២. ឧទុម្ពរិកសុត្តវណ្ណនា

និគ្រោធបរិព្ពាជកវត្ថុវណ្ណនា

៤៩. ឧទុម្ពរិកាយាតិ សម្ពន្ធេ សាមិវចនន្តិ អាហ ‘‘ឧទុម្ពរិកាយ ទេវិយា សន្តកេ បរិព្ពាជការាមេ’’តិ. ‘‘ឧទុម្ពរិកាយ’’ន្តិ វា បាឋោ, តថា សតិ អធិករណេ ឯតំ ភុម្មំ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ ឧទុម្ពរិកាយ រញ្ញោ ទេវិយា និព្ពត្តិតោ អារាមោ ឧទុម្ពរិកា, តស្សំ ឧទុម្ពរិកាយំ. តេនាហ ‘‘ឧទុម្ពរិកាយ ទេវិយា សន្តកេ’’តិ. តាយ ហិ និព្ពត្តិតោ តស្សា សន្តកោ. វរណាទិបាឋវសេន ចេត្ថ និព្ពត្តត្ថពោធកស្ស សទ្ទស្ស អទស្សនំ. សន្ធានោតិ ភិន្នានម្បិ តេសំ សន្ធាបនេន ‘‘សន្ធានោ’’តិ ឯវំ លទ្ធនាមោ. សំវណ្ណិតោតិ បសំសិតោ. ឥរិយតីតិ បវត្តតិ. អរិយេន ញាណេនាតិ កិលេសេហិ អារកត្តា អរិយេន លោកុត្តរេន ញាណេន. អរិយាយ វិមុត្តិយាតិ សុវិសុទ្ធាយ លោកុត្តរផលវិមុត្តិយា.

ទិវា-សទ្ទោ ទិន-សទ្ទោ វិយ ទិវសបរិយាយោ, តស្ស វិសេសនភាវេន វុច្ចមានោ ទិវា-សទ្ទោ សវិសេសំ ទិវសភាគំ ទីបេតីតិ អាហ ‘‘ទិវសស្ស ទិវា’’តិអាទិ. យស្មា សមាបន្នស្ស ចិត្តំ នានារម្មណតោ បដិសំហតំ ហោតិ, ឈានសមង្គី ច បវិវេកូបគមនេន សង្គណិកាភាវតោ ឯកាកិយាយ និលីនោ វិយ ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘តតោ តតោ…បេ… គតោ’’តិ. មនោ ភវន្តិ មនសោ វិវដ្ដនិស្សិតំ វឌ្ឍិំ អាវហន្តីតិ មនោភាវនិយាតិ អាហ ‘‘មនវឌ្ឍកាន’’ន្តិអាទិ. ឧន្នមតិ ន សង្កុចតិ, អលីនញ្ច ហោតីតិ អត្ថោ.

៥១. យាវតាតិ យាវន្តោតិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ អាហ ‘‘យត្តកា’’តិ. តេសន្តិ និទ្ធារណេ សាមិវចនំ. និទ្ធារណញ្ច កេនចិ វិសេសេន ឥច្ឆិតព្ពំ. យេហិ ច គុណវិសេសេហិ សមន្នាគតា ភគវតោ សាវកា ឧបាសកា រាជគហេ បដិវសន្តិ, អយញ្ច តេហិ សមន្នាគតោតិ ឥមំ វិសេសំ ទីបេតុំ ‘‘តេសំ អព្ភន្តរោ’’តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ភគវតោ កិរា’’តិអាទិ.

