៣. ចក្កវត្តិសុត្តវណ្ណនា

អត្តទីបសរណតាវណ្ណនា

៨០. ឧត្តានំ វុច្ចតិ បាកដំ, តប្បដិក្ខេបេន អនុត្តានំ អបាកដំ, បដិច្ឆន្នំ, អបចុរំ, ទុវិញ្ញេយ្យញ្ច. អនុត្តានានំ បទានំ វណ្ណនា អនុត្តានបទវណ្ណនា. ឧត្តានបទវណ្ណនាយ បយោជនាភាវតោ អនុត្តានគ្គហណំ. ‘‘មាតុលា’’តិ ឥត្ថិលិង្គវសេន លទ្ធនាមោ ឯកោ រុក្ខោ, តស្សា អាសន្នប្បទេសេ មាបិតត្តា នគរម្បិ ‘‘មាតុលា’’ ត្វេវ បញ្ញាយិត្ថ. តេន វុត្តំ ‘‘មាតុលាយន្តិ ឯវំ នាមកេ នគរេ’’តិ. អវិទូរេតិ តស្ស នគរស្ស អវិទូរេ.

កាមញ្ចេត្ថ សុត្តេ ‘‘ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, រាជា ទឡ្ហនេមិ នាម អហោសី’’តិអាទិនា អតីតវំសទីបិកា កថា អាទិតោ បដ្ឋាយ អាគតា, ‘‘អឌ្ឍតេយ្យវស្សសតាយុកានំ មនុស្សានំ វស្សសតាយុកា បុត្តា ភវិស្សន្តី’’តិអាទិនា បន សវិសេសំ អនាគតត្ថបដិសំយុត្តា កថា អាគតាតិ វុត្តំ ‘‘អនាគតវំសទីបិកាយ សុត្តន្តកថាយា’’តិ. អនាគតត្ថទីបនញ្ហិ អច្ឆរិយំ, តត្ថាបិ អនាគតស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បដិបត្តិកិត្តនំ អច្ឆរិយតមំ. សមាគមេនាតិ សន្និបាតេន.

‘‘ភត្តគ្គំ អមនាប’’ន្តិអាទិ កេវលំ តេសំ បរិវិតក្កមត្តំ. អមនាបន្តិ អមនុញ្ញំ. ពុទ្ធេសុ កតោ អប្បកោបិ អបរាធោ អប្បកោ ការោ វិយ គរុតរវិបាកោតិ អាហ ‘‘ពុទ្ធេហិ សទ្ធិំ…បេ… សទិសំ ហោតី’’តិ. តត្រាតិ តស្មិំ មាតុលនគរស្ស សមីបេ, តស្សំ វា បរិសាយំ.

អត្តទីបាតិ ឯត្ថ កាមំ យោ បរោ ន ហោតិ, សោ អត្តាតិ សសន្តានោ ‘‘អត្តា’’តិ វុច្ចតិ, ហិតសុខេសិភាវេន បន អត្តនិព្ពិសេសត្តា ធម្មោ ឥធ ‘‘អត្តា’’តិ អធិប្បេតោ. តេនាហ ‘‘អត្តា នាម លោកិយលោកុត្តរោ ធម្មោ’’តិ. ទ្វិធា អាបោ គតោ ឯត្ថាតិ ទីបោ, ឱឃេន អនជ្ឈោត្ថតោ ភូមិភាគោ. ឥធ បន កាមោឃាទីហិ អនជ្ឈោត្ថរណីយត្តា ទីបោ វិយាតិ ទីបោ, អត្តា ទីបោ បតិដ្ឋា ឯតេសន្តិ អត្តទីបា. តេនាហ ‘‘អត្តានំ ទីប’’ន្តិអាទិ. ទីបភាវោ ចេត្ថ បដិសរណតាតិ អាហ ‘‘ឥទំ តស្សេវ វេវចន’’ន្តិ. អញ្ញសរណបដិក្ខេបវចនន្តិ អញ្ញសរណភាវបដិក្ខេបវចនំ. ឥទញ្ហិ ន អញ្ញំ សរណំ កត្វា វិហរណស្សេវ បដិក្ខេបវចនំ, អថ ខោ អញ្ញស្ស សរណសភាវស្សេវ បដិក្ខេបវចនំ តប្បដិក្ខេបេ ច តេន ឥតរស្សាបិ បដិក្ខេបសិទ្ធិតោ. តេនាហ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ. ឥទានិ តមេវត្ថំ សុត្តន្តរេន សាធេតុំ ‘‘វុត្តម្បិ ចេត’’ន្តិអាទិ. យទិ ឯត្ថ បាកតិកោ អត្តា ឥច្ឆិតោ, កថំ តស្ស ទីបសរណភាវោ, តស្មា អធិប្បាយិកោ ឯត្ថ អត្តា ភវេយ្យាតិ បុច្ឆតិ ‘‘កោ បនេត្ថ អត្តា នាមា’’តិ. ឥតរោ យថាធិប្បេតំ អត្តានំ ទស្សេន្តោ ‘‘លោកិយលោកុត្តរោ ធម្មោ’’តិ. ទុតិយវារោបិ បឋមវារស្សេវ បរិយាយភាវេន ទេសិតោតិ ទស្សេតុំ ‘‘តេនាហា’’តិអាទិ វុត្តំ.

គោចរេតិ ភិក្ខូនំ គោចរដ្ឋានភូតេ. តេនាហ ‘‘ចរិតុំ យុត្តដ្ឋានេ’’តិ. សកេតិ កថំ បនាយំ ភិក្ខូនំ សកោតិ អាហ ‘‘បេត្តិកេ វិសយេ’’តិ. បិតិតោ សម្មាសម្ពុទ្ធតោ អាគតត្តា ‘‘អយំ តុម្ហាកំ គោចរោ’’តិ តេន ឧទ្ទិដ្ឋត្តា បេត្តិកេ វិសយេតិ. ចរន្តន្តិ សាមិអត្ថេ ឧបយោគវចនន្តិ អាហ ‘‘អយមេវត្ថោ’’តិ, ចរន្តានន្តិ ច អត្ថោ, តេនាយំ វិភត្តិវិបល្លាសេនបិ វចនវិបល្លាសេនបីតិ ទស្សេតិ. កិលេសមារស្ស ឱតារាលាភេនេវ ឥតរមារានម្បិ ឱតារាលាភោ វេទិតព្ពោ. អយំ បនត្ថោតិ គោចរេ ចរណំ សន្ធាយាហ, វត្ថុ បន ព្យតិរេកមុខេន អាគតំ.

សកុណេ ហន្តីតិ សកុណគ្ឃិ, មហាសេនសកុណោ. អជ្ឈប្បត្តាតិ អភិភវនវសេន បត្តា ឧបគតា. ន ម្យាយន្តិ មេ អយំ សកុណគ្ឃិ នាលំ អភវិស្ស. នង្គលកដ្ឋករណន្តិ នង្គលេន កសិតប្បទេសោ. លេឌ្ឌុដ្ឋានន្តិ លេឌ្ឌូនំ ឧដ្ឋបិតដ្ឋានំ. សកេ ពលេតិ អត្តនោ ពលហេតុ. អបត្ថទ្ធាតិ អវគាឡ្ហត្ថម្ភា សញ្ជាតត្ថម្ភា. អស្សរមានាតិ អវ្ហាយន្តី.

មហន្តំ លេឌ្ឌុន្តិ នង្គលេន ភិន្នដ្ឋានេ សុក្ខតាយ តិខិណសិង្គអយោឃនសទិសំ មហន្តំ លេឌ្ឌុំ. អភិរុហិត្វាតិ តស្ស អធោភាគេន អត្តនា បវិសិត្វា និលីនយោគ្គប្បទេសំ សល្លក្ខេត្វា តស្សុបរិ ចង្កមន្តោ អស្សរមានោ អដ្ឋាសិ. ‘‘ឯហិ ខោ’’តិអាទិ តស្ស អស្សរមានាការទស្សនំ. សន្នយ្ហាតិ វាតគ្គហណវសេន ឧភោ បក្ខេ សមំ ឋបេត្វា. បច្ចុបាទីតិ បាវិសិ. តត្ថេវាតិ យត្ថ បុព្ពេ លាបោ ឋិតោ, តត្ថេវ លេឌ្ឌុម្ហិ. ឧរន្តិ អត្តនោ ឧរប្បទេសំ. បច្ចតាឡេសីតិ បតិ អតាឡេសិ សារម្ភវសេន វេគេន គន្ត្វា បហរណតោ វិធារេន្តី បតាឡេសិ. អារម្មណន្តិ បច្ចយំ. ‘‘អវសរ’’ន្តិ កេចិ.

‘‘កុសលាន’’ន្តិ ឯវំ បវត្តាយ ទេសនាយ កោ អនុសន្ធិ? យថាអនុសន្ធិ ឯវ. អាទិតោ ហិ ‘‘អត្តទីបា, ភិក្ខវេ, វិហរថា’’តិអាទិនា (ទី. និ. ៣.៨០) យេវ អត្តធម្មបរិយាយេន លោកិយលោកុត្តរធម្មា គហិតា, តេ យេវេត្ថ កុសលគ្គហណេន គហិតាតិ. អនវជ្ជលក្ខណានន្តិ អវជ្ជបដិបក្ខសភាវានំ. ‘‘អវជ្ជរហិតសភាវាន’’ន្តិ កេចិ. តត្ថ បុរិមេ អត្ថវិកប្បេ វិបាកធម្មធម្មា ឯវ គហិតា, ទុតិយេ បន វិបាកធម្មាបិ. យទិ ឯវំ, កថំ តេសំ សមាទាយ វត្តនន្តិ? ន ខោ បនេតំ ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ ‘‘វិបាកធម្មា សីលាទិ វិយ សមាទាយ វត្តិតព្ពា’’តិ. សមាទានន្តិ បន អត្តនោ សន្តានេ សម្មា អាទានំ បច្ចយវសេន បវត្តិ យេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. វិបាកធម្មា ហិ បច្ចយវិសេសេហិ សត្តសន្តានេ សម្មទេវ អាហិតា អាយុអាទិសម្បត្តិវិសេសភូតា ឧបរូបរិកុសលវិសេសុប្បត្តិយា ឧបនិស្សយា ហោន្តីតិ វទន្តិ. បុញ្ញំ បវឌ្ឍតីតិ ឯត្ថ បុញ្ញន្តិ ឧត្តរបទលោបេនាយំ និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘បុញ្ញផលំ វឌ្ឍតី’’តិ. បុញ្ញផលន្តិ ច ឯកទេសសរូបេកសេសេន វុត្តំ ‘‘បុញ្ញញ្ច បុញ្ញផលញ្ច បុញ្ញផល’’ន្តិ អាហ ‘‘ឧបរូបរិ បុញ្ញម្បិ បុញ្ញវិបាកោបិ វេទិតព្ពោ’’តិ.

‘‘មាតាបិតូន’’ន្តិអាទិ និទស្សនមត្តំ, តស្មា អញ្ញម្បិ ឯវរូបំ ហេតូបនិស្សយំ កុសលំ ទដ្ឋព្ពំ. សិនេហវសេនាតិ ឧបនិស្សយភូតស្ស សិនេហស្ស វសេន, ន សម្បយុត្តស្ស. ន ហិ សិនេហសម្បយុត្តំ នាម កុសលំ អត្ថិ. មុទុមទ្ទវចិត្តន្តិ មេត្តាវសេន អតិវិយ មទ្ទវន្តំ ចិត្តំ. យថា មត្ថកប្បត្តំ វដ្ដគាមិកុសលំ ទស្សេតុំ ‘‘មាតាបិតូនំ …បេ… មុទុមទ្ទវចិត្ត’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវំ មត្ថកប្បត្តមេវ វិវដ្ដគាមិកុសលំ ទស្សេតុំ ‘‘ចត្តារោ សតិ…បេ… ពោធិបក្ខិយធម្មា’’តិ វុត្តំ. តទញ្ញេបិ បន ទានសីលាទិធម្មា វដ្ដស្ស ឧបនិស្សយភូតា វដ្ដគាមិកុសលំ វិវដ្ដស្ស ឧបនិស្សយភូតា វិវដ្ដគាមិកុសលន្តិ វេទិតព្ពា. បរិយោសានន្តិ ផលវិសេសាវហតាយ ផលទាយ កោដិ សិខាប្បត្តិ, ទេវលោកេ ច បវត្តិសិរិវិភវោតិ បរិយោសានំ ‘‘មនុស្សលោកេ’’តិ វិសេសិតំ, មនុស្សលោកវសេនេវ ចាយំ ទេសនា អាគតាតិ. មគ្គផលនិព្ពានសម្បត្តិ បរិយោសានន្តិ យោជនា. វិវដ្ដគាមិកុសលស្ស វិបាកំ សុត្តបរិយោសានេ ទស្សិស្សតិ ‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, សង្ខោ នាម រាជា’’តិអាទិនា (ទី. និ. ៣.១០៨).

ទឡ្ហនេមិចក្កវត្តិរាជកថាវណ្ណនា

៨១. ឥធាតិ ឥមស្មិំ ‘‘កុសលានំ, ភិក្ខវេ, ធម្មាន’’ន្តិអាទិនា (ទី. និ. ៣.១១០) សុត្តទេសនាយ អារទ្ធដ្ឋានេ វដ្ដវិវដ្ដគាមិភាវេន សាធារណេ កុសលគ្គហណេ. តត្ថ វដ្ដគាមិកុសលានុសន្ធិវសេន ‘‘ភូតបុព្ពំ ភិក្ខវេ’’តិ ទេសនំ អារភិ, អារភន្តោ ច ទេសិយមានមត្តំ. ធម្មបដិគ្គាហកានំ ភិក្ខូនំ សង្ខេបតោ ឯវំ ទីបេត្វា អារភីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ភិក្ខវេ’’តិអាទិ វុត្តំ, បឋមំ តថា អទីបេន្តោបិ ភគវា អត្ថតោ ទីបេតិ វិយាតិ អធិប្បាយោ.

៨២. ឦសកម្បីតិ អប្បមត្តកម្បិ. អវសក្កិតន្តិ ឱគតភដ្ឋំ. នេមិអភិមុខន្តិ នេមិប្បទេសស្ស សម្មុខា. ពន្ធិំសុ ចក្ករតនស្ស ឱសក្កិតានោសក្កិតភាវំ ជានិតុំ. តទេតន្តិ យថាវុត្តដ្ឋានា ចវនំ. អតិពលវទោសេតិ រញ្ញោ ពលវតិ អនត្ថេ ឧបដ្ឋិតេ សតិ.

អប្បមត្តោតិ រញ្ញោ អាណាយ បមាទំ អករោន្តោ.

ឯកសមុទ្ទបរិយន្តមេវាតិ ជម្ពុទីបមេវ សន្ធាយ វទតិ. សោ ឧត្តរតោ អស្សកណ្ណបព្ពតេន បរិច្ឆិន្នំ ហុត្វា អត្តានំ បរិក្ខិបិត្វា ឋិតឯកសមុទ្ទបរិយន្តោ. បុញ្ញិទ្ធិវសេនាតិ ចក្កវត្តិភាវាវហាយ បុញ្ញិទ្ធិយា វសេន.

៨៣. ឯវំ កត្វាតិ កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា. សុកតំ កម្មន្តិ ទសកុសលកម្មបថមេវ វទតិ.

‘‘ទសវិធំ, ទ្វាទសវិធ’’ន្តិ ច វុត្តវិភាគោ បរតោ អាគមិស្សតិ. បូរេន្តេនេវាតិ បូរេត្វា ឋិតេនេវ. និទ្ទោសេតិ ចក្កវត្តិវត្តស្ស បដិបក្ខភូតានំ ទោសានំ អបគមនេ និទ្ទោសេ. ចក្កវត្តីនំ វត្តេតិ ចក្កវត្តិរាជូហិ វត្តិតព្ពវត្តេ. ភាវិនិ ភូតេ វិយ ហិ ឧបចារោ យថា ‘‘អគមា រាជគហំ ពុទ្ធោ’’តិ (សុ. និ. ៤១០). អធិគតចក្កវត្តិភាវាបិ ហិ តេ តត្ថ វត្តន្តេវាតិ តថា វុត្តំ.

ចក្កវត្តិអរិយវត្តវណ្ណនា

៨៤. អញ្ញថា វត្តិតុំ អទេន្តោ សោ ធម្មោ អធិដ្ឋានំ ឯតស្សាតិ តទធិដ្ឋានំ, តេន តទធិដ្ឋានេន ចេតសា. សក្ករោន្តោតិ អាទរកិរិយាវសេន ករោន្តោ. តេនាហ ‘‘យថា’’តិអាទិ. គរុំ ករោន្តោតិ បាសាណច្ឆត្តំ វិយ គរុករណវសេន គរុំ ករោន្តោ. តេនេវាហ ‘‘តស្មិំ គារវុប្បត្តិយា’’តិ. មានេន្តោតិ សម្ភាវនាវសេន មនេន បិយាយន្តោ. តេនាហ ‘‘តមេវា’’តិអាទិ. ឯវំ បូជយតោ អបចាយតោ ឯវញ្ច យថាវុត្តសក្ការាទិសម្ភវោតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘តំ អបទិសិត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘ធម្មាធិបតិភូតោ អាគតភាវេនា’’តិ ឥមិនា យថាវុត្តធម្មស្ស ជេដ្ឋកភាវេន បុរិមបុរិមតរអត្តភាវេសុ សក្កច្ច សមុបចិតភាវំ ទស្សេតិ. ‘‘ធម្មវសេនេវ សព្ពកិរិយានំ ករណេនា’’តិ ឯតេន ឋាននិសជ្ជាទីសុ យថាវុត្តធម្មនិន្នបោណបព្ភារភាវំ ទស្សេតិ. អស្សាតិ រក្ខាវរណគុត្តិយា. បរំ រក្ខន្តោ អញ្ញំ ទិដ្ឋធម្មិកាទិអនត្ថតោ រក្ខន្តោ តេនេវ បរត្ថសាធនេន ខន្តិអាទិគុណេន អត្តានំ តតោ ឯវ រក្ខតិ. មេត្តចិត្តតាតិ មេត្តចិត្តតាយ. និវាសនបារុបនគេហាទីនំ សីតុណ្ហាទិបដិពាហនេន អាវរណំ. អន្តោ ជនស្មិន្តិ អព្ភន្តរភូតេ បុត្តទារាទិជនេ.

‘‘សីលសំវរេ បតិដ្ឋាបេហី’’តិ ឥមិនា រក្ខំ ទស្សេតិ, ‘‘វត្ថគន្ធមាលាទីនិ ទេហី’’តិ ឥមិនា អាវរណំ, ឥតរេន គុត្តិំ. ភត្តវេតនសម្បទានេនបីតិ បិ-សទ្ទេន សីលសំវរេ បតិដ្ឋាបនាទីនិ សម្បិណ្ឌេតិ. ឯសេវ នយោ ឥតោ បរេសុបិ បិ-សទ្ទគ្គហណេសុ. និគមោ និវាសោ ឯតេសន្តិ នេគមា, ឯវំ ជានបទាតិ អាហ ‘‘និគមវាសិនោ’’តិអាទិ.

នវវិធា មានមទាតិ ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិអាទិ (សំ. និ. ៤.១០៨; ធ. ស. ១១២១; វិភ. ៨៦៦; មហានិ. ២១, ១៧៨) នយប្បវត្តិយា នវវិធា មានសង្ខាតា មទា. មានោ ឯវ ហេត្ថ បមជ្ជនាការេន បវត្តិយា មានមទោ. សោភនេ កាយិកវាចសិកកម្មេ រតោតិ សូរតោ ឧ-ការស្ស ទីឃំ កត្វា, តស្ស ភាវោ សោរច្ចំ, កាយិកវាចសិកោ អវីតិក្កមោ, សព្ពំ វា កាយវចីសុចរិតំ. សុដ្ឋុ ឱរតោតិ សោរតោ, តស្ស ភាវោ សោរច្ចំ, យថាវុត្តមេវ សុចរិតំ. រាគាទីនន្តិ រាគទោសមោហមានាទីនំ. ទមនាទីហីតិ ទមនសមនបរិនិព្ពាបនេហិ. ឯកមត្តានន្តិ ឯកំ ចិត្តំ, ឯកច្ចំ អត្តនោ ចិត្តន្តិ អត្ថោ. រាគាទីនញ្ហិ បុព្ពភាគិយំ ទមនាទិបច្ចេកំ ឥច្ឆិតព្ពំ, ន មគ្គក្ខណេ វិយ ឯកជ្ឈំ បដិសង្ខានមុខេន បជហនតោ. ឯកមត្តានន្តិ វា វិវេកវសេន ឯកំ ឯកាកិនំ អត្តានំ. កាលេ កាលេតិ តេសំ សន្តិកំ ឧបសង្កមិតព្ពេ កាលេ កាលេ.

ឥធ ឋត្វាតិ ‘‘ឥទំ ខោ, តាត, ត’’ន្តិ ឯវំ និគមនវសេន វុត្តដ្ឋានេ ឋត្វា. វត្តន្តិ អរិយចក្កវត្តិវត្តំ. សមានេតព្ពន្តិ ‘‘ទសវិធំ, ទ្វាទសវិធ’’ន្តិ ច ហេដ្ឋា វុត្តគណនាយ ច សមានំ កាតព្ពំ អនូនំ អនធិកំ កត្វា ទស្សេតព្ពំ. អធម្មរាគស្សាតិ អយុត្តដ្ឋានេ រាគស្ស. វិសមលោភស្សាតិ យុត្តដ្ឋានេបិ អតិវិយ ពលវភាវេន បវត្តលោភស្ស.

ចក្ករតនបាតុភាវវណ្ណនា

៨៥. វត្តមានស្សាតិ បរិបុណ្ណេ ចក្កវត្តិវត្តេ វត្តមានស្ស, នោ អបរិបុណ្ណេតិ អាហ ‘‘បូរេត្វា វត្តមានស្សា’’តិ. កិត្តាវតា បនស្ស បារិបូរី ហោតីតិ? តត្ថ ‘‘កតាធិការស្ស តាវ ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទេន ទ្វាទសហិបិ សំវច្ឆរេហិ បូរតិ, បញ្ចវីសតិយា, បញ្ញាសាយ វា សំវច្ឆរេហិ. អយញ្ច ភេទោ ធម្មច្ឆន្ទស្សបិ តិក្ខមជ្ឈមុទុតាវសេន, ឥតរស្ស តតោ ភិយ្យោបី’’តិ វទន្តិ.

ទុតិយាទិចក្កវត្តិកថាវណ្ណនា

៩០. អត្តនោ មតិយាតិ បរម្បរាគតំ បុរាណំ តន្តិំ បវេណិំ លង្ឃិត្វា អត្តនោ ឥច្ឆិតាការេន. តេនាហ ‘‘បោរាណក’’ន្តិអាទិ.

ន បព្ពន្តីតិ សមិទ្ធិយា ន បូរេន្តិ, ផីតា ន ហោន្តីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ន វឌ្ឍន្តី’’តិ. តថា ចាហ ‘‘កត្ថចិ សុញ្ញា ហោន្តី’’តិ. តត្ថ តត្ថ រាជកិច្ចេ រញ្ញា អមា សហ វត្តន្តីតិ អមច្ចា, យេហិ វិនា រាជកិច្ចំ នប្បវត្តតិ. បរម្បរាគតា ហុត្វា រញ្ញោ បរិសាយ ភវាតិ បារិសជ្ជា. តេនាហ ‘‘បរិសាវចរា’’តិ. តស្មិំ ឋានន្តរេ ឋបិតា ហុត្វា រញ្ញោ អាយំ, វយញ្ច យាថាវតោ គណេន្តីតិ គណកា. ជាតិកុលសុតាចារាទិវសេន បុថុត្តំ គតត្តា មហតី មត្តា ឯតេសន្តិ មហាមត្តា, តេ បន មហានុភាវា អមច្ចា ឯវាតិ អាហ ‘‘មហាអមច្ចា’’តិ. យេ រញ្ញោ ហត្ថានីកាទីសុ អវដ្ឋិតា, តេ អនីកដ្ឋាតិ អាហ ‘‘ហត្ថិអាចរិយាទយោ’’តិ. មន្តំ បញ្ញំ អសិតា ហុត្វា ជីវន្តីតិ មន្តស្សាជីវិនោ, មតិសជីវាតិ អត្ថោ, យេ តត្ថ តត្ថ រាជកិច្ចេ ឧបទេសទាយិនោ. តេនាហ ‘‘មន្តា វុច្ចតិ បញ្ញា’’តិអាទិ.

អាយុវណ្ណាទិបរិហានិកថាវណ្ណនា

៩១. ពលវលោភត្តាតិ ‘‘ឥមស្មិំ លោកេ ឥទានិ ទលិទ្ទមនុស្សា នាម ពហូ, តេសំ សព្ពេសំ ធនេ អនុប្បទិយមានេ មយ្ហំ កោសស្ស បរិក្ខយោ ហោតី’’តិ ឯវំ ឧប្បន្នពលវលោភត្តា. ឧបរូបរិភូមីសូតិ ឆកាមសគ្គសង្ខាតាសុ ឧបរូបរិកាមភូមីសុ. កម្មស្ស ផលំ អគ្គំ នាម, តំ បនេត្ថ ឧទ្ធគាមីតិ អាហ ‘‘ឧទ្ធំ អគ្គំ អស្សា’’តិ. សគ្គេ និយុត្តា, សគ្គប្បយោជនាតិ វា សោវគ្គិកា. ទសន្នំ វិសេសានន្តិ ទិព្ពអាយុវណ្ណយសសុខអាធិបតេយ្យានញ្ចេវ ទិព្ពរូបាទីនញ្ច ផលវិសេសានំ. វណ្ណគ្គហណេន ចេត្ថ សកោ អត្តភាវវណ្ណោ គហិតោ, រូបគ្គហណេន ពហិទ្ធា រូបារម្មណំ.

៩២. សុដ្ឋុ និសិទ្ធន្តិ យថាយំ ឥមិនា អត្តភាវេន អទិន្នំ អាទាតុំ ន សក្កោតិ, ឯវំ សម្មទេវ តតោ និសេធិតំ កត្វា. មូលហតន្តិ ជីវិតា វោរោបនេន មូលេ ឯវ ហតំ.

៩៦. រាគវសេន ចរណំ ចរិត្តំ, ចរិត្តមេវ ចារិត្តំ, មេថុនន្តិ អធិប្បាយោ, តំ បន ‘‘បរេសំ ទារេសូ’’តិ វុត្តត្តា ‘‘មិច្ឆាចារ’’ន្តិ អាហ.

១០០. បច្ចនីកទិដ្ឋីតិ ‘‘អត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិកាយ (ម. និ. ១.៤៤១; ២.៩៤; វិភ. ៧៩៣) សម្មាទិដ្ឋិយា បដិបក្ខភូតា ទិដ្ឋិ.

១០១. មាតុច្ឆាទិកា ឧបរិ សយមេវ វក្ខតិ. អតិពលវលោភោតិ អតិវិយ ពលវា ពហលកិលេសោ, យេន អកាលេ, អទេសេ ច បវត្តតិ. មិច្ឆាធម្មោតិ មិច្ឆា វិបរីតោ អវិសភាគវត្ថុកោ លោភធម្មោ. តេនាហ ‘‘បុរិសាន’’ន្តិអាទិ.

តស្ស ភាវោតិ យេន មេត្តាករុណាបុព្ពង្គមេន ចិត្តេន បុគ្គលោ ‘‘មត្តេយ្យោ’’តិ វុច្ចតិ, សោ តស្ស យថាវុត្តចិត្តុប្បាទោ, តំសមុដ្ឋានា ច កិរិយា មត្តេយ្យតា. តេនាហ ‘‘មាតរិ សម្មា បដិបត្តិយា ឯតំ នាម’’ន្តិ. យា សម្មា បជ្ជិតព្ពេ សម្មា អប្បដិបត្តិ, សោបិ ទោសោ អគារវកិរិយាទិភាវតោ. វិប្បដិបត្តិយំ បន វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ អាហ ‘‘តស្សា អភាវោ ចេវ តប្បដិបក្ខតា ច អមត្តេយ្យតា’’តិ. កុលេ ជេដ្ឋានន្តិ អត្តនោ កុលេ វុទ្ធានំ មហាបិតុចូឡបិតុជេដ្ឋកភាតិកាទីនំ.

ទសវស្សាយុកសមយវណ្ណនា

១០៣. ‘‘យ’’ន្តិ ឥមិនា សមយោ អាមដ្ឋោ, ភុម្មត្ថេ ចេតំ បច្ចត្តវចនន្តិ អាហ ‘‘យស្មិំ សមយេ’’តិ. អលំ បតិនោតិ អលំបតេយ្យា. តស្សា បរិយត្តតា ភរិយាភាវេនាតិ អាហ ‘‘ទាតុំ យុត្តា’’តិ. អគ្គរសានីតិ មធុរភាវេន, ភេសជ្ជភាវេន ច អគ្គភូតរសានិ.

ទិប្បិស្សន្តីតិ បដិបក្ខភាវេន សមុជ្ជលិស្សន្តិ. តេនាហ ‘‘កុសលន្តិបិ ន ភវិស្សតី’’តិ. អហោ បុរិសោតិ មាតាទីសុបិ ឦទិសោ, អញ្ញេសំ កេសំ កិំ វិស្សជ្ជេស្សតិ, អហោ តេជវបុរិសោតិ.

គេហេ មាតុគាមំ វិយាតិ អត្តនោ គេហេ ទាសិភរិយាភូតមាតុគាមំ វិយ. មិស្សីភាវន្តិ មាតាទីសុ ភរិយាយ វិយ ចារិត្តសង្ករំ.

ពលវកោបោតិ ហន្តុកាមតាវសេន ឧប្បត្តិយា ពលវកោបោ. អាឃាតេតីតិ អាហនតិ, អត្តនោ កក្ខឡផរុសភាវេន ចិត្តំ វិពាធតីតិ អត្ថោ. និស្សយទហនរសោ ហិ ទោសោ. ព្យាបាទេតីតិ វិនាសេតិ, មនោបទូសនតោ មនស្ស បកោបនតោ. តិព្ពន្តិ តិក្ខំ, សា បនស្ស តិក្ខតា សរីរេ អវហន្តេបិ សិនេហវត្ថុំ លង្ឃិត្វាបិ បវត្តិយា វេទិតព្ពាតិ អាហ ‘‘បិយមានស្សបី’’តិអាទិ.

១០៤. កប្បវិនាសោ កប្បោ ឧត្តរបទលោបេន, អន្តរាវ កប្បោ អន្តរកប្បោ. តណ្ហាទិភេទោ កប្បោ ឯតស្ស អត្ថីតិ កប្បោ, សត្តលោកោតិ អាហ ‘‘អន្តរាវ លោកវិនាសោ’’តិ. ស្វាយំ អន្តរកប្បោ កតិវិធោ, កថញ្ចស្ស សម្ភវោ, កិំ គតិកោតិ អន្តោគធំ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘អន្តរកប្បោ ច នាមា’’តិអាទិ. លោភុស្សទាយាតិ លោភាធិកាយ បជាយ វត្តមានាយ.

ឯវំ ចិន្តយិំសូតិ បុព្ពេ យថានុស្សវានុស្សរណេន, អត្តនោ ច អាយុវិសេសស្ស លភនតោ. គុម្ពលតាទីហិ គហនំ ឋានន្តិ គុម្ពលតាទីហិ សញ្ឆន្នតាយ គហនភូតំ ឋានំ. រុក្ខេហិ គហនន្តិ រុក្ខេហិ និរន្តរនិចិតេហិ គហនភូតំ. នទីវិទុគ្គន្តិ ឆិន្នតដាហិ នទីហិ ឱរតោ, បារតោ ច វិទុគ្គំ. តេនាហ ‘‘នទីន’’ន្តិអាទិ. បព្ពតេហិ វិសមំ បព្ពតន្តរំ. បព្ពតេសុ វា ឆិន្នតដេសុ ទុរារោហំ វិសមដ្ឋានំ. សភាគេតិ ជីវនវសេន សមានភាគេ សទិសេ ករិស្សន្តិ.

អាយុវណ្ណាទិវឌ្ឍនកថាវណ្ណនា

១០៥. អាយតន្តិ វា ទីឃំ ចិរកាលិកំ. មរណវសេន ហិ ញាតិក្ខយោ អាយតោ អបុនរាវត្តនតោ, ន រាជភយាទិនា ឧក្កមនវសេន បុនរាវត្តិយាបិ តស្ស លព្ភនតោ. ឱសក្កេយ្យាមាតិ ឱរមេយ្យាម. វិរមណម្បិ អត្ថតោ បជហនមេវ បរិច្ចជនភាវតោតិ អាហ ‘‘បជហេយ្យាមាតិ អត្ថោ’’តិ. សីលគព្ភេ វឌ្ឍិតត្តាតិ មាតុ, បិតុ ច សីលវន្តតាយ តទវយវភូតេ គព្ភេ វឌ្ឍិ ‘‘សីលគព្ភេ វឌ្ឍិតា’’តិ វុត្តា, ឯតេន ឧតុអាហារស្ស វិយ តទញ្ញស្សាបិ ពាហិរស្ស បច្ចយស្ស វសេន សត្តសន្តានស្ស វិសេសាធានំ ហោតីតិ ទស្សេតិ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ ព្រហ្មជាលដីកាយំ (ទី. និ. ដី. ១.៧) វុត្តមេវ. ខេត្តវិសុទ្ធិយាតិ អធិដ្ឋានភូតវត្ថុវិសុទ្ធិយា. ននុ ច តំ វិសេសាធានំ ជាយមានំ រូបសន្តតិយា ឯវ ភវេយ្យាតិ? សច្ចមេតំ, រូបសន្តតិយា បន តថា អាហិតវិសេសាយ អរូបសន្តតិបិ លទ្ធូបការា ឯវ ហោតិ តប្បដិពទ្ធវុត្តិភាវតោ. យថា កពឡីការាហារេន ឧបត្ថម្ភិតេ រូបកាយេ សព្ពោបិ អត្តភាវោ អនុគ្គហិតោ ឯវ នាម ហោតិ, យថា បន រញ្ញោ ចក្កវត្តិនោ បុញ្ញវិសេសំ ឧបនិស្សាយ តស្ស ឥត្ថិរតនាទីនំ អនញ្ញសាធារណា តេ តេ វិសេសា សម្ភវន្តិ តព្ភាវេ ភាវតោ, តទភាវេ ច អភាវតោ, ឯវមេវ តស្មិំ កាលេ មាតាបិតូនំ យថាវុត្តបុញ្ញវិសេសំ ឧបនិស្សាយ តេសំ បុត្តានំ ជាយមានានំ ទីឃាយុកតា ខេត្តវិសុទ្ធិយាវ ហោតីតិ វេទិតព្ពា សំវេគធម្មឆន្ទាទិសមុបព្រូហិតាយ តទា តេសំ កុសលចេតនាយ តថា ឧឡារភាវេន សមុប្បជ្ជនតោ. ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ មនុស្សលោកេ, តត្ថាតិ យថាវុត្តំ កុសលធម្មំ សមាទាយ វត្តមានេ សត្តនិកាយេ. តត្ថេវាតិ តស្មិំយេវ សត្តនិកាយេ. ‘‘អត្តនោវ សីលសម្បត្តិយា’’តិ វុត្តំ សសន្តតិបរិយាបន្នស្ស ធម្មស្ស តត្ថ វិសេសប្បច្ចយភាវតោ. ខេត្តវិសុទ្ធិបិ បន ឥធាបិ បដិក្ខិបិតុំ ន សក្កា.

កោដ្ឋាសាតិ ចត្តារីសវស្សាយុកាតិអាទយោ អសីតិវស្សសហស្សាយុកបរិយោសានា ឯកាទស កោដ្ឋាសា. អទិន្នាទានាទីហីតិ អាទិ-សទ្ទេន កុលេ ជេដ្ឋាបចាយិកាបរិយោសានានំ ទសន្នំ បាបកោដ្ឋាសានំ គហណំ.

សង្ខរាជឧប្បត្តិវណ្ណនា

១០៦. ឯវំ ឧប្បជ្ជនកតណ្ហាតិ ឯវំ វចីភេទំ បាបនវសេន បវត្តា ភុញ្ជិតុកាមតា. អនសនន្តិ កាយិកកិរិយាអសមត្ថតាហេតុភូតោ សរីរសង្កោចោ. តេនាហ ‘‘អវិប្ផារិកភាវោ’’តិអាទិ. ឃននិវាសតន្តិ គាមនិគមរាជធានីនំ ឃននិវិដ្ឋតំ អញ្ញមញ្ញស្ស នាតិទូរវត្តិតំ. និរន្តរបូរិតោតិ និរន្តរំ វិយ បុណ្ណោ តត្រុបគានំ សត្តានំ ពហុភាវតោ.

មេត្តេយ្យពុទ្ធុប្បាទវណ្ណនា

១០៧. កិញ្ចាបិ បុព្ពេ វឌ្ឍមានកវសេន ទេសនា អាគតំ, ឥទំ បន ន វឌ្ឍមានកវសេន វុត្តំ. កស្មាតិ ចេ អាហ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ. សត្តានំ វឌ្ឍមានាយុកកាលេ ពុទ្ធា ន និព្ពត្តន្តិ សំសារេ សំវេគស្ស ទុព្ពិភាវនីយត្តា. តតោ វស្សសតសហស្សតោ ឱរមេវ ពុទ្ធុប្បាទកាលោ.

១០៨. សមុស្សិតដ្ឋេន យូបោ វិយាតិ យូបោ, យូបន្តិ ឯត្ថ សត្តា អនេកភូមិកូដាគារោវរកាទិវន្តតាយាតិ យូបោ, បាសាទោ. រញ្ញោ ហេតុភូតេនាតិ ហេតុអត្ថេ ករណវចនន្តិទស្សេតិឧស្សាហសម្បត្តិអាទិនា. មហតា រាជានុភាវេន, មហតា ច កិត្តិសទ្ទេន សមន្នាគតត្តា ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ មហាជនស្ស រញ្ជនតោ មហាបនាទោ នាម រាជា ជាតោ. ជាតកេតិ មហាបនាទជាតកេ (ជា. ១.៣.៤០ មហាបនាទជាតកេ).

បនាទោ នាម សោ រាជាតិ ‘‘អតីតេ បនាទោ នាម សោ រាជា អស្សោសី’’តិ អត្តភាវន្តរតាយ អត្តានំ បរំ វិយ និទ្ទិសតិ. អាយស្មា ហិ ភទ្ទជិត្ថេរោ អត្តនា អជ្ឈាវុត្ថបុព្ពំ សុវណ្ណបាសាទំ ទស្សេត្វា ឯវមាហ. យស្ស យូបោ សុវណ្ណយោតិ យស្ស រញ្ញោ អយំ យូបោ បាសាទោ សុវណ្ណយោ សុវណ្ណមយោ. តិរិយំ សោឡសុព្ពេធោតិ វិត្ថារតោ សោឡសសរបាតប្បមាណោ, សោ បន អឌ្ឍយោជនប្បមាណោ ហោតិ. ឧព្ភមាហុ សហស្សធាតិ ឧព្ភំ ឧច្ចភាវំ អស្ស បាសាទស្ស សហស្សធា សហស្សកណ្ឌប្បមាណំ អាហុ, សោ បន យោជនតោ បញ្ចវីសតិយោជនប្បមាណោ ហោតិ. កេចិ បនេត្ថ គាថាសុខត្ថំ ‘‘អាហូ’’តិ ទីឃំ កតំ, អហុ អហោសីតិ អត្ថំ វទន្តិ.

សហស្សកណ្ឌោតិ សហស្សភូមិកោ, ‘‘សហស្សខណ្ឌោ’’ តិបិ បាឋោ, សោ ឯវ អត្ថោ. សតគេណ្ឌូតិ អនេកសតនិយូហកោ. ធជាលូតិ តត្ថ តត្ថ និយូហសិខរាទីសុ បតិដ្ឋបិតេហិ សត្តិធជវីរង្គធជាទីហិ ធជេហិ សម្បន្នោ. ហរិតាមយោតិ ចាមីករសុវណ្ណមយោ. កេចិ បន ហរិតាមយោតិ ‘‘ហរិតមណិបរិក្ខដោ’’តិ វទន្តិ. គន្ធព្ពាតិ នដា. ឆសហស្សានិ សត្តធាតិ ឆមត្តានិ គន្ធព្ពសហស្សានិ សត្តធា តស្ស បាសាទស្ស សត្តសុ ឋានេសុ រញ្ញោ អភិរមាបនត្ថំ នច្ចិំសូតិ អត្ថោ. តេ ឯវំ នច្ចន្តាបិ កិរ រាជានំ ហាសេតុំ នាសក្ខិំសុ. អថ សក្កោ ទេវរាជា ទេវនដំ បេសេត្វា សមជ្ជំ ការេសិ, តទា រាជា ហសីតិ.

កោដិគាមោ នាម មាបិតោ. វត្ថូតិ ភទ្ទជិត្ថេរស្ស វត្ថុ. តំ ថេរគាថាវណ្ណនាយំ (ថេរគា. អដ្ឋ. ភទ្ទជិត្ថេរគាថាវណ្ណនាយ) វិត្ថារតោ អាគតមេវ. ឥតរស្សាតិ នឡការទេវបុត្តស្ស. អានុភាវាតិ បុញ្ញានុភាវនិមិត្តំ.

ទានវសេន ទត្វាតិ តំ បាសាទំ អត្តនោ បរិគ្គហភាវវិយោជនេន ទានមុខេ និយោជេត្វា. វិស្សជ្ជេត្វាតិ ចិត្តេនេវ បរិច្ចជនវសេន ទត្វា បុន ទក្ខិណេយ្យានំ សន្តកភាវករណេន និរបេក្ខបរិច្ចាគវសេន វិស្សជ្ជេត្វា. ឯត្តកេនាតិ ‘‘ភូតបុព្ពំ ភិក្ខវេ’’តិ អាទិំ កត្វា យាវ ‘‘បព្ពជិស្សតី’’តិ បទំ ឯត្តកេន ទេសនាមគ្គេន.

ភិក្ខុនោ អាយុវណ្ណាទិវឌ្ឍនកថាវណ្ណនា

១១០. ឥទំ ភិក្ខុនោ អាយុស្មិន្តិ អាយុស្មិំ សាធេតព្ពេ ឥទំ ភិក្ខុនោ ឥច្ឆិតព្ពំ ចិរជីវិតាយ ហេតុភាវតោតិ. តេនាហ ‘‘ឥទំ អាយុការណ’’ន្តិ.

សម្បន្នសីលស្ស អវិប្បដិសារបាមោជ្ជបីតិបស្សទ្ធិសុខសមាធិយថាភូតញាណាទិសម្ភវតោ តំសមុដ្ឋានបណីតរូបេហិ កាយស្ស ផុដត្តា សរីរេ វណ្ណធាតុ វិប្បសន្នា ហោតិ, កល្យាណោ ច កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតីតិ អាហ ‘‘សីលវតោ ហី’’តិអាទិ.

វិវេកជំ បីតិសុខាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន សមាធិជំ បីតិសុខំ, អបីតិជំ កាយសុខំ, សតិបារិសុទ្ធិជំ ឧបេក្ខាសុខញ្ច សង្គណ្ហាតិ.

អប្បដិក្កូលតាវហោតិ អប្បមាណានំ សត្តានំ, អត្តនោ ច តេសុ អប្បដិក្កូលភាវតោ. ហិតូបសំហារាទិវសេន បវត្តិយា សព្ពទិសាសុ ផរណអប្បមាណវសេន សព្ពទិសាសុ វិប្ផារិកតា.

‘‘អរហត្តផលសង្ខាតំ ពល’’ន្តិ វុត្តំ តស្ស អកុប្បធម្មតាយ កេនចិ អនភិភវនីយភាវតោ.

‘‘លោកេ’’តិ ឥទំ យថា ‘‘ឯកពលម្បី’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធីយតិ, ឯវំ ‘‘ទុប្បសហំ ទុរភិសម្ភវ’’ន្តិ ឥមេហិបិ សម្ពន្ធិតព្ពំ. លោកបរិយាបន្នេហេវ ហិ ធម្មេហិ តេសំ ពលស្ស ទុប្បសហតា, ទុរភិសម្ភវតា, ន លោកុត្តរេហីតិ. ឯត្ថេវាតិ ឯតស្មិំ អរហត្តផលេ ឯវ, តទត្ថន្តិ អត្ថោ.

លោកុត្តរបុញ្ញម្បីតិ លោកុត្តរបុញ្ញម្បិ បុញ្ញផលម្បិ. យាវ អាសវក្ខយា បវឌ្ឍតិ វិវដ្ដគាមិកុសលធម្មានំ សមាទានហេតូតិ យោជនា. អមតបានំ បិវិំសុ ហេដ្ឋិមមគ្គផលសមធិគមវសេនាតិ អធិប្បាយោ.

ចក្កវត្តិសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា.