១. បឋមបារាជិកវណ្ណនា

យោ បនាតិ រស្សទីឃាទិនា លិង្គាទិភេទេន យោ កោចិ. ភិក្ខូតិ ឯហិភិក្ខុឧបសម្បទា, សរណគមនូបសម្បទា, ឱវាទប្បដិគ្គហណូបសម្បទា, បញ្ហាព្យាករណូបសម្បទា, អដ្ឋគរុធម្មប្បដិគ្គហណូបសម្បទា, ទូតេនូបសម្បទា, អដ្ឋវាចិកូបសម្បទា, ញត្តិចតុត្ថកម្មូបសម្បទាតិ ឥមាសុ អដ្ឋសុ ឧបសម្បទាសុ ញត្តិចតុត្ថេន ឧបសម្បទាកម្មេន អកុប្បេន ឋានារហេន ឧបសម្បន្នោ. តស្ស បន កម្មស្ស វត្ថុញត្តិអនុស្សាវន សីមា បរិសាសម្បត្តិវសេន អកុប្បតា វេទិតព្ពា.

តត្ថ វត្ថូតិ ឧបសម្បទាបេក្ខោ បុគ្គលោ, សោ ឋបេត្វា ឩនវីសតិវស្សំ អន្តិមវត្ថុអជ្ឈាបន្នបុព្ពំ, បណ្ឌកាទយោ ច ឯកាទស អភព្ពបុគ្គលេ វេទិតព្ពោ. តត្ថ ឩនវីសតិវស្សោ នាម បដិសន្ធិគ្គហណតោ បដ្ឋាយ អបរិបុណ្ណវីសតិវស្សោ. អន្តិមវត្ថុអជ្ឈាបន្នបុព្ពោ នាម ចតុន្នំ បារាជិកានំ អញ្ញតរំ អជ្ឈាបន្នបុព្ពោ. បណ្ឌកាទយោ វជ្ជនីយបុគ្គលកថាយំ វុត្តា. តេសុ អាសិត្តបណ្ឌកញ្ច ឧសូយបណ្ឌកញ្ច ឋបេត្វា ឱបក្កមិកបណ្ឌកោ នបុំសកបណ្ឌកោ បណ្ឌកភាវបក្ខេ ឋិតោ បក្ខបណ្ឌកោ ច ឥធ អធិប្បេតោ.

ថេយ្យសំវាសកោ បន តិវិធោ លិង្គត្ថេនកោ សំវាសត្ថេនកោ ឧភយត្ថេនកោតិ. តត្ថ យោ សយំ បព្ពជិត្វា ន ភិក្ខុវស្សានិ គណេតិ, ន យថាវុឌ្ឍំ ភិក្ខូនំ វា សាមណេរានំ វា វន្ទនំ សាទិយតិ, ន អាសនេន បដិពាហតិ, ន ឧបោសថាទីសុ សន្ទិស្សតិ, អយំ អសុទ្ធចិត្តតាយ លិង្គមត្តស្សេវ ថេនិតត្តា លិង្គត្ថេនកោ នាម. យោ បន ភិក្ខូហិ បព្ពជិតោ សាមណេរោ សមានោ កាសាយានិ អបនេត្វា តេសុ សឧស្សាហោវ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវិត្វា បុន និវាសេត្វា សាមណេរភាវំ បដិជានាតិ, អយំ ភិក្ខូហិ ទិន្នលិង្គស្ស អបរិច្ចត្តត្តា ន លិង្គត្ថេនកោ, ន លិង្គានុរូបស្ស សំវាសស្ស សាទិតត្តា នាបិ សំវាសត្ថេនកោ. អន្តិមវត្ថុអជ្ឈាបន្នកេបិ ឯសេវ នយោ. យោ ច ខោ សាមណេរោ សមានោ វិទេសំ គន្ត្វា ភិក្ខុវស្សានិ គណេតិ, យថាវុឌ្ឍំ វន្ទនំ សាទិយតិ, អាសនេន បដិពាហតិ, ឧបោសថាទីសុ សន្ទិស្សតិ, អយំ សំវាសមត្តស្សេវ ថេនិតត្តា សំវាសត្ថេនកោ នាម. ភិក្ខុវស្សគណនាទិកោ ហិ សព្ពោបិ កិរិយភេទោ ឥមស្មិំ អត្ថេ ‘‘សំវាសោ’’តិ វេទិតព្ពោ. សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ‘‘ន មំ កោចិ ជានាតី’’តិ បុន ឯវំ បដិបជ្ជន្តេបិ ឯសេវ នយោ. យោ បន សយំ បព្ពជិត្វា វិហារំ គន្ត្វា យថាវុឌ្ឍំ វន្ទនំ សាទិយតិ, អាសនេន បដិពាហតិ, ភិក្ខុវស្សានិ គណេតិ, ឧបោសថាទីសុ សន្ទិស្សតិ, អយំ លិង្គស្ស ចេវ សំវាសស្ស ច ថេនិតត្តា ឧភយត្ថេនកោ នាម. ធុរនិក្ខេបវសេន កាសាយានិ អបនេត្វា អន្តិមវត្ថុំ អជ្ឈាបជ្ជិត្វា បុន តានិ អច្ឆាទេត្វា ឯវំ បដិបជ្ជន្តេបិ ឯសេវ នយោ, អយំ តិវិធោបិ ថេយ្យសំវាសកោ ឥធ អធិប្បេតោ. ឋបេត្វា បន ឥមំ តិវិធំ.

‘‘រាជ ទុព្ភិក្ខ កន្តារ-រោគ វេរី ភយេន វា;

ចីវរាហរណត្ថំ វា, លិង្គំ អាទិយតីធ យោ.

‘‘សំវាសំ នាធិវាសេតិ, យាវ សោ សុទ្ធមានសោ;

ថេយ្យសំវាសកោ នាម, តាវ ឯស ន វុច្ចតី’’តិ. (មហាវ. អដ្ឋ. ១១០);

យោ បន ឧបសម្បន្នោ តិត្ថិយភាវំ បត្ថយមានោ សយំ វា កុសចីរាទិកំ តិត្ថិយលិង្គំ អាទិយតិ, តេសំ វា សន្តិកេ បព្ពជតិ, នគ្គោ វា ហុត្វា អាជីវកានំ សន្តិកំ គន្ត្វា តេសំ វតានិ អាទិយតិ, អយំ តិត្ថិយបក្កន្តកោ នាម. ឋបេត្វា បន មនុស្សជាតិកំ អវសេសោ សព្ពោបិ តិរច្ឆានគតោ នាម. យេន មនុស្សជាតិកា ជនេត្តិ សយម្បិ មនុស្សភូតេនេវ សញ្ចិច្ច ជីវិតា វោរោបិតា, អយំ មាតុឃាតកោ នាម. បិតុឃាតកេបិ ឯសេវ នយោ. យេន អន្តមសោ គិហិលិង្គេ ឋិតោបិ មនុស្សជាតិកោ ខីណាសវោ សញ្ចិច្ច ជីវិតា វោរោបិតោ, អយំ អរហន្តឃាតកោ នាម. យោ បន បកតត្តំ ភិក្ខុនិំ តិណ្ណំ មគ្គានំ អញ្ញតរស្មិំ មគ្គេ ទូសេតិ, អយំ ភិក្ខុនិទូសកោ នាម. យោ ទេវទត្តោ វិយ សាសនំ ឧទ្ធម្មំ ឧព្ពិនយំ កត្វា ចតុន្នំ កម្មានំ អញ្ញតរវសេន សង្ឃំ ភិន្ទតិ, អយំ សង្ឃភេទកោ នាម. យោ ទេវទត្តោ វិយ ទុដ្ឋចិត្តេន វធកចិត្តេន តថាគតស្ស ជីវមានកសរីរេ ខុទ្ទកមក្ខិកាយ បិវនមត្តម្បិ លោហិតំ ឧប្បាទេតិ, អយំ លោហិតុប្បាទកោ នាម. យស្ស ឥត្ថិនិមិត្តុប្បាទនកម្មតោ ច បុរិសនិមិត្តុប្បាទនកម្មតោ ច ឧភតោ ទុវិធម្បិ ព្យញ្ជនំ អត្ថិ, អយំ ឧភតោព្យញ្ជនកោ នាម. ឥតិ ឥមេ តេរស បុគ្គលា ឧបសម្បទាយ អវត្ថូ, ឥមេ បន ឋបេត្វា អញ្ញស្មិំ ឧបសម្បទាបេក្ខេ សតិ ឧបសម្បទាកម្មំ វត្ថុសម្បត្តិវសេន អកុប្បំ ហោតិ.

កថំ ញត្តិសម្បត្តិវសេន អកុប្បំ ហោតិ? វត្ថុសង្ឃបុគ្គលញត្តីនំ អបរាមសនានិ, បច្ឆា ញត្តិដ្ឋបនញ្ចាតិ ឥមេ តាវ បញ្ច ញត្តិទោសា. តត្ថ ‘‘អយំ ឥត្ថន្នាមោ’’តិ ឧបសម្បទាបេក្ខស្ស អកិត្តនំ វត្ថុអបរាមសនំ នាម. ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ’’តិឯត្ថ ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ’’តិ វត្វា ‘‘សង្ឃោ’’តិ អភណនំ សង្ឃអបរាមសនំ នាម. ‘‘ឥត្ថន្នាមស្ស ឧបសម្បទាបេក្ខោ’’តិ ឧបជ្ឈាយស្ស អកិត្តនំ បុគ្គលអបរាមសនំ នាម. សព្ពេន សព្ពំ ញត្តិយា អនុច្ចារណំ ញត្តិអបរាមសនំ នាម. បឋមំ កម្មវាចំ និដ្ឋាបេត្វា ‘‘ឯសា ញត្តី’’តិ វត្វា ‘‘ខមតិ សង្ឃស្សា’’តិ ឯវំ ញត្តិកិត្តនំ បច្ឆា ញត្តិដ្ឋបនំ នាម. ឥតិ ឥមេហិ ទោសេហិ វិមុត្តាយ ញត្តិយា សម្បន្នំ ញត្តិសម្បត្តិវសេន អកុប្បំ ហោតិ.

អនុស្សាវនវសេន អកុប្បតាយបិ វត្ថុសង្ឃបុគ្គលានំ អបរាមសនានិ, សាវនាយ ហាបនំ, អកាលេ សាវនន្តិ ឥមេ បញ្ច អនុស្សាវនទោសា. តត្ថ វត្ថាទីនំ អបរាមសនានិ ញត្តិយំ វុត្តសទិសានេវ. តីសុ បន អនុស្សាវនាសុ យត្ថ កត្ថចិ ឯតេសំ អបរាមសនំ អបរាមសនមេវ. សព្ពេន សព្ពំ បន កម្មវាចំ អវត្វា ចតុក្ខត្តុំ ញត្តិកិត្តនមេវ, អថ វា បន កម្មវាចាព្ភន្តរេ អក្ខរស្ស វា បទស្ស វា អនុច្ចារណំ វា ទុរុច្ចារណំ វា សាវនាយ ហាបនំ នាម. សាវនាយ អនោកាសេ បឋមំ ញត្តិំ អដ្ឋបេត្វា អនុស្សាវនករណំ អកាលេ សាវនំ នាម. ឥតិ ឥមេហិ ទោសេហិ វិមុត្តាយ អនុស្សាវនាយ សម្បន្នំ អនុស្សាវនសម្បត្តិវសេន អកុប្បំ ហោតិ.

បុព្ពេ វុត្តំ វិបត្តិសីមាលក្ខណំ សមតិក្កន្តាយ បន សីមាយ កតំ សីមាសម្បត្តិវសេន អកុប្បំ ហោតិ. យាវតិកា ភិក្ខូ កម្មប្បត្តា, តេសំ អនាគមនំ, ឆន្ទារហានំ ឆន្ទស្ស អនាហរណំ, សម្មុខីភូតានំ បដិក្កោសនន្តិ ឥមេ បន តយោ បរិសាទោសា, តេហិ វិមុត្តាយ បរិសាយ កតំ បរិសាសម្បត្តិវសេន អកុប្បំ ហោតិ. ការណារហត្តា បន សត្ថុ សាសនារហត្តា ឋានារហំ នាម ហោតិ. ឥតិ យោ ឥមិនា ឯវំ អកុប្បេន ឋានារហេន ញត្តិចតុត្ថេន ឧបសម្បទាកម្មេន ឧបសម្បន្នោ, អយំ ឥធ ‘‘ភិក្ខូ’’តិ អធិប្បេតោ. បណ្ណត្តិវជ្ជេសុ បន អញ្ញេបិ សង្គហំ គច្ឆន្តិ.

ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោតិ យា ភិក្ខូនំ អធិសីលសង្ខាតា សិក្ខា, តញ្ច, យត្ថ ចេតេ សហ ជីវន្តិ, ឯកជីវិកា សភាគវុត្តិនោ ហោន្តិ, តំ ភគវតា បញ្ញត្តំ សិក្ខាបទសង្ខាតំ សាជីវញ្ច, តត្ថ សិក្ខនភាវេន សមាបន្នោតិ ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមអាបន្នោ. សមាបន្នោតិ សិក្ខញ្ច បរិបូរេន្តោ សាជីវញ្ច អវីតិក្កមន្តោ ហុត្វា តទុភយំ ឧបគតោតិ អត្ថោ. សិក្ខំ អបច្ចក្ខាយ ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វាតិ យំ សិក្ខំ សមាបន្នោ, តំ អបដិក្ខិបិត្វា, យញ្ច សាជីវំ សមាបន្នោ, តស្មិំ ទុព្ពលភាវំ អប្បកាសេត្វា. តត្ថ ចិត្តខេត្តកាលបយោគបុគ្គលវិជាននវសេន សិក្ខាយ បច្ចក្ខានំ ញត្វា តទភាវេន អបច្ចក្ខានំ វេទិតព្ពំ. កថំ? ឧបសម្បន្នភាវតោ ចវិតុកាមតាចិត្តេនេវ ហិ សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន ទវា វា រវា វា ភណន្តស្ស. ឯវំ ចិត្តវសេន សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន តទភាវេន. តថា ‘‘ពុទ្ធំ បច្ចក្ខាមិ, ធម្មំ បច្ចក្ខាមិ, សង្ឃំ បច្ចក្ខាមិ, សិក្ខំ, វិនយំ, បាតិមោក្ខំ, ឧទ្ទេសំ, ឧបជ្ឈាយំ, អាចរិយំ, សទ្ធិវិហារិកំ, អន្តេវាសិកំ, សមានុបជ្ឈាយកំ, សមានាចរិយកំ, សព្រហ្មចារិំ បច្ចក្ខាមី’’តិ ឯវំ វុត្តានំ ពុទ្ធាទីនំ ចុទ្ទសន្នំ, ‘‘គិហីតិ មំ ធារេហិ, ឧបាសកោ, អារាមិកោ, សាមណេរោ, តិត្ថិយោ, តិត្ថិយសាវកោ, អសមណោ, ‘អសក្យបុត្តិយោ’តិ មំ ធារេហី’’តិ ឯវំ វុត្តានំ គិហិអាទីនំ អដ្ឋន្នញ្ចាតិ ឥមេសំ ទ្វាវីសតិយា ខេត្តបទានំ យស្ស កស្សចិ សវេវចនស្ស វសេន តេសុ យំកិញ្ចិ វត្តុកាមស្ស យំកិញ្ចិ វទតោ សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន រុក្ខាទីនំ អញ្ញតរស្ស នាមំ គហេត្វា បច្ចាចិក្ខន្តស្ស. ឯវំ ខេត្តវសេន បច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន តទភាវេន.

តត្ថ យទេតំ ‘‘បច្ចក្ខាមី’’តិ ច, ‘‘មំ ធារេហី’’តិ (បារា. ៥១) ច វុត្តំ វត្តមានកាលវចនំ, យានិ ច ‘‘អលំ មេ ពុទ្ធេន, កិំ នុ មេ ពុទ្ធេន, ន មមត្ថោ ពុទ្ធេន, សុមុត្តាហំ ពុទ្ធេនា’’តិអាទិនា (បារា. ៥២) នយេន អាខ្យាតវសេន កាលំ អនាមសិត្វា បុរិមេហិ ចុទ្ទសហិ បទេហិ សទ្ធិំ យោជេត្វា វុត្តានិ ‘‘អលំ មេ’’តិអាទីនិ ចត្តារិ បទានិ, តេសំយេវ ច សវេវចនានំ វសេន បច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន ‘‘បច្ចក្ខាសិ’’ន្តិ វា ‘‘បច្ចក្ខិស្ស’’ន្តិ វា ‘‘មំ ធារេសី’’តិ វា ‘‘មំ ធារេស្សតី’’តិ វា ‘‘យំនូនាហំ បច្ចក្ខេយ្យ’’ន្តិ (បារា. ៤៥) វាតិអាទីនិ អតីតានាគតបរិកប្បវចនានិ ភណន្តស្ស. ឯវំ វត្តមាន កាលវសេន ចេវ អនាមដ្ឋកាលវសេន ច បច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន តទភាវេន.

បយោគោ បន ទុវិធោ កាយិកោ ច វាចសិកោ ច. តត្ថ ‘‘ពុទ្ធំ បច្ចក្ខាមី’’តិអាទិនា (បារា. ៥១) នយេន យាយ កាយចិ ភាសាយ វចីភេទំ កត្វា វាចសិកប្បយោគេនេវ បច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន អក្ខរលិខនំ វា ហត្ថមុទ្ទាទិទស្សនំ វា កាយប្បយោគំ ករោន្តស្ស. ឯវំ វាចសិកប្បយោគេនេវ បច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន តទភាវេន.

បុគ្គលោ បន ទុវិធោ – យោ ច បច្ចក្ខាតិ, យស្ស ច បច្ចក្ខាតិ. តត្ថ យោ បច្ចក្ខាតិ, សោ សចេ ឧម្មត្តកខិត្តចិត្តវេទនាដ្ដានំ អញ្ញតរោ ន ហោតិ. យស្ស បន បច្ចក្ខាតិ, សោ សចេ មនុស្សជាតិកោ ហោតិ, ន ច ឧម្មត្តកាទីនំ អញ្ញតរោ, សម្មុខីភូតោ ច សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ. ន ហិ អសម្មុខីភូតស្ស ទូតេន វា បណ្ណេន វា អារោចនំ រុហតិ. ឯវំ យថាវុត្តបុគ្គលវសេន បច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន តទភាវេន.

វិជាននម្បិ និយមិតានិយមិតវសេន ទុវិធំ. តត្ថ យស្ស យេសំ វា និយមេត្វា ‘‘ឥមស្ស, ឥមេសំ វា អារោចេមី’’តិ វទតិ, សចេ តេ យថា បកតិយា លោកេ មនុស្សា វចនំ សុត្វា អាវជ្ជនសមយេ ជានន្តិ, ឯវំ តស្ស វចនានន្តរមេវ តស្ស ‘‘អយំ ឧក្កណ្ឋិតោ’’តិ វា ‘‘គិហិភាវំ បត្ថយតី’’តិ វា យេន កេនចិ អាការេន សិក្ខាបច្ចក្ខានភាវំ ជានន្តិ, បច្ចក្ខាតាវ ហោតិ សិក្ខា. អថ អបរភាគេ ‘‘កិំ ឥមិនា វុត្ត’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ជានន្តិ, អញ្ញេ វា ជានន្តិ, អបច្ចក្ខាតាវ ហោតិ សិក្ខា. អនិយមេត្វា អារោចេន្តស្ស បន សចេ វុត្តនយេន យោ កោចិ មនុស្សជាតិកោ វចនត្ថំ ជានាតិ, បច្ចក្ខាតាវ ហោតិ សិក្ខា. ឯវំ វិជាននវសេន បច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន តទភាវេន. យោ បន អន្តមសោ ទវាយបិ បច្ចក្ខាតិ, តេន អបច្ចក្ខាតាវ ហោតិ សិក្ខា. ឥតិ ឥមេសំ វុត្តប្បការានំ ចិត្តាទីនំ វា វសេន, សព្ពសោ វា បន អបច្ចក្ខានេន សិក្ខំ អបច្ចក្ខាយ សិក្ខាបច្ចក្ខានស្សេវ ច អត្ថភូតំ ឯកច្ចំ ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វា.

មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវេយ្យាតិ ឯត្ថ មេថុនំ ធម្មន្តិ រាគបរិយុដ្ឋានេន សទិសានំ ឧភិន្នំ ធម្មំ. បដិសេវេយ្យាតិ បដិសេវេយ្យ អជ្ឈាបជ្ជេយ្យ. អន្តមសោតិ សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន. តិរច្ឆានគតាយបីតិ បដិសន្ធិវសេន តិរច្ឆានេសុ គតាយបិ, អយមេត្ថ អនុបញ្ញត្តិ. បារាជិកោ ហោតីតិ បរាជិតោ ហោតិ, បរាជយំ អាបន្នោ. អសំវាសោតិ បកតត្តា ភិក្ខូ សហ វសន្តិ ឯត្ថាតិ ឯកកម្មាទិកោវ តិវិធោបិ វិធិ សំវាសោ នាម, សោ តេន សទ្ធិំ នត្ថីតិ អសំវាសោ. សង្ឃកម្មេសុ ហិ ឯស គណបូរកោបិ ន ហោតិ, អយំ តាវ បទវណ្ណនា.

អយំ បនេត្ថ វិនិច្ឆយោ – មនុស្សាមនុស្សតិរច្ឆានគតវសេន ហិ តិស្សោ ឥត្ថិយោ, តាសំ វច្ចមគ្គបស្សាវមគ្គមុខមគ្គវសេន តយោ តយោ កត្វា នវ មគ្គា, តថា ឧភតោព្យញ្ជនកានំ. បុរិសានំ បន វច្ចមគ្គមុខមគ្គវសេន ទ្វេ ទ្វេ កត្វា ឆ មគ្គា, តថា បណ្ឌកានន្តិ ឯវំ តិំស មគ្គា. តេសុ អត្តនោ វា បរេសំ វា យស្ស កស្សចិ មគ្គស្ស សន្ថតស្ស វា អសន្ថតស្ស វា, បរេសំ បន មតានម្បិ អក្ខាយិតស្ស វា យេភុយ្យេន អក្ខាយិតស្ស វា បកតិវាតេន អសំផុដ្ឋេ អល្លោកាសេ យោ ភិក្ខុ ឯកតិលពីជមត្តម្បិ អត្តនោ អង្គជាតំ សន្ថតំ វា អសន្ថតំ វា សេវនចិត្តេន បវេសេតិ, បរេន វា បវេសិយមានេ បវេសនបវិដ្ឋដ្ឋិតឧទ្ធរណេសុ យំកិញ្ចិ សាទិយតិ, អយំ បារាជិកាបត្តិំ អាបន្នោ នាម ហោតិ, អយំ តាវេត្ថ អសាធារណវិនិច្ឆយោ. សព្ពសិក្ខាបទានំ បន សាធារណវិនិច្ឆយត្ថំ អយំ មាតិកា –

និទានំ បុគ្គលំ វត្ថុំ, បញ្ញត្តិវិធិមេវ ច;

អាណត្តាបត្តិនាបត្តិ-វិបត្តិំ អង្គមេវ ច.

សមុដ្ឋានវិធិំ កិរិយា-សញ្ញាចិត្តេហិ នានត្តំ;

វជ្ជកម្មប្បភេទញ្ច, តិកទ្វយវិធិំ តថា.

លក្ខណំ សត្តរសធា, ឋិតំ សាធារណំ ឥទំ;

ញត្វា យោជេយ្យ មេធាវី, តត្ថ តត្ថ យថារហន្តិ.

តត្ថ និទានំ នាម វេសាលិ-រាជគហ-សាវត្ថិ-អាឡវិ-កោសម្ពិ-សគ្គ-ភគ្គានំ វសេន សត្តវិធំ បញ្ញត្តិដ្ឋានំ, ឥទញ្ហិ សព្ពសិក្ខាបទានំ និទានំ. បុគ្គលោ នាម យំ យំ អារព្ភ តំ តំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ. វត្ថុ នាម តស្ស តស្ស បុគ្គលស្ស អជ្ឈាចារោ វុច្ចតិ. បញ្ញត្តិវិធិន្តិ បញ្ញត្តិអនុបញ្ញត្តិអនុប្បន្នបញ្ញត្តិសព្ពត្ថបញ្ញត្តិបទេសបញ្ញត្តិសាធារណបញ្ញត្តិ អសាធារណបញ្ញត្តិឯកតោបញ្ញត្តិឧភតោបញ្ញត្តិវសេន នវវិធា បញ្ញត្តិ. តត្ថ អនុប្បន្នបញ្ញត្តិ នាម អនុប្បន្នេ ទោសេ បញ្ញត្តា, សា អដ្ឋគរុធម្មប្បដិគ្គហណវសេន (ចូឡវ. ៤០៣) ភិក្ខុនីនំយេវ អាគតា, អញ្ញត្រ នត្ថិ. វិនយធរបញ្ចមេន (មហាវ. ២៥៩) គណេន ឧបសម្បទា, គណង្គណូបាហនា (មហាវ. ២៥៩) ធុវន្ហានំ ចម្មត្ថរណន្តិ ឯតេសំ វសេន ចតុព្ពិធា បទេសបញ្ញត្តិ នាម. មជ្ឈិមទេសេយេវ ហិ ឯតេហិ អាបត្តិ ហោតិ, តេសុបិ ធុវន្ហានំ បដិក្ខេបមត្តមេវ បាតិមោក្ខេ អាគតំ, តតោ អញ្ញា បទេសបញ្ញត្តិ នាម នត្ថិ. សព្ពានិ សព្ពត្ថបញ្ញត្តិយេវ ហោន្តិ, សាធារណបញ្ញត្តិទុកញ្ច ឯកតោបញ្ញត្តិទុកញ្ច អត្ថតោ ឯកំ, តស្មា អនុប្បន្នបញ្ញត្តិញ្ច សព្ពត្ថបញ្ញត្តិទុកញ្ច ឯកតោបញ្ញត្តិទុកញ្ច ឋបេត្វា សេសានំ ចតស្សន្នំ បញ្ញត្តីនំ វសេន សព្ពត្ថ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. អាណត្តាបត្តិនាបត្តិវិបត្តិន្តិឯត្ថ អាណត្តីតិអាណាបនា វុច្ចតិ. អាបត្តីតិ បុព្ពប្បយោគាទិវសេន អាបត្តិភេទោ. អនាបត្តីតិ អជាននាទិវសេន អនាបត្តិ. វិបត្តីតិ សីលអាចារទិដ្ឋិអាជីវវិបត្តីនំ អញ្ញតរា. ឥតិ ឥមាសំ អាណត្តាទីនម្បិ វសេន សព្ពត្ថ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. អង្គន្តិ សព្ពសិក្ខាបទេសុ អាបត្តីនំ អង្គំ វេទិតព្ពំ.

សមុដ្ឋានវិធិន្តិ សព្ពាបត្តីនំ កាយោ វាចា កាយវាចា កាយចិត្តំ វាចាចិត្តំ កាយវាចាចិត្តន្តិ ឥមានិ ឯកង្គិកទ្វង្គិកតិវង្គិកានិ. ឆ សមុដ្ឋានានិ នាម យានិ ‘‘សិក្ខាបទសមឧដ្ឋានានី’’តិបិ វុច្ចន្តិ. តត្ថ បុរិមានិ តីណិ អចិត្តកានិ, បច្ឆិមានិ សចិត្តកានិ. តេសុ ឯកេន វា ទ្វីហិ វា តីហិ វា ចតូហិ វា ឆហិ វា សមុដ្ឋានេហិ អាបត្តិយោ សមុដ្ឋហន្តិ, បញ្ចសមុដ្ឋានា នាម នត្ថិ. តត្ថ ឯកសមុដ្ឋានា នាម ចតុត្ថេន ច បញ្ចមេន ច ឆដ្ឋេន ច សមុដ្ឋានេន សមុដ្ឋាតិ, ន អញ្ញេន. ទ្វិសមុដ្ឋានា នាម បឋមចតុត្ថេហិ ច ទុតិយបញ្ចមេហិ ច តតិយឆដ្ឋេហិ ច ចតុត្ថឆដ្ឋេហិ ច បញ្ចមឆដ្ឋេហិ ច សមុដ្ឋានេហិ, សមុដ្ឋាតិ, ន អញ្ញេហិ. តិសមុដ្ឋានា នាម បឋមេហិ ច តីហិ, បច្ឆិមេហិ ច តីហិ សមុដ្ឋានេហិ សមុដ្ឋាតិ, ន អញ្ញេហិ. ចតុសមុដ្ឋានា នាម បឋមតតិយចតុត្ថឆដ្ឋេហិ ច ទុតិយតតិយបញ្ចមឆដ្ឋេហិ ច សមុដ្ឋានេហិ សមុដ្ឋាតិ, ន អញ្ញេហិ. ឆ សមុដ្ឋានា នាម ឆហិបិ សមុដ្ឋាតិ.

ឯវំ –

តិធា ឯកសមុដ្ឋានា, បញ្ចធា ទ្វិសមុដ្ឋិតា;

ទ្វិធា តិចតុរោ ឋានា, ឯកធា ឆសមុដ្ឋិតាតិ.

សមុដ្ឋានវសេន សព្ពាវ តេរស អាបត្តិយោ ហោន្តិ (ចូឡវ. ១៦៥ អាទយោ), តា បឋមបញ្ញត្តិសិក្ខាបទវសេន សមុដ្ឋានតោ តេរស នាមានិ លភន្តិ បឋមបារាជិកសមុដ្ឋានា, អទិន្នាទាន-សញ្ចរិត្ត-សមនុភាសន-កថិន-ឯឡកលោម-បទសោធម្ម-អទ្ធាន-ថេយ្យសត្ថ-ធម្មទេសនាភូតារោចន-ចោរិវុដ្ឋាបន-អននុញ្ញាតសមុដ្ឋានាតិ. តត្ថ យា កាយចិត្តតោ សមុដ្ឋាតិ, អយំ បឋមបារាជិកសមុដ្ឋានា នាម. យា សចិត្តកេហិ តីហិ សមុដ្ឋានេហិ សមុដ្ឋាតិ, អយំ អទិន្នាទានសមុដ្ឋានា នាម. យា ឆហិបិ សមុដ្ឋាតិ, អយំ សញ្ចរិត្តសមុដ្ឋានា នាម. យា ឆដ្ឋេនេវ សមុដ្ឋាតិ, អយំ សមនុភាសនសមុដ្ឋានា នាម. យា តតិយឆដ្ឋេហិ សមុដ្ឋាតិ, អយំ កថិនសមុដ្ឋានា នាម. យា បឋមចតុត្ថេហិ សមុដ្ឋាតិ, អយំ ឯឡកលោមសមុដ្ឋានា នាម. យា ទុតិយបញ្ចមេហិ សមុដ្ឋាតិ, អយំ បទសោធម្មសមុដ្ឋានា នាម. យា បឋមតតិយចតុត្ថឆដ្ឋេហិ សមុដ្ឋាតិ, អយំ អទ្ធានសមុដ្ឋានា នាម. យា ចតុត្ថឆដ្ឋេហិ សមុដ្ឋាតិ, អយំ ថេយ្យសត្ថសមុដ្ឋានា នាម. យា បញ្ចមេនេវ សមុដ្ឋាតិ, អយំ ធម្មទេសនាសមុដ្ឋានា នាម. យា អចិត្តកេហិ តីហិ សមុដ្ឋានេហិ សមុដ្ឋាតិ, អយំ ភូតារោចនសមុដ្ឋានា នាម. យា បញ្ចមឆដ្ឋេហិ សមុដ្ឋាតិ, អយំ ចោរិវុដ្ឋាបនសមុដ្ឋានា នាម. យា ទុតិយតតិយបញ្ចមឆដ្ឋេហិ សមុដ្ឋាតិ, អយំ អននុញ្ញាតសមុដ្ឋានា នាមាតិ. ឥតិ ឥមស្ស សមុដ្ឋានវិធិនោបិ វសេន សព្ពត្ថ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

កិរិយាសញ្ញាចិត្តេហិ នានត្តន្តិ ឯតេហិ កិរិយាទីហិ សព្ពាបត្តីនំ នានាភាវំ ញត្វា សព្ពត្ថ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. សព្ពាបត្តិយោ ហិ កិរិយាវសេន បញ្ចវិធា ហោន្តិ, សេយ្យថិទំ – អត្ថាបត្តិ កិរិយតោ សមុដ្ឋាតិ, អត្ថិ អកិរិយតោ, អត្ថិ កិរិយាកិរិយតោ, អត្ថិ សិយា កិរិយតោ សិយា អកិរិយតោ, អត្ថិ សិយា កិរិយតោ សិយា កិរិយាកិរិយតោតិ. តត្ថ យា កាយេន វា វាចាយ វា បថវិខណនាទីសុ (បចិ. ៨៤) វិយ វីតិក្កមំ ករោន្តស្ស ហោតិ, អយំ កិរិយតោ សមុដ្ឋាតិ នាម. យា កាយវាចាហិ កត្តព្ពំ អករោន្តស្ស ហោតិ បឋមកថិនាបត្តិ (បារា. ៤៥៩ អាទយោ) វិយ, អយំ អកិរិយតោ សមុដ្ឋាតិ នាម. យា ករោន្តស្ស ច អករោន្តស្ស ច ហោតិ អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា ហត្ថតោ ចីវរប្បដិគ្គហណាបត្តិ (បារា. ៥០៨-៥១១) វិយ, អយំ កិរិយាកិរិយតោ សមុដ្ឋាតិ នាម. យា សិយា ករោន្តស្ស ច, សិយា អករោន្តស្ស ច ហោតិ រូបិយប្បដិគ្គហណាបត្តិ (បារា. ៥៨២) វិយ, អយំ សិយា កិរិយតោ សិយា អកិរិយតោ សមុដ្ឋាតិ នាម. យា សិយា ករោន្តស្ស ច សិយា ករោន្តាករោន្តស្ស ច ហោតិ កុដិការាបត្តិ (បារា. ៣៤២ អាទយោ) វិយ, អយំ សិយា កិរិយតោ សិយា កិរិយាកិរិយតោ សមុដ្ឋាតិ នាម.

សព្ពាបត្តិយោ ច សញ្ញាវសេន ទុវិធា ហោន្តិ សញ្ញាវិមោក្ខា នោសញ្ញាវិមោក្ខាតិ. តត្ថ យតោ វីតិក្កមសញ្ញាយ អភាវេន មុច្ចតិ, អយំ សញ្ញាវិមោក្ខា, ឥតរា នោសញ្ញាវិមោក្ខា. បុន ច សព្ពាបិ ចិត្តវសេន ទុវិធា ហោន្តិ សចិត្តកា អចិត្តកា ចាតិ. តត្ថ យា សចិត្តកសមុដ្ឋានវសេនេវ សមុដ្ឋាតិ អយំ សចិត្តកា. យា អចិត្តកេន វា សចិត្តកមិស្សកេន វា សមុដ្ឋាតិ អយំ អចិត្តកា.

វជ្ជកម្មប្បភេទន្តិ ឯត្ថ សព្ពាបត្តិយោ វជ្ជវសេន ទុវិធា ហោន្តិ លោកវជ្ជា បណ្ណត្តិវជ្ជា ចាតិ. តត្ថ យស្សា សចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ អកុសលមេវ ហោតិ, អយំ លោកវជ្ជា, សេសា បណ្ណត្តិវជ្ជា. សព្ពា ច កាយកម្មវចីកម្មតទុភយវសេន តិវិធា ហោន្តិ. តត្ថ កាយទ្វារេ អាបជ្ជិតព្ពា កាយកម្មន្តិ វុច្ចតិ, វចីទ្វារេ អាបជ្ជិតព្ពា វចីកម្មន្តិ វុច្ចតិ, ឧភយត្ថ អាបជ្ជិតព្ពា កាយកម្មំ វចីកម្មញ្ចាតិ, មនោទ្វារេ អាបត្តិ នាម នត្ថិ. ឥតិ ឥមិនា វជ្ជកម្មប្បភេទេនាបិ សព្ពត្ថ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

តិកទ្វយវិធិន្តិ កុសលត្តិកវេទនាត្តិកវិធិំ. អាបត្តិំ អាបជ្ជមានោ ហិ អកុសលចិត្តោ វា អាបជ្ជតិ កុសលាព្យាកតចិត្តោ វា, តថា ទុក្ខវេទនាសមង្គី វា ឥតរវេទនាទ្វយសមង្គី វា. ឯវំ សន្តេបិ សព្ពសិក្ខាបទេសុ អកុសលចិត្តវសេន ឯកំ ចិត្តំ, កុសលាព្យាកតចិត្តវសេន ទ្វេ ចិត្តានិ, សព្ពេសំ វសេន តីណិ ចិត្តានិ. ទុក្ខវេទនាវសេន ឯកា វេទនា, សុខឧបេក្ខាវសេន ទ្វេ, សព្ពាសំ វសេន តិស្សោ វេទនាតិ. អយមេវ បភេទោ លព្ភតិ, ន អញ្ញោ.

លក្ខណំ សត្តរសធា, ឋិតំ សាធារណំ ឥទំ, ញត្វាតិ ឥទំ និទានាទិវេទនាត្តិកបរិយោសានំ សត្តរសប្បការំ លក្ខណំ ជានិត្វា យោជេយ្យ មេធាវី. តត្ថ តត្ថ យថារហន្តិ បណ្ឌិតោ ភិក្ខុ តស្មិំ តស្មិំ សិក្ខាបទេ ឥទំ លក្ខណំ យថានុរូបំ យោជេយ្យាតិ អត្ថោ. តំ បន អយោជិតំ ទុព្ពិជានំ ហោតិ, តស្មា នំ សព្ពសិក្ខាបទានំ អសាធារណវិនិច្ឆយបរិយោសានេ ឥមំ មាតិកំ អនុទ្ធរិត្វាវ យោជេត្វា ទស្សយិស្សាម.

ឥធ បនស្ស អយំ យោជនា – ឥទំ វេសាលិយំ សុទិន្នត្ថេរំ អារព្ភ មេថុនវីតិក្កមវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ. ‘‘មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវេយ្យា’’តិ អយមេត្ថ បញ្ញត្តិ, ‘‘សិក្ខំ អបច្ចក្ខាយា’’តិ ច ‘‘អន្តមសោ តិរច្ឆានគតាយបី’’តិ ច ទ្វេ អនុបញ្ញត្តិយោ. អនុបញ្ញត្តិ ច នាមេសា អាបត្តិករា ច ហោតិ អញ្ញវាទកសិក្ខាបទាទីសុ (បាចិ. ៩៥ អាទយោ) វិយ, អនាបត្តិករា ច អញ្ញត្រ សុបិនន្តាតិអាទីសុ (បារា. ២៣៦-២៣៧) វិយ, អាបត្តិឧបត្ថម្ភករា ច អទិន្នាទានាទីសុ (បារា. ៩១) វិយ, ឥធ បន ឧបត្ថម្ភករាតិ វេទិតព្ពា. ឥតោ បរំ បន យត្ថ អនុបញ្ញត្តិ អត្ថិ, តត្ថ ‘‘អយំ អនុបញ្ញត្តី’’តិ ឯត្តកមេវ ទស្សយិស្សាម. ឋបេត្វា បន អនុបញ្ញត្តិំ អវសេសា បញ្ញត្តិយេវាតិ សព្ពត្ថ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. ភិក្ខុំ អារព្ភ ឧប្បន្នវត្ថុស្មិំយេវ ‘‘យា បន ភិក្ខុនី ឆន្ទសោ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវេយ្យា’’តិ ឯវំ ភិក្ខុនីនម្បិ បញ្ញត្តិតោ សាធារណបញ្ញត្តិ. អាណត្តិយា អនាបជ្ជនតោ អនាណត្តិកំ. ភិក្ខុំ បន អាណាបេន្តោ អកប្បិយសមាទានាបត្តិតោ ន មុច្ចតិ, មេថុនរាគេន កាយសំសគ្គេ ទុក្កដំ, ជីវមានកសរីរស្ស វុត្តប្បការេ មគ្គេ សចេបិ តចាទីនិ អនវសេសេត្វា សព្ពសោ ឆិន្នេ និមិត្តសណ្ឋានមត្តំ បញ្ញាយតិ, តត្ថ អន្តមសោ អង្គជាតេ ឧដ្ឋិតំ អនដ្ឋកាយប្បសាទំ បីឡកំ វា ចម្មខិលំ វា បវេសេន្តស្សាបិ សេវនចិត្តេ សតិ បារាជិកំ, នដ្ឋកាយប្បសាទំ សុក្ខបីឡកំ វា មតចម្មំ វា លោមំ វា បវេសេន្តស្ស ទុក្កដំ, សចេ និមិត្តសណ្ឋានមត្តម្បិ អនវសេសេត្វា សព្ពសោ មគ្គោ ឧប្បាដិតោ, តត្ថ ឧបក្កមតោ វណសង្ខេបវសេន ថុល្លច្ចយំ, តថា មនុស្សានំ អក្ខិនាសាកណ្ណច្ឆិទ្ទវត្ថិកោសេសុ សត្ថកេន កតវណេ វា, ហត្ថិអស្សាទីនញ្ច តិរច្ឆានានំ វត្ថិកោសនាសាបុដេសុ ថុល្លច្ចយំ. តិរច្ឆានានំ បន អក្ខិកណ្ណនាសាវណេសុ អហិមច្ឆាទីនំ បវេសនប្បមាណវិរហិតេ អណុនិមិត្តេ សព្ពេសញ្ច ឧបកច្ឆកាទីសុ សេសសរីរេសុ ទុក្កដំ. មតសរីរេ និមិត្តេ ឧបឌ្ឍក្ខាយិតតោ បដ្ឋាយ យាវ ន កុថិតំ ហោតិ, តាវ ថុល្លច្ចយំ. កុថិតេ ទុក្កដំ, តថា វដ្ដកតេ មុខេ អច្ឆុបន្តំ អង្គជាតំ បវេសេន្តស្ស ទុក្កដំ. ឱដ្ឋតោ ពហិ និក្ខន្តជិវ្ហាយ វា ទន្តេសុ វា ថុល្លច្ចយំ. និមិត្តតោ ពហិ បតិតមំសបេសិយំ ទុក្កដន្តិ អយមេត្ថ អាបត្តិភេទោ.

អជានន្តស្ស អសាទិយន្តស្ស ឧម្មត្តកស្ស ខិត្តចិត្តស្ស វេទនាដ្ដស្ស អាទិកម្មិកានញ្ច អនាបត្តិ. ឯត្ថ បន យោ និទ្ទំ ឱក្កន្តត្តា បរេន កតម្បិ ឧបក្កមំ ន ជានាតិ, សោ អជានន្តោ. យោ ជានិត្វាបិ ន សាទិយតិ, សោ អសាទិយន្តោ. យោ បិត្តវសេន អតេកិច្ឆំ ឧម្មាទំ បត្តោ, សោ ឧម្មត្តកោ. យក្ខេហិ កតចិត្តវិក្ខេបោ ខិត្តចិត្តោ. ទ្វិន្នម្បិ ច ឯតេសំ អគ្គិសុវណ្ណគូថចន្ទនាទីសុ សមប្បវត្តិភាវេន អជាននភាវោវ បមាណំ. យោ អធិមត្តវេទនាយ អាតុរត្តា កិញ្ចិ ន ជានាតិ, សោ វេទនាដ្ដោ. យោ តស្មិំ តស្មិំ វត្ថុស្មិំ អាទិភូតោ, សោ អាទិកម្មិកោ. អយំ បន អនាបត្តិ. ចតូសុ វិបត្តីសុ សីលវិបត្តិ. តស្សា ទ្វេ អង្គានិ សេវនចិត្តញ្ច មគ្គេន មគ្គបដិបាទនញ្ចាតិ. សមុដ្ឋានាទិតោ ឥទំ សិក្ខាបទំ បឋមបារាជិកសមុដ្ឋានំ, កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទ្វិវេទនន្តិ, ឥមានិ ច សមុដ្ឋានាទីនិ នាម អាបត្តិយា ហោន្តិ, ន សិក្ខាបទស្ស. វោហារសុខត្ថំ បន សព្ពដ្ឋកថាសុ សិក្ខាបទសីសេន ទេសនា អាគតា, តស្មា អញ្ញេសុបិ ឯវរូបេសុ ឋានេសុ ព្យញ្ជនេ អាទរំ អកត្វា អធិប្បេតមេវ គហេតព្ពំ.

អត្ថញ្ហិ នាថោ សរណំ អវោច;

ន ព្យញ្ជនំ លោកហិតោ មហេសី.

តស្មា អកត្វា រតិមក្ខរេសុ;

អត្ថេ និវេសេយ្យ មតិំ មុតីមាតិ.

បឋមបារាជិកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.