញ្ច សាជីវំ សមាបន្នោ, តស្មិំ ទុព្ពលភាវំ អប្បកាសេត្វា. តត្ថ ចិត្តខេត្តកាលបយោគបុគ្គលវិជាននវសេន សិក្ខាយ បច្ចក្ខានំ ញត្វា តទភាវេន អបច្ចក្ខានំ វេទិតព្ពំ. កថំ? ឧបសម្បន្នភាវតោ ចវិតុកាមតាចិត្តេនេវ ហិ សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន ទវា វា រវា វា ភណន្តស្ស. ឯវំ ចិត្តវសេន សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន តទភាវេន. តថា ‘‘ពុទ្ធំ បច្ចក្ខាមិ, ធម្មំ បច្ចក្ខាមិ, សង្ឃំ បច្ចក្ខាមិ, សិក្ខំ, វិនយំ, បាតិមោក្ខំ, ឧទ្ទេសំ, ឧបជ្ឈាយំ, អាចរិយំ, សទ្ធិវិហារិកំ, អន្តេវាសិកំ, សមានុបជ្ឈាយកំ, សមានាចរិយកំ, សព្រហ្មចារិំ បច្ចក្ខាមី’’តិ ឯវំ វុត្តានំ ពុទ្ធាទីនំ ចុទ្ទសន្នំ, ‘‘គិហីតិ មំ ធារេហិ, ឧបាសកោ, អារាមិកោ, សាមណេរោ, តិត្ថិយោ, តិត្ថិយសាវកោ, អសមណោ, ‘អសក្យបុត្តិយោ’តិ មំ ធារេហី’’តិ ឯវំ វុត្តានំ គិហិអាទីនំ អដ្ឋន្នញ្ចាតិ ឥមេសំ ទ្វាវីសតិយា ខេត្តបទានំ យស្ស កស្សចិ សវេវចនស្ស វសេន តេសុ យំកិញ្ចិ វត្តុកាមស្ស យំកិញ្ចិ វទតោ សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន រុក្ខាទីនំ អញ្ញតរស្ស នាមំ គហេត្វា បច្ចាចិក្ខន្តស្ស. ឯវំ ខេត្តវសេន បច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន តទភាវេន.

តត្ថ យទេតំ ‘‘បច្ចក្ខាមី’’តិ ច, ‘‘មំ ធារេហី’’តិ (បារា. ៥១) ច វុត្តំ វត្តមានកាលវចនំ, យានិ ច ‘‘អលំ មេ ពុទ្ធេន, កិំ នុ មេ ពុទ្ធេន, ន មមត្ថោ ពុទ្ធេន, សុមុត្តាហំ ពុទ្ធេនា’’តិអាទិនា (បារា. ៥២) នយេន អាខ្យាតវសេន កាលំ អនាមសិត្វា បុរិមេហិ ចុទ្ទសហិ បទេហិ សទ្ធិំ យោជេត្វា វុត្តានិ ‘‘អលំ មេ’’តិអាទីនិ ចត្តារិ បទានិ, តេសំយេវ ច សវេវចនានំ វសេន បច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន ‘‘បច្ចក្ខាសិ’’ន្តិ វា ‘‘បច្ចក្ខិស្ស’’ន្តិ វា ‘‘មំ ធារេសី’’តិ វា ‘‘មំ ធារេស្សតី’’តិ វា ‘‘យំនូនាហំ បច្ចក្ខេយ្យ’’ន្តិ (បារា. ៤៥) វាតិអាទីនិ អតីតានាគតបរិកប្បវចនានិ ភណន្តស្ស. ឯវំ វត្តមាន កាលវសេន ចេវ អនាមដ្ឋកាលវសេន ច បច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន តទភាវេន.

បយោគោ បន ទុវិធោ កាយិកោ ច វាចសិកោ ច. តត្ថ ‘‘ពុទ្ធំ បច្ចក្ខាមី’’តិអាទិនា (បារា. ៥១) នយេន យាយ កាយចិ ភាសាយ វចីភេទំ កត្វា វាចសិកប្បយោគេនេវ បច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន អក្ខរលិខនំ វា ហត្ថមុទ្ទាទិទស្សនំ វា កាយប្បយោគំ ករោន្តស្ស. ឯវំ វាចសិកប្បយោគេនេវ បច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន តទភាវេន.

បុគ្គលោ បន ទុវិធោ – យោ ច បច្ចក្ខាតិ, យស្ស ច បច្ចក្ខាតិ. តត្ថ យោ បច្ចក្ខាតិ, សោ សចេ ឧម្មត្តកខិត្តចិត្តវេទនាដ្ដានំ អញ្ញតរោ ន ហោតិ. យស្ស បន បច្ចក្ខាតិ, សោ សចេ មនុស្សជាតិកោ ហោតិ, ន ច ឧម្មត្តកាទីនំ អញ្ញតរោ, សម្មុខីភូតោ ច សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ. ន ហិ អសម្មុខីភូតស្ស ទូតេន វា បណ្ណេន វា អារោចនំ រុហតិ. ឯវំ យថាវុត្តបុគ្គលវសេន បច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន តទភាវេន.

វិជាននម្បិ និយមិតានិយមិតវសេន ទុវិធំ. តត្ថ យស្ស យេសំ វា និយមេត្វា ‘‘ឥមស្ស, ឥមេសំ វា អារោចេមី’’តិ វទតិ, សចេ តេ យថា បកតិយា លោកេ មនុស្សា វចនំ សុត្វា អាវជ្ជនសមយេ ជានន្តិ, ឯវំ តស្ស វចនានន្តរមេវ តស្ស ‘‘អយំ ឧក្កណ្ឋិតោ’’តិ វា ‘‘គិហិភាវំ បត្ថយតី’’តិ វា យេន កេនចិ អាការេន សិក្ខាបច្ចក្ខានភាវំ ជានន្តិ, បច្ចក្ខាតាវ ហោតិ សិក្ខា. អថ អបរភាគេ ‘‘កិំ ឥមិនា វុត្ត’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ជានន្តិ, អញ្ញេ វា ជានន្តិ, អបច្ចក្ខាតាវ ហោតិ សិក្ខា. អនិយមេត្វា អារោចេន្តស្ស បន សចេ វុត្តនយេន យោ កោចិ មនុស្សជាតិកោ វចនត្ថំ ជានាតិ, បច្ចក្ខាតាវ ហោតិ សិក្ខា. ឯវំ វិជាននវសេន បច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន តទភាវេន. យោ បន អន្តមសោ ទវាយបិ បច្ចក្ខាតិ, តេន អបច្ចក្ខាតាវ ហោតិ សិក្ខា. ឥតិ ឥមេសំ វុត្តប្បការានំ ចិត្តាទីនំ វា វសេន, សព្ពសោ វា បន អបច្ចក្ខានេន សិក្ខំ អបច្ចក្ខាយ សិក្ខាបច្ចក្ខានស្សេវ ច អត្ថភូតំ ឯកច្ចំ ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វា.

មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវេយ្យាតិ ឯត្ថ មេថុនំ ធម្មន្តិ រាគបរិយុដ្ឋានេន សទិសានំ ឧភិន្នំ ធម្មំ. បដិសេវេយ្យាតិ បដិសេវេយ្យ អជ្ឈាបជ្ជេយ្យ. អន្តមសោតិ សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន. តិរច្ឆានគតាយបីតិ បដិសន្ធិវសេន តិរច្ឆានេសុ គតាយបិ, អយមេត្ថ អនុបញ្ញត្តិ. បារាជិកោ ហោតីតិ បរាជិតោ ហោតិ, បរាជយំ អាបន្នោ. អសំវាសោតិ បកតត្តា ភិក្ខូ សហ វសន្តិ ឯត្ថាតិ ឯកកម្មាទិកោវ តិវិធោបិ វិធិ សំវាសោ នាម, សោ តេន សទ្ធិំ នត្ថីតិ អសំវាសោ. សង្ឃកម្មេសុ ហិ ឯស គណបូរកោបិ ន ហោតិ, អយំ តាវ បទវណ្ណនា.

អយំ បនេត្ថ វិនិច្ឆយោ – មនុស្សាមនុស្សតិរច្ឆានគតវសេន ហិ តិស្សោ ឥត្ថិយោ, តាសំ វច្ចមគ្គបស្សាវមគ្គមុខមគ្គវសេន តយោ តយោ កត្វា នវ មគ្គា, តថា ឧភតោព្យញ្ជនកានំ. បុរិសានំ បន វច្ចមគ្គមុខមគ្គវសេន ទ្វេ ទ្វេ កត្វា ឆ មគ្គា, តថា បណ្ឌកានន្តិ ឯវំ តិំស មគ្គា. តេសុ អត្តនោ វា បរេសំ វា យស្ស កស្សចិ មគ្គស្ស សន្ថតស្ស វា អសន្ថតស្ស វា, បរេសំ បន មតានម្បិ អក្ខាយិតស្ស វា យេភុយ្យេន អក្ខាយិតស្ស វា បកតិវាតេន អសំផុដ្ឋេ អល្លោកាសេ យោ ភិក្ខុ ឯកតិលពីជមត្តម្បិ អត្តនោ អង្គជាតំ សន្ថតំ វា អសន្ថតំ វា សេវនចិត្តេន បវេសេតិ, បរេន វា បវេសិយមានេ បវេសនបវិដ្ឋដ្ឋិតឧទ្ធរណេសុ យំកិញ្ចិ សាទិយតិ, អយំ បារាជិកាបត្តិំ អាបន្នោ នាម ហោតិ, អយំ តាវេត្ថ អសាធារណវិនិច្ឆយោ. សព្ពសិក្ខាបទានំ បន សាធារណវិនិច្ឆយត្ថំ អយំ មាតិកា –

និទានំ បុគ្គលំ វត្ថុំ, បញ្ញត្តិវិធិមេវ ច;

អាណត្តាបត្តិនាបត្តិ-វិបត្តិំ អង្គមេវ ច.

សមុដ្ឋានវិធិំ កិរិយា-សញ្ញាចិត្តេហិ នានត្តំ;

វជ្ជកម្មប្បភេទញ្ច, តិកទ្វយវិធិំ តថា.

លក្ខណំ សត្តរសធា, ឋិតំ សាធារណំ ឥទំ;

ញត្វា យោជេយ្យ មេធាវី, តត្ថ តត្ថ យថារហន្តិ.

តត្ថ និទានំ នាម វេសាលិ-រាជគហ-សាវត្ថិ-អាឡវិ-កោសម្ពិ-សគ្គ-ភគ្គានំ វសេន សត្តវិធំ បញ្ញត្តិដ្ឋានំ, ឥទញ្ហិ សព្ពសិក្ខាបទានំ និទានំ. បុគ្គលោ នាម យំ យំ អារព្ភ តំ តំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ. វត្ថុ នាម តស្ស តស្ស បុគ្គលស្ស អជ្ឈាចារោ វុច្ចតិ. បញ្ញត្តិវិធិន្តិ បញ្ញត្តិអនុបញ្ញត្តិអនុប្បន្នបញ្ញត្តិសព្ពត្ថបញ្ញត្តិបទេសបញ្ញត្តិសាធារណបញ្ញត្តិ អសាធារណបញ្ញត្តិឯកតោបញ្ញត្តិឧភតោបញ្ញត្តិវសេន នវវិធា បញ្ញត្តិ. តត្ថ អនុប្បន្នបញ្ញត្តិ នាម អនុប្បន្នេ ទោសេ បញ្ញត្តា, សា អដ្ឋគរុធម្មប្បដិគ្គហណវសេន (ចូឡវ. ៤០៣) ភិក្ខុនីនំយេវ អាគតា, អញ្ញត្រ នត្ថិ. វិនយធរបញ្ចមេន (មហាវ. ២៥៩) គណេន ឧបសម្បទា, គណង្គណូបាហនា (មហាវ. ២៥៩) ធុវន្ហានំ ចម្មត្ថរណន្តិ ឯតេសំ វសេន ចតុព្ពិធា បទេសបញ្ញត្តិ នាម. មជ្ឈិមទេសេយេវ ហិ ឯតេហិ អាបត្តិ ហោតិ, តេសុបិ ធុវន្ហានំ បដិក្ខេបមត្តមេវ បាតិមោក្ខេ អាគតំ, តតោ អញ្ញា បទេសបញ្ញត្តិ នាម នត្ថិ. សព្ពានិ សព្ពត្ថបញ្ញត្តិយេវ ហោន្តិ, សាធារណបញ្ញត្តិទុកញ្ច ឯកតោបញ្ញត្តិទុកញ្ច អត្ថតោ ឯកំ, តស្មា អនុប្បន្នបញ្ញត្តិញ្ច សព្ពត្ថបញ្ញត្តិទុកញ្ច ឯកតោបញ្ញត្តិទុកញ្ច ឋបេត្វា សេសានំ ចតស្សន្នំ បញ្ញត្តីនំ វសេន សព្ពត្ថ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. អាណត្តាបត្តិនាបត្តិវិបត្តិន្តិឯត្ថ អាណត្តីតិអាណាបនា វុច្ចតិ. អាបត្តីតិ បុព្ពប្បយោគាទិវសេន អាបត្តិភេទោ. អនាបត្តីតិ អជាននាទិវសេន អនាបត្តិ. វិបត្តីតិ សីលអាចារទិដ្ឋិអាជីវវិបត្តីនំ អញ្ញតរា. ឥតិ ឥមាសំ អាណត្តាទីនម្បិ វសេន សព្ពត្ថ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. អង្គន្តិ សព្ពសិក្ខាបទេសុ អាបត្តីនំ អង្គំ វេទិតព្ពំ.

សមុដ្ឋានវិធិន្តិ សព្ពាបត្តីនំ កាយោ វាចា កាយវាចា កាយចិត្តំ វាចាចិត្តំ កាយវាចាចិត្តន្តិ ឥមានិ ឯកង្គិកទ្វង្គិកតិវង្គិកានិ. ឆ សមុដ្ឋានានិ នាម យានិ ‘‘សិក្ខាបទសមឧដ្ឋានានី’’តិបិ វុច្ចន្តិ. តត្ថ បុរិមានិ តីណិ អចិត្តកានិ, បច្ឆិមានិ សចិត្តកានិ. តេសុ ឯកេន វា ទ្វីហិ វា តីហិ វា ចតូហិ វា ឆហិ វា សមុដ្ឋានេហិ អាបត្តិយោ សមុដ្ឋហន្តិ, បញ្ចសមុដ្ឋានា នាម នត្ថិ. តត្ថ ឯកសមុដ្ឋានា នាម ចតុត្ថេន ច បញ្ចមេន ច ឆដ្ឋេន ច សមុដ្ឋានេន សមុដ្ឋាតិ, ន អញ្ញេន. ទ្វិសមុដ្ឋានា នាម បឋមចតុត្ថេហិ ច ទុតិយបញ្ចមេហិ ច តតិយឆដ្ឋេហិ ច ចតុត្ថឆដ្ឋេហិ ច បញ្ចមឆដ្ឋេហិ ច សមុដ្ឋានេហិ, សមុដ្ឋាតិ, ន អញ្ញេហិ. តិសមុដ្ឋានា នាម បឋមេហិ ច តីហិ, បច្ឆិមេហិ ច តីហិ សមុដ្ឋានេហិ សមុដ្ឋាតិ, ន អញ្ញេហិ. ចតុសមុដ្ឋានា នាម បឋមតតិយចតុត្ថឆដ្ឋេហិ ច ទុតិយតតិយបញ្ចមឆដ្ឋេហិ ច សមុដ្ឋានេហិ សមុដ្ឋាតិ, ន អញ្ញេហិ. ឆ សមុដ្ឋានា នាម ឆហិបិ សមុដ្ឋាតិ.

ឯវំ –

តិធា ឯកសមុដ្ឋានា, បញ្ចធា ទ្វិសមុដ្ឋិតា;

ទ្វិធា តិចតុរោ ឋានា, ឯកធា ឆសមុដ្ឋិតាតិ.

សមុដ្ឋានវសេន សព្ពាវ តេរស អាបត្តិយោ ហោន្តិ (ចូឡវ. ១៦៥ អាទយោ), តា បឋមបញ្ញត្តិសិក្ខាបទវសេន សមុដ្ឋានតោ តេរស នាមានិ លភន្តិ បឋមបារាជិកសមុដ្ឋានា, អទិន្នាទាន-សញ្ចរិត្ត-សមនុភាសន-កថិន-ឯឡកលោម-បទសោធម្ម-អទ្ធាន-ថេយ្យសត្ថ-ធម្មទេសនាភូតារោចន-ចោរិវុដ្ឋាបន-អននុញ្ញាតសមុដ្ឋានាតិ. តត្ថ យា កាយចិត្តតោ សមុដ្ឋាតិ, អយំ បឋមបារាជិកសមុដ្ឋានា នាម. យា សចិត្តកេហិ តីហិ សមុដ្ឋានេហិ សមុដ្ឋាតិ, អយំ អទិន្នាទានសមុដ្ឋានា នាម. យា ឆហិបិ សមុដ្ឋាតិ, អយំ សញ្ចរិត្តសមុដ្ឋានា នាម. យា ឆដ្ឋេនេវ សមុដ្ឋាតិ, អយំ សមនុភាសនសមុដ្ឋានា នាម. យា តតិយឆដ្ឋេហិ សមុដ្ឋាតិ, អយំ កថិនសមុដ្ឋានា នាម. យា បឋមចតុត្ថេហិ សមុដ្ឋាតិ, អយំ ឯឡកលោមសមុដ្ឋានា នាម. យា ទុតិយបញ្ចមេហិ សមុដ្ឋាតិ, អយំ បទសោធម្មសមុដ្ឋានា នាម. យា បឋមតតិយចតុត្ថឆដ្ឋេហិ សមុដ្ឋាតិ, អយំ អទ្ធានសមុដ្ឋានា នាម. យា ចតុត្ថឆដ្ឋេហិ សមុដ្ឋាតិ, អយំ ថេយ្យសត្ថសមុដ្ឋានា នាម. យា បញ្ចមេនេវ សមុដ្ឋាតិ, អយំ ធម្មទេសនាសមុដ្ឋានា នាម. យា អចិត្តកេហិ តីហិ សមុដ្ឋានេហិ សមុដ្ឋាតិ, អយំ ភូតារោចនសមុដ្ឋានា នាម. យា បញ្ចមឆដ្ឋេហិ សមុដ្ឋាតិ, អយំ ចោរិវុដ្ឋាបនសមុដ្ឋានា នាម. យា ទុតិយតតិយបញ្ចមឆដ្ឋេហិ សមុដ្ឋាតិ, អយំ អននុញ្ញាតសមុដ្ឋានា នាមាតិ. ឥតិ ឥមស្ស សមុដ្ឋានវិធិនោបិ វសេន សព្ពត្ថ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

កិរិយាសញ្ញាចិត្តេហិ នានត្តន្តិ ឯតេហិ កិរិយាទីហិ សព្ពាបត្តីនំ នានាភាវំ ញត្វា សព្ពត្ថ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. សព្ពាបត្តិយោ ហិ កិរិយាវសេន បញ្ចវិធា ហោន្តិ, សេយ្យថិទំ – អត្ថាបត្តិ កិរិយតោ សមុដ្ឋាតិ, អត្ថិ អកិរិយតោ, អត្ថិ កិរិយាកិរិយតោ, អត្ថិ សិយា កិរិយតោ សិយា អកិរិយតោ, អត្ថិ សិយា កិរិយតោ សិយា កិរិយាកិរិយតោតិ. តត្ថ យា កាយេន វា វាចាយ វា បថវិខណនាទីសុ (បចិ. ៨៤) វិយ វីតិក្កមំ ករោន្តស្ស ហោតិ, អយំ កិរិយតោ សមុដ្ឋាតិ នាម. យា កាយវាចាហិ កត្តព្ពំ អករោន្តស្ស ហោតិ បឋមកថិនាបត្តិ (បារា. ៤៥៩ អាទយោ) វិយ, អយំ អកិរិយតោ សមុដ្ឋាតិ នាម. យា ករោន្តស្ស ច អករោន្តស្ស ច ហោតិ អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា ហត្ថតោ ចីវរប្បដិគ្គហណាបត្តិ (បារា. ៥០៨-៥១១) វិយ, អយំ កិរិយាកិរិយតោ សមុដ្ឋាតិ នាម. យា សិយា ករោន្តស្ស ច, សិយា អករោន្តស្ស ច ហោតិ រូបិយប្បដិគ្គហណាបត្តិ (បារា. ៥៨២) វិយ, អយំ សិយា កិរិយតោ សិយា អកិរិយតោ សមុដ្ឋាតិ នាម. យា សិយា ករោន្តស្ស ច សិយា ករោន្តាករោន្តស្ស ច ហោតិ កុដិការាបត្តិ (បារា. ៣៤២ អាទយោ) វិយ, អយំ សិយា កិរិយតោ សិយា កិរិយាកិរិយតោ សមុដ្ឋាតិ នាម.

សព្ពាបត្តិយោ ច សញ្ញាវសេន ទុវិធា ហោន្តិ សញ្ញាវិមោក្ខា នោសញ្ញាវិមោក្ខាតិ. តត្ថ យតោ វីតិក្កមសញ្ញាយ អភាវេន មុច្ចតិ, អយំ សញ្ញាវិមោក្ខា, ឥតរា នោសញ្ញាវិមោក្ខា. បុន ច សព្ពាបិ ចិត្តវសេន ទុវិធា ហោន្តិ សចិត្តកា អចិត្តកា ចាតិ. តត្ថ យា សចិត្តកសមុដ្ឋានវសេនេវ សមុដ្ឋាតិ អយំ សចិត្តកា. យា អចិត្តកេន វា សចិត្តកមិស្សកេន វា សមុដ្ឋាតិ អយំ អចិត្តកា.

វជ្ជកម្មប្បភេទន្តិ ឯត្ថ សព្ពាបត្តិយោ វជ្ជវសេន ទុវិធា ហោន្តិ លោកវជ្ជា បណ្ណត្តិវជ្ជា ចាតិ. តត្ថ យស្សា សចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ អកុសលមេវ ហោតិ, អយំ លោកវជ្ជា, សេសា បណ្ណត្តិវជ្ជា. សព្ពា ច កាយកម្មវចីកម្មតទុភយវសេន តិវិធា ហោន្តិ. តត្ថ កាយទ្វារេ អាបជ្ជិតព្ពា កាយកម្មន្តិ វុច្ចតិ, វចីទ្វារេ អាបជ្ជិតព្ពា វចីកម្មន្តិ វុច្ចតិ, ឧភយត្ថ អាបជ្ជិតព្ពា កាយកម្មំ វចីកម្មញ្ចាតិ, មនោទ្វារេ អាបត្តិ នាម នត្ថិ. ឥតិ ឥមិនា វជ្ជកម្មប្បភេទេនាបិ សព្ពត្ថ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

តិកទ្វយវិធិន្តិ កុសលត្តិកវេទនាត្តិកវិធិំ. អាបត្តិំ អាបជ្ជមានោ ហិ អកុសលចិត្តោ វា អាបជ្ជតិ កុសលាព្យាកតចិត្តោ វា, តថា ទុក្ខវេទនាសមង្គី វា ឥតរវេទនាទ្វយសមង្គី វា. ឯវំ សន្តេបិ សព្ពសិក្ខាបទេសុ អកុសលចិត្តវសេន ឯកំ ចិត្តំ, កុសលាព្យាកតចិត្តវសេន ទ្វេ ចិត្តានិ, សព្ពេសំ វសេន តីណិ ចិត្តានិ. ទុក្ខវេទនាវសេន ឯកា វេទនា, សុខឧបេក្ខាវសេន ទ្វេ, សព្ពាសំ វសេន តិស្សោ វេទនាតិ. អយមេវ បភេទោ លព្ភតិ, ន អញ្ញោ.

លក្ខណំ សត្តរសធា, ឋិតំ សាធារណំ ឥទំ, ញត្វាតិ ឥទំ និទានាទិវេទនាត្តិកបរិយោសានំ សត្តរសប្បការំ លក្ខណំ ជានិត្វា យោជេយ្យ មេធាវី. តត្ថ តត្ថ យថារហន្តិ បណ្ឌិតោ ភិក្ខុ តស្មិំ តស្មិំ សិក្ខាបទេ ឥទំ លក្ខណំ យថានុរូបំ យោជេយ្យាតិ អត្ថោ. តំ បន អយោជិតំ ទុព្ពិជានំ ហោតិ, តស្មា នំ សព្ពសិក្ខាបទានំ អសាធារណវិនិច្ឆយបរិយោសានេ ឥមំ មាតិកំ អនុទ្ធរិត្វាវ យោជេត្វា ទស្សយិស្សាម.

ឥធ បនស្ស អយំ យោជនា – ឥទំ វេសាលិយំ សុទិន្នត្ថេរំ អារព្ភ មេថុនវីតិក្កមវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ. ‘‘មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវេយ្យា’’តិ អយមេត្ថ បញ្ញត្តិ, ‘‘សិក្ខំ អបច្ចក្ខាយា’’តិ ច ‘‘អន្តមសោ តិរច្ឆានគតាយបី’’តិ ច ទ្វេ អនុបញ្ញត្តិយោ. អនុបញ្ញត្តិ ច នាមេសា អាបត្តិករា ច ហោតិ អញ្ញវាទកសិក្ខាបទាទីសុ (បាចិ. ៩៥ អាទយោ) វិយ, អនាបត្តិករា ច អញ្ញត្រ សុបិនន្តាតិអាទីសុ (បារា. ២៣៦-២៣៧) វិយ, អាបត្តិឧបត្ថម្ភករា ច អទិន្នាទានាទីសុ (បារា. ៩១) វិយ, ឥធ បន ឧបត្ថម្ភករាតិ វេទិតព្ពា. ឥតោ បរំ បន យត្ថ អនុបញ្ញត្តិ អត្ថិ, តត្ថ ‘‘អយំ អនុបញ្ញត្តី’’តិ ឯត្តកមេវ ទស្សយិស្សាម. ឋបេត្វា បន អនុបញ្ញត្តិំ អវសេសា បញ្ញត្តិយេវាតិ សព្ពត្ថ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. ភិក្ខុំ អារព្ភ ឧប្បន្នវត្ថុស្មិំយេវ ‘‘យា បន ភិក្ខុនី ឆន្ទសោ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវេយ្យា’’តិ ឯវំ ភិក្ខុនីនម្បិ បញ្ញត្តិតោ សាធារណបញ្ញត្តិ. អាណត្តិយា អនាបជ្ជនតោ អនាណត្តិកំ. ភិក្ខុំ បន អាណាបេន្តោ អកប្បិយសមាទានាបត្តិតោ ន មុច្ចតិ, មេថុនរាគេន កាយសំសគ្គេ ទុក្កដំ, ជីវមានកសរីរស្ស វុត្តប្បការេ មគ្គេ សចេបិ តចាទីនិ អនវសេសេត្វា សព្ពសោ ឆិន្នេ និមិត្តសណ្ឋានមត្តំ បញ្ញាយតិ, តត្ថ អន្តមសោ អង្គជាតេ ឧដ្ឋិតំ អនដ្ឋកាយប្បសាទំ បីឡកំ វា ចម្មខិលំ វា បវេសេន្តស្សាបិ សេវនចិត្តេ សតិ បារាជិកំ, នដ្ឋកាយប្បសាទំ សុក្ខបីឡកំ វា មតចម្មំ វា លោមំ វា បវេសេន្តស្ស ទុក្កដំ, សចេ និមិត្តសណ្ឋានមត្តម្បិ អនវសេសេត្វា សព្ពសោ មគ្គោ ឧប្បាដិតោ, តត្ថ ឧបក្កមតោ វណសង្ខេបវសេន ថុល្លច្ចយំ, តថា មនុស្សានំ អក្ខិនាសាកណ្ណច្ឆិទ្ទវត្ថិកោសេសុ សត្ថកេន កតវណេ វា, ហត្ថិអស្សាទីនញ្ច តិរច្ឆានានំ វត្ថិកោសនាសាបុដេសុ ថុល្លច្ចយំ. តិរច្ឆានានំ បន អក្ខិកណ្ណនាសាវណេសុ អហិមច្ឆាទីនំ បវេសនប្បមាណវិរហិតេ អណុនិមិត្តេ សព្ពេសញ្ច ឧបកច្ឆកាទីសុ សេសសរីរេសុ ទុក្កដំ. មតសរីរេ និមិត្តេ ឧបឌ្ឍក្ខាយិតតោ បដ្ឋាយ យាវ ន កុថិតំ ហោតិ, តាវ ថុល្លច្ចយំ. កុថិតេ ទុក្កដំ, តថា វដ្ដកតេ មុខេ អច្ឆុបន្តំ អង្គជាតំ បវេសេន្តស្ស ទុក្កដំ. ឱដ្ឋតោ ពហិ និក្ខន្តជិវ្ហាយ វា ទន្តេសុ វា ថុល្លច្ចយំ. និមិត្តតោ ពហិ បតិតមំសបេសិយំ ទុក្កដន្តិ អយមេត្ថ អាបត្តិភេទោ.

អជានន្តស្ស អសាទិយន្តស្ស ឧម្មត្តកស្ស ខិត្តចិត្តស្ស វេទនាដ្ដស្ស អាទិកម្មិកានញ្ច អនាបត្តិ. ឯត្ថ បន យោ និទ្ទំ ឱក្កន្តត្តា បរេន កតម្បិ ឧបក្កមំ ន ជានាតិ, សោ អជានន្តោ. យោ ជានិត្វាបិ ន សាទិយតិ, សោ អសាទិយន្តោ. យោ បិត្តវសេន អតេកិច្ឆំ ឧម្មាទំ បត្តោ, សោ ឧម្មត្តកោ. យក្ខេហិ កតចិត្តវិក្ខេបោ ខិត្តចិត្តោ. ទ្វិន្នម្បិ ច ឯតេសំ អគ្គិសុវណ្ណគូថចន្ទនាទីសុ សមប្បវត្តិភាវេន អជាននភាវោវ បមាណំ. យោ អធិមត្តវេទនាយ អាតុរត្តា កិញ្ចិ ន ជានាតិ, សោ វេទនាដ្ដោ. យោ តស្មិំ តស្មិំ វត្ថុស្មិំ អាទិភូតោ, សោ អាទិកម្មិកោ. អយំ បន អនាបត្តិ. ចតូសុ វិបត្តីសុ សីលវិបត្តិ. តស្សា ទ្វេ អង្គានិ សេវនចិត្តញ្ច មគ្គេន មគ្គបដិបាទនញ្ចាតិ. សមុដ្ឋានាទិតោ ឥទំ សិក្ខាបទំ បឋមបារាជិកសមុដ្ឋានំ, កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទ្វិវេទនន្តិ, ឥមានិ ច សមុដ្ឋានាទីនិ នាម អាបត្តិយា ហោន្តិ, ន សិក្ខាបទស្ស. វោហារសុខត្ថំ បន សព្ពដ្ឋកថាសុ សិក្ខាបទសីសេន ទេសនា អាគតា, តស្មា អញ្ញេសុបិ ឯវរូបេសុ ឋានេសុ ព្យញ្ជនេ អាទរំ អកត្វា អធិប្បេតមេវ គហេតព្ពំ.

អត្ថញ្ហិ នាថោ សរណំ អវោច;

ន ព្យញ្ជនំ លោកហិតោ មហេសី.

តស្មា អកត្វា រតិមក្ខរេសុ;

អត្ថេ និវេសេយ្យ មតិំ មុតីមាតិ.

បឋមបារាជិកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទុតិយបារាជិកវណ្ណនា

ទុតិយេ គាមា វា អរញ្ញាវាតិ ឯត្ថ សព្ពោបិ ឯកកុដិកាទិភេទោ បរិក្ខិត្តោ វា អបរិក្ខិត្តោ វា សមនុស្សោ វា អមនុស្សោ វា អន្តមសោ អតិរេកចាតុមាសនិវិដ្ឋោ យោ កោចិ សត្ថោបិ ‘‘គាមោ’’តិ វេទិតព្ពោ. ឋបេត្វា គាមញ្ច គាមូបចារញ្ច អវសេសំ អរញ្ញំ នាម. តត្ថ អសម្មោហត្ថំ ឃរំ ឃរូបចារោ គាមោ គាមូបចារោតិ អយំ វិភាគោ វេទិតព្ពោ. និព្ពកោសស្ស ហិ ឧទកបតនដ្ឋានព្ភន្តរំ ឃរំ នាម. យំ បន ទ្វារេ ឋិតោ មាតុគាមោ ភាជនធោវនឧទកំ ឆឌ្ឌេតិ, តស្ស បតនដ្ឋានញ្ច មាតុគាមេនេវ អន្តោគេហេ ឋិតេន បកតិយា ពហិ ខិត្តស្ស សុប្បស្ស វា សំមុញ្ជនិយា វា បតនដ្ឋានញ្ច ឃរស្ស បុរតោ ទ្វីសុ កោណេសុ សម្ពន្ធិត្វា មជ្ឈេ រុក្ខសូចិទ្វារំ ឋបេត្វា គោរូបានំ បវេសននិវារណត្ថំ កតបរិក្ខេបោ ច អយំ សព្ពោបិ ឃរូបចារោ នាម. យំ បន សព្ពន្តិមំ ឃរំ ហោតិ, តស្ស ឃរស្ស តាទិសេ ឃរូបចារេ ឋិតស្ស ថាមមជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស យថា តរុណមនុស្សា អត្តនោ ពលំ ទស្សេន្តោ ពាហុំ បសារេត្វា លេឌ្ឌុំ ខិបន្តិ, ឯវំ ខិត្តស្ស លេឌ្ឌុស្ស បតនដ្ឋានព្ភន្តរំ គាមោ នាម. តតោ អញ្ញស្ស លេឌ្ឌុបាតស្ស អព្ភន្តរំ គាមូបចារោ នាម. បតិតស្ស បន លេឌ្ឌុនោ បវត្តិត្វា គតដ្ឋានំ ន គហេតព្ពំ. បរិក្ខិត្តស្ស បន គាមស្ស បរិក្ខេបោយេវ គាមស្ស បរិច្ឆេទោ, តស្ស សចេ ទ្វេ ឥន្ទខិលា ហោន្តិ អព្ភន្តរិមេ ឥន្ទខិលេ ឋិតស្ស លេឌ្ឌុបាតព្ភន្តរំ គាមូបចារោ នាម. បទភាជនេបិ (បារា. ៩២) ហិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ យ្វាយំ អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារោ ទស្សិតោ, តស្ស វសេន វិកាលេ គាមប្បវេសនាទីសុ អាបត្តិ បរិច្ឆិន្ទិតព្ពា. ឥតិ ឥមំ ឋបេត្វា គាមញ្ច គាមូបចារញ្ច អវសេសំ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ អរញ្ញំ នាម. ទេសនាមត្តមេវ ចេតំ ‘‘គាមា វា អរញ្ញាវា’’តិ. យេ បន ឥមេសំ បរិច្ឆេទទស្សនត្ថំ ឃរឃរូបចារគាមូបចារា វុត្តា, តតោបិ បារាជិកវត្ថុំ អវហរន្តស្ស បារាជិកំ ហោតិយេវ.

អទិន្នន្តិ អញ្ញស្ស មនុស្សជាតិកស្ស សន្តកំ. ថេយ្យសង្ខាតន្តិ ឯត្ថ ថេនោតិ ចោរោ, ថេនស្ស ភាវោ ថេយ្យំ, អវហរណចិត្តស្សេតំ នាមំ. សង្ខា សង្ខាតន្តិ អត្ថតោ ឯកំ, កោដ្ឋាសស្សេតំ នាមំ ‘‘សញ្ញានិទានា ហិ បបញ្ចសង្ខា’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ៨៨០; មហានិ. ១០៩) វិយ. ថេយ្យញ្ច តំ សង្ខាតញ្ចាតិ ថេយ្យសង្ខាតំ, ថេយ្យចិត្តសង្ខាតោ ឯកោ ចិត្តកោដ្ឋាសោតិ អត្ថោ. ករណត្ថេ ចេតំ បច្ចត្តវចនំ, តស្មា ថេយ្យសង្ខាតេនាតិ អត្ថតោ ទដ្ឋព្ពំ. យោ ច ថេយ្យសង្ខាតេន អាទិយតិ, សោ យស្មា ថេយ្យចិត្តោ ហោតិ, តស្មា ព្យញ្ជនំ អនាទិយិត្វា អត្ថមេវ ទស្សេតុំ ‘‘ថេយ្យចិត្តោ អវហរណចិត្តោ’’តិ (បារា. ៩២) ឯវមស្ស បទភាជនំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

អាទិយេយ្យាតិ បញ្ចវីសតិយា អវហារានំ អញ្ញតរវសេន ហរេយ្យ. តេ បន អវហារា បញ្ច បញ្ចកានិ សមោធានេត្វា សាធុកំ សល្លក្ខេតព្ពា. បញ្ច បញ្ចកានិ នាម នានាភណ្ឌបញ្ចកំ ឯកភណ្ឌបញ្ចកំ សាហត្ថិកបញ្ចកំ បុព្ពបយោគបញ្ចកំ ថេយ្យាវហារបញ្ចកន្តិ. តត្ថ បុរិមានិ ទ្វេ បញ្ចកានិ ឯតស្សេវ បទស្ស បទភាជនេ វុត្តានំ ‘‘អាទិយេយ្យ ហរេយ្យ អវហរេយ្យ ឥរិយាបថំ វិកោបេយ្យ ឋានា ចាវេយ្យា’’តិ ឥមេសំ បទានំ វសេន លព្ភន្តិ. តត្ថ នានាភណ្ឌបញ្ចកំ សវិញ្ញាណកាវិញ្ញាណកវសេន ទដ្ឋព្ពំ, ឥតរំ សវិញ្ញាណកវសេនេវ. កថំ? អាទិយេយ្យាតិ អារាមំ អភិយុញ្ជតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. សាមិកស្ស វិមតិំ ឧប្បាទេតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្ស. សាមិកោ ‘‘ន មយ្ហំ ភវិស្សតី’’តិ ធុរំ និក្ខិបតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្ស. ហរេយ្យាតិ អញ្ញស្ស ភណ្ឌំ ហរន្តោ សីសេ ភារំ ថេយ្យចិត្តោ អាមសតិ, ទុក្កដំ. ផន្ទាបេតិ, ថុល្លច្ចយំ. ខន្ធំ ឱរោបេតិ, បារាជិកំ. អវហរេយ្យាតិ ឧបនិក្ខិត្តំ ភណ្ឌំ ‘‘ទេហិ មេ ភណ្ឌ’’ន្តិ វុច្ចមានោ ‘‘នាហំ គណ្ហាមី’’តិ ភណតិ, ទុក្កដំ. សាមិកស្ស វិមតិំ ឧប្បាទេតិ, ថុល្លច្ចយំ. សាមិកោ ‘‘ន មយ្ហំ ភវិស្សតី’’តិ ធុរំ និក្ខិបតិ, បារាជិកំ. ឥរិយាបថំ វិកោបេយ្យាតិ ‘‘សហ ភណ្ឌហារកំ នេស្សាមី’’តិ បឋមំ បាទំ អតិក្កាមេតិ, ថុល្លច្ចយំ. ទុតិយំ បាទំ អតិក្កាមេតិ, បារាជិកំ. ឋានា ចាវេយ្យាតិ ថលដ្ឋំ ភណ្ឌំ ថេយ្យចិត្តោ អាមសតិ, ទុក្កដំ. ផន្ទាបេតិ, ថុល្លច្ចយំ. ឋានា ចាវេតិ, បារាជិកំ. ឯវំ តាវ នានាភណ្ឌបញ្ចកំ វេទិតព្ពំ. សសាមិកស្ស បន ទាសស្ស វា តិរច្ឆានគតស្ស វា យថាវុត្តេន អភិយោគាទិនា នយេន អាទិយនហរណអវហរណឥរិយាបថវិកោបនឋានាចាវនវសេន ឯកភណ្ឌបញ្ចកំ វេទិតព្ពំ.

កតមំ សាហត្ថិកបញ្ចកំ? សាហត្ថិកោ អាណត្តិកោ និស្សគ្គិយោ អត្ថសាធកោ ធុរនិក្ខេបោតិ. តត្ថ សាហត្ថិកោ នាម បរស្ស ភណ្ឌំ សហត្ថា អវហរតិ. អាណត្តិកោ នាម ‘‘អសុកស្ស ភណ្ឌំ អវហរា’’តិ អញ្ញំ អាណាបេតិ. និស្សគ្គិយោ នាម សុង្កឃាតកបរិកប្បិតោកាសានំ អន្តោ ឋត្វា ពហិ បាតនំ. អត្ថសាធកោ នាម ‘‘អសុកស្ស ភណ្ឌំ យទា សក្កោតិ, តទា តំ អវហរា’’តិ អញ្ញំ អាណាបេតិ. តត្ថ សចេ បរោ អនន្តរាយិកោ ហុត្វា តំ អវហរតិ, អាណាបកស្ស អាណត្តិក្ខណេយេវ បារាជិកំ. បរស្ស វា បន តេលកុម្ភិយា បាទគ្ឃនកតេលំ អវស្សំ បិវនកានិ ឧបាហនាទីនិ បក្ខិបតិ, ហត្ថតោ មុត្តមត្តេយេវ បារាជិកំ. ធុរនិក្ខេបោ បន អារាមាភិយោគឧបនិក្ខិត្តភណ្ឌវសេន វេទិតព្ពោ. តាវកាលិកភណ្ឌទេយ្យានិ អទេន្តស្សាបិ ឯសេវនយោតិ ឥទំ សាហត្ថិកបញ្ចកំ.

កតមំ បុព្ពបយោគបញ្ចកំ? បុព្ពបយោគោ សហបយោគោ សំវិធាវហារោ សង្កេតកម្មំ និមិត្តកម្មន្តិ. តត្ថ អាណត្តិវសេន បុព្ពបយោគោ វេទិតព្ពោ. ឋានា ចាវនវសេន, ខិលាទីនិ សង្កាមេត្វា ខេត្តាទិគ្គហណវសេន ច សហបយោគោ វេទិតព្ពោ. សំវិធាវហារោ នាម ‘‘អសុកំ នាម ភណ្ឌំ អវហរិស្សាមា’’តិ សំវិទហិត្វា សំមន្តយិត្វា អវហរណំ. ឯវំ សំវិទហិត្វា គតេសុ ហិ ឯកេនាបិ តស្មិំ ភណ្ឌេ ឋានា ចាវិតេ សព្ពេសំ អវហារា ហោន្តិ. សង្កេតកម្មំ នាម សញ្ជាននកម្មំ. សចេ ហិ បុរេភត្តាទីសុ យំកិញ្ចិ កាលំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ‘‘អសុកស្មិំ កាលេ ឥត្ថន្នាមំ ភណ្ឌំ អវហរា’’តិ វុត្តោ សង្កេតតោ អបច្ឆា អបុរេ តំ អវហរតិ, សង្កេតការកស្ស សង្កេតករណក្ខណេយេវ អវហារោ. និមិត្តកម្មំ នាម សញ្ញុប្បាទនត្ថំ អក្ខិនិក្ខណាទិនិមិត្តករណំ. សចេ ហិ ឯវំ កតនិមិត្តតោ អបច្ឆា អបុរេ ‘‘យំ អវហរា’’តិ វុត្តោ, តំ អវហរតិ, និមិត្តការកស្ស និមិត្តករណក្ខណេយេវ អវហារោតិ ឥទំ បុព្ពបយោគបញ្ចកំ.

កតមំ ថេយ្យាវហារបញ្ចកំ? ថេយ្យាវហារោ បសយ្ហាវហារោ បរិកប្បាវហារោ បដិច្ឆន្នាវហារោ កុសាវហារោតិ. តត្ថ យោ សន្ធិច្ឆេទាទីនិ កត្វា អទិស្សមានោ អវហរតិ, កូដមានកូដកហាបណាទីហិ វា វញ្ចេត្វា គណ្ហាតិ, តស្សេវំ គណ្ហតោ អវហារោ ថេយ្យាវហារោតិ វេទិតព្ពោ. យោ បន បសយ្ហ ពលក្ការេន បរេសំ សន្តកំ គណ្ហាតិ គាមឃាតកាទយោ វិយ, អត្តនោ បត្តពលិតោ វា វុត្តនយេនេវ អធិកំ គណ្ហាតិ រាជភដាទយោ វិយ, តស្សេវំ គណ្ហតោ អវហារោ បសយ្ហាវហារោតិ វេទិតព្ពោ. បរិកប្បេត្វា គហណំ បន បរិកប្បាវហារោ នាម. សោ ភណ្ឌោកាសវសេន ទុវិធោ. តត្រាយំ ភណ្ឌបរិកប្បោ – សាដកត្ថិកោ អន្តោគព្ភំ បវិសិត្វា ‘‘សចេ សាដកោ ភវិស្សតិ, គណ្ហិស្សាមិ, សចេ សុត្តំ, ន គណ្ហិស្សាមី’’តិ បរិកប្បេត្វា អន្ធការេ បសិព្ពកំ គណ្ហាតិ, តត្រ ចេ សាដកោ ហោតិ, ឧទ្ធារេយេវ បារាជិកំ. សុត្តំ ចេ ហោតិ, រក្ខតិ. ពហិ នីហរិត្វា មុញ្ចិត្វា ‘‘សុត្ត’’ន្តិ ញត្វា បុន អាហរិត្វា ឋបេតិ, រក្ខតិយេវ. ‘‘សុត្ត’’ន្តិ ញត្វាបិ ‘‘យំ លទ្ធំ, តំ គហេតព្ព’’ន្តិ គច្ឆតិ, បទវារេន ការេតព្ពោ. ភូមិយំ ឋបេត្វា គណ្ហាតិ, ឧទ្ធារេ បារាជិកំ. ‘‘ចោរោ ចោរោ’’តិ អនុពន្ធោ ឆដ្ដេត្វា បលាយតិ, រក្ខតិ. សាមិកា ទិស្វា គណ្ហន្តិ, រក្ខតិ យេវ. អញ្ញោ ចេ កោចិ គណ្ហាតិ, ភណ្ឌទេយ្យំ. សាមិកេសុ និវត្តេសុ សយំ ទិស្វា បំសុកូលសញ្ញាយ ‘‘បគេវេតំ មយា គហិតំ, មម ទានិ សន្តក’’ន្តិ គណ្ហន្តស្សាបិ ភណ្ឌទេយ្យមេវ. តត្ថ យ្វាយំ ‘‘សចេ សាដកោ ភវិស្សតិ, គណ្ហិស្សាមី’’តិអាទិនា នយេន បវត្តោ បរិកប្បោ, អយំ ភណ្ឌបរិកប្បោ នាម.

ឱកាសបរិកប្បោ បន ឯវំ វេទិតព្ពោ – ឯកច្ចោ បន បរបរិវេណាទីនិ បវិដ្ឋោ កិញ្ចិ លោភនេយ្យំ ភណ្ឌំ ទិស្វា គព្ភទ្វារបមុខហេដ្ឋាបាសាទទ្វារកោដ្ឋករុក្ខមូលាទិវសេន បរិច្ឆេទំ កត្វា ‘‘សចេ មំ ឯត្ថន្តរេ បស្សិស្សន្តិ, ទដ្ឋុកាមតាយ គហេត្វា វិចរន្តោ វិយ ទស្សាមិ, នោ ចេ បស្សិស្សន្តិ, ហរិស្សាមី’’តិ បរិកប្បេតិ, តស្ស តំ អាទាយ បរិកប្បិតបរិច្ឆេទំ អតិក្កន្តមត្តេ អវហារោ ហោតិ. ឥតិ យ្វាយំ វុត្តនយេនេវ បវត្តោ បរិកប្បោ, អយំ ឱកាសបរិកប្បោ នាម. ឯវមិមេសំ ទ្វិន្នម្បិ បរិកប្បានំ វសេន បរិកប្បេត្វា គណ្ហតោ អវហារោ ‘‘បរិកប្បាវហារោ’’តិ វេទិតព្ពោ.

បដិច្ឆាទេត្វា បន អវហរណំ បដិច្ឆន្នាវហារោ នាម. សោ ឯវំ វេទិតព្ពោ – យោ ភិក្ខុ ឧយ្យានាទីសុ បរេសំ ឱមុញ្ចិត្វា ឋបិតអង្គុលិមុទ្ទិកាទីនិ ទិស្វា ‘‘បច្ឆា គណ្ហិស្សាមី’’តិ បំសុនា វា បណ្ណេន វា បដិច្ឆាទេតិ, តស្ស ឯត្តាវតា ឧទ្ធារោ នត្ថីតិ ន តាវ អវហារោ ហោតិ. យទា បន សាមិកា វិចិនន្តា អបស្សិត្វា ‘‘ស្វេ ជានិស្សាមា’’តិ សាលយាវ គតា ហោន្តិ, អថស្ស តំ ឧទ្ធរតោ ឧទ្ធារេ អវហារោ. បដិច្ឆន្នកាលេយេវ ‘‘ឯតំ មម សន្តក’’ន្តិ សកសញ្ញាយ វា ‘‘គតា ទានិ តេ, ឆដ្ដិតភណ្ឌំ ឥទ’’ន្តិ បំសុកូលសញ្ញាយ វា គណ្ហន្តស្ស បន ភណ្ឌទេយ្យំ. តេសុ ទុតិយតតិយទិវសេ អាគន្ត្វា វិចិនិត្វា អទិស្វា ធុរនិក្ខេបំ កត្វា គតេសុបិ គហិតំ ភណ្ឌទេយ្យមេវ. បច្ឆា ញត្វា ចោទិយមានស្ស អទទតោ សាមិកានំ ធុរនិក្ខេបេ អវហារោ ហោតិ. កស្មា? យស្មា តស្ស បយោគេន តេហិ ន ទិដ្ឋំ. យោ បន តថារូបំ ភណ្ឌំ យថាឋានេ ឋិតំយេវ អប្បដិច្ឆាទេត្វា ថេយ្យចិត្តោ បាទេន អក្កមិត្វា កទ្ទមេ វា វាលុកាយ វា បវេសេតិ, តស្ស បវេសិតមត្តេយេវ អវហារោ.

កុសំ សង្កាមេត្វា បន អវហរណំ កុសាវហារោ នាម. សោបិ ឯវំ វេទិតព្ពោ – យោ ភិក្ខុ វិលីវមយំ វា តាលបណ្ណមយំ វា កតសញ្ញាណំ យំកិញ្ចិ កុសំ បាតេត្វា ចីវរេ ភាជីយមានេ អត្តនោ កោដ្ឋាសស្ស សមីបេ ឋិតំ អប្បគ្ឃតរំ វា មហគ្ឃតរំ វា សមសមំ វា អគ្ឃេន បរស្ស កោដ្ឋាសំ ហរិតុកាមោ អត្តនោ កោដ្ឋាសេ បតិតំ កុសំ បរស្ស កោដ្ឋាសេ បាតេតុកាមតាយ ឧទ្ធរតិ, រក្ខតិ តាវ. បរស្ស កោដ្ឋាសេ បាតិតេ រក្ខតេវ. យទា បន តស្មិំ បតិតេ បរស្ស កោដ្ឋាសតោ បរស្ស កុសំ ឧទ្ធរតិ, ឧទ្ធតមត្តេ អវហារោ. សចេ បឋមតរំ បរកោដ្ឋាសតោ បរស្ស កុសំ ឧទ្ធរតិ, អត្តនោ កោដ្ឋាសេ បាតេតុកាមតាយ ឧទ្ធារេ រក្ខតិ, បាតនេបិ រក្ខតិ, អត្តនោ កោដ្ឋាសតោ បន អត្តនោ កុសំ ឧទ្ធរតោ ឧទ្ធារេយេវ រក្ខតិ, តំ ឧទ្ធរិត្វា បរកោដ្ឋាសេ បាតេន្តស្ស ហត្ថតោ មុត្តមត្តេ អវហារោ. អយំ កុសាវហារោ. ឥតិ យំ វុត្តំ ‘‘អាទិយេយ្យាតិ បញ្ចវីសតិយា អវហារានំ អញ្ញតរវសេន ហរេយ្យា’’តិ, តស្សត្ថោ បកាសិតោ ហោតិ.

យថារូបេតិ យាទិសេ. អទិន្នាទានេតិ អទិន្នស្ស បរសន្តកស្ស គហណេ. រាជានោតិឥទំ ពិម្ពិសារំយេវ សន្ធាយ វុត្តំ, អញ្ញេ បន តថា ករេយ្យុំ វា ន ករេយ្យុំ វាតិ តេ នប្បមាណំ. ហនេយ្យុំ វាតិ ហត្ថាទីហិ វា បោថេយ្យុំ, សត្ថេន វា ឆិន្ទេយ្យុំ. ពន្ធេយ្យុំ វាតិ រជ្ជុពន្ធនាទីហិ ពន្ធេយ្យុំ វា. បព្ពាជេយ្យុំ វាតិ នីហរេយ្យុំ វា. ចោរោសិ ពាលោសិ មូឡ្ហោសិ ថេនោសីតិ ឥមេហិ វចនេហិ បរិភាសេយ្យុំ. កីទិសស្ស បន អទិន្នស្ស អាទានេ រាជានោ ឯវំ ករោន្តិ? បាទស្ស វា បាទារហស្ស វា. តថារូបំ ភិក្ខុ អទិន្នំ អាទិយមានោតិ តាទិសំ ភិក្ខុ បោរាណកស្ស កហាបណស្ស បាទំ វា បាទារហំ វា ភណ្ឌំ អទិន្នំ ភូមិអាទីសុ យត្ថ កត្ថចិ ឋិតំ យំកិញ្ចិ សជីវនិជ្ជីវំ វុត្តប្បការានំ អវហារានំ យេន កេនចិ អវហារេន អវហរន្តោ បារាជិកោ ហោតិ, កោ បន វាទោ តតោ អតិរេកតរស្មិន្តិ.

រាជគហេ ធនិយត្ថេរំ អារព្ភ រញ្ញោ ទារូនិ អទិន្នំ អាទិយនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, ‘‘គាមា វា អរញ្ញា វា’’តិ អយមេត្ថ អនុបញ្ញត្តិ, សាធារណបញ្ញត្តិ, សាណត្តិកំ, ហរណត្ថាយ គមនាទិកេ បុព្ពប្បយោគេ ទុក្កដំ, អាមសនេ ទុក្កដំ, បារាជិកវត្ថុនោ ផន្ទាបនេ ថុល្លច្ចយំ. អាទិយន្តស្ស មាសកេ វា ឩនមាសកេ វា ទុក្កដំ, អតិរេកមាសកេ វា ឩនបញ្ចមាសកេ វា ថុល្លច្ចយំ, បញ្ចមាសកេ វា អតិរេកបញ្ចមាសកេ វា បារាជិកំ. សព្ពត្ថ គហណកាលវសេន ច គហណទេសវសេន ច បរិភោគភាជនបរិវត្តនាទីហិ ច បរិហីនាបរិហីនវសេន វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. សកសញ្ញិស្ស, វិស្សាសគ្គាហេ, តាវកាលិកេ, បេតបរិគ្គហេ, តិរច្ឆានគតបរិគ្គហេ, បំសុកូលសញ្ញិស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. សីលវិបត្តិ, អញ្ញស្ស មនុស្សជាតិកស្ស វសេន បរបរិគ្គហិតំ, បរបរិគ្គហិតសញ្ញិតា, គរុបរិក្ខារោ, ថេយ្យចិត្តំ, វុត្តប្បការានំ អវហារានំ វសេន អវហរណញ្ចាតិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ. អទិន្នាទានសមុដ្ឋានំ, កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

ទុតិយបារាជិកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. តតិយបារាជិកវណ្ណនា

តតិយេ សញ្ចិច្ចាតិ សំចេតេត្វា សទ្ធិំ ចេតេត្វា. ‘‘បាណោ’’តិសញ្ញាយ សទ្ធិំយេវ ‘‘វធាមិ ន’’ន្តិ វធកចេតនាយ ចេតេត្វា បកប្បេត្វា. មនុស្សវិគ្គហន្តិ កលលតោ បដ្ឋាយ ជីវមានកមនុស្សជាតិកសរីរំ. ជីវិតា វោរោបេយ្យាតិ កលលកាលេបិ តាបនមទ្ទនេហិ វា ភេសជ្ជសម្បទានេន វា តតោ វា ឧទ្ធម្បិ តទនុរូបេន ឧបក្កមេន ជីវិតា វិយោជេយ្យ. ឥមស្ស បនត្ថស្ស អាវិភាវត្ថំ បាណោ វេទិតព្ពោ, បាណាតិបាតោ វេទិតព្ពោ, បាណាតិបាតី វេទិតព្ពោ, បាណាតិបាតស្ស បយោគោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ បាណោតិ វោហារតោ សត្តោ, បរមត្ថតោ ជីវិតិន្ទ្រិយំ. បាណាតិបាតោតិ យាយ ចេតនាយ ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទកបយោគំ សមុដ្ឋាបេតិ, សា ចេតនា. បាណាតិបាតីតិ វុត្តចេតនាយ សមង្គិបុគ្គលោ. បាណាតិបាតស្ស បយោគោតិ បាណាតិបាតស្ស ឆ បយោគា សាហត្ថិកោ និស្សគ្គិយោ អាណត្តិកោ ថាវរោ វិជ្ជាមយោ ឥទ្ធិមយោតិ. តត្ថ សាហត្ថិកោតិ សយំ មារេន្តស្ស កាយេន វា កាយប្បដិពទ្ធេន វា បហរណំ. និស្សគ្គិយោតិ ទូរេ ឋិតំ មារេតុកាមស្ស កាយេន វា កាយប្បដិពទ្ធេន វា ឧសុសត្តិយន្តបាសាណាទីនំ និស្សជ្ជនំ. តត្ថ ឯកេកោ ឧទ្ទិស្សានុទ្ទិស្សភេទតោ ទុវិធោ. តត្ថ ឧទ្ទិស្សកេ យំ ឧទ្ទិស្ស បហរតិ, តស្សេវ មរណេន កម្មពទ្ធោ. ‘‘យោ កោចិ មរតូ’’តិ ឯវំ អនុទ្ទិស្សកេ បហារប្បច្ចយា យស្ស កស្សចិ មរណេន កម្មពទ្ធោ. ឧភយត្ថាបិ ច បហរិតមត្តេ វា មរតុ, បច្ឆា វា តេនេវ រោគេន, បហរិតក្ខណេយេវ កម្មពទ្ធោ. អាណត្តិកោតិ ‘‘អសុកំ នាម មារេហី’’តិ អញ្ញំ អាណាបេន្តស្ស អាណាបនំ.

តត្ថ –

វត្ថុ កាលោ ច ឱកាសោ, អាវុធំ ឥរិយាបថោ;

ក្រិយាវិសេសោតិ ឥមេ, ឆ អាណត្តិ និយាមកា.

តត្ថ វត្ថូតិ បុគ្គលោ. យញ្ហិ បុគ្គលំ ‘‘មារេហី’’តិ អាណត្តោ សចេ តមេវ មារេតិ, អាណាបកស្ស អាបត្តិ. អថ អញ្ញំ មារេតិ, តំមញ្ញមានោ វា អញ្ញំ មារេតិ, អាណាបកោ មុច្ចតិ. ‘‘ឥមំ មារេហី’’តិ អាណត្តេ បន អាណាបកស្ស ទុក្កដំ. កាលោតិ បុរេភត្តាទិកាលោ. សចេ ហិ ‘‘បុរេភត្តំ មារេហី’’តិ អាណត្តោ បុរេភត្តមេវ មារេតិ, អាណាបកស្ស អាបត្តិ. អថ យំ បុរេភត្តំ និយាមិតំ, តតោ បច្ឆា វា បុរេ វា មារេតិ, អាណាបកោ មុច្ចតិ. ឥមិនា នយេន សព្ពត្ថ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. ថាវរោតិ អសំហារិមេន ឧបករណេន មារេតុកាមស្ស ឱបាតក្ខណនំ អបស្សេនសំវិធានំ អសិអាទីនំ ឧបនិក្ខិបនំ តឡាកាទីសុ វិសសម្បយោជនំ រូបូបហារោតិឯវមាទិ. វុត្តនយេនេវ ចេត្ថាបិ ឧទ្ទិស្សានុទ្ទិស្សភេទោ វេទិតព្ពោ. វិជ្ជាមយោតិ មារណត្ថំ វិជ្ជាបរិជប្បនំ. ឥទ្ធិមយោតិ កម្មវិបាកជាយ ឥទ្ធិយា បយោជនំ.

សត្ថហារកំ វាស្ស បរិយេសេយ្យាតិ ឯត្ថ ហរតីតិ ហារកំ, កិំ ហរតិ? ជីវិតំ. អថ វា ហរិតព្ពន្តិ ហារកំ, ឧបនិក្ខិបិតព្ពន្តិ អត្ថោ. សត្ថញ្ច តំ ហារកញ្ចាតិ សត្ថហារកំ. អស្សាតិ មនុស្សវិគ្គហស្ស. បរិយេសេយ្យាតិ យថា លភតិ, តថា ករេយ្យ, ឧបនិក្ខិបេយ្យាតិ អត្ថោ. ឯតេន ថាវរបយោគំ ទស្សេតិ. ឥតរថា ហិ បរិយិដ្ឋិមត្តេយេវ បារាជិកោ ភវេយ្យ, ន ចេតំ យុត្តំ. បទភាជនេ បនស្ស ព្យញ្ជនំ អនាទិយិត្វា យំ ឯត្ថ ថាវរបយោគសង្គហិតំ សត្ថំ, តទេវ ទស្សេតុំ ‘‘អសិំ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. មរណវណ្ណំ វា សំវណ្ណេយ្យាតិ វាចាយ វា តាលបណ្ណាទីសុ លិខិត្វា វា ‘‘យោ ឯវំ មរតិ, សោ ធនំ វា លភតី’’តិអាទិនា នយេន មរណេ គុណំ បកាសេយ្យ. ឯតេន យថា ‘‘អទិន្នាទានេ អាទិយេយ្យា’’តិ វុត្តត្តា បរិយាយកថាយ មុច្ចតិ, នយិធ, ឯវំ ‘‘សំវណ្ណេយ្យា’’តិ វចនតោ បន ឥធ បរិយាយកថាយបិ ន មុច្ចតីតិ អយមត្ថោ វេទិតព្ពោ. មរណាយ វា សមាទបេយ្យាតិ ‘‘សត្ថំ វា អាហរា’’តិអាទិនា (បារា. ១៧២) នយេន មរណត្ថាយ ឧបាយំ គាហាបេយ្យ. ឯតេន អាណត្តិកប្បយោគំ ទស្សេតិ. អម្ភោ បុរិសាតិ អាលបនមេតំ. កិំ តុយ្ហិមិនាតិអាទិ សំវណ្ណនាការនិទស្សនំ. ឥតិ ចិត្តមនោតិ ឥតិ ចិត្តោ ឥតិ មនោ. ‘‘មតំ តេ ជីវិតា សេយ្យោ’’តិឯត្ថ វុត្តមរណចិត្តោ មរណមនោតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច ‘‘មនោ’’តិឥទំ ចិត្តស្ស អត្ថទីបនត្ថំ វុត្តំ. តេនេវស្ស បទភាជនេ ‘‘យំ ចិត្តំ តំ មនោ’’តិ (បារា. ១៧២) អាហ. ចិត្តសង្កប្បោតិ វិចិត្តសង្កប្បោ. ឯត្ថាបិ ឥតិ-សទ្ទោ អាហរិតព្ពោ. ‘‘សង្កប្បោ’’តិ ច សំវិទហនមត្តស្សេតំ នាមំ, ន វិតក្កស្សេវ. តញ្ច សំវិទហនំ ឥមស្មិំ អត្ថេ សញ្ញាចេតនាធិប្បាយេហិ សង្គហំ គច្ឆតិ, តស្មា ‘‘ឥតិ ចិត្តសង្កប្បោ’’តិ ‘‘មតំ តេ ជីវិតា សេយ្យោ’’តិឯត្ថ វុត្តមរណសញ្ញី មរណចេតនោ មរណាធិប្បាយោតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. បទភាជនេបិ ហិ អយមេវ នយោ ទស្សិតោ. ឯតេន មរណចិត្តាទីហិ វិនា ‘‘ឯកាហំ ជីវិតំ សេយ្យោ, វីរិយមារភតោ ទឡ្ហ’’ន្តិអាទិនា (ធ. ប. ១១២) នយេន ធម្មំ ភាសន្តស្ស សំវណ្ណនា នាម ន ហោតីតិ ទស្សេតិ. អនេកបរិយាយេនាតិ នានប្បការេន ឧច្ចាវចេន ការណេន. បុន មរណវណ្ណន្តិអាទិ និគមនវចនំ. បារាជិកោ ហោតីតិ តង្ខណូបបន្នម្បិ មនុស្សវិគ្គហំ វុត្តនយេន ជីវិតា វោរោបេន្តោ បារាជិកោ ហោតីតិ.

វេសាលិយំ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ អារព្ភ អញ្ញមញ្ញំ ជីវិតា វោរោបនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, ‘‘មរណវណ្ណំ វា’’តិ អយមេត្ថ អនុបញ្ញត្តិ, សាធារណបញ្ញត្តិ, សាណត្តិកំ, មារណត្ថាយ ឱបាតក្ខណនាទីសុ ទុក្កដំ, អនោទិស្ស ខតេ ឱបាតេ យស្ស កស្សចិ បតនេបិ ទុក្កដំ, យក្ខបេតតិរច្ឆានគតមនុស្សវិគ្គហានំ តិរច្ឆានគតស្ស ច ទុក្ខុប្បត្តិយំ ទុក្កដមេវ, មនុស្សជាតិកស្ស ទុក្ខុប្បត្តិយំ ថុល្លច្ចយំ, តថា យក្ខាទីនំ មរណេ, តិរច្ឆានគតមរណេ បន បាចិត្តិយំ, មនុស្សមរណេ បារាជិកន្តិ. ឥមិនា នយេន សព្ពត្ថ បយោគភេទវសេន អាបត្តិភេទោ វេទិតព្ពោ. អសញ្ចិច្ច មារេន្តស្ស អជានន្តស្ស នមរណាធិប្បាយស្ស ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. តត្ថ អសញ្ចិច្ចាតិ ‘‘ឥមិនា ឧបក្កមេន ឥមំ មារេមី’’តិ អចេតេត្វា កតេន ឧបក្កមេន មុសលុស្សាបនវត្ថុស្មិំ (បារា. ១៨០ អាទយោ) វិយ បរេ មតេបិ អនាបត្តិ. អជានន្តស្សាតិ ‘‘ឥមិនា អយំ មរិស្សតី’’តិ អជានន្តស្ស ឧបក្កមេន វិសគតបិណ្ឌបាតវត្ថុស្មិំ (បារា. ១៨១) វិយ បរេ មតេបិ អនាបត្តិ. នមរណាធិប្បាយស្សាតិ មរណំ អនិច្ឆន្តស្ស ឧបក្កមេន ភេសជ្ជវត្ថុស្មិំ (បារា. ១៨៧) វិយ បរេ មតេបិ អនាបត្តិ. ឯវំ អសញ្ចិច្ចាតិអាទីសុ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. សីលវិបត្តិ, មនុស្សជាតិកបាណោ, បាណសញ្ញិតា, វធកចិត្តំ, ឧបក្កមោ, តេន មរណន្តិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ. អទិន្នាទានសមឧដ្ឋានំ, កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទុក្ខវេទនន្តិ.

តតិយបារាជិកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ចតុត្ថបារាជិកវណ្ណនា

ចតុត្ថេ អនភិជានន្តិ សកសន្តានេ អនុប្បន្នត្តា អត្តនិ អត្ថិភាវំ អជានន្តោ. ឧត្តរិមនុស្សធម្មន្តិ ឧត្តរិមនុស្សានំ ឈាយីនញ្ចេវ អរិយានញ្ច ធម្មំ. អត្តុបនាយិកន្តិ អត្តនិ តំ ឧបនេតិ ‘‘មយិ អត្ថី’’តិ សមុទាចរន្តោ, អត្តានំ វា តត្ថ ឧបនេតិ ‘‘អហំ ឯត្ថ សន្ទិស្សាមី’’តិ សមុទាចរន្តោតិ អត្តុបនាយិកោ, តំ អត្តុបនាយិកំ. ឯវំ កត្វា សមុទាចរេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ. អលមរិយញាណទស្សនន្តិឯត្ថ មហគ្គតលោកុត្តរបញ្ញា ជាននដ្ឋេន ញាណំ, ចក្ខុនា ច ទិដ្ឋមិវ ធម្មំ បច្ចក្ខករណតោ ទស្សនត្ថេន ទស្សនន្តិ ញាណទស្សនំ, អរិយំ វិសុទ្ធំ ឧត្តមំ ញាណទស្សនន្តិ អរិយញាណទស្សនំ, អលំ បរិយត្តំ កិលេសវិទ្ធំសនសមត្ថំ អរិយញាណទស្សនមេត្ថ ឈានាទិភេទេ ឧត្តរិមនុស្សធម្មេ, អលំ វា អរិយញាណទស្សនមស្សាតិ អលមរិយញាណទស្សនោ, តំ អលមរិយញាណទស្សនំ. សមុទាចរេយ្យាតិ វុត្តប្បការមេតំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ អត្តុបនាយិកំ កត្វា កាយេន វា វាចាយ វា តទុភយេន វា វិញ្ញុស្ស មនុស្សជាតិកស្ស អារោចេយ្យ. ឥតិ ជានាមិ ឥតិ បស្សាមីតិ សមុទាចរណាការទស្សនមេតំ, អត្តុបនាយិកញ្ហិ កត្វា វិនា អញ្ញាបទេសេន សមុទាចរន្តោ ឯវំ សមុទាចរតិ, តស្មា យ្វាយំ បទភាជនេ (បារា. ២០៩) ‘‘បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជិំ, សមាបជ្ជាមិ, សមាបន្នោ’’តិអាទិភេទោ វុត្តោ, សោ សព្ពោ ឥធេវ សង្គហំ គច្ឆតីតិ វេទិតព្ពោ. ‘‘ឥតិ ជានាមិ ឥតិ បស្សាមី’’តិ ហិ វទន្តោ ន យិទំ វចនមត្តមេវ វទតិ, អថ ខោ ‘‘ឥមិនា ច ឥមិនា ច ការណេន អយំ ធម្មោ មយិ អត្ថី’’តិ ទីបេតិ, ‘‘សមាបជ្ជិ’’ន្តិអាទីនិ ច វទន្តេន ហិ សមាបជ្ជនាទីហិ ការណេហិ អត្ថិតា ទីបិតា ហោតិ, តេន វុត្តំ ‘‘យ្វាយំ បទភាជនេ បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជិំ, សមាបជ្ជាមិ, សមាបន្នោតិអាទិភេទោ វុត្តោ, សោ សព្ពោ ឥធេវ សង្គហំ គច្ឆតី’’តិ. តតោ អបរេន សមយេនាតិ តតោ អារោចិតកាលតោ អញ្ញតរស្មិំ កាលេ. ឥតិ អាបត្តិបដិជាននកាលទស្សនមេតំ, អយំ បន អារោចិតក្ខណេវ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ. អាបត្តិំ បន អាបន្នោ យស្មា បរេន ចោទិតោ វា អចោទិតោ វា បដិជានាតិ, តស្មា ‘‘សមនុគ្គាហីយមានោ វា អសមនុគ្គាហីយមានោ វា’’តិ វុត្តំ. អាបន្នោតិ អារោចិតក្ខណេយេវ បារាជិកំ អាបន្នោ. វិសុទ្ធាបេក្ខោតិ អត្តនោ គិហិភាវាទិកំ វិសុទ្ធិំ អបេក្ខមានោ ឥច្ឆមានោ. អយញ្ហិ យស្មា បារាជិកំ អាបន្នោ, តស្មា ភិក្ខុភាវេ ឋត្វា អភព្ពោ ឈានាទីនិ អធិគន្តុំ, ឥច្ចស្ស ភិក្ខុភាវោ វិសុទ្ធិ នាម ន ហោតិ. យស្មា បន គិហិ វា ឧបាសការាមិកសាមណេរានំ វា អញ្ញតរោ ហុត្វា ទានាទីហិ សគ្គមគ្គំ វា ឈានាទីហិ មោក្ខមគ្គំ វា អារាធេតុំ ភព្ពោ ហោតិ, តស្មាស្ស គិហិអាទិភាវោ វិសុទ្ធិ នាម ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘គិហិភាវាទិកំ វិសុទ្ធិំ អបេក្ខមានោ’’តិ. ឯវំ វទេយ្យាតិ ឯវំ ភណេយ្យ, កថំ? ‘‘អជានមេវំ, អាវុសោ’’តិអាទិំ. តត្ថ អជានន្តិ អជានន្តោ. អបស្សន្តិ អបស្សន្តោ. តុច្ឆំ មុសា វិលបិន្តិ អហំ វចនត្ថវិរហតោ តុច្ឆំ, វញ្ចនាធិប្បាយតោ មុសា វិលបិំ អភណិន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អញ្ញត្រ អធិមានាតិ យ្វាយំ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា សង្ខារេ សម្មសន្តស្ស អារទ្ធវិបស្សកស្ស អបត្តេ បត្តសញ្ញិតាសង្ខាតោ អធិមានោ ឧប្បជ្ជតិ, តំ អធិមានំ ឋបេត្វា កេវលំ បាបិច្ឆតាយ យោ សមុទាចរេយ្យ, អយម្បិ បារាជិកោ ហោតីតិ អត្ថោ.

វេសាលិយំ វគ្គុមុទាតីរិយេ ភិក្ខូ អារព្ភ តេសំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មារោចនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, ‘‘អញ្ញត្រ អធិមានា’’តិ អយមេត្ថ អនុបញ្ញត្តិ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, ‘‘បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជិ’’ន្តិអាទិនា នយេន វុត្តប្បការំ អសន្តំ ឈានាទិធម្មំ អារោចេន្តស្ស សចេ យស្ស កស្សចិ អារោចេតិ, សោ មនុស្សជាតិកោ ហោតិ, អនន្តរមេវ ‘‘អយំ ឈានលាភី’’តិ វា ‘‘អរិយោ’’តិ វា យេន កេនចិ អាការេន តមត្ថំ ជានាតិ, បារាជិកំ. សចេ ន ជានាតិ, ថុល្លច្ចយំ. សចេ បន ‘‘យោ តេ វិហារេ វសិ, សោ ភិក្ខុ បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជី’’តិអាទិនា (បារា. ២២០) នយេន អញ្ញាបទេសេន អារោចេន្តស្ស ជានាតិ, ថុល្លច្ចយំ. សចេ ន ជានាតិ, ទុក្កដំ. អធិមានេន អារោចេន្តស្ស, អនុល្លបនាធិប្បាយស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. សីលវិបត្តិ, ឧត្តរិមនុស្សធម្មស្ស អត្តនិ អសន្តតា, បាបិច្ឆតាយ តស្ស អារោចនំ, អនញ្ញាបទេសោ, យស្ស អារោចេតិ, តស្ស មនុស្សជាតិកតា, តង្ខណវិជាននន្តិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ អទិន្នាទានេ វុត្តសទិសានេវាតិ.

ចតុត្ថបារាជិកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឧទ្ទិដ្ឋា ខោ អាយស្មន្តោ ចត្តារោ បារាជិកា ធម្មាតិឥទំ ឥធ ឧទ្ទិដ្ឋបារាជិកបរិទីបនមេវ. សមោធានេត្វា បន សព្ពានេវ ចតុវីសតិ បារាជិកានិ វេទិតព្ពានិ. កតមានិ ចតុវីសតិ? បាឡិយំ អាគតានិ តាវ ភិក្ខូនំ ចត្តារិ ភិក្ខុនីនំ អសាធារណានិ ចត្តារីតិ អដ្ឋ, តានិ ឯកាទសន្នំ បណ្ឌកាទីនំ អភព្ពភាវសង្ខាតេហិ ឯកាទសហិ បារាជិកេហិ សទ្ធិំ ឯកូនវីសតិ, គិហិភាវំ បត្ថយមានាយ ភិក្ខុនិយា វិព្ភន្តភាវបារាជិកេន សទ្ធិំ វីសតិ, អបរានិបិ លម្ពី, មុទុបិដ្ឋិកោ, បរស្ស អង្គជាតំ មុខេន គណ្ហាតិ, បរស្ស អង្គជាតេ អភិនិសីទតីតិ ឥមេសំ ចតុន្នំ វសេន ‘‘ចត្តារិ អនុលោមបារាជិកានី’’តិ វទន្តិ, ឥតិ ឥមានិ ច ចត្តារិ, បុរិមានិ ច វីសតីតិ សមោធានេត្វា សព្ពានេវ ចតុវីសតិ បារាជិកានិ វេទិតព្ពានិ. ន លភតិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ សំវាសន្តិ ឧបោសថាទិភេទំ សំវាសំ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ន លភតិ. យថា បុរេ, តថា បច្ឆាតិ យថា បុព្ពេ គិហិកាលេ អនុបសម្បន្នកាលេ ច, បច្ឆា បារាជិកំ អាបន្នោបិ តថេវ អសំវាសោ ហោតិ, នត្ថិ តស្ស ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ឧបោសថាទិភេទោ សំវាសោតិ. តត្ថាយស្មន្តេ បុច្ឆាមីតិ តេសុ ចតូសុ បារាជិកេសុ អាយស្មន្តេ ‘‘កច្ចិត្ថ បរិសុទ្ធា’’តិ បុច្ឆាមិ. កច្ចិត្ថាតិ កច្ចិ ឯត្ថ, ឯតេសុ ចតូសុ បារាជិកេសុ កច្ចិ បរិសុទ្ធាតិ អត្ថោ. អថ វា កច្ចិត្ថ បរិសុទ្ធាតិ កច្ចិ បរិសុទ្ធា អត្ថ, ភវថាតិ អត្ថោ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

កង្ខាវិតរណិយា បាតិមោក្ខវណ្ណនាយ

បារាជិកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.