៥២. តេសន្តិ បរិព្ពាជកានំ. កថាយាតិ តិរច្ឆានកថាយ. ទស្សនេនាតិ ទិដ្ឋិទស្សនេន. អាកប្បេនាតិ វេសេន. កុត្តេនាតិ កិរិយាយ. អាចារេនាតិ អញ្ញមញ្ញស្មិំ អាចរិតព្ពអាចារេន. វិហារេនាតិ រត្តិន្ទិវំ វិហរិតព្ពវិហរណេន. ឥរិយាបថេនាតិ ឋានាទិឥរិយាបថេន. អញ្ញាការតាយ អញ្ញតិត្ថេ និយុត្តាតិ អញ្ញតិត្ថិយា. សង្គន្ត្វា សមាគន្ត្វា រាសី ហុត្វា បរេហិ និសិន្នដ្ឋានេ. អរញ្ញានិ ច តានិ វនបត្ថានិ ចាតិ អរញ្ញវនបត្ថានិ. តត្ថ យំ អរញ្ញកង្គនិប្ផាទកំ អារញ្ញកានំ, តំ ‘‘អរញ្ញ’’ន្តិ វេទិតព្ពំ. វនបត្ថន្តិ គាមន្តំ អតិក្កមិត្វា មនុស្សានំ អនុបចារដ្ឋានំ, យត្ថ ន កសីយតិ ន វប្បីយតិ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘វនបត្ថន្តិ ទូរានមេតំ សេនាសនានំ អធិវចន’’ន្តិ ‘‘វនបត្ថន្តិ វនសណ្ឌានមេតំ សេនាសនានំ, វនបត្ថន្តិ ភីសនកានមេតំ, វនបត្ថន្តិ សលោមហំសានមេតំ, វនបត្ថន្តិ បរិយន្តានមេតំ វនបត្ថន្តិ ន មនុស្សូបចារានមេតំ សេនាសនានំ អធិវចន’’ន្តិ (វិភ. ៥៣១). តេន វុត្តំ ‘‘គាមូបចារតោ មុត្តានី’’តិអាទិ. បន្តានីតិ បរិយន្តានិ អតិទូរានិ. តេនាហ ‘‘ទូរតរានី’’តិអាទិ. វិហារូបចារេនាតិ វិហារស្ស ឧបចារប្បទេសេន. អទ្ធិកជនស្សាតិ មគ្គគាមិនោ ជនស្ស. មន្ទសទ្ទានីតិ ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទាភាវតោ តនុសទ្ទានិ. មនុស្សេហិ សមាគម្ម ឯកជ្ឈំ បវត្តិតសទ្ទោ និគ្ឃោសោ, តស្ស យស្មា អត្ថោ ទុព្ពិភាវិតោ ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘អវិភាវិតត្ថេន និគ្ឃោសេនា’’តិ. វិគតវាតានីតិ វិគតសទ្ទានិ. ‘‘រហស្ស ករណស្ស យុត្តានី’’តិ ឥមិនាបិ តេសំ ឋានានំ អរញ្ញលក្ខណយុត្តតំ, ជនវិវិត្តតំ, វនវិវិត្តមេវ ច វិភាវេតិ, តថា ‘‘ឯកីភាវស្ស អនុរូបានី’’តិ ឥមិនា.

៥៣. កេនាតិ ហេតុម្ហិ, សហយោគេ ច ករណវចនន្តិ អាហ ‘‘កេន ការណេន កេន បុគ្គលេន សទ្ធិ’’ន្តិ. ឯកោបិ ហិ វិភត្តិនិទ្ទេសោ អនេកត្ថវិភាវនោ ហោតិ, តថា តទ្ធិតត្ថបទសមាហារេតិ.

សំសន្ទនន្តិ អាលាបសល្លាបវសេន កថាសំសន្ទនំ. ញាណព្យត្តភាវន្តិ ព្យត្តញាណភាវំ, សោ បន បរស្ស វចនេ ឧត្តរទានវសេន, បរេន វា វុត្តឧត្តរេ បច្ចុត្តរទានវសេន សិយាតិ អាហ ‘‘ឧត្តរបច្ចុត្តរនយេនា’’តិ. យោ ហិ បរស្ស វចនំ តិបុក្ខលេន នយេន រូបេតិ, តថា បរស្ស រូបនវចនំ ជាតិភាវំ អាបាទេតិ, តស្ស តាទិសំ វចនសភាវំ ញាណវេយ្យត្តិយំ វិភាវេតិ បាកដំ ករោតីតិ. សុញ្ញាគារេសុ នដ្ឋាតិ សុញ្ញាគារេសុ និវាសេសុ នដ្ឋា វិនដ្ឋា អភាវំ គតា. នាស្ស បញ្ញា នស្សេយ្យ តេហិ តេហិ កតបុច្ឆនបដិបុច្ឆននិមិត្តំ នានាបដិភានុប្បត្តិយា វិសារមាបន្នំ បុច្ឆិតំ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេតុំ អសមត្ថតាយ. ឱរោធេយ្យាមាតិ និរុស្សាហំ វិយ ករោន្តា អវរោធេយ្យាម, តំ បរស្ស ឱរោធនំ វាទជាលេន វិនន្ធនំ វិយ ហោតីតិ អាហ ‘‘វិនន្ធេយ្យាមា’’តិ. តទត្ថំ តេន តុច្ឆកុម្ភិនិទស្សនំ កតំ, តំ ព្យតិរេកមុខេន ទស្សេតុំ ‘‘បូរិតឃដោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ.

ពលំ ទីបេន្តោតិ អភូតមេវ អត្តនោ ញាណពលំ បកាសេន្តោ. អសម្ភិន្នន្តិ ជាតិសម្ភេទាភាវេន អសម្ភិន្នំ. អញ្ញជាតិសម្ភេទេ សតិ អស្សតរស្ស អស្សស្ស ជាតភាវោ វិយ សីហស្សបិ សីហថាមាភាវោ សិយាតិ អាហ ‘‘អសម្ភិន្នកេសរសីហ’’ន្តិ. ឋានសោ វាតិ តង្ខណេ ឯវ.

៥៤. ‘‘សុមាគធា នាម នទី’’តិ កេចិ, តំ មិច្ឆាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សុមាគធា នាម បោក្ខរណី’’តិ វត្វា តស្សា បោក្ខរណិភាវស្ស សុត្តន្តរេ អាគតតំ ទស្សេតុំ ‘‘យស្សា តីរេ’’តិអាទិ វុត្តំ. មោរានំ និវាបោ ឯត្ថាតិ មោរនិវាបោ. ព្យធិករណានម្បិ ហិ បទានំ ពាហិរត្ថសមាសោ ហោតិយេវ យថា ‘‘ឧរសិលោមោ’’តិ. អថ វា និវុត្ថំ ឯត្ថាតិ និវាបោ, មោរានំ និវាបោ មោរនិវាបោ, មោរានំ និវាបទិន្នដ្ឋានំ. តេនាហ ‘‘យត្ថ មោរាន’’ន្តិអាទិ. យស្មា និគ្រោធោ តបោជិគុច្ឆវាទោ, សាសនេ ច ភិក្ខូ អត្តកិលមថានុយោគំ វជ្ជេត្វា ភាវនានុយោគេន បរមស្សាសប្បត្តេ វិហរន្តេ បស្សតិ, តស្មា ‘‘កថំ នុ ខោ សមណោ គោតមោ កាយកិលមថេន វិនាវ សាវកេ វិនេតី’’តិ សញ្ជាតសន្ទេហោ ‘‘កោ នាម សោ’’តិអាទិនា ភគវន្តំ បុច្ឆិ. អស្សសតិ អនុសង្កិតបរិសង្កិតោ ហោតិ ឯតេនាតិ អស្សាសោ, បីតិសោមនស្សន្តិ អាហ ‘‘អស្សាសប្បត្តាតិ តុដ្ឋិប្បត្តា សោមនស្សប្បត្តា’’តិ. អធិកោ សេដ្ឋោ អាសយោ និស្សយោ អជ្ឈាសយោតិ អាហ ‘‘ឧត្តមនិស្សយភូត’’ន្តិ. អាទិភូតំ បុរាតនំ សេដ្ឋចរិយំ អាទិព្រហ្មចរិយំ, លោកុត្តរមគ្គន្តិ អត្ថោ. តថា ហេស សព្ពពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសាវកេហិ តេនេវ អាការេន អធិគតោ. តេនាហ ‘‘បុរាណ…បេ… អរិយមគ្គ’’ន្តិ. តថា ហិ តំ ភគវា ‘‘អទ្ទស បុរាណំ មគ្គំ បុរាណមញ្ជស’’ន្តិ អវោច. បូរេត្វា ភាវនាបារិបូរិវសេន. ‘‘បូរេត្វា’’តិ វា ឥទំ ‘‘អជ្ឈាសយំ អាទិព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ ឯត្ថ បាឋសេសោតិ វទន្តិ. ‘‘អជ្ឈាសយំ អាទិព្រហ្មចរិយំ បដិជានន្តិ អស្សាសប្បត្តា’’តិ ឯវំ វា ឯត្ថ យោជនា.

តបោជិគុច្ឆាវាទវណ្ណនា

៥៥. បកតា ហុត្វា វិច្ឆិន្នា វិប្បកតាតិ អាហ ‘‘អនិដ្ឋិតាវ ហុត្វា ឋិតា’’តិ.

៥៦. វីរិយេន បាបជិគុច្ឆនវាទោតិ លូខបដិបត្តិសាធនេន វីរិយេន អត្តតណ្ហាវិនោទនវសេន បាបកស្ស ជិគុច្ឆនវាទោ. ជិគុច្ឆតីតិ ជិគុច្ឆោ, តព្ភាវោ ជេគុច្ឆំ, អធិកំ ជេគុច្ឆំ អធិជេគុច្ឆំ, អតិវិយ បាបជិគុច្ឆនំ, តស្មិំ អធិជេគុច្ឆេ. កាយទឡ្ហីពហុលំ តបតីតិ តបោ, អត្តកិលមថានុយោគវសេន បវត្តំ វីរិយំ, តេន កាយទឡ្ហីពហុលតានិមិត្តស្ស បាបស្ស ជិគុច្ឆនំ, វិរជ្ជនម្បិ តបោជិគុច្ឆាតិ អាហ ‘‘វីរិយេន បាបជិគុច្ឆា’’តិ. ឃាសច្ឆាទនសេនាសនតណ្ហាវិនោទនមុខេន អត្តស្នេហវិរជ្ជនន្តិ អត្ថោ. ឧបរិ វុច្ចមានេសុ នានាការេសុ អចេលកាទិវតេសុ ឯកជ្ឈំ សមាទិន្នានំ បរិសោធនមេវេត្ថ បារិបូរណំ, ន សព្ពេសំ អនវសេសតោ សមាទានំ តស្ស អសម្ភវតោតិ អាហ ‘‘បរិបុណ្ណាតិ បរិសុទ្ធា’’តិ. បរិសោធនញ្ច នេសំ សកសមយសិទ្ធេន នយេន បដិបជ្ជនមេវ. វិបរិយាយេន អបរិសុទ្ធតា វេទិតព្ពា.

៥៧. ‘‘ឯកំ បញ្ហម្បិ ន កថេតី’’តិ បឋមំ អត្តនា បុច្ឆិតបញ្ហស្ស អកថិតត្តា វុត្តំ.

តបនិស្សិតកោតិ អត្តកិលមថានុយោគសង្ខាតំ តបំ និស្សាយ សមាទាយ វត្តនកោ. សីហនាទេតិ សីហនាទសុត្តវណ្ណនាយំ. យស្មា តត្ថ វិត្ថារិតនយេន វេទិតព្ពានិ, តស្មា តស្សា អត្ថប្បកាសនាយ វុត្តនយេនបិ វេទិតព្ពានិ.

ឧបក្កិលេសវណ្ណនា

៥៨. ‘‘សម្មា អាទិយតី’’តិ វត្វា សម្មា អាទិយនញ្ចស្ស ទឡ្ហគ្គាហោ ឯវាតិ អាហ ‘‘ទឡ្ហំ គណ្ហាតី’’តិ. ‘‘សាសនាវចរេនាបិ ទីបេតព្ព’’ន្តិ វត្វា តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯកច្ចោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ, តេន ធុតង្គធរតាមត្តេន អត្តមនតា, បរិបុណ្ណសង្កប្បតា សម្មាបដិបត្តិយា ឧបក្កិលេសោតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ, ន យថាវុត្តតបសមាទានធុតង្គធរតានំ សតិបិ អនិយ្យានិកត្តេ សទិសតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

‘‘ទុវិធស្សាបីតិ ‘អត្តមនោ ហោតិ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ’តិ ច ឯវំ ឧបក្កិលេសភេទេន វុត្តស្ស ទុវិធស្សាបិ តបស្សិនោ’’តិ កេចិ. យស្មា បន អដ្ឋកថាយំ សាសនិកវសេនាបិ អត្ថោ ទីបិតោ, តស្មា ពាហិរកស្ស, សាសនិកស្ស ចាតិ ឯវំ ទុវិធស្សាបិ តបស្សិនោតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តថា ចេវ ហិ ឧបរិបិ អត្ថវណ្ណនំ វក្ខតីតិ. ឯត្តាវតាតិ យទិទំ ‘‘កោ អញ្ញោ មយា សទិសោ’’តិ ឯវំ អតិមានស្ស, អនិដ្ឋិតកិច្ចស្សេវ ច ‘‘អលមេត្តាវតា’’តិ ឯវំ អតិមានស្ស ច ឧប្បាទនំ, ឯត្តាវតា.

ឧក្កំសតីតិ ឧក្កដ្ឋំ ករោតិ. ឧក្ខិបតីតិ អញ្ញេសំ ឧបរិ ខិបតិ, បគ្គណ្ហាតីតិ អត្ថោ. បរំ សំហារេតីតិ បរំ សំហរំ និហីនំ ករោតិ. អវក្ខិបតីតិ អធោ ខិបតិ, អវមញ្ញតីតិ អត្ថោ.

មានមទករណេនាតិ មានសង្ខាតស្ស មទស្ស ករណេន ឧប្បាទនេន. មុច្ឆិតោ ហោតីតិ មុច្ឆាបន្នោ ហោតិ, សា បន មុច្ឆាបត្តិ អភិជ្ឈាសីលព្ពតបរាមាសកាយគន្ថេហិ គធិតចិត្តតា, តត្ថ ច អតិលគ្គភាវោតិ អាហ ‘‘គធិតោ អជ្ឈោសន្នោ’’តិ. បមជ្ជនញ្ចេត្ថ បមជ្ជនមេវាតិ អាហ ‘‘បមាទមាបជ្ជតី’’តិ. កេវលំ ធុតង្គសុទ្ធិកោ ហុត្វា កម្មដ្ឋានំ អននុយុញ្ជន្តោ តាយ ឯវ ធុតង្គសុទ្ធិកតាយ អត្តុក្កំសនាទិវសេន បវត្តេយ្យាតិ ទស្សេតុំ ‘‘សាសនេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ធុតង្គមេវ…បេ… បច្ចេតី’’តិ.

៥៩. តេយេវ បច្ចយា. សុដ្ឋុ កត្វា បដិសង្ខរិត្វា លទ្ធាតិ អាទរគារវយោគេន សក្កច្ចំ អភិសង្ខរិត្វា ទានវសេន ឧបនយវសេន លទ្ធា. វណ្ណភណនន្តិ គុណកិត្តនំ. អស្សាតិ តបស្សិនោ.

៦០. វោទាសន្តិ ព្យាសនំ, វិភជ្ជនន្តិ អត្ថោ. តំ បនេត្ថ វិភជ្ជនំ ទ្វិធា ឥច្ឆិតន្តិ អាហ ‘‘ទ្វេភាគំ អាបជ្ជតី’’តិ. ទ្វេ ភាគេ ករោតិ រុច្ចនារុច្ចនវសេន. គេធជាតោតិ សញ្ជាតគេធោ. មុច្ឆនំ នាម សតិវិប្បវាសេនេវ ហោតិ, ន សតិយា សតីតិ អាហ ‘‘សមុដ្ឋស្សតី’’តិ. អាទីនវមត្តម្បីតិ គធិតាទិភាវេន បរិភោគេ អាទីនវមត្តម្បិ ន បស្សតិ. មត្តញ្ញុតាតិ បរិភោគេ មត្តញ្ញុតា. បច្ចវេក្ខណបរិភោគមត្តម្បីតិ បច្ចវេក្ខណមត្តេន បរិភោគម្បិ ឯកវារំ បច្ចវេក្ខិត្វាបិ បរិភុញ្ជនម្បិ ន ករោតិ.

៦១. វិចក្កសណ្ឋានាតិ វិបុលតមចក្កសណ្ឋានា. សព្ពស្ស ភុញ្ជនតោ អយោកូដសទិសា ទន្តា ឯវ ទន្តកូដំ.អបសាទេតីតិ បសាទេតិ. អចេលកាទិវសេនាតិ អចេលកវតាទិវសេន. លូខាជីវិន្តិ សល្លេខបដិបត្តិយា លូខជីវិកំ.

៦២. តបំ ករោតីតិ ភាវនាមនសិការលក្ខណំ តបំ ចរតិ ចរន្តោ វិយ ហោតិ. ចង្កមំ ឱតរតិ ភាវនំ អនុយុញ្ជន្តោ វិយ. វិហារង្គណំ សម្មជ្ជតិ វត្តបដិបត្តិំ បូរេន្តោ វិយ.

‘‘អាទស្សយមានោ’’តិ វា បាឋោ.

កិញ្ចិ វជ្ជន្តិ កិញ្ចិ កាយិកំ វា វាចសិកំ វា ទោសំ. ទិដ្ឋិគតន្តិ វិបរីតទស្សនំ. អរុច្ចមានន្តិ អត្តនោ សិទ្ធន្តេ បដិក្ខិត្តភាវេន អរុច្ចមានំ. រុច្ចតិ មេតិ ‘‘កប្បតិ មេ’’តិ វទតិ. អនុជានិតព្ពន្តិ តច្ឆាវិបរីតភូតភាវេន ‘‘ឯវមេត’’ន្តិ អនុជានិតព្ពំ. សវនមនោហារិតាយ ‘‘សាធុ សុដ្ឋូ’’តិ អនុមោទិតព្ពំ.

៦៣. កុជ្ឈនសីលតាយ កោធនោ. វុត្តលក្ខណោ ឧបនាហោ ឯតស្ស អត្ថីតិ ឧបនាហី. ឯវំភូតោ ច តំសមង្គី ហោតីតិ ‘‘សមន្នាគតោ ហោតី’’តិ វុត្តំ. ឯស នយោ ឥតោ បរេសុបិ.

អយំ បន វិសេសោ – ឥស្សតិ ឧសូយតីតិ ឧស្សុកី. សឋនំ អសន្តគុណសម្ភាវនំ សឋោ, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ សឋោ. សន្តទោសបដិច្ឆាទនសភាវា មាយា, មាយា ឯតស្ស អត្ថីតិ មាយាវី. គរុដ្ឋានិយានម្បិ បណិបាតាករណលក្ខណំ ថម្ភនំ ថទ្ធំ, តមេត្ថ អត្ថីតិ ថទ្ធោ. គុណេហិ សមានំ, អធិកញ្ច អតិក្កមិត្វា និហីនំ កត្វា មញ្ញនសីលតាយ អតិមានី. អសន្តគុណសម្ភាវនត្ថិកតាសង្ខាតា បាបា លាមកា ឥច្ឆា ឯតស្សាតិ បាបិច្ឆោ. មិច្ឆា វិបរីតា ទិដ្ឋិ ឯតស្សាតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ. ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ, មោឃមញ្ញ’’ន្តិ (ម. និ. ១៨៧, ២០២, ៤២៧; ៣.២៧, ២៩; ឧទា. ៥៥; មហានិ. ២០; នេត្តិ. ៥៨) ឯវំ អត្តនា អត្តាភិនិវិដ្ឋតាយ សតា ទិដ្ឋិ សន្ទិដ្ឋិ, តមេវ បរាមសតីតិ សន្ទិដ្ឋិបរាមាសី. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘សយំ ទិដ្ឋិ សន្ទិដ្ឋី’’តិ វត្ថុវសេន អត្ថោ វុត្តោ. អា ពាឡ្ហំ វិយ ធីយតីតិ អាធានន្តិ អាហ ‘‘ទឡ្ហំ សុដ្ឋុ ឋបិត’’ន្តិ. យថាគហិតំ គាហំ បដិនិស្សជ្ជនសីលោ បដិនិស្សគ្គី, តប្បដិក្ខេបេន ទុប្បដិនិស្សគ្គី. បដិសេធត្ថោ ហិ អយំ ទុ-សទ្ទោ យថា ‘‘ទុប្បញ្ញោ, (ម. និ. ១.៤៤៩) ទុស្សីលោ’’តិ (អ. និ. ៥.២១៣; ១០.៧៥; បារា. ១៩៥; ធ. ប. ៣០៨) ច.

បរិសុទ្ធបបដិកប្បត្តកថាវណ្ណនា

៦៤. ឥធ និគ្រោធ តបស្សីតិ យថានុក្កន្តំ បុរិមបាឡិំ និគមនវសេន ឯកទេសេន ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘ឯវំ ភគវា’’តិអាទិ. គហិតលទ្ធិន្តិ ‘‘អចេលកាទិភាវោ សេយ្យោ, តេន ច សំសារសុទ្ធិ ហោតី’’តិ ឯវំ គហិតលទ្ធិំ. រក្ខិតំ តបន្តិ តាយ លទ្ធិយា សមាទិយិត្វា រក្ខិតំ អចេលកវតាទិតបំ. ‘‘សព្ពមេវ សំកិលិដ្ឋ’’ន្តិ ឥមិនា យំ វក្ខតិ បរិសុទ្ធបាឡិវណ្ណនាយំ ‘‘លូខតបស្សិនោ ចេវ ធុតង្គធរស្ស ច វសេន យោជនា វេទិតព្ពា’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.៦៤), តស្ស បរិកប្បិតរូបស្ស លូខស្ស តបស្សិនោតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោតិ ទស្សេតិ. ‘‘បរិសុទ្ធបាឡិទស្សនត្ថ’’ន្តិ ច ឥមិនា តិត្ថិយានំ វសេន បាឡិ យេវេត្ថ លព្ភតិ, ន បន តទត្ថោតិ ទស្សេតិ. វុត្តវិបក្ខវសេនាតិ វុត្តស្ស អត្ថស្ស បដិបក្ខវសេន, បដិក្ខេបវសេនាតិ អត្ថោ. តស្មិំ ឋានេតិ ហេតុអត្ថេ ភុម្មន្តិ តស្ស ហេតុអត្ថេន ករណវចនេន អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវំ សោ តេនា’’តិអាទិមាហ. ឧត្តរិ វាយមមានោតិ យថាសមាទិន្នេហិ ធុតធម្មេហិ អបរិតុដ្ឋោ, អបរិយោសិតសង្កប្បោ ច ហុត្វា ឧបរិ ភាវនានុយោគវសេន សម្មាវាយាមំ ករោន្តោ.

៦៩. ឥតោ បរន្តិ ឥតោ យថាវុត្តនយតោ បរំ. អគ្គភាវំ វា សារភាវំ វាតិ តបោជិគុច្ឆាយ អគ្គភាវំ វា សារភាវំ វា អជានន្តោ. ‘‘អយមេវស្ស អគ្គភាវោ សារភាវោ’’តិ មញ្ញមានោ ‘‘អគ្គប្បត្តា, សារប្បត្តា ចា’’តិ អាហ.

បរិសុទ្ធតចប្បត្តាទិកថាវណ្ណនា

៧០. យមនំ សំយមនំ យាមោ, ហិំសាទីនំ អករណវសេន ចតុព្ពិធោ យាមោវ ចាតុយាមោ, សោ ឯវ សំវរោ, តេន សំវុតោ គុត្តសព្ពទ្វារោ ចាតុយាមសំវរសំវុតោ. តេនាហ ‘‘ចតុព្ពិធេន សំវរេន បិហិតោ’’តិ. អតិបាតនំ ហិំសនន្តិ អាហ ‘‘បាណំ ន ហនតី’’តិ. លោភចិត្តេន ភាវិតំ សម្ភាវិតន្តិ កត្វា ភាវិតំ នាម បញ្ច កាមគុណា. អយញ្ច តេសុ តេសំយេវ សមុទាចារោ មគ្គោដ្ឋាបកំ វិយាតិ អាហ ‘‘តេសំ សញ្ញាយា’’តិ.

ឯតន្តិ អភិហរណំ, ហីនាយ អនាវត្តនញ្ច. តេនាហ ‘‘សោ អភិហរតីតិ អាទិលក្ខណ’’ន្តិ. អភិហរតីតិ អភិពុទ្ធិំ នេតិ. តេនាហ ‘‘ឧបរូបរិ វឌ្ឍេតី’’តិ. ចក្កវត្តិនាបិ បព្ពជិតស្ស អភិវាទនាទិ ករីយតេវាតិ បព្ពជ្ជា សេដ្ឋា គុណវិសេសយោគតោ, ទោសវិរហិតតោ ច, យតោ សា បណ្ឌិតបញ្ញត្តា វុត្តា. គិហិភាវោ បន និហីនោ តទុភយាភាវតោតិ អាហ ‘‘ហីនាយ គិហិភាវត្ថាយា’’តិ.

៧១. តចប្បត្តាតិ តចំ បត្តា, តចសទិសា ហោតីតិ អត្ថោ.

៧៤. តិត្ថិយានំ វសេនាតិ តិត្ថិយានំ សមយវសេន. នេសន្តិ តិត្ថិយានំ. តន្តិ ទិព្ពចក្ខុំ. សីលសម្បទាតិ សព្ពាការសម្បន្នំ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ. តចសារសម្បត្តិតោតិ តចតបោជិគុច្ឆាយាសារសម្បត្តិតោ. វិសេសភាវន្តិ វិសេសសភាវំ.

អចេលកបាឡិមត្តម្បីតិ អចេលកបាឡិអាគតត្ថមត្តម្បិ នត្ថិ, តស្មា មយំ អនស្សាម វិនដ្ឋាតិ អត្ថោ. អ-ការោ វា និបាតមត្តំ, នស្សាមាតិ វិនស្សាម. កុតោ បរិសុទ្ធបាឡីតិ កុតោ ឯវ អម្ហេសុ បរិសុទ្ធបាឡិអាគតបដិបត្តិ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. សុតិវសេនាបីតិ សោតបថាគមនមត្តេនាបិ ន ជានាម.

និគ្រោធស្សបជ្ឈាយនវណ្ណនា

៧៥. អស្សាតិ សន្ធានស្ស គហបតិស្ស. កក្ខឡន្តិ ផរុសំ. ទុរាសទវចនន្តិ អវត្តព្ពវចនំ. យស្មា ផរុសវចនំ យំ ឧទ្ទិស្ស បយុត្តំ, តស្មិំ ខមាបិតេ ខមាបកស្ស បដិបាកតិកំ ហោតិ, តស្មា ‘‘អយំ មយី’’តិអាទិ វុត្តំ.

៧៦. ពោធត្ថាយ ធម្មំ ទេសេតិ, ន អត្តនោ ពុទ្ធភាវឃោសនត្ថាយ. វាទត្ថាយាតិ បរវាទភញ្ជនវាទត្ថាយ. រាគាទិសមនត្ថាយ ធម្មំ ទេសេតិ, ន អន្តេវាសិកម្យតាយ. ឱឃនិត្ថរណត្ថាយាតិ ចតុរោឃនិត្ថរណត្ថាយ ធម្មំ ទេសេតិ សព្ពសោ ឱរបារាតិណ្ណមាវហត្តា ទេសនាយ. សព្ពកិលេសបរិនិព្ពានត្ថាយ ធម្មំ ទេសេតិ កិលេសានំ លេសេនបិ ទេសនាយ អបរាមដ្ឋភាវតោ.

ព្រហ្មចរិយបរិយោសានាទិវណ្ណនា

៧៧. ឥទំ សព្ពម្បីតិ សត្តវស្សតោ បដ្ឋាយ យាវ ‘‘សត្តាហ’’ន្តិ បទំ, ឥទំ សព្ពម្បិ វចនំ. អសឋោ បន អមាយាវី ឧជុជាតិកោ តិក្ខបញ្ញោ ឧគ្ឃដិតញ្ញូតិ អធិប្បាយោ. សោ ហិ តំមុហុត្តេនេវ អរហត្តំ បត្តុំ សក្ខិស្សតីតិ. វង្កវង្កោតិ កាយវង្កាទីហិបិ វង្កេហិ វង្កោ ជិម្ហោ កុដិលោ. ‘‘សឋំ បនាហំ អនុសាសិតុំ ន សក្កោមី’’តិ ន ឥទំ ភគវា កិលាសុភាវេនេវ វទតិ, អថ ខោ តស្ស អភាជនភាវេនេវ.

៧៨. បកតិយា អាចរិយោតិ យោ ឯវ តុម្ហាកំ ឥតោ បុព្ពេ បកតិយា អាចរិយោ អហោសិ, សោ ឯវ ឥទានិបិ បុព្ពាចិណ្ណវសេន អាចរិយោ ហោតុ, ន មយំ តុម្ហេ អន្តេវាសិកេ កាតុកាមាតិ អធិប្បាយោ. ន មយំ តុម្ហាកំ ឧទ្ទេសេន អត្ថិកា, ធម្មតន្តិ មេវ បន តុម្ហេ ញាបេតុកាមម្ហាតិ អធិប្បាយោ. អាជីវតោតិ ជីវិកាយ វុត្តិតោ. អកុសលាតិ កោដ្ឋាសំ បត្តាតិ អកុសលាតិ តំ តំ កោដ្ឋាសតំយេវ ឧបគតា. កិលេសទរថសម្បយុត្តាតិ កិលេសទរថសហិតា តំសម្ពន្ធនតោ. ជាតិជរាមរណានំ ហិតាតិ ជាតិជរាមរណិយា. សំកិលេសោ ឯត្ថ អត្ថិ, សំកិលេសេ វា និយុត្តាតិ សំកិលេសិកា. វោទានំ វុច្ចតិ វិសុទ្ធិ, តស្ស បច្ចយភូតត្តា វោទានិយា. តថាភូតា ចេតេ វោទាបេន្តីតិ អាហ ‘‘សត្តេ វោទាបេន្តី’’តិ. សិខាប្បត្តា បញ្ញាយ បារិបូរិវេបុល្លតា មគ្គផលវសេនេវ ឥច្ឆិតព្ពាតិ អាហ ‘‘មគ្គបញ្ញា…បេ… វេបុល្លត’’ន្តិ. ឧភោបិ វា ឯតានិ បារិបូរិវេបុល្លានិ. យា ហិ តស្ស បារិបូរី, សា ឯវ វេបុល្លតាតិ. តតោតិ សំកិលេសធម្មប្បហានវោទានធម្មាភិពុទ្ធិហេតុ.

៧៩. ‘‘យថា មារេនា’’តិ នយិទំ និទស្សនវសេន វុត្តំ, អថ ខោ តថាភាវកថនមេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘មារោ កិរា’’តិអាទិ វុត្តំ. អថាតិ មារេន តេសំ បរិយុដ្ឋានប្បត្តិតោ បច្ឆា អញ្ញាសីតិ យោជនា. កស្មា បន ភគវា បគេវ ន អញ្ញាសីតិ? អនាវជ្ជិតត្តា. មារំ បដិពាហិត្វាតិ មារេន តេសុ កតំ បរិយុដ្ឋានំ វិធមេត្វា, ន តេសំ សតិ បយោជនេ ពុទ្ធានំ ទុក្ករំ. សោតិ មគ្គផលុប្បត្តិហេតុ. តេសំ បរិព្ពាជកានំ.

ផុដ្ឋាតិ បរិយុដ្ឋានវសេន ផុដ្ឋា. យត្រាតិ និទ្ធារណេ ភុម្មន្តិ អាហ ‘‘យេសូ’’តិ. អញ្ញាណត្ថន្តិ អាជាននត្ថំ, ឧបសគ្គមត្តញ្ចេត្ថ អា-ការោតិ អាហ ‘‘ជាននត្ថ’’ន្តិ, វីមំសនត្ថន្តិ អត្ថោ. ចិត្តំ នុប្បន្នន្តិ ‘‘ជានាម តាវស្ស ធម្ម’’ន្តិ អាជាននត្ថំ ‘‘ព្រហ្មចរិយំ ចរិស្សាមា’’តិ ឯកស្មិំ ទិវសេ ឯកវារម្បិ តេសំ ចិត្តំ នុប្បន្នំ. សត្តាហោ បន វុច្ចមានោ ឯតេសំ កិំ ករិស្សតីតិ យោជនា. សត្តាហំ បូរេតុន្តិ សត្តាហំ ព្រហ្មចរិយំ បូរេតុំ, ព្រហ្មចរិយវសេន វា សត្តាហំ បូរេតុន្តិ អត្ថោ. បរវាទភិន្ទនន្តិ បរវាទមទ្ទនំ. សកវាទសមុស្សាបនន្តិ សកវាទបគ្គណ្ហនំ. វាសនាយាតិ សច្ចសម្បដិវេធវាសនាយ. នេសន្តិ ច បករណវសេន វុត្តំ. តទញ្ញេសម្បិ ហិ ភគវតោ សម្មុខា, បរម្បរាយ ច ទេវមនុស្សានំ សុណន្តានំ វាសនាយ បច្ចយោ ឯវាតិ. យំ បនេត្ថ អត្ថតោ ន វិភត្តំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

ឧទុម្ពរិកសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា.