៦. បាសាទិកសុត្តវណ្ណនា

និគណ្ឋនាដបុត្តកាលង្កិរិយវណ្ណនា

១៦៤. លក្ខស្ស សរវេធំ អវិរជ្ឈិត្វាន វិជ្ឈនវិធិំ ជានន្តីតិ វេធញ្ញា. តេនាហ ‘‘ធនុម្ហិ កតសិក្ខា’’តិ. សិប្បំ ឧគ្គហណត្ថាយាតិ ធនុសិប្បាទិសិប្បស្ស ឧគ្គហណត្ថាយ. មជ្ឈិមេន បមាណេន សរបាតយោគ្យតាវសេន កតត្តា ទីឃបាសាទោ.

សម្បតិ កាលំ កតោតិ អចិរកាលំ កតោ. ទ្វេធិកជាតាតិ ជាតទ្វេធិកា សញ្ជាតភេទា. ទ្វេជ្ឈជាតាតិ ទុវិធភាវប្បត្តា. ភណ្ឌន្តិ បរិភាសន្តិ ឯតេនាតិ ភណ្ឌនំ, វិរុទ្ធចិត្តំ. តន្តិ ភណ្ឌនំ. ‘‘ឥទំ នហានាទិ ន កត្តព្ព’’ន្តិ បញ្ញត្តវត្តំ បណ្ណត្តិ. ធម្មវិនយន្តិ បាវចនំ សិទ្ធន្តំ. វិជ្ឈន្តា មុខសត្តីហិ. សហិតំ មេតិ មយ្ហំ វចនំ សហិតំ សិលិដ្ឋំ បុព្ពាបរសម្ពន្ធំ អត្ថយុត្តំ ការណយុត្តំ. តេនាហ ‘‘អត្ថសំហិត’’ន្តិ. អធិចិណ្ណន្តិ អាចិណ្ណំ. វិបរាវត្តន្តិ វិរោធទស្សនវសេន បរាវត្តិតំ, បរាវត្តំ ទូសិតន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ចិរកាលវសេន បគុណំ, តំ មម វាទំ អាគម្ម និវត្ត’’ន្តិ. បរិយេសមានោ វិចរ តត្ថ គន្ត្វា សិក្ខាតិ អត្ថោ. សចេ សក្កោសិ, ឥទានិយេវ មយា វេឋិតំ ទោសំ និព្ពេឋេហិ. មរណមេវាតិ អញ្ញមញ្ញឃាតនវសេន មរណមេវ. នាដបុត្តស្ស ឥមេតិ នាដបុត្តិយា, តេ បន តស្ស សិស្សាតិ អាហ ‘‘អន្តេវាសិកេសូ’’តិ. បុរិមបដិបត្តិតោ បដិនិវត្តនំ បដិវានំ, តំ រូបំ សភាវោ ឯតេសន្តិ បដិវានរូបា. តេនាហ ‘‘និវត្តនសភាវា’’តិ. កថនំ អត្ថស្ស អាចិក្ខនំ. បវេទនំ ហេតុទាហរណានិ អាហរិត្វា ពោធនំ. តេនាហ ‘‘ទុប្បវេទិតេតិ ទុវិញ្ញាបិតេ’’តិ. ន ឧបសមាយ សំវត្តតីតិ អនុបសមសំវត្តនំ, តទេវ អនុបសមសំវត្តនិកំ, តស្មិំ. សមុស្សិតំ ហុត្វា បតិដ្ឋាហេតុភាវតោ ថូបំ, បតិដ្ឋាតិ អាហ ‘‘ភិន្នថូបេតិ ភិន្នបតិដ្ឋេ’’តិ, ថូបោតិ វា ធម្មស្ស និយ្យានភាវោ វេទិតព្ពោ អញ្ញេ ធម្មេ អភិភុយ្យ សមុស្សិតដ្ឋេន, សោ និគណ្ឋស្ស សមយេ. កេហិចិ អភិន្នសម្មតោបិ ភិន្នោ វិនដ្ឋោ ឯវ សព្ពេន សព្ពំ អភាវតោតិ សោ ភិន្នថូបោ, សោ ឯវ និយ្យានភាវោ វដ្ដទុក្ខតោ មុច្ចិតុកាមានំ បដិសរណំ, តមេត្ថ នត្ថីតិ អប្បដិសរណោ, តស្មិំ ភិន្នថូបេ អប្បដិសរណេតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អាចរិយប្បមាណន្តិ អាចរិយមុដ្ឋិ ហុត្វា បមាណភូតំ. នានានីហារេនាតិ នានាការេន.

១៦៥. តថេវ សមុទាចរិំសុ ភូតបុព្ពគតិយា. សាមាកានន្តិ សាមាកធញ្ញានំ.

‘‘យេនស្ស ឧបជ្ឈាយោ’’តិ វត្វា យថាស្ស អាយស្មតោ ចុន្ទស្ស ធម្មភណ្ឌាគារិកោ ឧបជ្ឈាយោ អហោសិ, តំ វិត្ថារេន ទស្សេតុំ ‘‘ពុទ្ធកាលេ កិរា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ពុទ្ធកាលេតិ ភូតកថនមេតំ, ន វិសេសនំ. សត្ថុ បរិនិព្ពានតោ បុរេតរមេវ ហិ ធម្មសេនាបតិ បរិនិព្ពុតោ.

ធម្មរតនបូជាវណ្ណនា

សទ្ធិវិហារិកំ អទាសីតិ សទ្ធិវិហារិកំ កត្វា អទាសិ.

កថាយ មូលន្តិ ភគវតោ សន្តិកា លភិតព្ពធម្មកថាយ ការណំ. សមុដ្ឋាបេតីតិ ឧដ្ឋាបេតិ, ទាលិទ្ទិយបង្កតោ ឧទ្ធរតីតិ អធិប្បាយោ. សន្ធមន្តិ សម្មទេវ ធមន្តោ. ឯកេកស្មិំ បហារេយេវ តយោ តយោ វារេ កត្វា ទិវា នវវារេ រត្តិំ នវវារេ.ឧបដ្ឋានមេវ គច្ឆតិ ពុទ្ធុបដ្ឋានវសេន, បញ្ហាបុច្ឆនាទិវសេន បន អន្តរន្តរាបិ គច្ឆតេវ, គច្ឆន្តោ ច ទិវសស្ស…បេ… គច្ឆតិ. ញាតុំ ឥច្ឆិតស្ស អត្ថស្ស ឧទ្ធរណភាវតោ បញ្ហោវ បញ្ហុទ្ធារោ, តំ គហេត្វាវ គច្ឆតិ អត្តនោ មហាបញ្ញតាយ, សត្ថុ ច ធម្មទេសនាយំ អកិលាសុភាវតោ.

អសម្មាសម្ពុទ្ធប្បវេទិតធម្មវិនយវណ្ណនា

១៦៦. អារោចិតេបិ តស្មិំ អត្ថេ. សាមិកោ ហោតិ, តស្ស សាមិកភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘សោវ តស្សា អាទិមជ្ឈបរិយោសានំ ជានាតី’’តិ អាហ. ឯវន្តិ វចនសម្បដិច្ឆនំ. ចុន្ទត្ថេរេន ហិ អានីតំ កថាបាភតំ ភគវា សម្បដិច្ឆន្តោ ‘‘ឯវ’’ន្តិ អាហ. ‘‘ឯវ’’ន្តិ ទុរក្ខាតេ ធម្មវិនយេ សាវកានំ ទ្វេធិកាទិភាវេន វិហរណកិរិយាបរាមសនញ្ហេតំ.

យស្មា …បេ… បាកដំ ហោតិ ព្យតិរេកមុខេន ច នេយ្យស្ស អត្ថស្ស វិភូតភាវាបត្តិតោ. អថ វា យស្មា…បេ… បាកដំ ហោតិ ទោសេសុ អាទីនវទស្សនេន តប្បដិបក្ខេសុ គុណេសុ អានិសំសស្ស វិភូតភាវាបត្តិតោ. វោក្កម្មាតិ អបសក្កេត្វា. អាមេឌិតលោបេន ចាយំ និទ្ទេសោ, វោក្កម្ម វោក្កម្មាតិ វុត្តំ ហោតិ, តេន តស្ស វោក្កមនស្ស អន្តរន្តរាតិ អយមត្ថោ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘ន និរន្តរ’’ន្តិអាទិ. ធម្មានុធម្មបដិបត្តិអាទយោតិ តេន សត្ថារា វុត្តមុត្តិធម្មស្ស អនុធម្មំ អប្បដិបជ្ជនាទយោ. អាទិ-សទ្ទេន បាឡិយំ អាគតា អសាមីចិបដិបទាទយោ ច សង្គយ្ហន្តិ. មនុស្សត្តម្បីតិ បិ-សទ្ទេន ‘‘វិចារណបញ្ញាយ អសម្ភវោ, ទោសេសុ អនភិនិវេសិតា, អសន្ទិដ្ឋិបរាមាសិតា’’តិ ឯវមាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘តថា ឯវ’’ន្តិ បទេហិ យថាក្កមំ បការស្ស កាមំ តិរោក្ខតា, បច្ចក្ខតា វុច្ចតិ, តថាបិ យថា ‘‘តថា បដិបជ្ជតូ’’តិ បទេន បដិបជ្ជនាការោ និយមេត្វា វិហិតោ, តថា ‘‘ឯវំ បដិបជ្ជតូ’’តិ ឥមិនាបីតិ ឥទំ តស្ស អត្ថទស្សនភាវេន វុត្តំ. សមាទបិតត្តា មិច្ឆាបដិបទាយ អបុញ្ញំ បសវតិ.

១៦៧. ញាយតិ មុត្តិធម្មោ ឯតេនាតិ ញាយោ, តេន សត្ថារា វុត្តោ ធម្មានុធម្មោ, តំ បដិបន្នោតិ ញាយប្បដិបន្នោ, សោ បន យស្មា តស្ស មុត្តិធម្មស្ស អធិគមេ ការណសម្មតោ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ការណប្បដិបន្នោ’’តិ. និប្ផាទេស្សតីតិ សាធេស្សតិ, សិទ្ធិំ គមិស្សតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ទុក្ខនិព្ពត្តកន្តិ សម្បតិ, អាយតិញ្ច ទុក្ខស្ស និព្ពត្តកំ. វីរិយំ ករោតិ មិច្ឆាបដិបន្នត្តា.

សម្មាសម្ពុទ្ធប្បវេទិតធម្មវិនយាទិវណ្ណនា

១៦៨. និយ្យាតីតិ វត្តតិ, សំវត្តតីតិ វា អត្ថោ.

១៧០. ឥធ សាវកស្ស សម្មាបដិបត្តិយា ឯកន្តិកអបស្សយទស្សនត្ថំ សត្ថុ សម្មាសម្ពុទ្ធតា, ធម្មស្ស ច ស្វាក្ខាតតា កិត្តិតាតិ ‘‘សម្មាបដិបន្នស្ស កុលបុត្តស្ស បសំសំ ទស្សេត្វា’’តិ វុត្តំ. ឯវញ្ហិ ឥមិស្សា ទេសនាយ សំកិលេសភាគិយភាវេន ឧដ្ឋិតាយ វោទានភាគិយភាវេន យថានុសន្ធិនា បវត្តិ ទីបិតា ហោតិ. អពោធិតត្ថាតិ អប្បវេទិតត្ថា, បរមត្ថំ ចតុត្ថសច្ចបដិវេធំ អបាបិតាតិ អត្ថោ. បាឡិយំ ‘‘អស្សា’’តិ បទំ ‘‘សាវកា សទ្ធម្មេ’’តិ ទ្វីហិ បទេហិ យោជេតព្ពំ ‘‘អស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សាវកា, អស្ស សទ្ធម្មេ’’តិ. សព្ពសង្គហបទេហិ កតន្តិ សព្ពស្ស សាសនត្ថស្ស សង្គណ្ហនបទេហិ ឯកជ្ឈំ កតំ. តេនាហ ‘‘សព្ពសង្គាហិកំ កតំ ន ហោតីតិ អត្ថោ’’តិ. បុព្ពេនាបរំ សម្ពន្ធត្ថភាវេន សង្គហេតព្ពតាយ វា សង្គហានិ បទានិ កតានិ ឯតស្សាតិ សង្គហបទកតំ, ព្រហ្មចរិយំ. តប្បដិក្ខេបេន ន ច សង្គហបទកតន្តិ យោជនា. រាគាទិបដិបក្ខហរណំ, យថានុសិដ្ឋំ វា បដិបជ្ជមានានំ វដ្ដទុក្ខតោ បដិហរណំ និព្ពានបាបនំ បដិហារោ, សោ ឯវ អា-ការស្ស ឥ-ការំ កត្វា បដិហិរោ, បដិហិរោ ឯវ បាដិហិរោ, សហ បាដិហិរេនាតិ សប្បាដិហិរំ, តថា សុប្បវេទិតតាយ សប្បាដិហិរំ កតន្តិ សប្បាដិហិរកតំ. តាទិសំ បន វដ្ដតោ និយ្យានេ និយុត្តំ, និយ្យានប្បយោជនញ្ច ហោតីតិ អាហ ‘‘និយ្យានិក’’ន្តិ. ទេវលោកតោតិ ទេវលោកតោ បដ្ឋាយ រូបីទេវនិកាយតោ បភុតិ. សុប្បកាសិតន្តិ សុដ្ឋុ បកាសិតំ. យាវ ទេវមនុស្សេហីតិ វា យាវ ទេវមនុស្សេហិ យត្តកា ទេវា មនុស្សា ច, តាវ តេ សព្ពេ អភិព្យាបេត្វា សុប្បកាសិតំ. អនុតាបាយ ហោតីតិ អនុតប្បោ, សោ បន អនុតាបំ ករោន្តោ វិយ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘អនុតាបករោ ហោតី’’តិ.

១៧២. ថិរោតិ ឋិតធម្មោ កេនចិ អសំហារិយោ, អសេក្ខា សីលក្ខន្ធាទយោ ថេរការកា ធម្មា.

១៧៣. យោគេហិ ខេមត្តាតិ យោគេហិ អនុបទ្ទុតត្តា. សទ្ធម្មស្សាតិ អស្ស សទ្ធម្មស្ស. អស្សាតិ ច អស្ស សត្ថុនោ.

១៧៤. ឧបាសកា ព្រហ្មចារិនោ នាម វិសេសតោ អនាគាមិនោ. សោតាបន្នសកទាគាមិនោបិ តាទិសា តថា វុច្ចន្តីតិ ‘‘ព្រហ្មចរិយវាសំ វសមានា អរិយសាវកា’’ ឥច្ចេវ វុត្តំ.

១៧៦. សព្ពការណសម្បន្នន្តិ យត្តកេហិ ការណេហិ សម្បន្នំ នាម ហោតិ, តេហិ សព្ពេហិ ការណេហិ សម្បន្នំ សម្បត្តំ ឧបគតំ បរិបុណ្ណំ, សមន្នាគតំ វា. ឥមមេវ ធម្មន្តិ ឥមមេវ សាសនធម្មំ.

ឧទកេន បទេសញ្ញុនា អត្តនោ បញ្ញាវេយ្យត្តិយតំ ទស្សេតុំ អនិយ្យានិកេ អត្ថេ បយុត្តំ បហេឡិកសទិសំ វចនំ, ភគវតា អត្តនោ សព្ពញ្ញុតាយ និយ្យានិកេ អត្ថេ យោជេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ឧទកោ សុទ’’ន្តិអាទិ វុត្តន្តិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘សោ កិរា’’តិអាទិមាហ.

សង្គាយិតព្ពធម្មាទិវណ្ណនា

១៧៧. សង្គម្ម សមាគម្មាតិ តស្មិំយេវ ឋានេ លព្ភមានានំ គតិវសេន សង្គម្ម ឋានន្តរតោ បក្កោសនេន សមាគតានំ វសេន សមាគម្ម. តេនាហ ‘‘សង្គន្ត្វា សមាគន្ត្វា’’តិ. អត្ថេន អត្ថន្តិ បទន្តរេ អាគតអត្ថេន សហ តត្ថ តត្ថ អាគតមត្ថំ. ព្យញ្ជនេន ព្យញ្ជនន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សមានេន្តេហីតិ សមានំ ករោន្តេហិ, ឱបម្មំ វា អានេន្តេហិ. សង្គាយិតព្ពន្តិ សម្មទេវ គាយិតព្ពំ កថេតព្ពំ, តំ បន សង្គាយនំ វាចនាមគ្គោតិ អាហ ‘‘វាចេតព្ព’’ន្តិ.

១៧៨. តស្ស វា ភាសិតេតិ តស្ស ភិក្ខុនោ ភាសិតេ អត្ថេ ចេវ ព្យញ្ជនេ ច. អត្ថមិច្ឆាគហណរោបនានិ យថា ហោន្តិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិអាទិ វុត្តំ. អារម្មណំ ‘‘សតិបដ្ឋាន’’ន្តិ គណ្ហាតិ, ន សតិយេវ ‘‘សតិបដ្ឋាន’’ន្តិ. ‘‘សតិបដ្ឋានានី’’តិ ព្យញ្ជនំ រោបេតិ តស្មិំ អត្ថេ, ន ‘‘សតិបដ្ឋានា’’តិ. ឧបបន្នតរានីតិ យុត្តតរានិ. អល្លីនតរានីតិ សិលិដ្ឋតរានិ. យា ចេវាតិ លិង្គវិបល្លាសេន វុត្តំ, វិភត្តិលោបេន វា. បុន យា ចេវាតិ លិង្គវិបល្លាសេនេវ និទ្ទេសោ. នេវ ឧស្សាទេតព្ពោតិ ន ឧក្កំសេតព្ពោ វិរជ្ឈិត្វា វុត្តត្តា. ន អបសាទេតព្ពោតិ ន សន្តជ្ជេតព្ពោ វិវាទបរិហរណត្ថំ. ធារណត្ថន្តិ ឧបធារណត្ថំ សល្លក្ខណត្ថំ.

១៨១. អត្ថេន ឧបេតន្តិ អវិបរីតេន អត្ថេន ឧបេតំ តំ ‘‘អយមេត្ថ អត្ថោ’’តិ ឧបេច្ច បដិជានិត្វា ឋិតំ. តថារូបោ ច តស្ស ពុជ្ឈិតា នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘អត្ថស្ស វិញ្ញាតារ’’ន្តិ. ឯវមេតំ ភិក្ខុំ បសំសថាតិ វុត្តនយេន ធម្មភាណកំ អមុំ ភិក្ខុំ ‘‘ឯវំ លាភា នោ អាវុសោ’’តិអាទិអាការេន បសំសថ. ឥទានិស្ស បសំសភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯសោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯសាតិ បរិយត្តិធម្មស្ស សត្ថុកិច្ចករណតោ, តត្ថ ចស្ស សម្មទេវ អវដ្ឋិតភាវតោ ‘‘ពុទ្ធោ នាម ឯសា’’តិ វុត្តោ. ‘‘លាភា នោ’’តិអាទិនា ចស្ស ភិក្ខូនំ បិយគរុភាវំ វិភាវេន្តោ សត្ថា តំ អត្តនោ ឋានេ ឋបេសីតិ វុត្តោ.

បច្ចយានុញ្ញាតការណាទិវណ្ណនា

១៨២. តតោបិ ឧត្តរិតរន្តិ យា បុព្ពេ សម្មាបដិបន្នស្ស ភិក្ខុនោ បសំសនវសេន ‘‘ឥធ បន ចុន្ទ សត្ថា ច ហោតិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ៣.១៦៧, ១៦៩) បវត្តិតទេសនាយ ឧបរិ ‘‘ឥធ ចុន្ទ សត្ថា ច លោកេ ឧទបាទី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ៣.១៧០, ១៧១) ទេសនា វឌ្ឍិតា. តតោបិ ឧត្តរិតរំ សវិសេសំ ទេសនំ វឌ្ឍេន្តោ ‘‘បច្ចយហេតូ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បច្ចយហេតូតិ បច្ចយសំវត្តនហេតុ. ឧប្បជ្ជនកា អាសវាតិ បច្ចយានំ បរិយេសនហេតុ ចេវ បរិភោគហេតុ ច ឧប្បជ្ជនកា កាមាសវាទយោ. តេសំ ទិដ្ឋធម្មិកានំ អាសវានំ ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ មិច្ឆាអាជីវំ បហាយ សម្មាអាជីវេន ជីវិតំ កប្បេតី’’តិ (សំ. និ. ៥.៨) ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បដិសង្ខា យោនិសោ ចីវរំ បដិសេវតី’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៣; អ. និ. ៦.៥៨) ច សម្មាបដិបត្តិំ ឧបទិសន្តោ ភគវា បដិឃាតាយ ធម្មំ ទេសេតិ នាម. ‘‘យោ តុម្ហេសុ បាឡិយា អត្ថព្យញ្ជនានិ មិច្ឆា គណ្ហាតិ, សោ នេវ ឧស្សាទេតព្ពោ, ន អបសាទេតព្ពោ, សាធុកំ សញ្ញាបេតព្ពោ តស្សេវ អត្ថស្ស និសន្តិយា’’តិ ឯវំ បរិយត្តិធម្មេ មិច្ឆាបដិបន្នេ សម្មាបដិបត្តិយំ ភិក្ខូ និយោជេន្តោ ភគវា ភណ្ឌនហេតុ ឧប្បជ្ជនកានំ សម្បរាយិកានំ អាសវានំ បដិឃាតាយ ធម្មំ ទេសេតិ នាម. យថា តេ ន បវិសន្តីតិ តេ អាសវា អត្តនោ ចិត្តសន្តានំ យថា ន ឱតរន្តិ. មូលឃាតេន បដិហននាយាតិ យថា មូលឃាតោ ហោតិ, ឯវំ មូលឃាតវសេន បជហនាយ. តន្តិ ចីវរំ. យថា ចីវរំ ឥទមត្ថិកតមេវ ឧបាទាយ អនុញ្ញាតំ, ឯវំ បិណ្ឌបាតាទយោបិ.

សុខល្លិកានុយោគាទិវណ្ណនា

១៨៣. សុខិតន្តិ សញ្ជាតសុខំ. បីណិតន្តិ ធាតំ សុហិតំ. តថាភូតោ បន យស្មា ថូលសរីរោ ហោតិ, តស្មា ‘‘ថូលំ ករោតី’’តិ វុត្តំ.

១៨៦. នឋិតសភាវាតិ អនវដ្ឋិតសភាវា, ឯវរូបាយ កថាយ អនវដ្ឋានភាវតោ សភាវោបិ តេសំ អនវដ្ឋិតោតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘ជិវ្ហា នោ អត្ថី’’តិអាទិ. កាមំ ‘‘បញ្ចហិ ចក្ខូហី’’តិ វុត្តំ, អគ្គហិតគ្គហណេន បន ចត្តារិ ចក្ខូនិ វេទិតព្ពានិ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណញ្ហិ សមន្តចក្ខូតិ. តស្ស វា ញេយ្យធម្មេសុ ជាននវសេន បវត្តិំ ឧបាទាយ ‘‘ជានតា’’តិ វុត្តំ. ហត្ថាមលកំ វិយ បច្ចក្ខតោ ទស្សនវសេន បវត្តិំ ឧបាទាយ ‘‘បស្សតា’’តិ វុត្តំ. នេមំ វុច្ចតិ ថម្ភាទីហិ អនុបវិដ្ឋភូមិប្បេទេសោតិ អាហ ‘‘គម្ភីរភូមិំ អនុបវិដ្ឋោ’’តិ. សុដ្ឋុ និខាតោតិ ភូមិំ និខនិត្វា សម្មទេវ ឋបិតោ. តស្មិន្តិ ខីណាសវេ. អនជ្ឈាចារោ អចលោ អសម្បវេធី, យស្មា អជ្ឈាចារោ សេតុឃាតោ ខីណាសវានំ. សោតាបន្នាទយោតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន គហិតេសុ អនាគាមិនោ តាវ នវសុបិ ឋានេសុ ខីណាសវា វិយ អភព្ពា, សោតាបន្នសកទាគាមិនោ បន ‘‘តតិយបញ្ចមដ្ឋានេសុ អភព្ពា’’តិ ន វត្តព្ពា, ឥតរេសុ សត្តសុ ឋានេសុ អភព្ពាវ.

បញ្ហព្យាករណវណ្ណនា

១៨៧. គិហិព្យញ្ជនេនាតិ គិហិលិង្គេន. ខីណាសវោ បន គិហិព្យញ្ជនេន អរហត្តំ បត្តោបិ ន តិដ្ឋតិ វិវេកដ្ឋានស្ស អភាវាតិ អធិប្បាយោ. តស្ស វសេនាតិ ភុម្មទេវត្តភាវេ ឋត្វា អរហត្តប្បត្តស្ស វសេន. អយំ បញ្ហោតិ ‘‘អភព្ពោ សោ នវ ឋានានិ អជ្ឈាចរិតុ’’ន្តិ អយំ បញ្ហោ អាគតោ ឥតរស្ស បព្ពជ្ជាយ, បរិនិព្ពានេន វា អភព្ពតាយ អវុត្តសិទ្ធត្តា. យទិ ឯវំ កថំ ភិក្ខុគហណន្តិ អាហ ‘‘ភិន្នទោសត្តា’’តិអាទិ. អបរិច្ឆេទន្តិ អបរិយន្តំ, តយិទំ សុវិបុលន្តិ អាហ ‘‘មហន្ត’’ន្តិ. ញេយ្យស្ស ហិ វិបុលតាយ ញាណស្ស វិបុលតា វេទិតព្ពា, ឯតេន ‘‘អបរិច្ឆេទ’’ន្តិ វុច្ចមានម្បិ ញេយ្យំ សត្ថុ ញាណស្ស វសេន បរិច្ឆេទមេវាតិ ទស្សិតំ ហោតិ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ញាណបរិយន្តិកំ នេយ្យ’’ន្តិ (មហានិ. ៦៩, ១៥៦; ចូឡនិ. ៨៥; បដិ. ម. ៣.៥) អនាគតេ អបញ្ញាបនន្តិ អនាគតេ វិសយេ ញាណស្ស អបញ្ញាបនំ. ‘‘បច្ចក្ខំ វិយ កត្វា’’តិ កស្មា វិយ-សទ្ទគ្គហណំ កតំ, ននុ ពុទ្ធានំ សព្ពម្បិ ញាណំ អត្តនោ វិសយំ បច្ចក្ខមេវ កត្វា បវត្តតិ ឯកប្បមាណភាវតោតិ? សច្ចមេតំ, ‘‘អក្ខ’’ន្តិ បន ចក្ខាទិឥន្ទ្រិយំ វុច្ចតិ, តំ អក្ខំ បតិ វត្តតីតិ ចក្ខាទិនិស្សិតំ វិញ្ញាណំ, តស្ស ច អារម្មណំ ‘‘បច្ចក្ខ’’ន្តិ លោកេ និរុឡ្ហមេតន្តិ តំ និទស្សនំ កត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘បច្ចក្ខំ វិយ កត្វា’’តិ អវោច, ន បន ភគវតោ ញាណស្ស អប្បច្ចក្ខាការេន បវត្តនតោ. តថា ហិ វទន្តិ –

‘‘អាវិភូតំ បកាសនំ, អនុបទ្ទុតចេតសំ;

អតីតានាគតេ ញាណំ, បច្ចក្ខានំ វសិស្សតី’’តិ.

អញ្ញត្ថ វិហិតកេនាតិ អញ្ញស្មិំ វិសយេ បវត្តិតេន. សង្គាហេតព្ពន្តិ សមំ កត្វា កថយិតព្ពំ, កថនំ បន បញ្ញាបនំ នាម ហោតីតិ បញ្ញាបេតព្ពន្តិ អត្ថោ វុត្តោ. តាទិសន្តិ សតតំ សមិតំ បវត្តកំ. ញាណំ នាម នត្ថីតិ អាវជ្ជនេន វិនា ញាណុប្បត្តិយា អសម្ភវតោ. ឯកាការេន ច ញាណេ បវត្តមានេ នានាការស្ស វិសយស្ស អវពោធោ ន សិយា. អថាបិ សិយា, អនិរុបិតរូបេនេវ អវពោធោ សិយា, តេន ច ញាណំ ញេយ្យំ អញ្ញាតសទិសមេវ សិយា. ន ហិ ‘‘ឥទំ ត’’ន្តិ វិវេកេន អនវពុទ្ធោ អត្ថោ ញាតោ នាម ហោតិ, តស្មា ‘‘ចរតោ ច តិដ្ឋតោ ចា’’តិអាទិ ពាលលាបនមត្តំ. តេនាហ ‘‘យថរិវ ពាលា អព្យត្តា, ឯវំ មញ្ញន្តី’’តិ.

សតិំ អនុស្សរតីតិ សតានុសារិ, សតិយានុវត្តនវសេន បវត្តញាណំ. តេនាហ ‘‘បុព្ពេនិវាសានុស្សតិសម្បយុត្តក’’ន្តិ. ញាណំ បេសេសីតិ ញាណំ បវត្តេសិ. សព្ពត្ថកមេវ ញេយ្យាវរណស្ស សុប្បហីនត្តា អប្បដិហតំ អនិវារិតំ ញាណំ គច្ឆតិ បវត្តតិច្ចេវ អត្ថោ. ‘‘ពោធិ វុច្ចតិ ចតូសុ មគ្គេសុ ញាណ’’ន្តិ (ចូឡនិ. ២១១) វចនតោ ចតុមគ្គញាណំ ពោធិ, តតោ តស្ស អធិគតត្តា ឧប្បជ្ជនកំ បច្ចវេក្ខណញាណំ ‘‘ពោធិជំ ញាណំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តំ. ពោធិជំ ពោធិមូលេ ជាតំ ចតុមគ្គញាណំ, តញ្ច ខោ អនាគតំ អារព្ភ ឧទ្ទិស្ស តស្ស អប្បវត្តិអត្ថំ តថាគតស្ស ឧប្បជ្ជតិ តស្ស ឧប្បន្នត្តា អាយតិំ បុនព្ភវាភាវតោ. កថំ តថាគតោ អនាគតមទ្ធានំ អារព្ភ អតីរកំ ញាណទស្សនំ បញ្ញាបេតីតិ? អតីតស្ស បន អទ្ធុនោ មហន្តតាយ អតីរកំ ញាណទស្សនំ តត្ថ បញ្ញាបេតីតិ កោ ឯត្ថ វិរោធោ. តិត្ថិយា បន ឥមមត្ថំ យាថាវតោ អជានន្តា – ‘‘តយិទំ កិំ សុ, តយិទំ កថំសូ’’តិ អត្តនោ អញ្ញាណមេវ បាកដំ ករោន្តិ. តស្មា ភគវតា សសន្តតិបរិយាបន្នធម្មប្បវត្តិំ សន្ធាយ ‘‘អញ្ញវិហិតកំ ញាណទស្សន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ឥតរំ បន សន្ធាយ វុច្ចមានេ សតិ តថារូបេ បយោជនេ អនាគតម្បិ អទ្ធានំ អារព្ភ អតីរកមេវ ញាណទស្សនំ បញ្ញាបេយ្យ ភគវាតិ អនត្ថសំហិតន្តិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ អាហ ‘‘ន ឥធលោកត្ថំ វា បរលោកត្ថំ វា និស្សិត’’ន្តិ. យំ បន សត្តានំ អនត្ថាវហត្តា អនត្ថសំហិតំ, តត្ថ សេតុឃាតោ តថាគតស្ស. ‘‘ភារតយុទ្ធសីតាហរណសទិស’’ន្តិ ឥមិនា តស្សា កថាយ យេភុយ្យេន អភូតត្ថតំ ទីបេតិ. សហេតុកន្តិ ញាបកេន ហេតុនា សហេតុកំ. សោ បន ហេតុ យេន និទស្សនេន សាធីយតិ, តំ តស្ស ការណន្តិ តេន សការណំ កត្វា. យថា ហិ បដិញ្ញាតត្ថសាធនតោ ហេតុ, ឯវំ សាធកំ និទស្សនន្តិ. យុត្តបត្តកាលេយេវាតិ យុត្តានំ បត្តកាលេ ឯវ. យេ ហិ វេនេយ្យា តស្សា កថាយ យុត្តា អនុច្ឆវិកា, តេសំយេវ យោជនេ សន្ធាយ វា កថាយ បត្តោ ឧបការាវហោ កាលោ, តទា ឯវ កថេតីតិ អត្ថោ.

១៨៨. ‘‘តថា តថេវ គទនតោ’’តិ ឥមិនា ‘‘តថាគតោ’’តិ អាមេឌិតលោបេនាយំ និទ្ទេសោតិ ទស្សេតិ. តថា តថេវាតិ ច ធម្មអត្ថសភាវានុរូបំ, វេនេយ្យជ្ឈាសយានុរូបញ្ចាតិ អធិប្បាយោ. ទិដ្ឋន្តិ រូបាយតនំ ទដ្ឋព្ពតោ, តេន យំ ទិដ្ឋំ, យំ ទិស្សតិ, យំ ទក្ខតិ, យំ សតិ សមវាយេ បស្សេយ្យំ, តំ សព្ពំ ‘‘ទិដ្ឋំ’’ ត្វេវ គហិតំ កាលវិសេសស្ស អនាមដ្ឋភាវតោ. ‘‘សុត’’ន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. សុតន្តិ សទ្ទាយតនំ សោតព្ពតោ. មុតន្តិ សនិស្សយេន ឃានាទិឥន្ទ្រិយេន សយំ បត្វា បាបុណិត្វា គហេតព្ពំ. តេនាហ ‘‘បត្វា គហេតព្ពតោ’’តិ. វិញ្ញាតន្តិ វិជានិតព្ពំ, តំ បន ទិដ្ឋាទិវិនិមុត្តំ វិញ្ញេយ្យន្តិ អាហ ‘‘សុខទុក្ខាទិធម្មាយតន’’ន្តិ. បត្តន្តិ យថា តថា បត្តំ, ហត្ថគតំ អធិគតន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘បរិយេសិត្វា វា អបរិយេសិត្វា វា’’តិ. បរិយេសិតន្តិ បត្តិយាមត្ថំ បរិយិដ្ឋំ, តំ បន បត្តំ វា សិយា អប្បត្តំ វា ឧភយថាបិ បរិយេសិតមេវាតិ អាហ ‘‘បត្តំ វា អប្បត្តំ វា’’តិ. បទទ្វយេនាបិ ទ្វិប្បការម្បិ បត្តំ, ទ្វិប្បការម្បិ បរិយេសិតំ, តេន តេន បការេន តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធន្តិ ទស្សេតិ. ចិត្តេន អនុសញ្ចរិតន្តិ ចោបនំ អបាបេត្វា ចិត្តេនេវ អនុសំចរិតំ, បរិវិតក្កិតន្តិ អត្ថោ. បីតកន្តិ អាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន លោហិតកឱទាតាទិ សព្ពំ រូបារម្មណវិភាគំ សង្គណ្ហាតិ. សុមនោតិ រាគវសេន, លោភវសេន, សទ្ធាទិវសេន វា សុមនោ. ទុម្មនោតិ ព្យាបាទវិតក្កវសេន, វិហិំសាវិតក្កវសេន វា ទុម្មនោ. មជ្ឈត្តោតិ អញ្ញាណវសេន វា ញាណវសេន វា មជ្ឈត្តោ. ឯសេវ នយោ សព្ពត្ថ. តត្ថ តត្ថ អាទិ-សទ្ទេន សង្ខសទ្ទោ បណវសទ្ទោ, បត្តគន្ធោ បុប្ផគន្ធោ, បត្តរសោ ផលរសោ, ឧបាទិន្នំ អនុបាទិន្នំ, មជ្ឈត្តវេទនា កុសលកម្មំ អកុសលកម្មន្តិ ឯវំ អាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

អប្បត្តន្តិ ញាណេន អសម្បត្តំ, អវិទិតន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ញាណេន អសច្ឆិកត’’ន្តិ. តថេវ គតត្តាតិ តថេវ ញាតត្តា អភិសម្ពុទ្ធត្តា. គត-សទ្ទេន ឯកត្ថំ ពុទ្ធិអត្ថន្តិ អត្ថោ. ‘‘គតិអត្ថា ហិ ធាតវោ ពុទ្ធិអត្ថា ភវន្តី’’តិ អក្ខរចិន្តកា.

អព្យាកតដ្ឋានាទិវណ្ណនា

១៨៩. ‘‘អសមតំ កថេត្វា’’តិ វត្វា សមោបិ នាម កោចិ នត្ថិ, កុតោ ឧត្តរិតរោតិ ទស្សេតុំ ‘‘អនុត្តរត’’ន្តិ វុត្តំ. សា បនាយំ អសមតា, អនុត្តរតា ច សព្ពញ្ញុតំ បូរេត្វា ឋិតាតិ ទស្សេតុំ ‘‘សព្ពញ្ញុត’’ន្តិ វុត្តំ. សា សព្ពញ្ញុតា សទ្ធម្មវរចក្កវត្តិភាវេន លោកេ បាកដា ជាតាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ធម្មរាជភាវំ កថេត្វា’’តិ វុត្តំ. តថា សព្ពញ្ញុភាវេន ច សត្ថា ឥមេសុ ទិដ្ឋិគតវិបល្លាសេសុ ឯវំ បដិបជ្ជតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥទានី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សីហនាទន្តិ អភីតនាទំ សេដ្ឋនាទំ. សេដ្ឋនាទោ ហេស, យទិទំ ឋបនីយស្ស បញ្ហស្ស ឋបនីយភាវទស្សនំ. ឋបនីយតា ចស្ស បាឡិអារុឡ្ហា ឯវ ‘‘ន ហេត’’ន្តិអាទិនា. យថា ឧបចិតកម្មកិលេសេន ឥត្ថត្តំ អាគន្តព្ពំ, តថា នំ អាគតោតិ តថាគតោ, សត្តោ. តថា ហិ សោ រូបាទីសុ សត្តោ វិសត្តោតិ កត្វា ‘‘សត្តោ’’តិ ច វុច្ចតិ. ឥត្ថត្តន្តិ ច បដិលទ្ធត្តា តថា បច្ចក្ខភូតោ អត្តភាវោតិ វេទិតព្ពោ.

‘‘អត្ថសំហិតំ ន ហោតី’’តិ ឥមិនា ឧភយត្ថ វិធុរតាទស្សនេន និរត្ថកវិប្បលាបតំ តស្ស វាទស្ស វិភាវេតិ, ឧភយលោកត្ថវិធុរម្បិ សមានំ ‘‘កិំ នុ ខោ វិវដ្ដនិស្សិត’’ន្តិ កោចិ អាសង្កេយ្យាតិ តទាសង្កានិវត្តនត្ថំ ‘‘ន ច ធម្មសំហិត’’ន្តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘នវលោកុត្តរធម្មនិស្សិតំ ន ហោតី’’តិ. យទិបិ តំ ន វិវដ្ដោគតំ ហោតិ, វិវដ្ដស្ស បន អធិដ្ឋានភូតំ នុ ខោតិ កោចិ អាសង្កេយ្យាតិ តទាសង្កានិវត្តនត្ថំ ‘‘ន អាទិព្រហ្មចរិយក’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

១៩០. កាមំ តណ្ហាបិ ទុក្ខសភាវត្តា ‘‘ទុក្ខ’’ន្តិ ព្យាកាតព្ពា, បភវភាវេន បន សា តតោ វិសុំ កាតព្ពាតិ ‘‘តណ្ហំ ឋបេត្វា’’តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘តស្សេវ ទុក្ខស្ស បភាវិកា’’តិអាទិ. ននុ ច អវិជ្ជាទយោបិ ទុក្ខស្ស សមុទយោតិ? សច្ចំ សមុទយោ, តស្សា បន កម្មស្ស វិចិត្តភាវហេតុតោ, ទុក្ខុប្បាទនេ វិសេសបច្ចយភាវតោ ច សាតិសយោ សមុទយដ្ឋោតិ សា ឯវ សុត្តេសុ តថា វុត្តា. តេនាហ ‘‘តណ្ហា ទុក្ខសមុទយោតិ ព្យាកត’’ន្តិ. ឧភិន្នំ អប្បវត្តីតិ ទុក្ខសមុទយានំ អប្បវត្តិនិមិត្តំ. ‘‘ទុក្ខបរិជាននោ’’តិអាទិ មគ្គកិច្ចទស្សនំ, តេន មគ្គស្ស ភាវនត្ថោបិ អត្ថតោ ទស្សិតោវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ន ហិ ភាវនាភិសមយេន វិនា បរិញ្ញាភិសមយាទយោ សម្ភវន្តីតិ. សច្ចវវត្ថាបនំ អប្បមាទបដិបត្តិភាវតោ អសម្មោហកល្យាណកិត្តិសទ្ទាទិនិមិត្តតាយ យថា សាតិសយំ ឥធលោកត្ថាវហំ, ឯវំ យាវ ញាណស្ស តិក្ខវិសទភាវប្បត្តិយា អភាវេន នវលោកុត្តរធម្មសម្បាបកំ ន ហោតិ, តាវ តត្ថ តត្ថ សម្បត្តិភវេ អព្ភុទយសម្បត្តិ អនុគតមេវ សិយាតិ វុត្តំ ‘‘ឯតំ ឥធលោកបរលោកត្ថនិស្សិត’’ន្តិ. នវលោកុត្តរធម្មនិស្សិតន្តិ នវវិធម្បិ លោកុត្តរធម្មំ និស្សាយ បវត្តំ តទធិគមូបាយភាវតោ. យស្មា សច្ចសម្ពោធំ ឧទ្ទិស្ស សាសនព្រហ្មចរិយំ វុស្សតិ, ន អញ្ញទត្ថំ, តស្មា ឯតំ សច្ចវវត្ថាបនំ ‘‘អាទិបធាន’’ន្តិ វុត្តំ បឋមតរំ ចិត្តេ អាទាតព្ពតោ.

បុព្ពន្តសហគតទិដ្ឋិនិស្សយវណ្ណនា

១៩១. តំ មយា ព្យាកតមេវាតិ តំ មយា តថា ព្យាកតមេវ, ព្យាកាតព្ពំ នាម មយា អព្យាកតំ នត្ថីតិ ព្យាករណាវេកល្លេន អត្តនោ ធម្មសុធម្មតាយ ពុទ្ធសុពុទ្ធតំ វិភាវេតិ. តេនាហ ‘‘សីហនាទំ នទន្តោ’’តិ. បុរិមុប្បន្នា ទិដ្ឋិយោ អបរាបរុប្បន្នានំ ទិដ្ឋីនំ អវស្សយា ហោន្តីតិ ‘‘ទិដ្ឋិយោវ ទិដ្ឋិនិស្សយា’’តិ វុត្តំ. ទិដ្ឋិគតិកាតិ ទិដ្ឋិគតិយោ, ទិដ្ឋិប្បវត្តិយោតិ អត្ថោ. ឥទមេវ ទស្សនំ សច្ចន្តិ ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ ឥទមេវ ទស្សនំ សច្ចំ អមោឃំ អវិបរីតំ. អញ្ញេសំ វចនំ មោឃន្តិ ‘‘អសស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ ឯវមាទិកំ អញ្ញេសំ សមណព្រាហ្មណានំ វចនំ មោឃំ តុច្ឆំ, មិច្ឆាតិ អត្ថោ. ន សយំ កាតព្ពោតិ អសយំការោតិ អាហ ‘‘អសយំកតោ’’តិ, យាទិច្ឆិកត្តាតិ អធិប្បាយោ.

១៩២. អត្ថិ ខោតិ ឯត្ថ ខោ-សទ្ទោ បុច្ឆាយំ, អត្ថិ នូតិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ អាហ ‘‘អត្ថិ ខោ ឥទំ អាវុសោ វុច្ចតី’’តិអាទិ. អាវុសោ យំ តុម្ហេហិ ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ វុច្ចតិ, ឥទមត្ថិ ខោ ឥទំ វាចាមត្តំ, នោ នត្ថិ, តស្មា វាចាវត្ថុមត្តតោ តស្ស យំ ខោ តេ ឯវមាហំសុ ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ មោឃំ អញ្ញ’’ន្តិ, តំ តេសំ នានុជានាមីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ច យោជនា ច វេទិតព្ពា. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ ព្រហ្មជាលដីកាយំ (ទី. និ. ដី. ១.៣០) វុត្តមេវ. ទិដ្ឋិបញ្ញត្តិយាតិ ទិដ្ឋិយា បញ្ញាបនេ ‘‘ឯវំ ឯសា ទិដ្ឋិ ឧប្បន្នា’’តិ តស្សា ទិដ្ឋិយា សមុទយតោ, អត្ថង្គមតោ, អស្សាទតោ, អាទីនវតោ, និស្សរណតោ ច យាថាវតោ បញ្ញាបនេ. អវិបរីតវុត្តិយា សមេន ញាណេន សមំ កញ្ចិ នេវ សមនុបស្សាមិ. អធិបញ្ញត្តីតិ អភិញ្ញេយ្យធម្មបញ្ញាបនា. យំ អជានន្តា ពាហិរកា ទិដ្ឋិបញ្ញត្តិយេវ អល្លីនាតិ តញ្ច បញ្ញត្តិតោ អជានន្តា ថាមសា បរាមាសា អភិនិវិស្ស វោហរន្តិ. ឯត្ថ ច យាយំ ‘‘ទិដ្ឋិបញ្ញត្តិ នាមា’’តិ វុត្តា ទិដ្ឋិយា ទិដ្ឋិគតិកេហិ ឯវំ គហិតតាយ វិភាវនា, តត្ថ ច ភគវតោ ឧត្តរិតរោ នាម កោចិ នត្ថិ, ស្វាយមត្ថោ ព្រហ្មជាលេ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៣០) វិភាវិតោ ឯវ. ‘‘អធិបញ្ញត្តី’’តិ វុត្តា បន វិភាវិយមានា លោកស្ស និព្ពិទាហេតុភាវេន ពហុលីការាតិ តស្សា វសេន ភគវា អនុត្តរភាវំ បវេទេន្តោ ‘នេវ អត្តនា សមសមំ សមនុបស្សាមី’តិ សីហនាទំ នទី’’តិ កេចិ. អដ្ឋកថាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.១៩២) បន ‘‘យញ្ច វុត្តំ ‘បញ្ញត្តិយា’តិ យញ្ច ‘អធិបញ្ញត្តី’តិ, ឧភយមេតំ អត្ថតោ ឯក’’ន្តិ ‘‘ឥធ បន បញ្ញត្តិយាតិ ឯត្ថាបិ បញ្ញត្តិ ចេវ អធិបញ្ញត្តិ ច អធិប្បេតា, អធិបញ្ញត្តីតិ ឯត្ថាបី’’តិ ច វុត្តា, ឧភយស្សបិ វសេនេត្ថ ភគវា សីហនាទំ នទីតិ វិញ្ញាយតិ. ឧភយំ បេតំ អត្ថតោ ឯកន្តិ ច បញ្ញត្តិភាវសាមញ្ញំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន ភេទាភាវតោ. តេនាហ ‘‘ភេទតោ ហី’’តិអាទិ. ខន្ធបញ្ញត្តីតិ ខន្ធានំ ‘‘ខន្ធា’’តិ បញ្ញាបនា ទស្សនា បកាសនា ឋបនា និក្ខិបនា. ‘‘អាចិក្ខតិ ទស្សេតិ បញ្ញាបេតិ បដ្ឋបេតី’’តិ (សំ. និ. ២.២០, ៩៧) អាគតដ្ឋានេ ហិ បញ្ញាបនា ទស្សនា បកាសនា បញ្ញត្តិ នាម, ‘‘សុបញ្ញត្តំ មញ្ចបីឋ’’ន្តិ (បារា. ២៦៩) អាគតដ្ឋានេ ឋបនា និក្ខិបនា បញ្ញត្តិ នាម, ឥធ ឧភយម្បិ យុជ្ជតិ.

ទិដ្ឋិនិស្សយប្បហានវណ្ណនា

១៩៦. បជហនត្ថន្តិ អច្ចន្តាយ បដិនិស្សជ្ជនត្ថំ. យស្មា តេន បជហនេន សព្ពេ ទិដ្ឋិនិស្សយា សម្មទេវ អតិក្កន្តា ហោន្តិ វីតិក្កន្តា, តស្មា ‘‘សមតិក្កមាយាតិ តស្សេវ វេវចន’’ន្តិ អវោច. ន កេវលំ សតិបដ្ឋានា កថិតមត្តា, អថ ខោ វេនេយ្យសន្តានេ បតិដ្ឋាបិតាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ទេសិតា’’តិ វត្វា ‘‘បញ្ញត្តា’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ទេសិតាតិ កថិតា. បញ្ញត្តាតិ ឋបិតា’’តិ. ឥទានិ សតិបដ្ឋានទេសនាយ ទិដ្ឋិនិស្សយានំ ឯកន្តិកំ បហានាវហភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘សតិបដ្ឋានភាវនាយ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សតិបដ្ឋានភាវនាយាតិ ឥមិនា តេសំ ភាវនាយ ឯវ នេសំ បហានំ, ទេសនា បន តទុបនិស្សយភាវតោ តថា វុត្តាតិ ទស្សេតិ. សេសំ សព្ពំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

បាសាទិកសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា.