៧. លក្ខណសុត្តវណ្ណនា

ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណវណ្ណនា

១៩៩. អភិនីហារាទិគុណមហត្តេន មហន្តោ បុរិសោតិ មហាបុរិសោ, សោ លក្ខីយតិ ឯតេហីតិ មហាបុរិសលក្ខណានិ. តំ មហាបុរិសំ ព្យញ្ជយន្តិ បកាសេន្តីតិ មហាបុរិសព្យញ្ជនានិ. មហាបុរិសោ និមីយតិ អនុមីយតិ ឯតេហីតិ មហាបុរិសនិមិត្តានិ. តេនាហ ‘‘អយំ…បេ… ការណានី’’តិ.

២០០. ធារេន្តីតិ លក្ខណបាឋំ ធារេន្តិ, តេន លក្ខណានិ តេ សរូបតោ ជានន្តិ, ន បន សមុដ្ឋានតោតិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘នោ ច ខោ’’តិអាទិ, តេន អនញ្ញសាធារណមេតំ, យទិទំ មហាបុរិសលក្ខណានំ ការណវិភាវនន្តិ ទស្សេតិ. កស្មា អាហាតិ យថាវុត្តស្ស សុត្តស្ស សមុដ្ឋានការណំ បុច្ឆតិ, អាចរិយោ ‘‘អដ្ឋុប្បត្តិយា អនុរូបត្តា’’តិ វត្វា តមេវស្ស អដ្ឋុប្បត្តិំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘សា បនា’’តិអាទិមាហ. សព្ពបាលិផុល្លោតិ សព្ពសោ សមន្តតោ វិកសិតបុប្ផោ. វិកសនមេវ ហិ បុប្ផស្ស និប្ផត្តិ. បារិច្ឆត្តកោ វិយាតិ អនុស្សវលទ្ធមត្តំ គហេត្វា វទន្តិ. ឧប្បជ្ជតីតិ លព្ភតិ, និព្ពត្តតីតិ អត្ថោ.

យេន កម្មេនាតិ យេន កុសលកម្មុនា. យំ និព្ពត្តន្តិ យំ យំ លក្ខណំ និព្ពត្តំ. ទស្សនត្ថន្តិ តស្ស តស្ស កុសលកម្មស្ស សរូបតោ, កិច្ចតោ, បវត្តិអាការវិសេសតោ, បច្ចយតោ, ផលវិសេសតោ ច ទស្សនត្ថំ, ឯតេនេវ បដិបាដិយា ឧទ្ទិដ្ឋានំ លក្ខណានំ អសមុទ្ទេសការណវិភាវនាយ ការណំ ទីបិតំ ហោតិ សមានការណានំ លក្ខណានំ ឯកជ្ឈំ ការណទស្សនវសេនស្ស បវត្តត្តា. ឯវមាហាតិ ‘‘ពាហិរកាបិ ឥសយោ ធារេន្តី’’តិអាទិនា ឥមិនា ឥមិនា បការេន អាហ.

សុប្បតិដ្ឋិតបាទតាលក្ខណវណ្ណនា

២០១. ‘‘បុរិមំ ជាតិន្តិ បុរិមាយំ ជាតិយំ, ភុម្មត្ថេ ឯតំ ឧបយោគវចន’’ន្តិ វទន្តិ. ‘‘បុព្ពេ និវុត្ថក្ខន្ធសន្តានេ ឋិតោ’’តិ វចនតោ អច្ចន្តសំយោគេ វា ឧបយោគវចនំ. យត្ថ យត្ថ ហិ ជាតិយំ មហាសត្តោ បុញ្ញកម្មំ កាតុំ អារភតិ, អារភតោ បដ្ឋាយ អច្ចន្តមេវ តត្ថ បុញ្ញកម្មប្បសុតោ ហោតិ. តេនាហ ‘‘ទឡ្ហសមាទានោ’’តិអាទិ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. និវុត្ថក្ខន្ធា ‘‘ជាតី’’តិ វុត្តា ខន្ធវិនិមុត្តាយ ជាតិយា អភាវតោ, និព្ពត្តិលក្ខណស្ស ច វិការស្ស ឥធ អនុបយុជ្ជនតោ. ជាតវសេនាតិ ជាយនវសេន. ‘‘តថា’’តិ ឥមិនា ‘‘បុព្ពេ និវុត្ថក្ខន្ធា’’តិ ឥមំ បទំ ឧបសំហរតិ. ភវនវសេនាតិ បច្ចយតោ និព្ពត្តនវសេន. និវុត្ថវសេនាតិ និវុសិតតាវសេន. អាលយដ្ឋេនាតិ អាវសិតភាវេន. និវាសត្ថោ ហិ និកេតត្ថោ.

តត្ថាតិ ទេវលោកាទិម្ហិ. អាទិ-សទ្ទេន ឯកច្ចំ តិរច្ឆានយោនិំ សង្គណ្ហាតិ. ន សុករន្តិ ទេវគតិយា ឯកន្តសុខតាយ, ទុគ្គតិយា ឯកន្តទុក្ខតាយ, ទុក្ខពហុលតាយ ច បុញ្ញកិរិយាយ ឱកាសោ ន សុលភរូបោ បច្ចយសមវាយស្ស ទុល្លភភាវតោ, ឧប្បជ្ជមានា ច សា ឧឡារា, វិបុលា ច ន ហោតីតិ គតិវសេនាបិ ខេត្តវិសេសតា ឥច្ឆិតព្ពា ‘‘តិរច្ឆានគតេ ទានំ ទត្វា សតគុណា ទក្ខិណា បាដិកង្ខិតព្ពា, បុថុជ្ជនទុស្សីលេ ទានំ ទត្វា សហស្សគុណា ទក្ខិណា បាដិកង្ខិតព្ពា’’តិ (ម. និ. ៣.៣៧៩) វចនតោ. មនុស្សគតិយា បន សុខពហុលតាយ បុញ្ញកិរិយាយ ឱកាសោ សុលភរូបោ បច្ចយសមវាយស្ស ច យេភុយ្យេន សុលភភាវតោ. យញ្ច តត្ថ ទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតិ, តម្បិ វិសេសតោ បុញ្ញកិរិយាយ ឧបនិស្សយោ ហោតិ, ទុក្ខូបនិសា សទ្ធាតិ. យថា ហិ អយោឃនេន សត្ថកេ និប្ផាទិយមានេ តស្ស ឯកន្តតោ អគ្គិម្ហិ តាបនំ, ឧទកេន វា តេមនំ ឆេទនកិរិយាសមត្ថតាយ ន វិសេសបច្ចយោ, តាបេត្វា បន សមានយោគតោ ឧទកតេមនំ តស្សា វិសេសបច្ចយោ, ឯវមេវ សត្តសន្តានស្ស ឯកន្តទុក្ខសមង្គិតា ទុក្ខពហុលតា ឯកន្តសុខសមង្គិតា សុខពហុលតា ច បុញ្ញកិរិយាសមត្ថតាយ ន វិសេសបច្ចយោ, សតិ បន សមានយោគតោ ទុក្ខសន្តាបនេ, សុខុមព្រូហនេ ច លទ្ធូបនិស្សយា បុញ្ញកិរិយា សមត្ថតាយ សម្ភវតិ, តថា សតិ ឧប្បជ្ជមានា បុញ្ញកិរិយា មហាជុតិកា មហាវិប្ផារា បដិបក្ខច្ឆេទនសមត្ថា ហោតិ. តស្មា មនុស្សភាវោ បុញ្ញកិរិយាយ វិសេសបច្ចយោ. តេន វុត្តំ ‘‘តត្ថ ន សុករំ, មនុស្សភូតស្សេវ សុករ’’ន្តិ.

អថ ‘‘មនុស្សភូតស្សា’’តិ ឯត្ថ កោ វចនត្ថោ? ‘‘មនស្ស ឧស្សន្នតាយ មនុស្សាតិ, សូរភាវសតិមន្តតាព្រហ្មចរិយយោគ្យតាទិគុណវសេន ឧបចិតមនកា ឧក្កដ្ឋគុណចិត្តាតិ អត្ថោ. កេ បន តេ? ជម្ពុទីបវាសិនោ សត្តវិសេសា. តេនាហ ភគវា –

‘តីហិ, ភិក្ខវេ, ឋានេហិ ជម្ពុទីបកា មនុស្សា ឧត្តរកុរុកេ ច មនុស្សេ អធិគ្គណ្ហន្តិ ទេវេ ច តាវតិំសេ. កតមេហិ តីហិ? សូរា សតិមន្តោ ឥធ ព្រហ្មចរិយវាសោ’តិ (អ. និ. ៩.២១; កថា. ២៧១).

តថា ហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ, បច្ចេកពុទ្ធា, អគ្គសាវកា, មហាសាវកា, ចក្កវត្តិនោ, អញ្ញេ ច មហានុភាវា សត្តា តត្ថេវ ឧប្បជ្ជន្តិ. តេ ហិ សមានរូបាទិតាយ បន សទ្ធិំ បរិត្តទីបវាសីហិ ឥតរមហាទីបវាសិនោបិ មនុស្សា ត្វេវ បញ្ញាយិំសូ’’តិ កេចិ. អបរេ បន ភណន្តិ ‘‘លោភាទីហិ, អលោភាទីហិ ច សហិតស្ស មនស្ស ឧស្សន្នតាយ មនុស្សា. យេ ហិ សត្តា មនុស្សជាតិកា, តេសុ វិសេសតោ លោភាទយោ, អលោភាទយោ ច ឧស្សន្នា, តេ លោភាទិឧស្សន្នតាយ អបាយមគ្គំ, អលោភាទិឧស្សន្នតាយ សុគតិមគ្គំ, និព្ពានគាមិមគ្គញ្ច បរិបូរេន្តិ, តស្មា លោភាទីហិ, អលោភាទីហិ ច សហិតស្ស មនស្ស ឧស្សន្នតាយ បរិត្តទីបវាសីហិ សទ្ធិំ ចតុទីបវាសិនោ សត្តវិសេសា មនុស្សាតិ វុច្ចន្តី’’តិ. លោកិយា បន ‘‘មនុនោ អបច្ចភាវេន មនុស្សា’’តិ វទន្តិ. មនុ នាម បឋមកប្បិកោ លោកមរិយាទាយ អាទិភូតោ សត្តានំ ហិតាហិតវិធាយកោ កត្តព្ពាកត្តព្ពតាសុ និយោជនតាវសេន បិតុដ្ឋានិយោ, យោ សាសនេ ‘‘មហាសម្មតោ’’តិ វុច្ចតិ អម្ហាកំ មហាពោធិសត្តោ, បច្ចក្ខតោ, បរម្បរា ច តស្ស ឱវាទានុសាសនិយំ ឋិតា សត្តា បុត្តសទិសតាយ ‘‘មនុស្សា, មានុសា’’តិ ច វុច្ចន្តិ. តតោ ឯវ ហិ តេ ‘‘មានវា, មនុជា’’តិ ច វោហរីយន្តិ. មនុស្សភូតស្សាតិ មនុស្សេសុ ភូតស្ស ជាតស្ស, មនុស្សភាវំ វា បត្តស្សាតិ អត្ថោ. អយញ្ច នយោ លោកិយមហាជនស្ស វសេន វុត្តោ. មហាពោធិសត្តានំ បន សន្តានស្ស មហាភិនីហារតោ បដ្ឋាយ កុសលធម្មបដិបត្តិយំ សម្មទេវ អភិសង្ខតត្តា តេសំ សុគតិយំ, អត្តនោ ឧប្បជ្ជនទុគ្គតិយញ្ច និព្ពត្តានំ កុសលកម្មំ គរុតរមេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘អការណំ វា ឯត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

ឯវរូបេ អត្តភាវេតិ ហត្ថិអាទិអត្តភាវេ. ឋិតេន កតកម្មំ ន សក្កា សុខេន ទីបេតុំ លោកេ អប្បញ្ញាតរូបត្តា. សុខេន ទីបេតុំ ‘‘អសុកស្មិំ ទេសេ អសុកស្មិំ នគរេ អសុកោ នាម រាជា, ព្រាហ្មណោ ហុត្វា ឥមំ កុសលកម្មំ អកាសី’’តិ ឯវំ សុវិញ្ញាបយភាវតោ. ថិរគ្គហណោតិ អសិថិលគ្គាហី ថាមប្បត្តគ្គហណោ. និច្ចលគ្គហណោតិ អចញ្ចលគ្គាហី តត្ថ កេនចិបិ អសំហារិយោ. បដិកុដតីតិ សំកុដតិ, ជិគុច្ឆនវសេន វិវដ្ដតិ វា. បសារិយតីតិ វិត្ថតំ ហោតិ វេបុល្លំ បាបុណាតិ.

តវេសោ មហាសមុទ្ទសទិសោតិ ឯសោ ឧទកោឃោ តេវ មហាសមុទ្ទសទិសោ.

ទីយតិ ឯតេនាតិ ទានំ, បរិច្ចាគចេតនា. ទិយ្យនវសេនាតិ ទេយ្យធម្មស្ស បរិយត្តំ កត្វា បរិច្ចជនវសេន ទានំ. សំវិភាគករណវសេនាតិ តស្សេវ អត្តនា សទ្ធិំ បរស្ស សំវិភជនវសេន សំវិភាគោ, តថាបវត្តា ចេតនា. សីលសមាទានេតិ សីលស្ស សម្មទេវ អាទានេ, គហណេ បវត្តនេតិ អត្ថោ. តំ បវត្តិកាលេន ទស្សេន្តោ ‘‘បូរណកាលេ’’តិ អាហ. មាតុ ហិតោ មត្តេយ្យោ, យស្ស បន ធម្មស្ស វសេន សោ ‘‘មត្តេយ្យោ’’តិ វុច្ចតិ, សោ មត្តេយ្យតាតិ អាហ ‘‘មាតុ កាតព្ពវត្តេ’’តិ. ឯសេវ នយោ ‘‘បេត្តេយ្យតាយា’’តិអាទីសុ. អញ្ញតរញ្ញតរេសូតិ អញ្ញមញ្ញវិសិដ្ឋេសុ អញ្ញេសុ, តេ បន កុសលភាវេន វុត្តា កុសលាតិ អាហ ‘‘ឯវរូបេសូ’’តិ. អធិកុសលេសូតិ អភិវិសិដ្ឋេសុ កុសលេសុ, សា បន អភិវិសិដ្ឋតា ឧបាទាយុបាទាយ ហោតិ. យំ បនេត្ថ ឧក្កំសគតំ អធិកុសលំ, តទុក្កំសនយេន ឥធាធិប្បេតន្តិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘អត្ថិ កុសលា, អត្ថិ អធិកុសលា’’តិអាទិ វុត្តំ. ននុ បញ្ញាបារមិសង្គហញាណសម្ភារភូតា កុសលា ធម្មា និប្បរិយាយេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបដិលាភបច្ចយា កុសលា នាម, ឥមេ បន មហាបុរិសលក្ខណនិព្ពត្តកា បុញ្ញសម្ភារភូតា កស្មា តថា វុត្តាតិ? សព្ពេសម្បិ មហាពោធិសត្តសន្តានគតានំ បារមិធម្មានំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបដិលាភបច្ចយភាវតោ. មហាភិនីហារតោ បដ្ឋាយ ហិ មហាបុរិសោ យំ កិញ្ចិ បុញ្ញំ ករោតិ, សព្ពំ តំ សម្មាសម្ពោធិសមធិគមាយេវ បរិណាមេតិ. តថា ហិ សសម្ភារាព្យាសោ, ទីឃកាលាព្យាសោ, និរន្តរាព្យាសោ, សក្កច្ចាព្យាសោតិ ចត្តារោ អព្យាសា ចតុរធិដ្ឋានបរិបូរិតសម្ពន្ធា អនុបុព្ពេន មហាពោធិដ្ឋានា សម្បជ្ជន្តិ.

សកិម្បីតិ បិ-សទ្ទេន អនេកវារម្បិ កតំ វិជាតិយេន អន្តរិតំ សង្គណ្ហាតិ. អភិណ្ហករណេនាតិ ពហុលីការេន. ឧបចិតន្តិ ឧបរូបរិ វឌ្ឍិតំ. បិណ្ឌីកតន្តិ បិណ្ឌសោ កតំ. រាសីកតន្តិ រាសិភាវេន កតំ. អនេកក្ខត្តុញ្ហិ បវត្តិយមានំ កុសលកម្មំ សន្តានេ តថាលទ្ធបរិភាវនំ បិណ្ឌីភូតំ វិយ, រាសីភូតំ វិយ ច ហោតិ. វិបាកំ បតិ សំហច្ចការិភាវត្តា ចក្កវាឡំ អតិសម្ពាធំ ភវគ្គំ អតិនីចំ, សចេ បនេ តំ រូបំ សិយាតិ អធិប្បាយោ. វិបុលត្តាតិ មហន្តត្តា. យស្មា បន តំ កម្មំ មេត្តាករុណាសតិសម្បជញ្ញាហិ បរិគ្គហិតតាយ ទុរសមុស្សារិតំ បមាណករណធម្មន្តិ បមាណរហិតតាយ ‘‘អប្បមាណ’’ន្តិ វត្តព្ពតំ អរហតិ, តស្មា ‘‘អប្បមាណត្តា’’តិ វុត្តំ.

អធិភវតីតិ ផលស្ស ឧឡារភាវេន អភិភុយ្យ តិដ្ឋតិ. អត្ថតោ បណីតបណីតានំ ភោគានំ បដិលាភោ ឯវាតិ អាហ ‘‘អតិរេកំ លភតី’’តិ. អធិគច្ឆតីតិ វិន្ទតិ, និព្ពត្តមានោវ តេន សមន្នាគតោ ហោតីតិ អត្ថោ. ឯកទេសេន អផុសិត្វា សព្ពប្បទេសេហិ ផុសនតោ សព្ពប្បទេសេហិ ផុសន្តិយោ ឯតេសំ បាទតលានំ សន្តីតិ ‘‘សព្ពាវន្តេហិ បាទតលេហី’’តិ វុត្តំ. យថា និក្ខិបនេ សព្ពេ បាទតលប្បទេសា សំហច្ចការិនោ អនិន្នតាយ សមភាវតោ, ឯវំ ឧទ្ធរណេបីតិ វុត្តំ ‘‘សមំ ផុសតិ, សមំ ឧទ្ធរតី’’តិ. ឥទានិ ឥមស្ស មហាបុរិសលក្ខណស្ស សមធិគមេន លទ្ធព្ពនិស្សន្ទផលវិភាវនមុខេន អានុភាវំ វិភាវេតុំ ‘‘សចេបិ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ នរកន្តិ អាវាដំ. អន្តោ បវិសតិ សមភាវាបត្តិយា. ‘‘ចក្កលក្ខណេនបតិដ្ឋាតព្ពដ្ឋាន’’ន្តិ ឥទំ យំ ភូមិប្បទេសំ បាទតលំ ផុសតិ, តត្ថ ចក្កលក្ខណម្បិ ផុសនវសេន បតិដ្ឋាតីតិ កត្វា វុត្តំ. តស្ស បន តថា បតិដ្ឋានំ សុប្បតិដ្ឋិតបាទតាយ ឯវាតិ សុប្បតិដ្ឋិតបាទតាយ អានុភាវកិត្តនេ ‘‘លក្ខណន្តរានយនំ កិមត្ថិយ’’ន្តិ ន ចិន្តេតព្ពំ. សីលតេជេនាតិ សីលប្បភាវេន. បុញ្ញតេជេនាតិ កុសលប្បភាវេន. ធម្មតេជេនាតិ ញាណប្បភាវេន. តីហិបិ បទេហិ ភគវតោ ពុទ្ធភូតស្ស ធម្មា គហិតា, ‘‘ទសន្នំ បារមីន’’ន្តិ ឥមិនា ពុទ្ធករធម្មា គហិតា.

២០២. មហាសមុទ្ទោវ សីមា សព្ពភូមិស្សរភាវតោ. ‘‘អខិលមនិមិត្តមកណ្ដក’’ន្តិ តីហិបិ បទេហិ ថេយ្យាភាវោវ វុត្តោតិ អាហ ‘‘និច្ចោរ’’ន្តិអាទិ. ខរសម្ផស្សដ្ឋេនាតិ ឃដ្ដនេន ទុក្ខសម្ផស្សភាវេន ខិលាតិ. ឧបទ្ទវបច្ចយដ្ឋេនាតិ អនត្ថហេតុតាយ និមិត្តាតិ. ‘‘អខិល’’ន្តិអាទិនា ឯកចារីហិ ចោរាភាវោ វុត្តោ, ‘‘និរព្ពុទ’’ន្តិ ឥមិនា បន គណពន្ធវសេន វិចរណចោរាភាវោ វុត្តោតិ ទស្សេតុំ ‘‘គុម្ពំ គុម្ពំ ហុត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ. អវិក្ខម្ភនីយោតិ ន វិពន្ធនីយោ កេនចិ អប្បដិពាហនីយោ ឋានតោ អនិក្កឌ្ឍនីយោ. បដិបក្ខំ អនិដ្ឋំ អត្ថេតីតិ បច្ចត្ថិកោ, ឯតេន បាកដភាវេន វិរោធំ អករោន្តោ វេរិបុគ្គលោ វុត្តោ. បដិវិរុទ្ធោ អមិត្តោ បច្ចាមិត្តោ, ឯតេន បាកដភាវេន វិរោធំ ករោន្តោ វេរិបុគ្គលោ វុត្តោ. វិក្ខម្ភេតុំ នាសក្ខិំសុ, អញ្ញទត្ថុ សយមេវ វិឃាតព្យសនំ បាបុណិំសុ ចេវ សាវកត្តញ្ច បវេទេសុំ.

‘‘កម្ម’’ន្តិអាទីសុ កម្មំ នាម ពុទ្ធភាវំ ឧទ្ទិស្ស កតូបចិតោ លក្ខណសំវត្តនិយោ បុញ្ញសម្ភារោ. តេនាហ ‘‘សតសហស្សកប្បាធិកានី’’តិអាទិ. កម្មសរិក្ខកំ នាម តស្សេវ បុញ្ញសម្ភារស្ស ករណកាលេ កេនចិ អកម្បនីយស្ស ទឡ្ហាវត្ថិតភាវស្ស អនុច្ឆវិកោ សុប្បតិដ្ឋិតបាទតាសង្ខាតស្ស លក្ខណស្ស បរេហិ អវិក្ខម្ភនីយតាយ ញាបកនិមិត្តភាវោ, ស្វាយំ និមិត្តភាវោ តស្សេវ លក្ខណស្សាតិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘កម្មសរិក្ខកំ នាម…បេ… មហាបុរិសលក្ខណ’’ន្តិ វុត្តំ. ឋានគមនេសុ បាទានំ ទឡ្ហាវត្ថិតភាវោ លក្ខណំ នាម. បាទានំ ភូមិយំ សមំ និក្ខិបនំ, បាទតលានំ សព្ពភាគេហិ ផុសនំ, សមមេវ ឧទ្ធរណំ, តស្មា សុដ្ឋុ សមំ សព្ពភាគេហិ បតិដ្ឋិតា បាទា ឯតស្សាតិ សុប្បតិដ្ឋិតបាទោ, តស្ស ភាវោ សុប្បតិដ្ឋិតបាទតាតិ វុច្ចតិ លក្ខណំ. សុដ្ឋុ សមំ ភូមិយា ផុសនេនេវ ហិ នេសំ តត្ថ ទឡ្ហាវត្ថិតភាវោ សិទ្ធោ, យំ ‘‘កម្មសរិក្ខក’’ន្តិ វុត្តំ. លក្ខណានិសំសោតិ លក្ខណបដិលាភស្ស ឧទ្រយោ, លក្ខណសំវត្តនិយស្ស កម្មស្ស អានិសំសផលន្តិ អត្ថោ. និស្សន្ទផលំ បន ហេដ្ឋា ភាវិតមេវ.

២០៣. កម្មាទិភេទេតិ កម្មកម្មសរិក្ខកលក្ខណ លក្ខណានិសំសវិសញ្ញិតេ វិភាគេ. គាថាពន្ធំ សន្ធាយ វុត្តំ, អត្ថោ បន អបុព្ពំ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. បោរាណកត្ថេរាតិ អដ្ឋកថាចរិយា. វណ្ណនាគាថាតិ ថោមនាគាថា វុត្តមេវត្ថំ គហេត្វា ថោមនាវសេន បវត្តត្តា. អបរភាគេ ថេរា នាម បាឡិំ, អដ្ឋកថញ្ច បោត្ថការោបនវសេន សមាគតា មហាថេរា, យេ សាដ្ឋកថំ បិដកត្តយំ បោត្ថការុឡ្ហំ កត្វា សទ្ធម្មំ អទ្ធនិយចិរដ្ឋិតិកំ អកំសុ. ឯកបទិកោតិ ‘‘ទឡ្ហសមាទានោ អហោសី’’តិអាទិបាឋេ ឯកេកបទគាហី. អត្ថុទ្ធារោតិ តទត្ថស្ស សុខគ្គហណត្ថំ គាថាពន្ធវសេន ឧទ្ធរណតោ អត្ថុទ្ធារភូតោ, តយិទំ បាឡិយំ អាគតបទានិ គហេត្វា គាថាពន្ធវសេន តទត្ថវិចារណភាវទស្សនំ, ន បន ធម្មភណ្ឌាគារិកេន ឋបិតភាវបដិក្ខិបនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

កុសលធម្មានំ វចីសច្ចស្ស ពហុការតំ, តប្បដិបក្ខស្ស ច មុសាវាទស្ស មហាសាវជ្ជតំ ទស្សេតុំ អនន្តរមេវ កុសលកម្មបថធម្មេ វទន្តោបិ តតោ វចីសច្ចំ នីហរិត្វា កថេតិ សច្ចេតិ វា សន្និធានេវ ‘‘ធម្មេ’’តិ វុច្ចមានា កុសលកម្មបថធម្មា ឯវ យុត្តាតិ វុត្តំ ‘‘ធម្មេតិ ទសកុសលកម្មបថធម្មេ’’តិ. គោពលីពទ្ទញាយេន វា ឯត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥន្ទ្រិយទមនេតិ ឥន្ទ្រិយសំវរេ. កុសលកម្មបថគ្ឃណេនស្ស វារិត្តសីលមេវ គហិតន្តិ ឥតរម្បិ សង្គហេត្វា ទស្សេតុំ សំយមស្សេវ គហណំ កតន្តិ ‘‘សំយមេតិ សីលសំយមេ’’តិ វុត្តំ. សុចិ វុច្ចតិ បុគ្គលោ យស្ស ធម្មស្ស វសេន, តំ សោចេយ្យំ, កាយសុចរិតាទិ. ឯតស្សេវ ហិ វិភាគស្ស ទស្សនត្ថំ វុត្តម្បិ ចេតំ បុន វុត្តំ, មនោសោចេយ្យគ្គហណេន វា ឈានាទិឧត្តរិមនុស្សធម្មានម្បិ សង្គណ្ហនត្ថំ សោចេយ្យគ្គហណំ. អាលយភូតន្តិ សមថវិបស្សនានំ អធិដ្ឋានភូតំ. ឧបោសថកម្មន្តិ ឧបោសថទិវសេ សមាទិយិត្វា សមាចរិតព្ពំ បុញ្ញកម្មំ ឧបោសថោ សហចរណញាយេន. ‘‘អវិហិំសាយាតិ សត្តានំ អវិហេឋនាយា’’តិ វទន្តិ, តំ បន សីលគ្គហណេនេវ គហិតំ. តស្មា អវិហិំសាយាតិ ករុណាយាតិ អត្ថោ. អវិហិំសាគ្គហណេនេវ ចេត្ថ អប្បមញ្ញាសាមញ្ញេន ចត្តារោបិ ព្រហ្មវិហារា ឧបចារាវត្ថា គហិតា លក្ខណហារនយេន. សកលន្តិ អនវសេសំ បរិបុណ្ណំ. ឯវមេត្ថ កាមាវចរត្តភាវបរិយាបន្នត្តា លក្ខណស្ស តំសំវត្តនិកកាមាវចរកុសលធម្មា ឯវ បារមិតាសង្គហបុញ្ញសម្ភារភូតកាយសុចរិតាទីហិ ទ្វាទសធា វិភត្តា ឯវ. គាថាយំ ‘‘សច្ចេ’’តិអាទិនា ទសធា សង្គយ្ហ ទស្សិតា. ឯស នយោ សេសលក្ខណេបិ.

អំនុភីតិ គាថាសុខត្ថំ អការំ សានុនាសិកំ កត្វា វុត្តំ. ព្យញ្ជនានិ លក្ខណានិ អាចិក្ខន្តីតិ វេយញ្ជនិកា.វិក្ខម្ភេតព្ពន្តិ បដិពាហិតព្ពំ តស្សាតិ មហាបុរិសស្ស, តស្ស វា មហាបុរិសលក្ខណស្ស. លក្ខណសីសេន ចេត្ថ តំសំវត្តនិកបុញ្ញសម្ភារោ វុច្ចតិ.

បាទតលចក្កលក្ខណវណ្ណនា

២០៤. ភយំ នាម ភីតិ, តំ បន ឧព្ពិជ្ជនាការេន, ឧត្តសនាការេន ច បវត្តិយា ទុវិធន្តិ អាហ ‘‘ឧព្ពេគភយញ្ចេវ ឧត្តាសភយញ្ចា’’តិ. តទុភយម្បិ ភយំ វិភាគេន ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. អបនូទិតាតិ យថា ចោរាទយោ វិលុប្បនពន្ធនាទីនិ បរស្ស ន ករោន្តិ, កតញ្ច បច្ចាហរណាទិនា បដិបាកតិកំ ហោតិ, ឯវំ យថា ច ចណ្ឌហត្ថិអាទយោ ទូរតោ បរិវជ្ជិតា ហោន្តិ, អបរិវជ្ជិតេ តស្ស យថា ឋានេ ឋិតេហិ អភិភវោ ន ហោតិ, ឯវំ អបនូទិតា. អតិវាហេតីតិ អតិក្កាមេតិ. តំ ឋានន្តិ តំ សាសង្កដ្ឋានំ. អសក្កោន្តានន្តិ ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនំ, អសក្កោន្តេតិ អត្ថោ. អសក្កោន្តានន្តិ វា អនាទរេ សាមិវចនំ. សហ បរិវារេនាតិ សបរិវារំ. តត្ថ កិញ្ចិ ទេយ្យធម្មំ ទេន្តោ យទា តស្ស បរិវារភាវេន អញ្ញម្បិ ទេយ្យធម្មំ ទេតិ, ឯវំ តស្ស តំ ទានមយំ បុញ្ញំ សបរិវារំ នាម ហោតិ.

តមត្ថំ វិត្ថារេន ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ អន្ន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យថា ទេយ្យធម្មំ តស្ស អន្នទានស្ស បរិវារោ, ឯវំ តស្ស សក្កច្ចករណំ បីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អថ ខោ’’តិអាទិមាហ. យាគុភត្តំ ទត្វាវ អទាសីតិ យោជនា. ឯស នយោ ឥតោ បរតោបិ. សុត្តំ វដ្ដេតីតិ ចីវរស្ស សិព្ពនសុត្តកំ ទុវដ្ដតិវដ្ដាទិវសេន វដ្ដិតំ អកាសិ. រជនន្តិ អល្លិអាទិរជនវត្ថុំ. បណ្ឌុបលាសន្តិ រជនុបគមេវ បណ្ឌុវណ្ណំ បលាសំ.

ហេដ្ឋិមានីតិ អន្នាទីនិ ចត្តារិ. និសទគ្គហណេនេវ និសទបោតោបិ គហិតោ. ចីនបិដ្ឋំ សិន្ធុរកចុណ្ណំ. កោជវន្តិ ឧទ្ទលោមិឯកន្តលោមិអាទិកោជវត្ថរណ. សុវិភត្តអន្តរានីតិ សុដ្ឋុ វិភត្តអន្តរានិ, ឯតេន ចក្កាវយវដ្ឋានានំ សុបរិច្ឆិន្នតំ ទស្សេតិ.

លទ្ធាភិសេកា ខត្តិយា អត្តនោ វិជិតេ វិសវិតាយ ព្រាហ្មណាទិកេ ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ រញ្ជេតុំ សក្កោន្តិ, ន ឥតរាតិ អាហ ‘‘រាជានោតិ អភិសិត្តា’’តិ. រាជតោ យថាលទ្ធគាមនិគមាទិំ ឥស្សរវតាយ ភុញ្ជន្តីតិ ភោជកា, តាទិសោ ភោគោ ឯតេសំ អត្ថិ, តត្ថ វា និយុត្តាតិ ភោគិកា, តេ ឯវ ‘‘ភោគិយា’’តិ វុត្តា. សបរិវារំ ទានន្តិ វុត្តនយេន សបរិវារទានំ. ជានាតូតិ ‘‘សទេវកោ លោកោ ជានាតូ’’តិ ឥមិនា វិយ អធិប្បាយេន និព្ពត្តំ ចក្កលក្ខណន្តិ លក្ខណស្សេវ កម្មសរិក្ខតា ទស្សិតា. ឯវំ សតិ តិកមេវ សិយា, ន ចតុក្កំ, តស្មា ចក្កលក្ខណស្ស មហាបរិវារតាយ ញាបកនិមិត្តភាវោ កម្មសរិក្ខកំ នាម. តេនេវាហ ‘‘សបរិវារំ…បេ… ជានាតូតិ និព្ពត្ត’’ន្តិ. ‘‘ទីឃាយុកតាយ តំ និមិត្ត’’ន្តិ (ទី. និ. ៣.២០៧) ច វក្ខតិ, តថា ‘‘តំ លក្ខណំ ភវតិ តទត្ថជោតក’’ន្តិ (ទី. និ. ៣.២២១) ច. និស្សន្ទផលំ បន បដិបក្ខាភិភវោ ទដ្ឋព្ពោ. តេនេវាហ គាថាយំ ‘‘សត្តុមទ្ទនោ’’តិ.

២០៥. ឯតន្តិ ឯតំ គាថាពន្ធភូតំ វចនំ, តំ បនត្ថតោ គាថា ឯវាតិ អាហ ‘‘ឥមា តទត្ថបរិទីបនា គាថា វុច្ចន្តី’’តិ.

បុរត្ថាតិ វា ‘‘បុរេ’’តិ វុត្តតោបិ បុព្ពេ. យស្មា មហាបុរិសោ ន អតីតាយ ឯកជាតិយំ, នាបិ កតិបយជាតីសុ, អថ ខោ បុរិមបុរិមតរាសុ តថាវ បដិបន្នោ, តស្មា តត្ថ បដិបត្តិំ ទស្សេតុំ ‘‘បុរេ បុរត្ថា’’តិ វុត្តំ. ឥមិស្សាបិ ជាតិយំ អតីតកាលវសេន ‘‘បុរេបុរត្ថា’’តិ វត្តុំ លព្ភាតិ តតោ វិសេសនត្ថំ ‘‘បុរិមាសុ ជាតីសូ’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឥមិស្សា’’តិអាទិ. កេចិ ‘‘ឥមិស្សា ជាតិយា បុព្ពេ តុសិតទេវលោកេ កតកម្មបដិក្ខេបវចន’’ន្តិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ តត្ថ តាទិសស្ស កតកម្មស្ស អភាវតោ. អបនូទនោតិ អបនេតា. អធិមុត្តោតិ យុត្តបយុត្តោ.

បុញ្ញកម្មេនាតិ ទានាទិបុញ្ញកម្មេន. ឯវំ សន្តេតិ សតមត្តេន បុញ្ញកម្មេន ឯកេកំ លក្ខណំ និព្ពត្តេយ្យ, ឯវំ សតិ. ន រោចយិំសូតិ កេវលំ សតមត្តេន បុញ្ញកម្មេន លក្ខណនិព្ពត្តិំ ន រោចយិំសុ អដ្ឋកថាចរិយា. កថំ បន រោចយិំសូតិ អាហ ‘‘អនន្តេសុ បនា’’តិអាទិ. ឯកេកំ កម្មន្តិ ឯកេកំ ទានាទិបុព្ពកម្មំ. ឯកេកំ សតគុណំ កត្វាតិ អនន្តាសុ លោកធាតូសុ យត្តកា សត្តា, តេហិ សព្ពេហិ បច្ចេកំ សតក្ខត្តុំ កតានិ ទានាទិបុញ្ញកម្មានិ យត្តកានិ, តតោ ឯកេកំ បុញ្ញកម្មំ មហាសត្តេន សតគុណំ កតំ ‘‘សត’’ន្តិ អធិប្បេតំ, តស្មា ឥធ សត-សទ្ទោ ពហុភាវបរិយាយោ, ន សង្ខ្យាវចនោតិ ទស្សេតិ ‘‘សតគ្ឃិ សតំ ទេវមនុស្សា’’តិអាទីសុ វិយ. តេនាហ ‘‘តស្មា សតបុញ្ញលក្ខណោតិ ឥមមត្ថំ រោចយិំសូ’’តិ.

អាយតបណ្ហិតាទិតិលក្ខណវណ្ណនា

២០៦. សរសចុតិ នាម ជាតស្ស សត្តស្ស យាវជីវំ ជីវិត្វា បកតិយា មរណំ. អាកឌ្ឍជិយស្ស ធនុទណ្ឌស្ស វិយ បាទានំ អន្តោមុខំ កុដិលតាយ អន្តោវង្កបាទតា. ពហិមុខំ កុដិលតាយ ពហិវង្កបាទតា. បាទតលស្ស មជ្ឈេ ឩនតាយ ឧក្កុដិកបាទតា. អគ្គបាទេន ខញ្ជនកា អគ្គកោណ្ឌា. បណ្ហិប្បទេសេន ខញ្ជនកា បណ្ហិកោណ្ឌា. ឧន្នតកាយេនាតិ អនោនតភាវេន សមុស្សិតសរីរេន. មុដ្ឋិកតហត្ថាតិ អាវុធាទីនំ គហណត្ថំ កតមុដ្ឋិហត្ថា. ផណហត្ថកាតិ អញ្ញមញ្ញំ សំសដ្ឋង្គុលិហត្ថា. ឥទមេត្ថ កម្មសរិក្ខកន្តិ ឥទំ ឥមេសំ តិណ្ណម្បិ លក្ខណានំ តថាគតស្ស ទីឃាយុកតាយ ញាបកនិមិត្តភាវោ ឯត្ថ អាយតបណ្ហិតា, ទីឃង្គុលិតា ព្រហ្មុជុគត្តតាតិ ឯតស្មិំ លក្ខណត្តយេ កម្មសរិក្ខកត្តំ. និស្សន្ទផលំ បន អនន្តរាយតាទិ ទដ្ឋព្ពំ.

២០៧. ភាយិតព្ពវត្ថុនិមិត្តំ ឧប្បជ្ជមានម្បិ ភយំ អត្តសិនេហហេតុកំ បហីនសិនេហស្ស តទភាវតោតិ អាហ ‘‘យថា មយ្ហំ មរណតោ ភយំ មម ជីវិតំ បិយ’’ន្តិ. សុចិណ្ណេនាតិ សុដ្ឋុ កតូបចិតេន សុចរិតកម្មុនា.

ចវិត្វាតិ សគ្គតោ ចវិត្វា. ‘‘សុជាតគត្តោ សុភុជោ’’តិ អាទយោ សរីរាវយវគុណា ឥមេហិ លក្ខណេហិ អវិនាភាវិនោតិ ទស្សេតុំ វុត្តា. ចិរយបនាយាតិ អត្តភាវស្ស ចិរកាលំ បវត្តនាយ. តេនាហ ‘‘ទីឃាយុកភាវាយា’’តិ. តតោតិ ចក្កវត្តី ហុត្វា យាបនតោ. វសិប្បត្តោតិ ឈានាទីសុ វសីភាវញ្ចេវ ចេតោវសិភាវញ្ច បត្តោ ហុត្វា, កថំ ឥទ្ធិភាវនាយ ឥទ្ធិបាទភាវនាយាតិ អត្ថោ. យាបេតិ ចិរតរន្តិ យោជនា.

សត្តុស្សទតាលក្ខណវណ្ណនា

២០៨. រសោ ជាតោ ឯតេសន្តិ រសិតានិ, មហារសានិ. តេនាហ ‘‘រសសម្បន្នាន’’ន្តិ. បិដ្ឋខជ្ជកាទីនីតិ បូបសក្ខលិមោទកាទីនិ. អាទិ-សទ្ទេន បន កទលិផលាទិំ សង្គណ្ហាតិ. បិដ្ឋំ បក្ខិបិត្វា បចិតព្ពបាយសំ បិដ្ឋបាយសំ. អាទិ-សទ្ទេន តថារូបភោជ្ជយាគុអាទិំ សង្គណ្ហាតិ.

ឥធ កម្មសរិក្ខកំ នាម សត្តុស្សទតាលក្ខណស្ស បណីតលាភិតាយ ញាបកនិមិត្តភាវោ. ឥមិនា នយេន តត្ថ តត្ថ លក្ខណេ កម្មសរិក្ខកំ និទ្ធារេត្វា យោជេតព្ពំ.

២០៩. ឧត្តមោ អគ្គរសទាយកោតិ សព្ពសត្តានំ ឧត្តមោ លោកនាថោ អគ្គានំ បណីតានំ រសានំ ទាយកោ. ឧត្តមានំ អគ្គរសានន្តិ បណីតេសុបិ បណីតរសានំ. ខជ្ជភោជ្ជាទិជោតកន្តិ ខជ្ជភោជ្ជាទិលាភជោតកំ. លាភសំវត្តនិកស្ស កម្មស្ស ផលំ ‘‘លាភសំវត្តនិក’’ន្តិ ការណូបចារេន វទតិ. តទត្ថជោតកន្តិ វា តស្ស បណីតភោជនទាយកត្តសង្ខាតស្ស អត្ថស្ស ជោតកំ. តទាធិគច្ឆតីតិ ឯត្ថ អា-ការោ និបាតមត្តន្តិ អាហ ‘‘តំ អធិគច្ឆតី’’តិ. លាភិរុត្តមន្តិ រ-ការោ បទសន្ធិករោ.

ករចរណាទិលក្ខណវណ្ណនា

២១០. បព្ពជិតបរិក្ខារំ បត្តចីវរាទិំ គិហិបរិក្ខារំ វត្ថាវុធយានសយនាទិំ.

សព្ពន្តិ សព្ពំ ឧបការំ. មក្ខេត្វា នាសេតិ មក្ខិភាវេ ឋត្វា. តេលេន វិយ មក្ខេតីតិ សតធោតតេលេន មក្ខេតិ វិយ. អត្ថសំវឌ្ឍនកថាយាតិ ហិតាវហកថាយ. កថាគហណញ្ចេត្ថ និទស្សនមត្តំ. បរេសំ ហិតាវហោ កាយបយោគោបិ អត្ថចរិយា. អដ្ឋកថាយំ បន វចីបយោគវសេនេវ អត្ថចរិយា វុត្តា.

សមានត្តតាយាតិ សទិសភាវេ សមានដ្ឋានេ ឋបនេន, តំ បនស្ស សមានដ្ឋានេ ឋបនំ អត្តសទិសតាករណំ, សុខេន ឯកសម្ភោគតា, អត្តនោ សុខុប្បត្តិយំ; តស្ស ច ទុក្ខុប្បត្តិយំ តេន អត្តនោ ឯកសម្ភោគតាតិ អាហ ‘‘សមានសុខទុក្ខភាវេនា’’តិ. សា ច សមានសុខទុក្ខតា ឯកតោ និសជ្ជាទិនា បាកដា ហោតីតិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯកាសនេ’’តិអាទិមាហ. ន ហិ សក្កា ឯកបរិភោគោ កាតុំ ជាតិយា ហីនត្តា. តថា អករិយមានេ ច សោ កុជ្ឈតិ ភោគេន អធិកត្តា, តស្មា ទុស្សង្គហោ. ន ហិ សោ ឯកបរិភោគំ ឥច្ឆតិ ជាតិយា ហីនភាវតោ. ន អករិយមានេ ច កុជ្ឈតិ ភោគេន ហីនភាវតោ. ឧភោហីតិ ជាតិភោគេហិ. សទិសោបិ សុសង្គហោ ឯកសទិសភាវេនេវ ឥតរេន សហ ឯកបរិភោគស្ស បច្ចាសីសាយ, អករណេ ច តស្ស កុជ្ឈនស្សាភាវតោ. អទីយមានេបិ កិស្មិញ្ចិ អាមិសេ អករិយមានេបិ សង្គហេ. ន បាបកេន ចិត្តេន បស្សតិ បេសលភាវតោ. តតោ ឯវ បរិភោគោបិ…បេ… ហោតិ.ឯវរូបន្តិ គិហី ចេ, ឧភោហិ សទិសំ; បព្ពជិតោ ចេ, សីលវន្តន្តិ អធិប្បាយោ.

សុសង្គហិតាវ ហោន្តីតិ សុដ្ឋុ សង្គហិតា ឯវ ហោន្តិ ទឡ្ហភត្តិភាវតោ. តេនាហ ‘‘ន ភិជ្ជន្តី’’តិ.

ទានាទិសង្គហកម្មន្តិ ទានាទិភេទំ បរសង្គណ្ហនវសេន បវត្តំ កុសលកម្មំ.

២១១. អនវញ្ញាតេន អបរិភូតេន សម្ភាវិតេន. បមោទោ វុច្ចតិ ហាសោ, ន អប្បមោទេនាតិ ឯត្ថ បដិសេធទ្វយេន សោ ឯវ វុត្តោ. សោ ច ឱទគ្យសភាវត្តា ន ទីនោ ធម្មូបសញ្ហិតត្តា ន គព្ភយុត្តោតិ អាហ ‘‘ន ទីនេន ន គព្ភិតេនាតិ អត្ថោ’’តិ. សត្តានំ អគណ្ហនគុណេនាតិ យោជនា.

អតិរុចិរន្តិ អតិវិយ រុចិរកតំ, តំ បន បស្សន្តានំ បសាទាវហន្តិ អាហ ‘‘សុបាសាទិក’’ន្តិ. សុដ្ឋុ ឆេកន្តិ អតិវិយ សុន្ទរំ. វិធាតព្ពោតិ វិធាតុំ សន្ទិសិតុំ សក្កុណេយ្យោ. បិយំ វទតីតិ បិយវទូ យថា ‘‘សព្ពវិទូ’’តិ. សុខមេវ សុខតា, តំ សុខតំ. ធម្មញ្ច អនុធម្មញ្ចាតិ លោកុត្តរធម្មញ្ចេវ តស្ស អនុរូបបុព្ពភាគធម្មញ្ច.

ឧស្សង្ខបាទាទិលក្ខណវណ្ណនា

២១២. ‘‘អត្ថូបសំហិត’’ន្តិ ឥមិនា វដ្ដនិស្សិតា ធម្មកថា វុត្តាតិ អាហ ‘‘ឥធលោកបរលោកត្ថនិស្សិត’’ន្តិ. ‘‘ធម្មូបសំហិត’’ន្តិ ឥមិនា វិវដ្ដនិស្សិតា, តស្មា ទសកុសលកម្មបថា វិវដ្ដសន្និស្សយា វេទិតព្ពា. និទំសេសីតិ សន្ទស្សេសិ តេ ធម្មេ បច្ចក្ខេ កត្វា បកាសេសិ. និទំសនកថន្តិ បាកដករណកថំ. ជេដ្ឋដ្ឋេន អគ្គោ, បាសំសដ្ឋេន សេដ្ឋោ, បមុខដ្ឋេន បាមោក្ខោ, បធានដ្ឋេន ឧត្តមោ, ហិតសុខត្ថិកេហិ បការតោ វរណីយតោ រជនីយតោ បវរោតិ ឯវំ អត្ថវិសេសវាចីនម្បិ ‘‘អគ្គោ’’តិអាទីនំ បទានំ ភាវត្ថស្ស ភេទាភាវតោ ‘‘សព្ពានិ អញ្ញមញ្ញវេវចនានី’’តិ អាហ.

ឧទ្ធង្គមនីយាតិ សុណន្តានំ ឧបរូបរិ វិសេសំ គមេន្តីតិ ឧទ្ធង្គមនីយា. សង្ខាយ អធោ បិដ្ឋិបាទសមីបេ ឯវ បតិដ្ឋិតត្តា អធោសង្ខា បាទា ឯតស្សាតិ អធោសង្ខបាទោ. សង្ខាតិ ច គោប្ផកានមិទំ នាមំ.

២១៣. ធម្មទានយញ្ញន្តិ ធម្មទានសង្ខាតំ យញ្ញំ.

សុដ្ឋុ សណ្ឋិតាតិ សម្មទេវ សណ្ឋិតា. បិដ្ឋិបាទស្ស ឧបរិ បកតិអង្គុលេន ចតុរង្គុលេ ជង្ឃាបទេសេ និគូឡ្ហា អបញ្ញាយមានរូបា ហុត្វា ឋិតាតិ អត្ថោ.

ឯណិជង្ឃលក្ខណវណ្ណនា

២១៤. សិប្បន្តិ សិក្ខិតព្ពដ្ឋេន ‘‘សិប្ប’’ន្តិ លទ្ធនាមំ សត្តានំ ជីវិកាហេតុភូតំ អាជីវវិធិំ. ជីវិកត្ថំ, សត្តានំ ឧបការត្ថញ្ច វេទិតព្ពដ្ឋេន វិជ្ជា, មន្តសត្ថាទិ. ចរន្តិ តេន សុគតិំ, សុខញ្ច គច្ឆន្តីតិ ចរណំ. កម្មស្សកតាញាណំ ឧត្តរបទលោបេន ‘‘កម្ម’’ន្តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘កម្មន្តិ កម្មស្សកតាជាននបញ្ញា’’តិ. តានិ ចេវាតិ បុព្ពេ វុត្តហត្ថិអាទីនិ ចេវ. សត្ត រតនានីតិ មុត្តាទីនិ សត្ត រតនានិ. ច-សទ្ទេន រញ្ញោ ឧបភោគភូតានំ វត្ថសេយ្យាទីនំ សង្គហោ. រញ្ញោ អនុច្ឆវិកានីតិ រញ្ញោ បរិភុញ្ជនយោគ្យានិ. សព្ពេសន្តិ ‘‘រាជារហានី’’តិអាទិនា វុត្តានំ សព្ពេសំយេវ ឯកជ្ឈំ គហណំ. ពុទ្ធានំ បរិសា នាម ឱធិសោ អនោធិសោ ច សមិតបាបា, តថត្ថាយ បដិបន្នា ច ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘សមណានំ កោដ្ឋាសភូតា ចតស្សោ បរិសា’’តិ.

សិប្បាទិវាចនន្តិ សិប្បានំ សិក្ខាបនំ. បាឡិយម្បិ ហិ ‘‘វាចេតា’’តិ វាចនសីសេន សិក្ខាបនំ ទស្សិតំ. ឧក្កុដិកាសនន្តិ តំតំវេយ្យាវច្ចករណេន ឧក្កុដិកស្ស និសជ្ជា. បយោជនវសេន គេហតោ គេហំ គាមតោ គាមំ ជង្ឃាយោ កិលមេត្វា បេសនំ ជង្ឃបេសនិកា. លិខិត្វា បាតិតំ វិយ ហោតិ អបរិបុណ្ណភាវតោ. អនុបុព្ពឧគ្គតវដ្ដិតន្តិ គោប្ផកដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ យាវ ជាណុប្បទេសា មំសូបចយស្ស អនុក្កមេន សមន្តតោ វឌ្ឍិតត្តា អនុបុព្ពេន ឧគ្គតំ ហុត្វា សុវដ្ដិតំ. ឯណិជង្ឃលក្ខណន្តិ សណ្ឋានមត្តេន ឯណិមិគជង្ឃាសទិសជង្ឃលក្ខណំ.

២១៥. ‘‘យតុបឃាតាយា’’តិ ឯត្ថ ត-ការោ បទសន្ធិករោ, អនុនាសិកលោបេន និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘យ’’ន្តិអាទិ. ‘‘ឧទ្ធគ្គលោមា សុខុមត្តចោត្ថតា’’តិ វុត្តត្តា ចោទកេន ‘‘កិំ បន អញ្ញេន កម្មេន អញ្ញំ លក្ខណំ និព្ពត្តតី’’តិ ចោទិតោ, អាចរិយោ ‘‘ន និព្ពត្តតី’’តិ វត្វា ‘‘យទិ ឯវំ ឥធ កស្មា លក្ខណន្តរំ កថិត’’ន្តិ អន្តោលីនមេវ ចោទនំ បរិហរន្តោ ‘‘យំ បន និព្ពត្តតីតិ…បេ… ឥធ វុត្ត’’ន្តិ អាហ. តត្ថ យំ បន និព្ពត្តតីតិ យំ លក្ខណំ វុច្ចមានលក្ខណនិព្ពត្តកេន កម្មុនា និព្ពត្តតិ. តំ អនុព្យញ្ជនំ ហោតីតិ តំ លក្ខណំ វុច្ចមានស្ស លក្ខណស្ស អនុកូលលក្ខណំ នាម ហោតិ. តស្មា តេន ការណេន ឥធ ឯណិជង្ឃលក្ខណកថនេ ‘‘ឧទ្ធគ្គលោមា សុខុមត្តចោត្ថតា’’តិ លក្ខណន្តរំ វុត្តំ.

សុខុមច្ឆវិលក្ខណវណ្ណនា

២១៦. សមិតបាបដ្ឋេន សមណំ, ន បព្ពជ្ជាមត្តេន. ពាហិតបាបដ្ឋេន ព្រាហ្មណំ, ន ជាតិមត្តេន.

មហន្តានំ អត្ថានំ បរិគ្គណ្ហនតោ មហតី បញ្ញា ឯតស្សាតិ មហាបញ្ញោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោតិ អាហ ‘‘មហាបញ្ញាទីហិ សមន្នាគតោតិ អត្ថោ’’តិ. នានត្តន្តិ យាហិ មហាបញ្ញាទីហិ សមន្នាគតត្តា ភគវា ‘‘មហាបញ្ញោ’’តិអាទិនា កិត្តីយតិ, តាសំ មហាបញ្ញាទីនំ ឥទំ នានត្តំ អយំ វេមត្តតា.

យស្ស កស្សចិ វិសេសតោ អរូបធម្មស្ស មហត្តំ នាម កិច្ចសិទ្ធិយា វេទិតព្ពន្តិ តទស្សា កិច្ចសិទ្ធិយា ទស្សេន្តោ ‘‘មហន្តេ សីលក្ខន្ធេ បរិគ្គណ្ហាតីតិ មហាបញ្ញា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ហេតុមហន្តតាយ, បច្ចយមហន្តតាយ, និស្សយមហន្តតាយ, បភេទមហន្តតាយ, កិច្ចមហន្តតាយ, ផលមហន្តតាយ, អានិសំសមហន្តតាយ ច សីលក្ខន្ធស្ស មហន្តភាវោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ ហេតុ អលោភាទយោ. បច្ចយោ ហិរោត្តប្បសទ្ធាសតិវីរិយាទយោ. និស្សយោ សាវកពោធិបច្ចេកពោធិសម្មាសម្ពោធិនិយតតា, តំសមង្គិនោ ច បុរិសវិសេសា. បភេទោ ចារិត្តវារិត្តាទិវិភាគោ. កិច្ចំ តទង្គាទិវសេន បដិបក្ខវិធមនំ. អានិសំសោ បិយមនាបតាទិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន វិសុទ្ធិមគ្គេ, (វិសុទ្ធិ. ១.៦) អាកង្ខេយ្យសុត្តាទីសុ (ម. និ. ១.៦៥) ច អាគតនយេនេវ វេទិតព្ពោ. ឥមិនា នយេន សមាធិក្ខន្ធាទីនម្បិ មហន្តតា យថារហំ វិត្ថារេត្វា វេទិតព្ពា. ឋានាឋានានំ បន មហាវិសយតាយ, សា ពហុធាតុកសុត្តេ អាគតនយេន វេទិតព្ពា. វិហារសមាបត្តិយោ សមាធិក្ខន្ធនិទ្ធារណនយេន វេទិតព្ពា. អរិយសច្ចានំ សកលសាសនសង្គហតោ, សោ សច្ចវិភង្គ- (វិភ. ១៨៩) តំសំវណ្ណនាសុ (វិភ. អដ្ឋ. ១៨៩) អាគតនយេន, សតិបដ្ឋានា ទីនំ សតិបដ្ឋានវិភង្គាទីសុ, (វិភ. ៣៥៥) តំសំវណ្ណនាសុ (វិភ. អដ្ឋ. ៣៥៥) ច អាគតនយេន, សាមញ្ញផលានំ មហតោ ហិតស្ស, មហតោ សុខស្ស, មហតោ អត្ថស្ស, មហតោ យោគក្ខេមស្ស និព្ពត្តិភាវតោ, សន្តបណីតនិបុណអតក្កាវចរបណ្ឌិតវេទនីយភាវតោ ច; អភិញ្ញានំ មហាសម្ភារតោ, មហាវិសយតោ, មហាកិច្ចតោ, មហានុភាវតោ, មហានិព្ពត្តិតោ ច, និព្ពានស្ស មទនិម្មទនាទិមហត្តសិទ្ធិតោ មហន្តតា វេទិតព្ពា.

បុថុបញ្ញាតិ ឯត្ថាបិ វុត្តនយានុសារេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អយំ បន វិសេសោ – នានាខន្ធេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ ‘‘អយំ រូបក្ខន្ធោ នាម…បេ… អយំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ នាមា’’តិ ឯវំ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ នានាករណំ បដិច្ច ញាណំ បវត្តតិ. តេសុបិ ‘‘ឯកវិធេន រូបក្ខន្ធោ, ឯកាទសវិធេន រូបក្ខន្ធោ. ឯកវិធេន វេទនាក្ខន្ធោ, ពហុវិធេន វេទនាក្ខន្ធោ. ឯកវិធេន សញ្ញាក្ខន្ធោ. ឯកវិធេន សង្ខារក្ខន្ធោ. ឯកវិធេន វិញ្ញាណក្ខន្ធោ, ពហុវិធេន វិញ្ញាណក្ខន្ធោ’’តិ ឯវំ ឯកេកស្ស ខន្ធស្ស អតីតាទិភេទវសេនាបិ នានាករណំ បដិច្ច ញាណំ បវត្តតិ. តថា ‘‘ឥទំ ចក្ខាយតនំ នាម…បេ...ឥទំ ធម្មាយតនំ នាម. តត្ថ ទសាយតនា កាមាវចរា, ទ្វេ ចតុភូមកា’’តិ ឯវំ អាយតនានំ នានត្តំ បដិច្ច ញាណំ បវត្តតិ. នានាធាតូសូតិ ‘‘អយំ ចក្ខុធាតុ នាម…បេ… អយំ មនោវិញ្ញាណធាតុ នាម. តត្ថ សោឡស ធាតុយោ កាមាវចរា, ទ្វេ ធាតុយោ ចតុភូមិកា’’តិ ឯវំ នានាធាតូសុ ញាណំ បវត្តតិ, តយិទំ ឧបាទិន្នកធាតុវសេន វុត្តំ. បច្ចេកពុទ្ធានម្បិ ហិ ទ្វិន្នញ្ច អគ្គសាវកានំ ឧបាទិន្នកធាតូសុ ឯវំ នានាករណំ បដិច្ច ញាណំ បវត្តតិ, តញ្ច ខោ ឯកទេសតោវ, ន និប្បទេសតោ. អនុបាទិន្នកធាតូនំ បន លក្ខណាទិមត្តមេវ ជានន្តិ, ន នានាករណំ. សព្ពញ្ញុពុទ្ធានមេវ បន ‘‘ឥមាយ នាមធាតុយា ឧស្សន្នត្តា ឥមស្ស រុក្ខស្ស ខន្ធោ សេតោ, ឥមស្ស កាឡោ, ឥមស្ស មដ្ឋោ, ឥមស្ស ពហលត្តចោ, ឥមស្ស តនុតចោ. ឥមស្ស បត្តំ វណ្ណសណ្ឋានាទិវសេន ឯវរូបំ. ឥមស្ស បុប្ផំ នីលំ, ឥមស្ស បីតកំ, លោហិតកំ, ឱទាតំ, សុគន្ធំ, ទុគ្គន្ធំ. ផលំ ខុទ្ទកំ, មហន្តំ, ទីឃំ, វដ្ដំ, សុសណ្ឋានំ, ទុស្សណ្ឋានំ, មដ្ឋំ, ផរុសំ, សុគន្ធំ, ទុគ្គន្ធំ, មធុរំ, តិត្តកំ, អម្ពិលំ, កដុកំ, កសាវំ. កណ្ដកោ តិខិណោ, អតិខិណោ, ឧជុកោ, កុដិលោ, កណ្ហោ, នីលោ, ឱទាតោ ហោតី’’តិ ធាតុនានត្តំ បដិច្ច ញាណំ បវត្តតិ.

នានាបដិច្ចសមុប្បាទេសូតិ អជ្ឈត្តពហិទ្ធាភេទតោ ច នានាបភេទេសុ បដិច្ចសមុប្បាទង្គេសុ. អវិជ្ជាទិអង្គានិ ហិ បច្ចេកំ បដិច្ចសមុប្បាទសញ្ញិតានិ. តេនាហ សង្ខារបិដកេ ‘‘ទ្វាទស បច្ចយា ទ្វាទស បដិច្ចសមុប្បាទា’’តិ. នានាសុញ្ញតមនុបលព្ភេសូតិ នានាសភាវេសុ និច្ចសារាទិវិរហិតេសុ សុញ្ញតភាវេសុ តតោ ឯវ ឥត្ថិបុរិសអត្តត្តនិយាទិវសេន អនុបលព្ភនសភាវេសុ បការេសុ. ម-ការោ ហេត្ថ បទសន្ធិករោ. នានាអត្ថេសូតិ អត្ថបដិសម្ភិទាយ វិសយភូតេសុ បច្ចយុប្បន្នាទិវសេន នានាវិធេសុ អត្ថេសុ. ធម្មេសូតិ ធម្មបដិសម្ភិទាយ វិសយភូតេសុ បច្ចយាទិវសេន នានាវិធេសុ ធម្មេសុ. និរុត្តីសូតិ តេសំយេវ អត្ថធម្មានំ និទ្ធារណវចនសង្ខាតេសុ នានានិរុត្តីសុ. បដិភានេសូតិ អត្ថបដិសម្ភិទាទីសុ វិសយភូតេសុ ‘‘ឥមានិ ញាណានិ ឥទមត្ថជោតកានី’’តិ (វិភ. ៧២៦, ៧២៩, ៧៣១, ៧៣២, ៧៣៤, ៧៣៦, ៧៣៩) តថា តថា បដិភានតោ ឧបតិដ្ឋនតោ ‘‘បដិភានានី’’តិ លទ្ធនាមេសុ នានាញាណេសុ. ‘‘បុថុនានាសីលក្ខន្ធេសូ’’តិអាទីសុ សីលស្ស បុថុត្តំ វុត្តមេវ, ឥតរេសំ បន វុត្តនយានុសារេន សុវិញ្ញេយ្យត្តា បាកដមេវ. យំ បន អភិន្នំ ឯកមេវ និព្ពានំ, តត្ថ ឧបចារវសេន បុថុត្តំ គហេតព្ពន្តិ អាហ ‘‘បុថុជ្ជនសាធារណេ ធម្មេ សមតិក្កម្មា’’តិ, តេនស្ស មទនិម្មទនាទិបរិយាយេន បុថុត្តំ បរិទីបិតំ ហោតិ.

ឯវំ វិសយវសេន បញ្ញាយ មហត្តំ, បុថុត្តំ ទស្សេត្វា ឥទានិ សម្បយុត្តធម្មវសេន ហាសភាវំ, បវត្តិអាការវសេន ជវនភាវំ, កិច្ចវសេន តិក្ខាទិភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘កតមា ហាសបញ្ញា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ហាសពហុលោតិ បីតិពហុលោ. សេសបទានិ តស្សេវ វេវចនានិ. សីលំ បរិបូរេតីតិ ហដ្ឋបហដ្ឋោ ឧទគ្គុទគ្គោ ហុត្វា ឋបេត្វា ឥន្ទ្រិយសំវរំ តស្ស វិសុំ វុត្តត្តា អនវសេសសីលំ បរិបូរេតិ. បីតិសោមនស្សសហគតា ហិ បញ្ញា អភិរតិវសេន អារម្មណេ ផុល្លិតវិកសិតា វិយ បវត្តតិ, ន ឯវំ ឧបេក្ខាសហគតា. បុន សីលក្ខន្ធន្តិ អរិយសីលក្ខន្ធមាហ. ‘‘សមាធិក្ខន្ធ’’ន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

សព្ពំ តំ រូបំ អនិច្ចតោ ខិប្បំ ជវតីតិ យា រូបធម្មេ ‘‘អនិច្ចា’’តិ សីឃវេគេន បវត្តតិ, បដិបក្ខទូរភាវេន បុព្ពាភិសង្ខារស្ស សាតិសយត្តា ឥន្ទេន វិស្សដ្ឋវជិរំ វិយ លក្ខណំ អវិរជ្ឈន្តី អទន្ធាយន្តី រូបក្ខន្ធេ អនិច្ចលក្ខណំ វេគសា បដិវិជ្ឈតិ, សា ជវនបញ្ញា នាមាតិ អត្ថោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯវំ លក្ខណារម្មណិកវិបស្សនាវសេន ជវនបញ្ញំ ទស្សេត្វា ពលវវិបស្សនាវសេន ទស្សេតុំ ‘‘រូប’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ខយដ្ឋេនាតិ យត្ថ យត្ថ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ តត្ថេវ ភិជ្ជនតោ ខយសភាវត្តា. ភយដ្ឋេនាតិ ភយានកភាវតោ. អសារកដ្ឋេនាតិ អសារកភាវតោ អត្តសារវិរហតោ, និច្ចសារាទិវិរហតោ ច. តុលយិត្វាតិ តុលនភូតាយ វិបស្សនាបញ្ញាយ តុលេត្វា. តីរយិត្វាតិ តាយ ឯវ តីរណភូតាយ តីរយិត្វា. វិភាវយិត្វាតិ យាថាវតោ បកាសេត្វា បច្ចក្ខំ កត្វា. វិភូតំ កត្វាតិ បាកដំ កត្វា. រូបនិរោធេតិ រូបក្ខន្ធនិរោធហេតុភូតេ និព្ពានេ និន្នបោណបព្ភារភាវេន. ឥទានិ សិខាប្បត្តវិបស្សនាវសេន ជវនបញ្ញំ ទស្សេតុំ បុន ‘‘រូប’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាវសេនា’’តិ កេចិ.

ញាណស្ស តិក្ខភាវោ នាម សវិសេសំ បដិបក្ខបហានេន វេទិតព្ពោតិ. ‘‘ខិប្បំ កិលេសេ ឆិន្ទតីតិ តិក្ខបញ្ញា’’តិ វត្វា តេ បន កិលេសេ វិភាគេន ទស្សេន្តោ ‘‘ឧប្បន្នំ កាមវិតក្ក’’ន្តិអាទិមាហ. តិក្ខបញ្ញោ ខិប្បាភិញ្ញោ ហោតិ, បដិបទា ចស្ស ន ចលតីតិ អាហ ‘‘ឯកស្មិំ អាសនេ ចត្តារោ អរិយមគ្គា…បេ… អធិគតា ហោន្តី’’តិអាទិ.

‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មា, សង្ខតា បដិច្ចសមុប្បន្នា ខយធម្មា វយធម្មា វិរាគធម្មា និរោធធម្មា’’តិ យាថាវតោ ទស្សនេន សច្ចប្បដិវេធោ ឥជ្ឈតិ, ន អញ្ញថាតិ ការណមុខេន និព្ពេធិកបញ្ញំ ទស្សេតុំ ‘‘សព្ពសង្ខារេសុ ឧព្ពេគពហុលោ ហោតី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឧព្ពេគពហុលោតិ វុត្តនយេន សព្ពសង្ខារេសុ អភិណ្ហបវត្តសំវេគោ. ឧត្តាសពហុលោតិ ញាណុត្តាសវសេន សព្ពសង្ខារេសុ ពហុសោ ឧត្រាសមានសោ, ឯតេន អាទីនវានុបស្សនមាហ. ‘‘ឧក្កណ្ឋនពហុលោ’’តិ បន ឥមិនា និព្ពិទានុបស្សនមាហ, ‘‘អរតិពហុលោ’’តិអាទិនា តស្សា ឯវ អបរាបរុប្បត្តិំ. ពហិមុខោតិ សព្ពសង្ខារតោ ពហិភូតំ និព្ពានំ ឧទ្ទិស្ស បវត្តញាណមុខោ, តថា វា បវត្តិតវិមោក្ខមុខោ. និព្ពិជ្ឈនំ និព្ពេធោ, សោ ឯតិស្សា អត្ថិ, និព្ពិជ្ឈតីតិ វា និព្ពេធិកា, សា ឯវ បញ្ញា និព្ពេធិកបញ្ញា. យំ បនេត្ថ អត្ថតោ អវិភត្តំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា, ឧត្តានត្ថត្តា ច សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

២១៧. បព្ពជិតំ ឧបាសិតាតិ ឯត្ថ យាទិសំ បព្ពជិតំ ឧបាសតោ បញ្ញាបដិលាភោ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘បណ្ឌិតំ បព្ពជិត’’ន្តិ វុត្តំ. ឧបាសនញ្ចេត្ថ ឧបដ្ឋានវសេន ឥច្ឆិតំ, ន ឧបនិសីទនមត្តេនាតិ អាហ ‘‘បយិរុបាសិតា’’តិ. អត្ថន្តិ ហិតំ. អព្ភន្តរំ ករិត្វាតិ អព្ភន្តរគតំ កត្វា. តេនាហ ‘‘អត្ថយុត្ត’’ន្តិ. ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ ចាយំ, ហិតូបសញ្ហិតំ កត្វាតិ អត្ថោ. អន្តរ-សទ្ទោ វា ចិត្តបរិយាយោ ‘‘យស្សន្តរតោ ន សន្តិ កោបា’’តិអាទីសុ (ឧទា. ២០) វិយ. តស្មា អត្ថន្តរោតិ ហិតជ្ឈាសយោតិ អត្ថោ.

បដិលាភត្ថាយ គតេនាតិ បដិលាភត្ថាយ បវត្តេន, បដិលាភសំវត្តនិយេនាតិ អត្ថោ. ឧប្បាទេ ច និមិត្តេ ច ឆេកាតិ ឧប្បាទវិធិម្ហិ ចេវ និមិត្តវិធិម្ហិ ច កុសលា. ឧប្បាទនិមិត្តកោវិទតាសីសេន ចេត្ថ លក្ខណកោសល្លមេវ ទស្សេតិ. អថ វា សេសលក្ខណានំ និព្ពត្តិយា ពុទ្ធានំ, ចក្កវត្តីនញ្ច ឧប្បាទោ អនុមីយតិ, យានិ តេហិ លទ្ធព្ពអានិសំសានិ និមិត្តានិ, តស្មិំ ឧប្បាទេ ច និមិត្តេ ច អនុមិននាទិវសេន ឆេកា និបុណាតិ អត្ថោ. ញត្វា បស្សិស្សតីតិ ញាណេន ជានិត្វា បស្សិស្សតិ, ន ចក្ខុវិញ្ញាណេនាតិ អធិប្បាយោ.

អត្ថានុសាសនីសូតិ អត្ថានំ ហិតានំ អនុសាសនីសុ. យស្មា អនត្ថបដិវជ្ជនបុព្ពិកា សត្តានំ អត្ថបដិបត្តិ, តស្មា អនត្ថោបិ បរិច្ឆិជ្ជ គហេតព្ពោ, ជានិតព្ពោ ចាតិ វុត្តំ ‘‘អត្ថានត្ថំ បរិគ្គាហកានិ ញាណានី’’តិ, យតោ ‘‘អាយុបាយកោសល្លំ វិយ អបាយកោសល្លម្បិ ឥច្ឆិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ.

សុវណ្ណវណ្ណលក្ខណវណ្ណនា

២១៨. បដិសង្ខានពលេន កោធវិនយេន អក្កោធនោ, ន ភាវនាពលេនាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ន អនាគាមិមគ្គេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯវំ អក្កោធវសិកត្តាតិ ឯវំ មឃមាណវោ វិយ ន កោធវសំ គតត្តា. នាភិសជ្ជីតិ កុជ្ឈនវសេនេវ ន អភិសជ្ជិ. យញ្ហិ កោធស្ស ឧប្បត្តិដ្ឋានភូតេ អារម្មណេ ឧបនាហស្ស បច្ចយភូតំ កុជ្ឈនវសេន អភិសជ្ជនំ, តំ ឥធាធិប្បេតំ, ន លុព្ភនវសេន. តេនាហ ‘‘កុដិលកណ្ដកោ វិយា’’តិអាទិ. សោ ហិ យត្ថ លគ្គតិ, តំ ខោភេន្តោ ឯវ លគ្គតិ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ តស្មិំ មម្មដ្ឋានេ. មម្មន្តិ ផុដ្ឋមត្តេបិ រុជ្ជនដ្ឋានំ. បុព្ពុប្បត្តិកោតិ បឋមុប្បន្នោ. តតោ ពលវតរោ ព្យាបាទោ លទ្ធាសេវនតាយ ចិត្តស្ស ព្យាបជ្ជនតោ. តតោ ពលវតរា បតិត្ថិយនាតិ សាតិសយំ លទ្ធាសេវនតាយ តតោ ព្យាបាទាវត្ថាយបិ ពលវតរា បតិត្ថិយនា បច្ចត្ថិកភាវេន ថាមប្បត្តិតោ.

សុខុមត្ថរណាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន បណីតភោជនីយាទីនម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ ភោជនទានស្សបិ វណ្ណសម្បទានិមិត្តភាវតោ. តេនាហ ភគវា ‘‘ភោជនំ ភិក្ខវេ ទទមានោ ទាយកោ បដិគ្គាហកានំ…បេ… អាយុំ ទេតិ, វណ្ណំ ទេតី’’តិ (អ. និ. ៥.៣៧) តថា ច វក្ខតិ ‘‘អាមិសទានេន វា’’តិ.

២១៩. តិ អទាសិ. ទេវោតិ មេឃោ, បជ្ជុន្នោ ឯវ វា. វរតរោតិ ឧត្តមតរោ. បព្ពជ្ជាយ វិសទិសាវត្ថាទិ ភាវតោ ន បព្ពជ្ជាតិ អបព្ពជ្ជា, គិហិភាវោ. អច្ឆាទេន្តិ កោបីនំ បដិច្ឆាទេន្តិ ឯតេហីតិ អច្ឆាទនានិ, និវាសនានិ, តេសំ អច្ឆាទនានញ្ចេវ សេស វត្ថានញ្ច កោជវាទិ ឧត្តមបាវុរណានញ្ច. វិនាសោតិ កតស្ស កម្មស្ស អវិបច្ចិត្វា វិនាសោ.

កោសោហិតវត្ថគុយ្ហលក្ខណវណ្ណនា

២២០. សមានេតាតិ សម្មទេវ អានេតា សមាគមេតា. រជ្ជេ បតិដ្ឋិតេន សក្កា កាតុំ ពហុភតិកស្សេវ ឥជ្ឈនតោ. កត្តា នាម នត្ថីតិ វជ្ជំ បដិច្ឆាទេន្តីតិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ, ករោន្តិ វជ្ជបដិច្ឆាទនកម្មន្តិ វា. ននុ វជ្ជបដិច្ឆាទនកម្មំ នាម សាវជ្ជន្តិ? សច្ចំ សាវជ្ជំ សំកិលិដ្ឋចិត្តេន បដិច្ឆាទេន្តស្ស, ឥទំ បន អសំកិលិដ្ឋចិត្តេន បរស្ស ឧប្បជ្ជនកអនត្ថំ បរិហរណវសេន បវត្តំ អធិប្បេតំ. ‘‘ញាតិសង្គហំ ករោន្តេនា’’តិ ឯតេន ញាតត្ថចរិយាវសេន តំ កម្មំ បវត្តតីតិ ទស្សេតិ.

២២១. អមិត្តតាបនាតិ អមិត្តានំ តបនសីលា, អមិត្តតាបនំ ហោតុ វា មា វា ឯវំសភាវាតិ អត្ថោ. ន ហិ ចក្កវត្តិនោ បុត្តានំ អមិត្តា នាម កេចិ ហោន្តិ, យេ តេ ភវេយ្យុំ, ចក្កានុភាវេនេវ សព្ពេបិ ខត្តិយាទយោ អនុវត្តកា តេសំ ភវន្តិ.

បឋមភាណវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បរិមណ្ឌលាទិលក្ខណវណ្ណនា

២២២. សមន្តិ សមានំ. តេន តេន លោកេ វិញ្ញាតគុណេន សមំ សមានំ ជានាតិ, យតោ តត្ថ បដិបជ្ជនវិធិនាវ ឥតរស្មិំ បដិបជ្ជតិ. សយំ ជានាតីតិ អបរនេយ្យោ ហុត្វា សយមេវ ជានាតិ. បុរិសំ ជានាតីតិ វា ‘‘អយំ សេដ្ឋោ, អយំ មជ្ឈិមោ, អយំ និហីនោ’’តិ តំ តំ បុរិសំ យាថាវតោ ជានាតិ. បុរិសវិសេសំ ជានាតីតិ តស្មិំ តស្មិំ បុរិសេ វិជ្ជមានំ វិសេសំ ជានាតិ, យតោ តត្ថ តត្ថ អនុរូបទានបទានាទិបដិបត្តិយា យុត្តបត្តការី ហោតិ. តេនាហ ‘‘អយមិទមរហតី’’តិអាទិ.

សម្បត្តិបដិលាភដ្ឋេនាតិ ទិដ្ឋធម្មិកាទិសម្បត្តីនំ បដិលាភាបនដ្ឋេន. សមសង្គហកម្មន្តិ សមំ ជានិត្វា តទនុរូបំ តស្ស តស្ស សង្គណ្ហនកម្មំ.

២២៣. តុលយិត្វាតិ តីរយិត្វា. បដិវិចិនិត្វាតិ វីមំសិត្វា. និបុណយោគតោ និបុណា, អតិវិយ និបុណា អតិនិបុណា, សា បន តេសំ និបុណតា សណ្ហសុខុមា បញ្ញាតិ អាហ ‘‘សុខុមបញ្ញា’’តិ.

សីហបុព្ពទ្ធកាយាទិលក្ខណវណ្ណនា

២២៤. ខេមកាមោតិ អនុបទ្ទវកាមោ. កម្មស្សកតាញាណំ សត្តានំ វឌ្ឍិអាវហំ សព្ពសម្បត្តិវិធាយកន្តិ អាហ ‘‘បញ្ញាយាតិ កម្មស្សកតាបញ្ញាយា’’តិ.

សមន្តបរិបូរានីតិ សមន្តតោ សព្ពភាគេហិ បរិបុណ្ណានិ. តតោ ឯវ អហីនានិ អនូនានិ. ធនាទីហីតិ ធនធញ្ញាទីហិ.

២២៥. ឱកប្បនសទ្ធា សទ្ធេយ្យវត្ថុំ ឱក្កន្ទិត្វា បក្ខន្ទិត្វា សទ្ទហនសទ្ធា. សា ឯវ បសាទនីយវត្ថុស្មិម្បិ អភិប្បសីទនវសេន បវត្តិយា បសាទសទ្ធា.បរិយត្តិសវនេនាតិ សត្តានំ ហិតសុខាវហាយ បរិយត្តិយា សវនេន. ធារណបរិចយាទីនំ តំមូលកត្តា តថា វុត្តំ. ឯតេសន្តិ សទ្ធាទីនំ. សហ ហានធម្មេនាតិ សហានធម្មោ, ន សហានធម្មោតិ អសហានធម្មោ, តស្ស ភាវោ អសហានធម្មតា, តំ អសហានធម្មតំ, អបរិហានិយសភាវន្តិ អត្ថោ.

រសគ្គសគ្គិតាលក្ខណវណ្ណនា

២២៦. តិលផលមត្តម្បិ ភោជនំ. សព្ពត្ថ ផរតីតិ សព្ពា រសាហរណិយោ អនុស្សរន្តំ សភាវេន សព្ពស្មិំ កាយេ ផរតិ. សមា ហុត្វា វហន្តីតិ អវិសមា ឧជុកា ហុត្វា បវត្តន្តិ.

អារោគ្យករណកម្មន្តិ អរោគភាវករំ សត្តានំ អវិហេឋនកម្មំ. មធុរាទិភេទំ រសំ គសតិ ហរតិ ឯតេហិ, សយមេវ វា តំ គសន្តិ គិលន្តិ អន្តោ បវេសេន្តីតិ រសគ្គសា, រសគ្គសានំ អគ្គា រសគ្គសគ្គា, តេ ឯត្ថ សន្តីតិ រសគ្គសគ្គី, តទេវ លក្ខណំ. ភវតិ ហិ អភិន្នេបិ វត្ថុស្មិំ តគ្គតវិសេសាវពោធនត្ថំ ភិន្នំ វិយ កត្វា វោហារោ យថា ‘‘សិលាបុត្តកស្ស សរីរ’’ន្តិ. រសគ្គសគ្គិតាសង្ខាតំ វា លក្ខណំ រសគ្គសគ្គិលក្ខណំ.

២២៧. វធ-សទ្ទោ ‘‘អត្តានំ វធិត្វា វធិត្វា រោទតី’’តិអាទីសុ (បាចិ. ៨៧៩) ពាធនត្ថោបិ ហោតីតិ តតោ វិសេសនត្ថំ ‘‘មារណវធេនា’’តិ វុត្តំ, មារណសង្ខាតេន វធេនាតិ អត្ថោ. ពាធនត្ថោ ឯវ វា វធ-សទ្ទោ, មារណេន, ពាធនេន ចាតិ អត្ថោ. ឧព្ពាធនាយាតិ ពន្ធនាគារេ បក្ខិបិត្វា ឧទ្ធំ ឧទ្ធំ ពាធនេន. តេនាហ ‘‘ពន្ធនាគារប្បវេសនេនា’’តិ.

អភិនីលនេត្តាទិលក្ខណវណ្ណនា

២២៨. វិសដន្តិ កុជ្ឈនវសេន វិនិសដំ កត្វា. តេនាហ ‘‘កក្កដកោ វិយា’’តិអាទិ. វិសាចីតិ វិរូបំ សាចិតកំ, វិជិម្ហន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘វង្កក្ខិកោដិយា’’តិ, កុដិលអក្ខិកោដិបាតេនាតិ អត្ថោ. វិចេយ្យ បេក្ខិតាតិ ឧជុកំ អនោលោកេត្វា ទិដ្ឋិបាតំ វិចារេត្វា ឱលោកេត្វា. តេនាហ ‘‘យោ កុជ្ឈិត្វា’’តិអាទិ. បរោតិ កុជ្ឈិតោ. ន ឱលោកេតិ តំ សម្មុខា គច្ឆន្តំ កុជ្ឈិត្វា ន ឱលោកេតិ, បរម្មុខា. វិតេយ្យាតិ វិរូបំ តិរិយំ, វិញ្ញូនំ ឱលោកនក្កមំ វីតិក្កមិត្វាតិ អត្ថោ. ជិម្ហំ អនោលោកេត្វា ឧជុកំ ឱលោកនំ នាម កុដិលភាវករានំ បាបធម្មានំ អភាជនឧជុកតចិត្តតស្សេវ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឧជុមនោ ហុត្វា ឧជុំ បេក្ខិតា’’តិ. យថា ច ឧជុំ បេក្ខិតា ហោតីតិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. បសដន្តិ ឧម្មីលនវសេន សម្មទេវ បត្ថដំ. វិបុលំ វិត្ថតន្តិ តស្សេវ វេវចនំ. បិយំ បិយាយិតព្ពំ ទស្សនំ ឱលោកនំ ឯតស្សាតិ បិយទស្សនោ.

កាណោតិ អក្ខីនិ និម្មីលេត្វា បេក្ខនកោ. កាកក្ខីតិ កេករក្ខោ. វង្កក្ខីតិ ជិម្ហបេក្ខនកោ. អាវិលក្ខីតិ អាកុលទិដ្ឋិបាតោ. នីលបីតលោហិតសេតកាឡវណ្ណានំ វសេន បញ្ចវណ្ណោ. តត្ថ បីតលោហិតវណ្ណា សេតមណ្ឌលគតរាជិវសេន, នីលសេតកាឡវណ្ណា បន តំតំមណ្ឌលវសេនេវ វេទិតព្ពា. ‘‘បសាទោតិ បន តេសំ វណ្ណានំ បសន្នាការំ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ កេចិ. បញ្ចវណ្ណោ បសាទោតិ បន យថាវុត្តបញ្ចវណ្ណបរិវារោ, តេហិ វា បដិមណ្ឌិតោ បសាទោតិ អត្ថោ. នេត្តសម្បត្តិករានីតិ ‘‘បញ្ចវណ្ណបសាទតា តិរោហិតវិទូរគតទស្សនសមត្ថតា’’តិ ឯវមាទិ ចក្ខុសម្បទាយ ការណានិ. លក្ខណសត្ថេ យុត្តាតិ លក្ខណសត្ថេ អាយុត្តា សុកុសលា.

ឧណ្ហីសសីសលក្ខណវណ្ណនា

២៣០. បុព្ពង្គមោតិ ឯត្ថ បុព្ពង្គមតា នាម បមុខតា, ជេដ្ឋសេដ្ឋកភាវោ ពហុជនស្ស អនុវត្តនីយតាតិ អាហ ‘‘គណជេដ្ឋកោ’’តិអាទិ.

បុព្ពង្គមតាតិ បុព្ពង្គមស្ស កម្មំ. យស្ស ហិ កាយសុចរិតាទិកម្មស្ស វសេន មហាបុរិសោ ពហុជនស្ស បុព្ពង្គមោ អហោសិ, តទស្ស កម្មំ ‘‘បុព្ពង្គមតា’’តិ អធិប្បេតំ, ន បុព្ពង្គមភាវោ. តេនាហ ‘‘ឥធ កម្មំ នាម បុព្ពង្គមតា’’តិ. បីតិបាមោជ្ជេន បរិបុណ្ណសីសោតិ បីតិយា, បាមោជ្ជេន ច សម្បុណ្ណបញ្ញាសីសោ ពហុលំ សោមនស្សសហគតញាណសម្បយុត្តចិត្តសមង្គី ឯវ ហុត្វា វិចរតិ. មហាបុរិសោតិ មហាបុរិសជាតិកោ.

២៣១. ពហុជនន្តិ សាមិអត្ថេ ឧបយោគវចនន្តិ អាហ ‘‘ពហុជនស្សា’’តិ. បរិភុញ្ជនដ្ឋេន បដិភោគោ, ឧបយោគវត្ថុ បដិភោគោ, តស្ស ហិតាតិ បដិភោគិយា. ទេសកាលំ ញត្វា តទុបករណូបដ្ឋានាទិ វេយ្យាវច្ចករា សត្តា. អភិហរន្តីតិ ព្យាហរន្តិ. តស្ស តស្ស វេយ្យាវច្ចស្ស បដិហរណតោ បវត្តនករណតោ បដិហារោ, វេយ្យាវច្ចករោ, តស្ស ភាវោ បដិហារកន្តិ អាហ ‘‘វេយ្យាវច្ចករភាវ’’ន្តិ. វិសវនំ វិសវោ, កាមការោ វសិតា, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ វិសវីតិ អាហ ‘‘ចិណ្ណវសី’’តិ.

ឯកេកលោមតាទិលក្ខណវណ្ណនា

២៣២. ឧបវត្តតីតិ អនុកូលភាវំ ឧបេច្ច វត្តតិ. តេនាហ ‘‘អជ្ឈាសយំ អនុវត្តតី’’តិ.

ឯកេកលោមលក្ខណន្តិ ឯកេកស្មិំ លោមកូបេ ឯកេកលោមតាលក្ខណំ. ឯកេកេហិ លោមេហីតិ អញ្ញេសំ សរីរេ ឯកេកស្មិម្បិ លោមកូបេ អនេកានិបិ លោមានិ ឧដ្ឋហន្តិ, ន តថាគតស្ស. តេហិ បុន បច្ចេកំ លោមកូបេសុ ឯកេកេហេវ ឧប្បន្នេហិ កុណ្ឌលាវត្តេហិ បទក្ខិណាវត្តកជាតេហិ និចិតំ វិយ សរីរំ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ឯកេកលោមូបចិតង្គវា’’តិ.

ចត្តាលីសាទិលក្ខណវណ្ណនា

២៣៤. អភិន្ទិតព្ពបរិសោតិ បរេហិ កេនចិ សង្គហេន សង្គហេត្វា, យុត្តិការណំ ទស្សេត្វា វា ន ភិន្ទិតព្ពបរិសោ.

អបិសុណវាចាយាតិ ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនំ, បេសុញ្ញស្ស បដិបក្ខភូតំ កុសលកម្មំ. បិសុណា វាចា ឯតស្សាតិ បិសុណវាចោ, តស្ស បិសុណវាចស្ស បុគ្គលស្ស. អបរិបុណ្ណាតិ ចត្តារីសតោ ឩនភាវេន ន បរិបុណ្ណា. វិរឡាតិ សវិវរា.

បហូតជិវ្ហាទិលក្ខណវណ្ណនា

២៣៦. អាទេយ្យវាចោតិ អាទរគារវវសេន អាទាតព្ពវចនោ. ‘‘ឯវមេត’’ន្តិ គហេតព្ពវចនោ សិរសា សម្បដិច្ឆិតសាសនោ.

ពទ្ធជិវ្ហាតិ យថា សុខេន បរិវត្តតិ, ឯវំ សិរាទីហិ បលិពុទ្ធជិវ្ហា. គូឡ្ហជិវ្ហាតិ រសពហលតាយ គូឡ្ហគណ្ឌសទិសជិវ្ហា. ទ្វិជិវ្ហាតិ អគ្គេ កប្បភាវេន ទ្វិធាភូតជិវ្ហា. មម្មនាតិ អប្បរិប្បុដតលាបា. ខរផរុសកក្កសាទិវសេន សទ្ទោ ភិជ្ជតិ ភិន្នការោ ហោតិ. វិច្ឆិន្ទិត្វា បវត្តស្សរតាយ ឆិន្នស្សរា វា. អនេកាការតាយ ភិន្នស្សរា វា. កាកស្ស វិយ អមនុញ្ញស្សរតាយ កាកស្សរា វា. មធុរោតិ ឥដ្ឋេ, កម្មផលេន វត្ថុនោ សុវិសុទ្ធត្តា. បេមនីយោតិ បីតិសញ្ជននោ, បិយាយិតព្ពោ វា.

២៣៧. អក្កោសយុត្តត្តាតិ អក្កោសុបសញ្ហិតត្តា អក្កោសវត្ថុសហិតត្តា. អាពាធករិន្តិ ឃដ្ដនវសេន បរេសំ បីឡាវហំ. ពហុនោ ជនស្ស អវមទ្ទនតោ, បមទ្ទាភាវករណតោ វា ពហុជនប្បមទ្ទនំ. អពាឡ្ហន្តិ វា ឯត្ថ អ-ការោ វុទ្ធិអត្ថោ ‘‘អសេក្ខា ធម្មា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. តិកមាតិកា ១១) វិយ, តស្មា អតិវិយ ពាឡ្ហំ ផរុសំ គិរន្តិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ន ភណីតិ ចេត្ថ ‘‘ន អភណិ ន ភណី’’តិ សរលោបេន និទ្ទេសោ. សុសំហិតន្តិ សុដ្ឋុ សំហិតំ. កេន បន សុដ្ឋុ សំហិតំ? ‘‘មធុរ’’ន្តិ អនន្តរមេវ វុត្តត្តា មធុរតាយាតិ វិញ្ញាយតិ, កា បនស្ស មធុរតាតិ អាហ ‘‘សុដ្ឋុ បេមសំហិត’’ន្តិ. ឧបយោគបុថុត្តវិសយោ យំ វាចា-សទ្ទោតិ អាហ ‘‘វាចាយោ’’តិ, សា ចស្សា ឧបយោគបុថុត្តវិសយតា ‘‘ហទយគាមិនិយោ’’តិ បទេន សមានាធិករណតាយ ទដ្ឋព្ពា. ‘‘កណ្ណសុខ’’ន្តិ បាឋេ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោយន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘យថា’’តិអាទិ វុត្តំ. វេទយថាតិ កាលវិបល្លាសេនាយំ និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘វេទយិត្ថា’’តិ. ព្រហ្មស្សរតន្តិ សេដ្ឋស្សរតំ, ព្រហ្មុនោ សរសទិសស្សរតំ វា. ពហូនំ ពហុន្តិ ពហូនំ ជនានំ ពហុំ សុភណិតន្តិ យោជនា.

សីហហនុលក្ខណវណ្ណនា

២៣៨. អប្បធំសិកោតិ អប្បធំសិយោ. យ-ការស្ស ហិ ក-ការំ កត្វា អយំ និទ្ទេសោ យថា ‘‘និយ្យានិកា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ៩៧) គុណតោតិ អត្តនា អធិគតគុណតោ. ឋានតោតិ យថាឋិតដ្ឋានន្តរតោ.

បលាបកថាយាតិ សម្ផប្បលាបកថាយ. អន្តោបវិដ្ឋហនុកា ឯកតោ, ឧភតោ វា សំកុចិតវិសុកា. វង្កហនុកា ឯកបស្សេន កុដិលវិសុកា. បព្ភារហនុកា បុរតោ ឱលម្ពមានវិសុកា.

២៣៩. វិកិណ្ណវចនា នាម សម្ផប្បលាបិនោ, តប្បដិក្ខេបេន អវិកិណ្ណវចនា មហាពោធិសត្តា. វាចា ឯវ តទត្ថាធិគមុបាយតាយ ‘‘ព្យាប្បថោ’’តិ វុត្តាតិ អាហ ‘‘អវិកិណ្ណ…បេ… វចនបថោ អស្សា’’តិ. ‘‘ទ្វីហិ ទ្វីហី’’តិ នយិទំ អាមេឌិតវចនំ អសមានាធិករណតោ, អថ ខោ ទ្វីហិ ទិគុណតាទស្សនន្តិ អាហ ‘‘ទ្វីហិ ទ្វីហីតិ ចតូហី’’តិ. តស្មា ‘‘ទ្វិទុគមា’’តិ ចតុគមា វុត្តាតិ អាហ ‘‘ចតុប្បទាន’’ន្តិ. តថាសភាវោតិ យថាស្ស វុត្តនយេន កេនចិ អប្បធំសិយតា ហោតិ គុណេហិ, តថាសភាវោ.

សមទន្តាទិលក្ខណវណ្ណនា

២៤០. វិសុទ្ធសីលាចារតាយ បរិសុទ្ធា សមន្តតោ សព្ពថា វា សុទ្ធា បុគ្គលា បរិវារា ឯតស្សាតិ បរិសុទ្ធបរិវារោ.

២៤១. បហាសីតិ តទង្គវសេន, វិក្ខម្ភនវសេន ច បរិច្ចជិ. តិទិវំ តាវតិំសភវនំ បុរំ នគរំ ឯតេសន្តិ តិទិវបុរា, តាវតិំសទេវា, តេសំ វរោ តិទិវបុរវរោ, ឥន្ទោ. តេន តិទិវបុរវរេន. តេនាហ ‘‘សក្កេនា’’តិ. លបន្តិ កថេន្តិ ឯតេនាតិ លបនំ, មុខន្តិ អាហ ‘‘លបនជន្តិ មុខជ’’ន្តិ. សុដ្ឋុ ធវលតាយ សុក្កា, ឦសកម្បិ អសំកិលិដ្ឋតាយ សុចិ. សុន្ទរសណ្ឋានតាយ សុដ្ឋុ ភាវនតោ, វិបស្សនតោ ច សោភនា. កាមំ ជនានំ មនុស្សានំ និវាសនដ្ឋានាទិភាវេន បតិដ្ឋាភូតោ ទេសវិសេសោ ‘‘ជនបទោ’’តិ វុច្ចតិ, ឥធ បន សបរិវារចតុមហាទីបសញ្ញិតោ សព្ពោ បទេសោ តថា វុត្តោតិ អាហ ‘‘ចក្កវាឡបរិច្ឆិន្នោ ជនបទោ’’តិ. ននុ ច យថាវុត្តោ បទេសោ សមុទ្ទបរិច្ឆិន្នោ, ន ចក្កវាឡបព្ពតបរិច្ឆិន្នោតិ? សោ បទេសោ ចក្កវាឡបរិច្ឆិន្នោបិ ហោតីតិ តថា វុត្តំ. យេ វា សមុទ្ទនិស្សិតា, ចក្កវាឡបាទនិស្សិតា ច សត្តា, តេសំ តេ តេ បទេសា បតិដ្ឋាតិ តេបិ សង្គណ្ហន្តោ ‘‘ចក្កវាឡបរិច្ឆិន្នោ’’តិ អវោច. ចក្កវាឡបរិច្ឆិន្នោតិ ច ចក្កវាឡេន បរិច្ឆិន្នោតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តស្សាតិ តស្ស ចក្កវត្តិនោ. បុន តស្សាតិ តស្ស ជនបទស្ស. ពហុជន សុខន្តិ ឯត្ថ បច្ចត្តពហុវចនលោបេន ពហុជនគ្គហណន្តិ អាហ ‘‘ពហុជនា’’តិ. យថា បន តេ ហិតសុខំ ចរន្តិ, តំ វិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘សមានសុខទុក្ខា ហុត្វា’’តិ វុត្តំ. វិគតបាបោតិ សព្ពសោ សមុច្ឆិន្ទនេន វិនិទ្ធុតបាបធម្មោ. ទរថោ វុច្ចតិ កាយិកោ, ចេតសិកោ ច បរិឡាហោ. តត្ថ ចេតសិកបរិឡាហោ ‘‘វិគតបាបោ’’តិ ឥមិនាវ វុត្តោតិ អាហ ‘‘វិគតកាយិកទរថកិលមថោ’’តិ. រាគាទយោ យស្មិំ សន្តានេ ឧប្បន្នា, តស្ស មលីនភាវករណេន មលា. កចវរភាវេន ខិលា. សត្តានំ មហានត្ថករត្តា វិសេសតោ ទោសោ កលីតិ វុត្តំ ‘‘ទោសកលីនញ្ចា’’តិ. បនូទេហីតិ សមុច្ឆិន្ទនវសេន សសន្តានតោ នីហារកេហិ, បជហនកេហីតិ អត្ថោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឯត្ថ ច យស្មា សព្ពេសម្បិ លក្ខណានំ មហាបុរិសសន្តានគតបុញ្ញសម្ភារហេតុកភាវេន សព្ពំយេវ តំ បុញ្ញកម្មំ សព្ពស្ស លក្ខណស្ស ការណំ វិសិដ្ឋរូបត្តា ផលស្ស. ន ហិ អភិន្នរូបការណំ ភិន្នសភាវស្ស ផលស្ស បច្ចយោ ភវិតុំ សក្កោតិ, តស្មា យស្ស យស្ស លក្ខណស្ស យំ យំ បុញ្ញកម្មំ វិសេសការណំ, តំ តំ វិភាគេន ទស្សេន្តី អយំ ទេសនា បវត្តា. តត្ថ យថា យាទិសំ កាយសុចរិតាទិបុញ្ញកម្មំ សុប្បតិដ្ឋិតបាទតាយ ការណំ វុត្តំ, តាទិសមេវ ‘‘ឧណ្ហីសសីសតាយ’’ ការណន្តិ ន សក្កា វត្តុំ ទឡ្ហសមាទានតាវិសិដ្ឋស្ស តស្ស សុប្បតិដ្ឋិតបាទតាយ ការណភាវេន វុត្តត្តា, ឥតរស្ស ច បុព្ពង្គមតាវិសិដ្ឋស្ស វុត្តត្តា, ឯវំ យាទិសំ អាយតបណ្ហិតាយ ការណំ, ន តាទិសមេវ ទីឃង្គុលិតាយ, ព្រហ្មុជុគត្តតាយ ច ការណំ វិសិដ្ឋរូបត្តា ផលស្ស. ន ហិ អភិន្នរូបការណំ ភិន្នសភាវស្ស ផលស្ស បច្ចយោ ភវិតុំ សក្កោតិ. តត្ថ យថា ឯកេនេវ កម្មុនា ចក្ខាទិនានិន្ទ្រិយុប្បត្តិយំ អវត្ថាភេទតោ, សាមត្ថិយភេទតោ វា កម្មភេទោ ឥច្ឆិតព្ពោ. ន ហិ យទវត្ថំ កម្មំ ចក្ខុស្ស ការណំ, តទវត្ថមេវ សោតាទីនំ ការណំ ហោតិ អភិន្នសាមត្ថិយំ វា, តស្មា បញ្ចាយតនិកត្តភាវបត្ថនាភូតា បុរិមនិប្ផន្នា កាមតណ្ហា បច្ចយវសេន វិសិដ្ឋសភាវា កម្មស្ស វិសិដ្ឋសភាវផលនិព្ពត្តនសមត្ថតាសាធនវសេន បច្ចយោ ហោតីតិ ឯកម្បិ អនេកវិធផលនិព្ពត្តនសមត្ថតាវសេន អនេករូបតំ អាបន្នំ វិយ ហោតិ, ឯវមិធាបិ ‘‘ឯកម្បិ បាណាតិបាតា វេរមណិវសេន បវត្តំ កុសលកម្មំ អាយតបណ្ហិតាទីនំ តិណ្ណម្បិ លក្ខណានំ និព្ពត្តកំ ហោតី’’តិ វុច្ចមានេបិ ន កោចិ វិរោធោ. តេន វុត្តំ ‘‘សោ តស្ស កម្មស្ស កតត្តា…បេ… ឥមានិ តីណិ មហាបុរិសលក្ខណានិ បដិលភតី’’តិ នានាកម្មុនា បន តេសំ និព្ពត្តិយំ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ, បាឡិយំ បន ‘‘តស្ស កម្មស្សា’’តិ ឯកវចននិទ្ទេសោ សាមញ្ញវសេនាតិ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវញ្ច កត្វា សតបុញ្ញលក្ខណវចនំ សមត្ថិតំ ហោតិ. ‘‘ឥមានិ ទ្វេ មហាបុរិសលក្ខណានិ បដិលភតី’’តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោតិ.

លក្ខណសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា.