វេទនានុបស្សនាវណ្ណនា

៣៨០. សុខំ វេទនន្តិ ឯត្ថ សុខយតីតិ សុខា. សម្បយុត្តធម្មេ, កាយញ្ច លទ្ធស្សាទេ ករោតីតិ អត្ថោ. សុដ្ឋុ វា ខាទតិ, ខនតិ វា កាយិកំ, ចេតសិកញ្ចាពាធន្តិ សុខា. ‘‘សុករំ ឱកាសទានំ ឯតិស្សាតិ សុខា’’តិ អបរេ. វេទយតិ អារម្មណរសំ អនុភវតីតិ វេទនា. វេទយមានោតិ អនុភវមានោ. ‘‘កាម’’ន្តិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ ឥរិយាបថបព្ពេ វុត្តនយមេវ. សម្បជានស្ស វេទិយនំ សម្បជានវេទិយនំ.

វត្ថុអារម្មណាតិ រូបាទិអារម្មណា. រូបាទិអារម្មណញ្ហេត្ថ វេទនាយ បវត្តិដ្ឋានតាយ ‘‘វត្ថូ’’តិ អធិប្បេតំ. អស្សាតិ ភវេយ្យ. ធម្មវិនិមុត្តស្ស កត្តុ អភាវតោ ធម្មស្សេវ កត្តុភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘វេទនាវ វេទយតី’’តិ អាហ. ‘‘វោហារមត្តំ ហោតី’’តិ ឯតេន ‘‘សុខំ វេទនំ វេទយមានោ សុខំ វេទនំ វេទយាមី’’តិ ឥទំ វោហារមត្តន្តិ ទស្សេតិ.

និត្ថុនន្តោតិ ពលវតោ វេទនាវេគស្ស និរោធនេ អាទីនវំ ទិស្វា តស្ស អវសរទានវសេន និត្ថុនន្តោ. វេគសន្ធារណេ ហិ អតិមហន្តំ ទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតីតិ អញ្ញម្បិ វិការំ ឧប្បាទេយ្យ, តេន ថេរោ អបរាបរំ បរិវត្តតិ. វីរិយសមថំ យោជេត្វាតិ អធិវាសនវីរិយស្ស អធិមត្តត្តា តស្ស ហាបនវសេន សមាធិនា សមរសតាបាទនេន វីរិយសមថំ យោជេត្វា. សហ បដិសម្ភិទាហីតិ លោកុត្តរបដិសម្ភិទាហិ សហ. អរិយមគ្គក្ខណេ ហិ បដិសម្ភិទានំ អសម្មោហវសេន អធិគមោ, អត្ថបដិសម្ភិទាយ បន អារម្មណករណវសេនបិ. លោកិយានម្បិ វា សតិ ឧប្បត្តិកាលេ តត្ថ សមត្ថតំ សន្ធាយាហ ‘‘សហ បដិសម្ភិទាហី’’តិ. សមសីសីតិ វារសមសីសី ហុត្វា, បច្ចវេក្ខណវារស្ស អនន្តរវារេ បរិនិព្ពាយីតិ អត្ថោ.

យថា ច សុខំ, ឯវំ ទុក្ខន្តិ យថា ‘‘សុខំ កោ វេទយតី’’តិអាទិនា សម្បជានវេទិយនំ សន្ធាយ វុត្តំ, ឯវំ ទុក្ខម្បិ. តត្ថ ទុក្ខយតីតិ ទុក្ខា, សម្បយុត្តធម្មេ, កាយញ្ច បីឡេតិ វិពាធតីតិ អត្ថោ. ទុដ្ឋុំ វា ខាទតិ, ខនតិ កាយិកំ, ចេតសិកញ្ច សាតន្តិ ទុក្ខា. ‘‘ទុក្ករំ ឱកាសទានំ ឯតិស្សាតិ ទុក្ខា’’តិ អបរេ. អរូបកម្មដ្ឋានន្តិ អរូបបរិគ្គហំ, អរូបធម្មមុខេន វិបស្សនាភិនិវេសនន្តិ អត្ថោ. ន បាកដំ ហោតិ ផស្សស្ស, ចិត្តស្ស ច អវិភូតាការត្តា. តេនាហ ‘‘អន្ធការំ វិយ ខាយតី’’តិ. ‘‘ន បាកដំ ហោតី’’តិ ច ឥទំ តាទិសេ បុគ្គលេ សន្ធាយ វុត្តំ, តេសំ អាទិតោ វេទនាវ វិភូតតរា ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ. ឯវញ្ហិ យំ វុត្តំ សក្កបញ្ហវណ្ណនា ទីសុ ‘‘ផស្សោ បាកដោ ហោតិ, វិញ្ញាណំ បាកដំ ហោតី’’តិ, (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៥៩) តំ អវិរោធិតំ ហោតិ. វេទនាវសេន កថិយមានំ កម្មដ្ឋានំ បាកដំ ហោតីតិ យោជនា. ‘‘វេទនានំ ឧប្បត្តិបាកដតាយា’’តិ ច ឥទំ សុខទុក្ខវេទនានំ វសេន វុត្តំ. តាសញ្ហិ បវត្តិ ឱឡារិកា, ន ឥតរាយ. តទុភយគ្គហណមុខេន វា គហេតព្ពត្តា ឥតរាយបិ បវត្តិ វិញ្ញូនំ បាកដា ឯវាតិ ‘‘វេទនាន’’ន្តិ អវិសេសគ្គហណំ ទដ្ឋព្ពំ. សក្កបញ្ហេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ, តស្មា តត្ថ វត្តព្ពោ អត្ថវិសេសោ តត្ថ លីនត្ថប្បកាសនិយំ វុត្តនយេនេវ គហេតព្ពោ.

បុព្ពេ ‘‘វត្ថុំ អារម្មណំ កត្វា វេទនាវ វេទយតី’’តិ វេទនាយ អារម្មណាធីនវុត្តិតាយ ច អនត្តតាយ ច បជាននំ វុត្តំ, ឥទានិ តស្សា អនិច្ចតាទិបជាននំ ទស្សេន្តោ ‘‘អយំ អបរោបិ បជាននបរិយាយោ’’តិ អាហ. យថា ឯកស្មិំ ខណេ ចិត្តទ្វយស្ស អសម្ភវោ ឯកជ្ឈំ អនេកន្តបច្ចយាភាវតោ, ឯវំ វេទនាទ្វយស្ស វិសិដ្ឋារម្មណវុត្តិតោ ចាតិ អាហ ‘‘សុខវេទនាក្ខណេ ទុក្ខាយ វេទនាយ អភាវតោ’’តិ. និទស្សនមត្តញ្ចេតំ តទា ឧបេក្ខាវេទនាយបិ អភាវតោ, តេន សុខវេទនាក្ខណេ ភូតបុព្ពានំ ឥតរវេទនានំ ហុត្វាអភាវបជាននេន សុខវេទនាយបិ ហុត្វា អភាវោ ញាតោ ឯវ ហោតីតិ តស្សា បាកដភាវមេវ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥមិស្សា ច សុខាយ វេទនាយ ឥតោ បឋមំអភាវតោ’’តិ អាហ, ឯតេនេវ ច តាសម្បិ វេទនានំ បាកដភាវោ ទស្សិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនាហ ‘‘វេទនា នាម អនិច្ចា អធុវា វិបរិណាមធម្មា’’តិ. អនិច្ចគ្គហណេន ហិ វេទនានំ វិទ្ធំសនភាវោ ទស្សិតោ វិទ្ធស្តេ អនិច្ចតាយ សុវិញ្ញេយ្យត្តា. អធុវគ្គហណេន បាកដភាវោ តស្ស អសទាភាវិតាទិភាវនតោ. វិបរិណាមគ្គហណេន ទុក្ខភាវោ តស្ស អញ្ញថត្តទីបនតោ, តេន សុខាបិ វេទនា ទុក្ខា, បគេវ ឥតរាតិ តិស្សន្នម្បិ វេទនានំ ទុក្ខតា ទស្សិតា ហោតិ. ឥតិ ‘‘យទនិច្ចំ ទុក្ខំ, តំ ឯកន្តតោ អនត្តា’’តិ តីសុបិ វេទនាសុ លក្ខណត្តយបជាននា ជោតិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនាហ ‘‘ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតី’’តិ.

ឥទានិ តមត្ថំ សុត្តេន (ម. និ. ២.២០៥) សាធេតុំ ‘‘វុត្តម្បិ ចេត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ នេវ តស្មិំ សមយេ ទុក្ខំ វេទនំ វេទេតីតិ តស្មិំ សុខវេទនាសមង្គិសមយេ នេវ ទុក្ខំ វេទនំ វេទេតិ និរុទ្ធត្តា, អនុប្បន្នត្តា ច យថាក្កមំ អតីតានាគតានំ. បច្ចុប្បន្នាយ បន អសម្ភវោ វុត្តោ ឯវ. សកិច្ចក្ខណមត្តាវដ្ឋានតោ អនិច្ចា. សមេច្ច សម្ភុយ្យ បច្ចយេហិ កតត្តា សង្ខតា. វត្ថារម្មណាទិបច្ចយំ បដិច្ច ឧប្បន្នត្តា បដិច្ចសមុប្បន្នា. ខយវយបលុជ្ជននិរុជ្ឈនបកតិតាយ ខយធម្មា វយធម្មា វិរាគធម្មា និរោធធម្មាតិ ទដ្ឋព្ពា.

កិលេសេហិ អាមសិតព្ពតោ អាមិសំ នាម, បញ្ច កាមគុណា, អារម្មណករណវសេន សហ អាមិសេហីតិ សាមិសំ. តេនាហ ‘‘បញ្ចកាមគុណាមិសនិស្សិតា’’តិ.

ឥតោ បរន្តិ ‘‘អត្ថិ វេទនា’’តិ ឯវមាទិ បាឡិំ សន្ធាយាហ ‘‘កាយានុបស្សនាយំ វុត្តនយមេវា’’តិ.

វេទនានុបស្សនាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចិត្តានុបស្សនាវណ្ណនា

៣៨១. សម្បយោគវសេន បវត្តមានេន សហ រាគេនាតិ សរាគំ. តេនាហ ‘‘លោភសហគត’’ន្តិ. វីតរាគន្តិ ឯត្ថ កាមំ សរាគបទបដិយោគិនា វីតរាគបទេន ភវិតព្ពំ, សម្មសនចារស្ស បន អធិប្បេតត្តា តេភូមកស្សេវ គហណន្តិ ‘‘លោកិយកុសលាព្យាកត’’ន្តិ វត្វា ‘‘ឥទំ បនា’’តិអាទិនា តមេវ អធិប្បាយំ វិវរតិ. សេសានិ ទ្វេ ទោសមូលានិ, ទ្វេ មោហមូលានីតិ ចត្តារិ អកុសលចិត្តានិ. តេសញ្ហិ រាគេន សម្បយោគាភាវតោ នត្ថេវ សរាគតា, តំនិមិត្តកតាយ បន សិយា តំសហិតកាលេ សោតិ នត្ថេវ វីតរាគតាបីតិ ទុក្ខវិនិមុត្តតា ឯវេត្ថ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘នេវ បុរិមបទំ ន បច្ឆិមបទំ ភជន្តី’’តិ. យទិ ឯវំ បទេសិកំ បជាននំ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ, ទុកន្តរបរិយាបន្នត្តា តេសំ. យេ បន ‘‘បដិបក្ខភាវេ អគយ្ហមានេ សម្បយោគាភាវោ ឯវេត្ថ បមាណំ ឯកច្ចអព្យាកតានំ វិយា’’តិ ឥច្ឆន្តិ, តេសំ មតេន សេសាកុសលចិត្តានម្បិ ទុតិយបទសង្គហោ វេទិតព្ពោ. ទុតិយទុកេបិ វុត្តនយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អកុសលមូលេសុ សហ មោហេនេវ វត្តតីតិ សមោហន្តិ អាហ ‘‘វិចិកិច្ឆាសហគតញ្ចេវ ឧទ្ធច្ចសហគតញ្ចា’’តិ. យស្មា ចេត្ថ ‘‘សហេវ មោហេនាតិ សមោហ’’ន្តិ បុរិមបទាវធារណម្បិ លព្ភតិយេវ, តស្មា វុត្តំ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិ. យថា បន អតិមូឡ្ហតាយ បាដិបុគ្គលិកនយេន សវិសេសមោហវន្តតាយ ‘‘មោមូហចិត្ត’’ន្តិ វត្តព្ពតោ វិចិកិច្ឆាឧទ្ធច្ចសហគតទ្វយំ វិសេសតោ ‘‘សមោហ’’ន្តិ វុច្ចតិ, ន តថា សេសាកុសលចិត្តានីតិ ‘‘វដ្ដន្តិយេវា’’តិ សាសង្កំ វទតិ. សម្បយោគវសេន ថិនមិទ្ធេន អនុបតិតំ អនុគតន្តិ ថិនមិទ្ធានុបតិតំ, បញ្ចវិធំសសង្ខារិកាកុសលចិត្តំ សង្កុចិតចិត្តំ, សង្កុចិតចិត្តំ នាម អារម្មណេ សង្កោចនវសេន បវត្តនតោ. បច្ចយវិសេសវសេន ថាមជាតេន ឧទ្ធច្ចេន សហគតំ សំសដ្ឋន្តិ ឧទ្ធច្ចសហគតំ, អញ្ញថា សព្ពម្បិ អកុសលចិត្តំ ឧទ្ធច្ចសហគតមេវាតិ. បសដចិត្តំ នាម អារម្មណេ សវិសេសំ វិក្ខេបវសេន វិសដភាវេន បវត្តនតោ.

កិលេសវិក្ខម្ភនសមត្ថតាយ វិបុលផលតាយ ច ទីឃសន្តានតាយ ច មហន្តភាវំ គតំ, មហន្តេហិ វា ឧឡារច្ឆន្ទាទីហិ គតំ បដិបន្នន្តិ មហគ្គតំ, តំ បន រូបារូបភូមិគតំ តតោ មហន្តស្ស លោកេ អភាវតោ. តេនាហ ‘‘រូបារូបាវចរ’’ន្តិ. តស្ស ចេត្ថ បដិយោគី បរិត្តំ ឯវាតិ អាហ ‘‘អមហគ្គតន្តិ កាមាវចរ’’ន្តិ. អត្តានំ ឧត្តរិតុំ សមត្ថេហិ សហ ឧត្តរេហីតិ សឧត្តរំ. តប្បដិបក្ខេន អនុត្តរំ. តទុភយំ ឧបាទាយុបាទាយ វេទិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘សឧត្តរន្តិ កាមាវចរន្តិអាទិ. បដិបក្ខវិក្ខម្ភនសមត្ថេន សមាធិនា សម្មទេវ អាហិតំ សមាហិតំ. តេនាហ ‘‘យស្សា’’តិអាទិ. យស្សាតិ យស្ស ចិត្តស្ស. យថាវុត្តេន សមាធិនា ន សមាហិតន្តិ អសមាហិតំ. តេនាហ ‘‘ឧភយសមាធិរហិត’’ន្តិ. តទង្គវិមុត្តិយា វិមុត្តំ, កាមាវចរកុសលចិត្តំ, វិក្ខម្ភនវិមុត្តិយា វិមុត្តំ, មហគ្គតចិត្តន្តិ តទុភយំ សន្ធាយាហ ‘‘តទង្គវិក្ខម្ភនវិមុត្តីហិ វិមុត្ត’’ន្តិ. យត្ថ តទុភយវិមុត្តិ នត្ថិ, តំ ឧភយវិមុត្តិរហិតន្តិ គយ្ហមានេ លោកុត្តរចិត្តេបិ សិយាសង្កាតិ តំ និវត្តនត្ថំ ‘‘សមុច្ឆេទ…បេ… ឱកាសោវ នត្ថី’’តិ អាហ. ឱកាសភាវោ ច សម្មសនចារស្ស អធិប្បេតត្តា វេទិតព្ពោ. យំ បនេត្ថ អត្ថតោ អវិភត្តំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា ឧត្តានមេវ.

ចិត្តានុបស្សនាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.