ធម្មានុបស្សនា

នីវរណបព្ពវណ្ណនា

៣៨២. បហាតព្ពាទិធម្មវិភាគទស្សនវសេន បញ្ចធា ធម្មានុបស្សនា និទ្ទិដ្ឋាតិ អយមត្ថោ បាឡិតោ ឯវ វិញ្ញាយតីតិ តមត្ថំ ឧល្លិង្គេន្តោ ‘‘បញ្ចវិធេន ធម្មានុបស្សនំ កថេតុ’’ន្តិ អាហ. យទិ ឯវំ កស្មា នីវរណាទិវសេនេវ និទ្ទិដ្ឋន្តិ? វិនេយ្យជ្ឈាសយតោ. យេសញ្ហិ វេនេយ្យានំ បហាតព្ពធម្មេសុ បឋមំ នីវរណានិ វិភាគេន វត្តព្ពានិ, តេសំ វសេនេត្ថ ភគវតា បឋមំ នីវរណេសុ ធម្មានុបស្សនា កថិតា. តថា ហិ កាយានុបស្សនាបិ សមថបុព្ពង្គមា ទេសិតា, តតោ បរិញ្ញេយ្យេសុ ខន្ធេសុ, អាយតនេសុ ច ភាវេតព្ពេសុ ពោជ្ឈង្គេសុ, បរិញ្ញេយ្យាទិវិភាគេសុ សច្ចេសុ ច ឧត្តរា ទេសនា, តស្មា ចេត្ថ សមថភាវនាបិ យាវទេវ វិបស្សនត្ថា ឥច្ឆិតា. វិបស្សនាបធានា, វិបស្សនាពហុលា ច សតិបដ្ឋានទេសនាតិ តស្សា វិបស្សនាភិនិវេសវិភាគេន ទេសិតភាវំ វិភាវេន្តោ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ខន្ធាយតនទុក្ខសច្ចវសេន មិស្សកបរិគ្គហកថនំ ទដ្ឋព្ពំ. សញ្ញាសង្ខារក្ខន្ធបរិគ្គហម្បីតិ បិ-សទ្ទេន សកលបញ្ចុបាទានក្ខន្ធបរិគ្គហំ សម្បិណ្ឌេតិ ឥតរេសំ តទន្តោគធត្តា.

‘‘កណ្ហសុក្កធម្មានំ យុគនន្ធតា នត្ថី’’តិ បជាននកាលេ អភាវា ‘‘អភិណ្ហសមុទាចារវសេនា’’តិ វុត្តំ. សំវិជ្ជមានន្តិ អត្តនោ សន្តានេ ឧបលព្ភមានំ. យថាតិ យេនាការេន, សោ បន ‘‘កាមច្ឆន្ទស្ស ឧប្បាទោ ហោតី’’តិ វុត្តត្តា កាមច្ឆន្ទស្ស ការណាការោវ, អត្ថតោ ការណមេវាតិ អាហ ‘‘យេន ការណេនា’’តិ. ច-សទ្ទោ វក្ខមានត្ថសមុច្ចយត្ថោ.

តត្ថាតិ ‘‘យថា ចា’’តិអាទិនា វុត្តបទេ. សុភម្បីតិ កាមច្ឆន្ទោបិ. សោ ហិ អត្តនោ គហណាការេន ‘‘សុភ’’ន្តិ វុត្តោ, តេនាការេន បវត្តនកស្ស អញ្ញស្ស កាមច្ឆន្ទស្ស និមិត្តត្តា ‘‘និមិត្ត’’ន្តិ ច. ឥដ្ឋំ, ឥដ្ឋាការេន វា គយ្ហមានំ រូបាទិ សុភារម្មណំ. អាកង្ខិតស្ស ហិតសុខស្ស បត្តិយា អនុបាយភូតោ មនសិការោ អនុបាយមនសិការោ. តន្តិ អយោនិសោមនសិការំ. តត្ថាតិ តស្មិំ សភាគហេតុភូតេ, អារម្មណភូតេ ច ទុវិធេ សុភនិមិត្តេ. អាហារោតិ បច្ចយោ អត្តនោ ផលំ អាហរតីតិ កត្វា.

អសុភន្តិ អសុភជ្ឈានំ ឧត្តរបទលោបេន, តំ បន ទសសុ អវិញ្ញាណកអសុភេសុ ច កេសាទីសុ សវិញ្ញាណកអសុភេសុ ច បវត្តំ ទដ្ឋព្ពំ. កេសាទីសុ ហិ សញ្ញា ‘‘អសុភសញ្ញា’’តិ គិរិមានន្ទសុត្តេ (អ. និ. ១០.៦០) វុត្តា. ឯត្ថ ច ចតុព្ពិធស្ស អយោនិសោមនសិការស្ស, យោនិសោមនសិការស្ស ច គហណំ និរវសេសទស្សនត្ថំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ, តេសុ បន អសុភេសុ ‘‘សុភ’’ន្តិ, ‘‘អសុភ’’ន្តិ ច មនសិការោ ឥធាធិប្បេតោ, តទនុកូលត្តា បន ឥតរេ បីតិ.

ឯកាទសសុ អសុភេសុ បដិក្កូលាការស្ស ឧគ្គណ្ហនំ, យថា វា តត្ថ ឧគ្គហនិមិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តថា បដិបត្តិ អសុភនិមិត្តស្ស ឧគ្គហោ. ឧបចារប្បនាវហាយ អសុភភាវនាយ អនុយុញ្ជនា អសុភភាវនានុយោគោ. ‘‘ភោជនេ មត្តញ្ញុនោ មិតាហារស្ស ថិនមិទ្ធាភិភវាភាវា ឱតារំ អលភមានោ កាមច្ឆន្ទោ បហីយតី’’តិ វទន្តិ, អយមេវ ច អត្ថោ និទ្ទេសេបិ វុច្ចតិ. យោ បន ភោជនស្ស បដិក្កូលតំ, តព្ពិបរិណាមស្ស តទាធារស្ស តស្ស ច ឧបនិស្សយភូតស្ស អតិវិយ ជេគុច្ឆតំ, កាយស្ស ច អាហារដ្ឋិតិកត្តំ សម្មទេវ ជានាតិ, សោ សព្ពសោ ភោជនេ បមាណស្ស ជាននេន ភោជនេមត្តញ្ញូ នាម. តាទិសស្ស ហិ កាមច្ឆន្ទោ បហីយតេវ.

អសុភកម្មិកតិស្សត្ថេរោ ទន្តដ្ឋិទស្សាវី. បហីនស្សាតិ វិក្ខម្ភនវសេន បហីនស្ស. ឥតោ បរេសុបិ ឯវរូបេសុ ឋានេសុ ឯសេវ នយោ. អភិធម្មបរិយាយេន (ធ. ស. ១១៥៩, ១៥០៣) សព្ពោបិ លោភោ កាមច្ឆន្ទនីវរណន្តិ អាហ ‘‘អរហត្តមគ្គេនា’’តិ.

បដិឃម្បិ បុរិមុប្បន្នំ បដិឃនិមិត្តំ បរតោ ឧប្បជ្ជនកស្ស បដិឃស្ស ការណន្តិ កត្វា.

មេជ្ជតិ សិនិយ្ហតីតិ មិត្តោ, ហិតេសី បុគ្គលោ, តស្មិំ មិត្តេ ភវា, មិត្តស្ស វា ឯសាតិ មេត្តា, ហិតេសិតា, តស្សា មេត្តាយ. អប្បនាបិ ឧបចារោបិ វដ្ដតិ សាធារណវចនភាវតោ. ‘‘ចេតោវិមុត្តី’’តិ វុត្តេ អប្បនាវ វដ្ដតិ អប្បនំ អប្បត្តាយ បដិបក្ខតោ សុដ្ឋុ មុច្ចនស្ស អភាវតោ. តន្តិ យោនិសោមនសិការំ. តត្ថាតិ មេត្តាយ. ពហុលំ បវត្តយតោតិ ពហុលីការវតោ.

សត្តេសុ មេត្តាយនស្ស ហិតូបសំហារស្ស ឧប្បាទនំ បវត្តនំ មេត្តានិមិត្តស្ស ឧគ្គហោ, បឋមុប្បន្នោ មេត្តាមនសិការោ បរតោ ឧប្បជ្ជនកស្ស ការណភាវតោ មេត្តាមនសិការោវ មេត្តានិមិត្តំ. កម្មមេវ សកំ ឯតេសន្តិ កម្មស្សកា, សត្តា, តព្ភាវោ កម្មស្សកតា, កម្មទាយាទតា. ទោសមេត្តាសុ យាថាវតោ អាទីនវានិសំសានំ បដិសង្ខានំ វីមំសា ឥធ បដិសង្ខានំ. មេត្តាវិហារិកល្យាណមិត្តវន្តតា ឥធ កល្យាណមិត្តតា. ឱទិស្សកអនោទិស្សកទិសាផរណានន្តិ (ឱធិសកអនោធិសកទិសាផរណានំ ម. និ. អដ្ឋ. ១.១១៥) អត្តអតិបិយសហាយមជ្ឈត្តវេរិវសេន ឱទិស្សកតា, សីមាសម្ភេទេ កតេ អនោទិស្សកតា. ឯកាទិទិសាផរណវសេន ទិសាផរណតា មេត្តាយ ឧគ្គហណេ វេទិតព្ពា. វិហាររច្ឆាគាមាទិវសេន វា ឱទិស្សកទិសាផរណំ. វិហារាទិឧទ្ទេសរហិតំ បុរត្ថិមាទិទិសាវសេន អនោទិស្សកទិសាផរណន្តិ ឯវំ ទ្វិធា ឧគ្គហណំ សន្ធាយ ‘‘ឱទិស្សកអនោទិស្សកទិសាផរណាន’’ន្តិ វុត្តំ. ឧគ្គហោតិ ច យាវ ឧបចារា ទដ្ឋព្ពោ. ឧគ្គហិតាយ អាសេវនា ភាវនា. តត្ថ សព្ពេ សត្តា, បាណា, ភូតា, បុគ្គលា, អត្តភាវបរិយាបន្នាតិ ឯតេសំ វសេន បញ្ចវិធា, ឯកេកស្មិំ អវេរា ហោន្តុ, អព្យាបជ្ឈា, អនីឃា, សុខី អត្តានំ បរិហរន្តូតិ ចតុធា បវត្តិតោ វីសតិវិធា អនោទិស្សកផរណា មេត្តា. សព្ពា ឥត្ថិយោ, បុរិសា, អរិយា, អនរិយា, ទេវា, មនុស្សា, វិនិបាតិកាតិ សត្តោធិករណវសេន បវត្តា សត្តវិធា, អដ្ឋវីសតិ វិធា វា, ទសហិ ទិសាហិ ទិសោធិករណវសេន បវត្តា ទសវិធា, ឯកេកាយ វា ទិសាយ សត្តាទិឥត្ថាទិអវេរាទិភេទេន អសីតាធិកចតុសតប្បភេទា ច ឱធិសោ ផរណា វេទិតព្ពា.

យេន អយោនិសោមនសិការេន អរតិអាទិកានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, សោ អរតិអាទីសុ អយោនិសោមនសិការោ. តេន និប្ផាទេតព្ពេ ហិ ឥទំ ភុម្មំ. ឯស នយោ ឥតោ បរេសុបិ. ឧក្កណ្ឋិតា បន្តសេនាសនេសុ, អធិកុសលធម្មេសុ ច ឧប្បជ្ជនភាវរិញ្ចនា. កាយវិនមនាតិ ករជកាយស្ស វិរូបេនាការេន នមនា. លីនាការោតិ សង្កោចាបត្តិ.

កុសលធម្មបដិបត្តិយា បដ្ឋបនសភាវតាយ, តប្បដិបក្ខានំ វិសោសនសភាវតាយ ច អារម្ភធាតុអាទិតោ បវត្តវីរិយន្តិ អាហ ‘‘បឋមារម្ភវីរិយ’’ន្តិ. យស្មា បឋមារម្ភមត្តស្ស កោសជ្ជវិធមនំ, ថាមគមនញ្ច នត្ថិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘កោសជ្ជតោ និក្ខន្តតាយ តតោ ពលវតរ’’ន្តិ. យស្មា បន អបរាបរុប្បត្តិយា លទ្ធាសេវនំ ឧបរូបរិ វិសេសំ អាវហន្តំ អតិវិយ ថាមគតមេវ ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘បរំ បរំ ឋានំ អក្កមនតោ តតោបិ ពលវតរ’’ន្តិ.

អតិភោជនេ និមិត្តគ្គាហោតិ អតិភោជនេ ថិនមិទ្ធស្ស និមិត្តគ្គាហោ, ឯត្តកេ ភុត្តេ តំ ភោជនំ ថិនមិទ្ធស្ស ការណំ ហោតិ, ឯត្តកេ ន ហោតីតិ ថិនមិទ្ធស្ស ការណាការណគាហោ ហោតីតិ អត្ថោ. ព្យតិរេកវសេន ចេតំ វុត្តំ, តស្មា ‘‘ឯត្តកេ ភុត្តេ តំ ភោជនំ ថិនមិទ្ធស្ស ការណំ ន ហោតី’’តិ ភោជនេ មត្តញ្ញុតា ច អត្ថតោ ទស្សិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនាហ ‘‘ចតុបញ្ច…បេ… ន ហោតី’’តិ. ទិវា សូរិយាលោកន្តិ ទិវា គហិតនិមិត្តំ សូរិយាលោកំ រត្តិយំ មនសិ ករោន្តស្សាបីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ធុតង្គានំ វីរិយនិស្សិតត្តា វុត្តំ ‘‘ធុតង្គនិស្សិតសប្បាយកថាយបី’’តិ.

កុក្កុច្ចម្បិ កតាកតានុសោចនវសេន បវត្តមានំ ចេតសោ អវូបសមាវហតាយ ឧទ្ធច្ចេន សមានលក្ខណមេវាតិ ‘‘អវូបសមោ នាម អវូបសន្តាការោ, ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចមេវេតំ អត្ថតោ’’តិ វុត្តំ.

ពហុស្សុតស្ស គន្ថតោ, អត្ថតោ ច សុត្តាទីនិ វិចារេន្តស្ស តព្ពហុលវិហារិនោ អត្ថវេទាទិបដិលាភសព្ភាវតោ វិក្ខេបោ ន ហោតីតិ, យថាវិធិបដិបត្តិយា, យថានុរូបបតិការប្បវត្តិយា ច កតាកតានុសោចនញ្ច ន ហោតីតិ ‘‘ពាហុសច្ចេនបិ…បេ… ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ បហីយតី’’តិ អាហ. យទគ្គេន ពាហុសច្ចេន ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ បហីយតិ, តទគ្គេន បរិបុច្ឆកតាវិនយបកតញ្ញុតាហិបិ តំ បហីយតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. វុទ្ធសេវិតា ច វុទ្ធសីលិតំ អាវហតីតិ ចេតោវូបសមករត្តា ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចប្បហានការី វុត្តា. វុទ្ធត្តំ បន អនបេក្ខិត្វា កុក្កុច្ចវិនោទកា វិនយធរា កល្យាណមិត្តា វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា. វិក្ខេបោ ច បព្ពជិតានំ យេភុយ្យេន កុក្កុច្ចហេតុកោ ហោតីតិ ‘‘កប្បិយាកប្បិយបរិបុច្ឆាពហុលស្សា’’តិអាទិនា វិនយនយេនេវ បរិបុច្ឆកតាទយោ និទ្ទិដ្ឋា. បហីនេ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចេតិ និទ្ធារណេ ភុម្មំ. កុក្កុច្ចស្ស ទោមនស្សសហគតត្តា អនាគាមិមគ្គេន អាយតិំ អនុប្បាទោ វុត្តោ.

តិដ្ឋតិ បវត្តតិ ឯត្ថាតិ ឋានីយា វិចិកិច្ឆាយ ឋានីយា វិចិកិច្ឆាឋានីយា, វិចិកិច្ឆាយ ការណភូតា ធម្មា, តិដ្ឋតីតិ វា ឋានីយា, វិចិកិច្ឆា ឋានីយា ឯតិស្សាតិ វិចិកិច្ឆាឋានីយា, អត្ថតោ វិចិកិច្ឆា ឯវ. សា ហិ បុរិមុប្បន្នា បរតោ ឧប្បជ្ជនកវិចិកិច្ឆាយ សភាគហេតុតាយ អសាធារណំ ការណំ.

កុសលាកុសលាតិ កោសល្លសម្ភូតដ្ឋេន កុសលា, តប្បដិបក្ខតោ អកុសលា. យេ អកុសលា, តេ សាវជ្ជា, អសេវិតព្ពា, ហីនា ច. យេ កុសលា, តេ អនវជ្ជា, សេវិតព្ពា,បណីតា ច. កុសលា វា ហីនេហិ ឆន្ទាទីហិ អារទ្ធា ហីនា, បណីតេហិ បណីតា. កណ្ហាតិ កាឡកា ចិត្តស្ស អបភស្សរភាវករណា. សុក្កាតិ ឱទាតា ចិត្តស្ស បភស្សរភាវករណា. កណ្ហាភិជាតិហេតុតោ វា កណ្ហា. សុក្កាភិជាតិហេតុតោ សុក្កា. តេ ឯវ សប្បដិភាគា. កណ្ហា ហិ ឧជុវិបច្ចនីកតាយ សុក្កសប្បដិភាគា, តថា សុក្កាបិ ឥតរេហិ. អថ វា កណ្ហសុក្កា ច សប្បដិភាគា ច កណ្ហសុក្កសប្បដិភាគា. សុខា ហិ វេទនា ទុក្ខាយ វេទនាយ សប្បដិភាគា, ទុក្ខា ច វេទនា សុខាយ វេទនាយ សប្បដិភាគាតិ.

កាមំ ពាហុសច្ចបរិបុច្ឆកតាហិ សព្ពាបិ អដ្ឋវត្ថុកា វិចិកិច្ឆា បហីយតិ, តថាបិ រតនត្តយវិចិកិច្ឆាមូលិកា សេសវិចិកិច្ឆាតិ កត្វា អាហ ‘‘តីណិ រតនានិ អារព្ភា’’តិ. រតនត្តយគុណាវពោធេ ‘‘សត្ថរិ កង្ខតី’’តិអាទិ (ធ. ស. ១០០៨, ១១២៣, ១១៦៧, ១២៤១, ១២៦៣, ១២៧០; វិភ. ៩១៥) វិចិកិច្ឆាយ អសម្ភវោតិ. វិនយេ បកតញ្ញុតា ‘‘សិក្ខាយ កង្ខតី’’តិ វុត្តាយ វិចិកិច្ឆាយ បហានំ ករោតីតិ អាហ ‘‘វិនយេ ចិណ្ណវសីភាវស្សាបី’’តិ. ឱកប្បនិយសទ្ធាសង្ខាតអធិមោក្ខពហុលស្សាតិ សទ្ធេយ្យវត្ថុនោ អនុបវិសនសទ្ធាសង្ខាតអធិមោក្ខេន អធិមុច្ចនពហុលស្ស, អធិមុច្ចនញ្ច អធិមោក្ខុប្បាទនមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ, សទ្ធាយ វា និន្នបោណតាអធិមុត្តិ អធិមោក្ខោ.

សមុទយវយាតិ សមុទយវយធម្មា. សុភនិមិត្តអសុភនិមិត្តាទីសូតិ ‘‘សុភនិមិត្តាទីសុ អសុភនិមិត្តាទីសូ’’តិ អាទិ-សទ្ទោ បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ. តត្ថ បឋមេន អាទិ-សទ្ទេន បដិឃនិមិត្តាទីនំ សង្គហោ, ទុតិយេនមេត្តាចេតោវិមុត្តិអាទីនំ. សេសមេត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ វុត្តនយមេវ.

នីវរណបព្ពវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ខន្ធបព្ពវណ្ណនា

៣៨៣. ឧបាទានេហិ អារម្មណករណាទិវសេន ឧបាទាតព្ពា វា ខន្ធា ឧបាទានក្ខន្ធា.

ឥតិ រូបន្តិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ ឥទំ-សទ្ទេន សមានត្ថោតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘ឥទំ រូប’’ន្តិ. តយិទំ សរូបគ្គហណភាវតោ អនវសេសបរិយាទានំ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឯត្តកំ រូបំ, ន ឥតោ បរំ រូបំ អត្ថី’’តិ. ឥតីតិ វា បការត្ថេ និបាតោ, តស្មា ‘‘ឥតិ រូប’’ន្តិ ឥមិនា ភូតុបាទាទិវសេន យត្តកោ រូបស្ស បភេទោ, តេន សទ្ធិំ រូបំ អនវសេសតោ បរិយាទិយិត្វា ទស្សេតិ. សភាវតោតិ រុប្បនសភាវតោ, ចក្ខាទិវណ្ណាទិសភាវតោ ច. វេទនាទីសុបីតិ ឯត្ថ ‘‘អយំ វេទនា, ឯត្តកា វេទនា, ន ឥតោ បរំ វេទនា អត្ថីតិ សភាវតោ វេទនំ បជានាតី’’តិអាទិនា, សភាវតោតិ ច ‘‘អនុភវនសភាវតោ, សាតាទិសភាវតោ ចា’’តិ ឯវមាទិនា យោជេតព្ពំ. សេសំ វុត្តនយត្តា សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ខន្ធបព្ពវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អាយតនបព្ពវណ្ណនា

៣៨៤. ឆសុ អជ្ឈត្តិកពាហិរេសូតិ ‘‘ឆសុ អជ្ឈត្តិកេសុ ឆសុ ពាហិរេសូ’’តិ ‘‘ឆសូ’’តិ បទំ បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ. កស្មា បនេតានិ ឧភយានិ ឆឡេវ វុត្តានិ? ឆវិញ្ញាណកាយុប្បត្តិទ្វារារម្មណវវត្ថានតោ. ចក្ខុវិញ្ញាណវីថិយា បរិយាបន្នស្ស ហិ វិញ្ញាណកាយស្ស ចក្ខាយតនមេវ ឧប្បត្តិទ្វារំ, រូបាយតនមេវ ច អារម្មណំ, តថា ឥតរានិ ឥតរេសំ, ឆដ្ឋស្ស បន ភវង្គមនសង្ខាតោ មនាយតនេកទេសោ ឧប្បត្តិទ្វារំ, អសាធារណញ្ច ធម្មាយតនំ អារម្មណំ. ចក្ខតីតិ ចក្ខុ, រូបំ អស្សាទេតិ, វិភាវេតិ ចាតិ អត្ថោ. សុណាតីតិ សោតំ. ឃាយតីតិ ឃានំ. ជីវិតនិមិត្តតាយ រសោ ជីវិតំ, តំ ជីវិតំ អវ្ហាយតីតិ ជិវ្ហា. កុច្ឆិតានំ សាសវធម្មានំ អាយោ ឧប្បត្តិទេសោតិ កាយោ. មុនាតិ អារម្មណំ វិជានាតីតិ មនោ. រូបយតិ វណ្ណវិការំ អាបជ្ជមានំ ហទយង្គតភាវំ បកាសេតីតិ រូបំ. សប្បតិ អត្តនោ បច្ចយេហិ ហរីយតិ សោតវិញ្ញេយ្យភាវំ គមីយតីតិ សទ្ទោ. គន្ធយតិ អត្តនោ វត្ថុំ សូចេតីតិ គន្ធោ. រសន្តិ តំ សត្តា អស្សាទេន្តីតិ រសោ. ផុសីយតីតិ ផោដ្ឋព្ពំ. អត្តនោ សភាវំ ធារេន្តីតិ ធម្មា. សព្ពានិ បន អាយានំ តននាទិអត្ថេន អាយតនានិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន វិសុទ្ធិមគ្គសំវណ្ណនាយំ (វិសុទ្ធិ. ២.៥១០, ៥១១, ៥១២; វិសុទ្ធិ. ដី. ២.៥១០) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

ចក្ខុញ្ច បជានាតីតិ (ទី. និ. ២.៣៨៤; ម. និ. ១.១១៧) ឯត្ថ ចក្ខុ នាម បសាទចក្ខុ, ន សសម្ភារចក្ខុ, នាបិ ទិព្ពចក្ខុអាទិកន្តិ អាហ ចក្ខុបសាទន្តិ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘យំ ចក្ខុ ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ បសាទោ’’តិ. (ធ. ស. ៥៩៦) ច-សទ្ទោ វក្ខមានត្ថសមុច្ចយត្ថោ. យាថាវសរសលក្ខណវសេនាតិ អវិបរីតស្ស អត្តនោ រសស្ស ចេវ លក្ខណស្ស ច វសេន, រូបេសុ អាវិញ្ឆនកិច្ចស្ស ចេវ រូបាភិឃាតារហភូតបសាទលក្ខណស្ស ច ទដ្ឋុកាមតានិទានកម្មសមុដ្ឋានភូតបសាទលក្ខណស្ស ច វសេនាតិ អត្ថោ. អថ វា យាថាវសរសលក្ខណវសេនាតិ យាថាវសរសវសេន ចេវ លក្ខណវសេន ច, យាថាវសរសោតិ ច អវិបរីតសភាវោ វេទិតព្ពោ. សោ ហិ រសីយតិ អវិរទ្ធបដិវេធវសេន អស្សាទីយតិ រមីយតីតិ ‘‘រសោ’’តិ វុច្ចតិ, តស្មា សលក្ខណវសេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. លក្ខណវសេនាតិ អនិច្ចាទិសាមញ្ញលក្ខណវសេន.

‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណ’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២០៤, ៤០០; ម. និ. ៣.៤២១, ៤២៥, ៤២៦; សំ. និ. ២.៤៣, ៤៥; ២.៤.៦០) សមុទិតានិយេវ រូបាយតនានិ ចក្ខុវិញ្ញាណុប្បត្តិហេតុ, ន វិសុំ វិសុន្តិ ឥមស្ស អត្ថស្ស ជោតនត្ថំ ‘‘រូបេ ចា’’តិ បុថុវចនគ្គហណំ, តាយ ឯវ ច ទេសនាគតិយា កាមំ ឥធាបិ ‘‘រូបេ ច បជានាតី’’តិ វុត្តំ, រូបភាវសាមញ្ញេន បន សព្ពំ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា ពហិទ្ធា ចតុសមុដ្ឋានិករូបញ្ចាតិ ឯកវចនវសេន អត្ថោ. សរសលក្ខណ វសេនាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស វិសយភាវកិច្ចស្ស វសេន ចេវ ចក្ខុបដិហននលក្ខណស្ស វសេន ចាតិ យោជេតព្ពំ.

ឧភយំ បដិច្ចាតិ ចក្ខុំ ឧបនិស្សយបច្ចយវសេន បច្ចយភូតំ, រូបេ អារម្មណាធិបតិអារម្មណូបនិស្សយវសេន បច្ចយភូតេ ច បដិច្ច. កាមំ អយំ សុត្តន្តសំវណ្ណនា, និប្បរិយាយកថា នាម អភិធម្មសន្និស្សិតា ឯវាតិ អភិធម្មនយេនេវ សំយោជនានិ ទស្សេន្តោ ‘‘កាមរាគ…បេ… អវិជ្ជាសំយោជន’’ន្តិ អាហ. តត្ថ កាមេសុ រាគោ, កាមោ ច សោ រាគោ ចាតិ វា កាមរាគោ. សោ ឯវ ពន្ធនដ្ឋេន សំយោជនំ. អយញ្ហិ យស្ស សំវិជ្ជតិ, តំ បុគ្គលំ វដ្ដស្មិំ សំយោជេតិ ពន្ធតិ ឥតិ ទុក្ខេន សត្តំ, ភវាទិកេ វា ភវន្តរាទីហិ, កម្មុនា វា វិបាកំ សំយោជេតិ ពន្ធតីតិ សំយោជនំ. ឯវំ បដិឃសំយោជំអាទីនម្បិ យថារហមត្ថោ វត្តព្ពោ. សរសលក្ខណវសេនាតិ ឯត្ថ បន សត្តស្ស វដ្ដតោ អនិស្សជ្ជនសង្ខាតស្ស អត្តនោ កិច្ចស្ស ចេវ យថាវុត្តពន្ធនសង្ខាតស្ស លក្ខណស្ស ច វសេនាតិ យោជេតព្ពំ.

ភវស្សាទទិដ្ឋិស្សាទនិវត្តនត្ថំ កាមស្សាទគ្គហណំ. អស្សាទយតោតិ អភិរមន្តស្ស. អភិនន្ទតោតិ សប្បីតិកតណ្ហាវសេន នន្ទន្តស្ស. បទទ្វយេនាបិ ពលវតោ កាមរាគស្ស បច្ចយភូតា កាមរាគុប្បត្តិ វុត្តា. ឯស នយោ សេសេសុបិ. អនិដ្ឋារម្មណេតិ ឯត្ថ ‘‘អាបាថគតេ’’តិ វិភត្តិវិបរិណាមនវសេន ‘‘អាបាថគត’’ន្តិ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. ឯតំ អារម្មណន្តិ ឯតំ ឯវំសុខុមំ ឯវំទុព្ពិភាគំ អារម្មណំ. ‘‘និច្ចំ ធុវ’’ន្តិ ឥទំ និទស្សនមត្តំ. ‘‘ឧច្ឆិជ្ជិស្សតិ វិនស្សិស្សតីតិ គណ្ហតោ’’តិ ឯវមាទីនម្បិ សង្គហោ ឥច្ឆិតព្ពោ. បឋមាយ សក្កាយទិដ្ឋិយា អនុរោធវសេន ‘‘សត្តោ នុ ខោ’’តិ, ឥតរាយ អនុរោធវសេន ‘‘សត្តស្ស នុ ខោ’’តិ វិចិកិច្ឆតោ. អត្តត្តនិយាទិគាហានុគតា ហិ វិចិកិច្ឆា ទិដ្ឋិយា អសតិ អភាវតោ. ភវំ បត្ថេន្តស្សាតិ ‘‘ឦទិសេ សម្បត្តិភវេ យស្មា អម្ហាកំ ឥទំ ឥដ្ឋំ រូបារម្មណំ សុលភំ ជាតំ, តស្មា អាយតិម្បិ ឯទិសោ, ឥតោ វា ឧត្តរិតរោ សម្បត្តិភវោ ភវេយ្យា’’តិ ភវំ និកាមេន្តស្ស. ឯវរូបន្តិ ឯវរូបំ រូបំ. តំសទិសេ ហិ តព្ពោហារវសេនេវំ វុត្តំ. ភវតិ ហិ តំសទិសេសុ តព្ពោហារោ យថា ‘‘សា ឯវ តិត្តិរី, តានិ ឯវ ឱសធានី’’តិ. ឧសូយតោតិ ឧសូយំ ឥស្សំ ឧប្បាទយតោ. អញ្ញស្ស មច្ឆរាយតោតិ អញ្ញេន អសាធារណភាវករណេន មច្ឆរិយំ ករោតោ. សព្ពេហេវ យថាវុត្តេហិ នវហិ សំយោជនេហិ.

តញ្ច ការណន្តិ សុភនិមិត្តបដិឃនិមិត្តាទិវិភាគំ ឥដ្ឋានិដ្ឋាទិរូបារម្មណញ្ចេវ តជ្ជាយោនិសោមនសិការញ្ចាតិ តស្ស តស្ស សំយោជនស្ស ការណំ. អវិក្ខម្ភិតាសមូហតភូមិលទ្ធុប្បន្នំ តំ សន្ធាយ ‘‘អប្បហីនដ្ឋេន ឧប្បន្នស្សា’’តិ វុត្តំ. វត្តមានុប្បន្នតា សមុទាចារគ្គហណេនេវ គហិតា. យេន ការណេនាតិ យេន វិបស្សនាសមថភាវនាសង្ខាតេន ការណេន. តញ្ហិ តស្ស តទង្គវសេន ចេវ វិក្ខម្ភនវសេន ច បហានការណំ. ឥស្សាមច្ឆរិយានំ អបាយគមនីយតាយ បឋមមគ្គវជ្ឈតា វុត្តា. យទិ ឯវំ ‘‘តិណ្ណំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា សោតាបន្នោ ហោតី’’តិ (អ. និ. ៤.២៤១) សុត្តបទំ កថន្តិ? តំ សុត្តន្តបរិយាយេន វុត្តំ. យថានុលោមសាសនា ហិ សុត្តន្តទេសនា, អយំ បន អភិធម្មនយេន សំវណ្ណនាតិ នាយំ ទោសោតិ. ឱឡារិកស្សាតិ ថូលស្ស, យតោ អភិណ្ហសមុប្បត្តិបរិយុដ្ឋានតិព្ពតាវ ហោតិ. អណុសហគតស្សាតិ វុត្តប្បការាភាវេន អណុភាវំ សុខុមភាវំ គតស្ស. ឧទ្ធច្ចសំយោជនស្សបេត្ថ អនុប្បាទោ វុត្តោយេវាតិ ទដ្ឋព្ពោ យថាវុត្តសំយោជនេហិ អវិនាភាវតោ. ឯកត្ថតាយ សោតាទីនំ សភាវសរសលក្ខណវសេន បជាននា, តប្បច្ចយានំ សំយោជនានំ ឧប្បាទាទិបជាននា ច វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ អតិទិសតិ.

អត្តនោ វា ធម្មេសូតិ អត្តនោ អជ្ឈត្តិកាយតនធម្មេសុ, អត្តនោ ឧភយធម្មេសុ វា. ឥមស្មិំ បក្ខេ អជ្ឈត្តិកាយតនបរិគ្គណ្ហនេនាតិ អជ្ឈត្តិកាយតនបរិគ្គណ្ហនមុខេនាតិ អត្ថោ. ឯវញ្ច អនវសេសតោ សបរសន្តានេសុ អាយតនានំ បរិគ្គហោ សិទ្ធោ ហោតិ. បរស្ស វា ធម្មេសូតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. រូបាយតនស្សាតិ អឌ្ឍេកាទសប្បភេទស្ស រូបសភាវស្ស អាយតនស្ស រូបក្ខន្ធេ ‘‘វុត្តនយេន នីហរិតព្ពោ’’តិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. សេសក្ខន្ធេសូតិ វេទនាសញ្ញាសង្ខារក្ខន្ធេសុ. វុត្តនយេនាតិ ឥមិនា អតិទេសេន រូបក្ខន្ធេ ‘‘អាហារសមុទយា’’តិ វិញ្ញាណក្ខន្ធេ ‘‘នាមរូបសមុទយា’’តិ សេសខន្ធេសុ ‘‘ផស្សសមុទយា’’តិ ឥមំ វិសេសំ វិភាវេតិ, ឥតរំ បន សព្ពត្ថ សមានន្តិ ខន្ធបព្ពេ វិយ អាយតនបព្ពេបិ លោកុត្តរនិវត្តនំ បាឡិយំ គហិតំ នត្ថីតិ វុត្តំ ‘‘លោកុត្តរធម្មា ន គហេតព្ពា’’តិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

អាយតនបព្ពវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ពោជ្ឈង្គបព្ពវណ្ណនា

៣៨៥. ពុជ្ឈនកសត្តស្សាតិ កិលេសនិទ្ទាយ បដិពុជ្ឈនកសត្តស្ស, អរិយសច្ចានំ វា បដិវិជ្ឈនកសត្តស្ស. អង្គេសូតិ ការណេសុ, អវយវេសុ វា. ឧទយវយញាណុប្បត្តិតោ បដ្ឋាយ សម្ពោធិបដិបទាយំ ឋិតោ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘អារទ្ធវិបស្សកតោ បដ្ឋាយ យោគាវចរោតិ សម្ពោធី’’តិ. សុត្តន្តទេសនា នាម បរិយាយកថា, អយញ្ច សតិបដ្ឋានទេសនា លោកិយមគ្គវសេន បវត្តាតិ វុត្តំ ‘‘យោគាវចរោតិ សម្ពោធី’’តិ, អញ្ញថា ‘‘អរិយសាវកោ’’តិ វទេយ្យ.

‘‘សតិសម្ពោជ្ឈង្គដ្ឋានីយា’’តិ បទស្ស អត្ថោ ‘‘វិចិកិច្ឆាដ្ឋានីយា’’តិ ឯត្ថ វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ. តន្តិ យោនិសោមនសិការំ. តត្ថាតិ សតិយំ, និប្ផាទេតព្ពេ ចេតំ ភុម្មំ.

សតិ ច សម្បជញ្ញញ្ច សតិសម្បជញ្ញំ. អថ វា សតិប្បធានំ អភិក្កន្តាទិសាត្ថកភាវបរិគ្គណ្ហនញាណំ សតិសម្បជញ្ញំ. តំ សព្ពត្ថ សតោការីភាវាវហត្តា សតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទាយ ហោតិ. យថា បច្ចនីកធម្មប្បហានំ, អនុរូបធម្មសេវនា ច អនុប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឧប្បាទាយ ហោតិ, ឯវំ សតិរហិតបុគ្គលវិវជ្ជនា, សតោការីបុគ្គលសេវនា, តត្ថ ច យុត្តប្បយុត្តតា សតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទាយ ហោតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘សតិសម្បជញ្ញ’’ន្តិអាទិនា. តិស្សទត្តត្ថេរោ នាម, យោ ពោធិមណ្ឌេ សុវណ្ណសលាកំ គហេត្វា ‘‘អដ្ឋារសសុ ភាសាសុ កតរភាសាយ ធម្មំ កថេមី’’តិ បរិសំ បវារេសិ. អភយត្ថេរោតិ ទត្តាភយត្ថេរមាហ.

ធម្មានំ, ធម្មេសុ វា វិចយោ ធម្មវិចយោ, សោ ឯវ សម្ពោជ្ឈង្គោ, តស្ស ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស. ‘‘កុសលាកុសលា ធម្មា’’តិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ. តត្ថ យោនិសោមនសិការពហុលីការោតិ កុសលាទីនំ តំតំសភាវសរសលក្ខណអាទិកស្ស យាថាវតោ អវពុជ្ឈនវសេន ឧប្បន្នោ ញាណសម្បយុត្តចិត្តុប្បាទោ. សោ ហិ អវិបរីតមនសិការតាយ ‘‘យោនិសោមនសិការោ’’តិ វុត្តោ, តទាភោគតាយ អាវជ្ជនាបិ តគ្គតិកា ឯវ, តស្ស អភិណ្ហំ បវត្តនំ ពហុលីការោ. ភិយ្យោភាវាយាតិ បុនប្បុនំ ភាវាយ. វេបុល្លាយាតិ វិបុលភាវាយ. បារិបូរិយាតិ បរិព្រូហនាយ.

បរិបុច្ឆកតាតិ បរិយោគាហេត្វា បុច្ឆកភាវោ. អាចរិយេ បយិរុបាសិត្វា បញ្ចបិ និកាយេ សហ អដ្ឋកថាយ បរិយោគាហេត្វា យំ យំ តត្ថ គណ្ឋិដ្ឋានភូតំ, តំ តំ ‘‘ឥទំ ភន្តេ កថំ, ឥមស្ស កោ អត្ថោ’’តិ ខន្ធាយតនាទិអត្ថំ បុច្ឆន្តស្ស ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គោ ឧប្បជ្ជតិ. តេនាហ ‘‘ខន្ធធាតុ…បេ… ពហុលតា’’តិ. វត្ថូនំ វិសទភាវករណន្តិ ឯត្ថ ចិត្តចេតសិកានំ បវត្តិដ្ឋានភាវតោ សរីរំ, តប្បដិពទ្ធានិ ចីវរានិ ច ‘‘វត្ថូនី’’តិ អធិប្បេតានិ, តានិ យថា ចិត្តស្ស សុខាវហានិ ហោន្តិ, តថា ករណំ តេសំ វិសទភាវករណំ. តេន វុត្តំ ‘‘អជ្ឈត្តិកពាហិរាន’’ន្តិអាទិ. ឧស្សន្នទោសន្តិ វាតាទិឧស្សន្នទោសំ. សេទមលមក្ខិតន្តិ សេទេន ចេវ ជល្លិកាសង្ខាតេន សរីរមលេន ច មក្ខិតំ. ច-សទ្ទេន អញ្ញម្បិ សរីរស្ស, ចិត្តស្ស ច បីឡាវហំ សង្គណ្ហាតិ. សេនាសនំ វាតិ វា-សទ្ទេន បត្តាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. អវិសទេ សតិ, វិសយភូតេ វា. កថំ ភាវនមនុយុត្តស្ស តានិ វិសយោ? អន្តរន្តរា បវត្តនកចិត្តុប្បាទវសេនេវំ វុត្តំ. តេ ហិ ចិត្តុប្បាទា ចិត្តេកគ្គតាយ អបរិសុទ្ធភាវាយ សំវត្តន្តិ. ចិត្តចេតសិកេសុ និស្សយាទិបច្ចយភូតេសុ. ញាណម្បីតិ បិ-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ, តេន ន កេវលំ តំ វត្ថុយេវ, អថ ខោ តស្មិំ អបរិសុទ្ធេ ញាណម្បិ អបរិសុទ្ធំ ហោតីតិ និស្សយាបរិសុទ្ធិយា តំនិស្សិតាបរិសុទ្ធិ វិយ វិសយស្ស អបរិសុទ្ធតាយ វិសយិនោ អបរិសុទ្ធិំ ទស្សេតិ.

សមភាវករណន្តិ កិច្ចតោ អនូនាធិកភាវករណំ. សទ្ធេយ្យវត្ថុស្មិំ បច្ចយវសេន អធិមោក្ខកិច្ចស្ស បដុតរភាវេន, បញ្ញាយ អវិសទតាយ, វីរិយាទីនញ្ច សិថិលតាទិនា សទ្ធិន្ទ្រិយំ ពលវំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘ឥតរានិ មន្ទានី’’តិ. តតោតិ តស្មា សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស ពលវភាវតោ, ឥតរេសញ្ច មន្ទត្តា. កោសជ្ជបក្ខេ បតិតុំ អទត្វា សម្បយុត្តធម្មានំ បគ្គណ្ហនំ អនុពលប្បទានំ បគ្គហោ, បគ្គហោវ កិច្ចំ បគ្គហកិច្ចំ, ‘‘កាតុំ ន សក្កោតី’’តិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. អារម្មណំ ឧបគន្ត្វា ឋានំ, អនិស្សជ្ជនំ វា ឧបដ្ឋានំ. វិក្ខេបបដិក្ខេបោ, យេន វា សម្បយុត្តា អវិក្ខិត្តា ហោន្តិ, សោ អវិក្ខេបោ. រូបគតំ វិយ ចក្ខុនា យេន យាថាវតោ វិសយសភាវំ បស្សតិ, តំ ទស្សនកិច្ចំ. កាតុំ ន សក្កោតិ ពលវតា សទ្ធិន្ទ្រិយេន អភិភូតត្តា. សហជាតធម្មេសុ ហិ ឥន្ទដ្ឋំ ការេន្តានំ សហបវត្តមានានំ ធម្មានំ ឯករសតាវសេនេវ អត្ថសិទ្ធិ, ន អញ្ញថា. តស្មាតិ វុត្តមេវត្ថំ ការណភាវេន បច្ចាមសតិ. តន្តិ សទ្ធិន្ទ្រិយំ. ធម្មសភាវបច្ចវេក្ខណេនាតិ យស្ស សទ្ធេយ្យស្ស វត្ថុនោ ឧឡារតាទិគុណេ អធិមុច្ចនស្ស សាតិសយប្បវត្តិយា សទ្ធិន្ទ្រិយំ ពលវំ ជាតំ, តស្ស បច្ចយបច្ចយុប្បន្នតាទិវិភាគតោ យាថាវតោ វីមំសនេន. ឯវញ្ហិ ឯវំធម្មតានយេន សភាវសរសតោ បរិគ្គយ្ហមានេ សវិប្ផារោ អធិមោក្ខោ ន ហោតិ ‘‘អយំ ឥមេសំ ធម្មានំ សភាវោ’’តិ បរិជាននវសេន បញ្ញាព្យាបារស្ស សាតិសយត្តា. ធុរិយធម្មេសុ ហិ យថា សទ្ធាយ ពលវភាវេ បញ្ញាយ មន្ទភាវោ ហោតិ, ឯវំ បញ្ញាយ ពលវភាវេ សទ្ធាយ មន្ទភាវោ ហោតីតិ. តេន វុត្តំ ‘‘តំ ធម្មសភាវបច្ចវេក្ខណេន វា, យថា វា មនសិករោតោ ពលវំ ជាតំ, តថា អមនសិការេន ហាបេតព្ព’’ន្តិ. តថា អមនសិការេនាតិ យេនាការេន ភាវនំ អនុយុញ្ជន្តស្ស សទ្ធិន្ទ្រិយំ ពលវំ ជាតំ, តេនាការេន ភាវនាយ អននុយុញ្ជនតោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥធ ទុវិធេន សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស ពលវភាវោ អត្តនោ វា បច្ចយវិសេសេន កិច្ចុត្តរិយតោ, វីរិយាទីនំ វា មន្ទកិច្ចតាយ. តត្ថ បឋមវិកប្បេ ហាបនវិធិ ទស្សិតោ. ទុតិយកប្បេ បន យថា មនសិ ករោតោ វីរិយាទីនំ មន្ទកិច្ចតាយ សទ្ធិន្ទ្រិយំ ពលវំ ជាតំ, តថា អមនសិការេន, វីរិយាទីនំ បដុកិច្ចភាវាវហេន មនសិការេន សទ្ធិន្ទ្រិយំ តេហិ សមរសំ ករោន្តេន ហាបេតព្ពំ. ឥមិនា នយេន សេសិន្ទ្រិយេសុបិ ហាបនវិធិ វេទិតព្ពោ.

វក្កលិត្ថេរវត្ថូតិ. សោ ហិ អាយស្មា សទ្ធាធិមុត្តតាយ កតាធិការោ សត្ថុ រូបកាយទស្សនប្បសុតោ ឯវ ហុត្វា វិហរន្តោ សត្ថារា ‘‘កិំ តេ វក្កលិ ឥមិនា បូតិកាយេន ទិដ្ឋេន, យោ ខោ វក្កលិ ធម្មំ បស្សតិ, សោ មំ បស្សតី’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៣.៨៧; ទី. និ. អដ្ឋ. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថា; អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២០៨; ធ. ប. អដ្ឋ. ២.៣៨០; បដិ. ម. អដ្ឋ. ២.២.១៣០; ធ. ស. អដ្ឋ. ១០០៧; ថេរគា. អដ្ឋ. ២.វក្កលិត្ថេរគាថាវណ្ណនា) ឱវទិត្វា កម្មដ្ឋានេ និយោជិតោបិ តំ អននុយុញ្ជន្តោ បណាមិតោ អត្តានំ វិនិបាតេតុំ បបាតដ្ឋានំ អភិរុហិ, អថ នំ សត្ថា យថានិសិន្នោវ ឱភាសំ វិស្សជ្ជនេន អត្តានំ ទស្សេត្វា –

‘‘បាមោជ្ជពហុលោ ភិក្ខុ, បសន្នោ ពុទ្ធសាសនេ;

អធិគច្ឆេ បទំ សន្តំ, សង្ខារូបសមំ សុខ’’ន្តិ. (ធ. ប. ៣៨១) –

គាថំ វត្វា ‘‘ឯហិ វក្កលី’’តិ អាហ. សោ តេន អមតេនេវ អភិសិត្តោ ហដ្ឋតុដ្ឋោ ហុត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេសិ. សទ្ធាយ ពលវភាវតោ វិបស្សនាវីថិំ ន ឱតរតិ, តំ ញត្វា ភគវា តស្ស ឥន្ទ្រិយសមត្តបដិបាទនាយ កម្មដ្ឋានំ សោធេត្វា អទាសិ. សោ សត្ថារា ទិន្ននយេ ឋត្វា វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា មគ្គប្បដិបាដិយា អរហត្តំ បាបុណិ. តេនេតំ វុត្តំ ‘‘វក្កលិត្ថេរវត្ថុ ចេត្ថ និទស្សន’’ន្តិ. ឯត្ថាតិ សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស អធិមត្តភាវេ សេសិន្ទ្រិយានំ សកិច្ចាករណេ.

ឥតរកិច្ចភេទន្តិ ឧបដ្ឋានាទិកិច្ចវិសេសំ. បស្សទ្ធាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន សមាធិឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ហាបេតព្ពន្តិ យថា សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស ពលវភាវោ ធម្មសភាវបច្ចវេក្ខណេន ហាយតិ, ឯវំ វីរិយិន្ទ្រិយស្ស អធិមត្តតា បស្សទ្ធិអាទិភាវនាយ ហាយតិ សមាធិបក្ខិយត្តា តស្សា. តថា ហិ សមាធិន្ទ្រិយស្ស អធិមត្តតំ កោសជ្ជបាតតោ រក្ខន្តី វីរិយាទិភាវនា វិយ វីរិយិន្ទ្រិយស្ស អធិមត្តតំ ឧទ្ធច្ចបាតតោ រក្ខន្តី ឯកំសតោ ហាបេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘បស្សទ្ធអាទិភាវនាយ ហាបេតព្ព’’ន្តិ. សោណត្ថេរស្ស វត្ថូតិ សុកុមារសោណត្ថេរស្ស វត្ថុ. (មហាវ. ២៤២; អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២០៥) សោ ហិ អាយស្មា សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា សីតវនេ វិហរន្តោ ‘‘មម សរីរំ សុខុមាលំ, ន ច សក្កា សុខេនេវ សុខំ អធិគន្តុំ, កិលមេត្វាបិ សមណធម្មោ កាតព្ពោ’’តិ តំ ឋានចង្កមមេវ អធិដ្ឋាយ បធានំ អនុយុញ្ជន្តោ បាទតលេសុ ផោដេសុ ឧដ្ឋិតេសុបិ វេទនំ អជ្ឈុបេក្ខិត្វា ទឡ្ហំ វីរិយំ ករោន្តោ អច្ចារទ្ធវីរិយតាយ វិសេសំ និព្ពត្តេតុំ នាសក្ខិ. សត្ថា តត្ថ គន្ត្វា វីណូបមោវាទេន ឱវទិត្វា វីរិយសមតាយោជនវីថិំ ទស្សេន្តោ កម្មដ្ឋានំ សោធេត្វា គិជ្ឈកូដំ គតោ. ថេរោបិ សត្ថារា ទិន្ននយេន វីរិយសមតំ យោជេត្វា ភាវេន្តោ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តេ បតិដ្ឋាសិ. តេន វុត្តំ ‘‘សោណត្ថេរស្ស វត្ថុ ទស្សេតព្ព’’ន្តិ. សេសេសុបីតិ សតិសមាធិបញ្ញិន្ទ្រិយេសុបិ.

សមតន្តិ សទ្ធាបញ្ញានំ អញ្ញមញ្ញំ អនូនានធិកភាវំ, តថា សមាធិវីរិយានំ. យថា ហិ សទ្ធាបញ្ញានំ វិសុំ វិសុំ ធុរិយធម្មភូតានំ កិច្ចតោ អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តនំ វិសេសតោ ឥច្ឆិតព្ពំ, យតោ នេសំ សមធុរតាយ អប្បនា សម្បជ្ជតិ, ឯវំ សមាធិវីរិយានំ កោសជ្ជុទ្ធច្ចបក្ខិកានំ សមរសតាយ សតិ អញ្ញមញ្ញូបត្ថម្ភនតោ សម្បយុត្តធម្មានំ អន្តទ្វយបាតាភាវេន សម្មទេវ អប្បនា ឥជ្ឈតិ. ‘‘ពលវសទ្ធោ’’តិអាទិ ព្យតិរេកមុខេន វុត្តស្សេវ អត្ថស្ស សមត្ថនំ. តស្សត្ថោ យោ ពលវតិយា សទ្ធាយ សមន្នាគតោ អវិសទញាណោ, សោ មុធប្បសន្នោ ហោតិ, ន អវេច្ចប្បសន្នោ. តថា ហិ អវត្ថុស្មិំ បសីទតិ សេយ្យថាបិ តិត្ថិយសាវកា. កេរាដិកបក្ខន្តិ សាឋេយ្យបក្ខំ ភជតិ. សទ្ធាហីនាយ បញ្ញាយ អតិធាវន្តោ ‘‘ទេយ្យវត្ថុបរិច្ចាគេន វិនា ចិត្តុប្បាទមត្តេនបិ ទានមយំ បុញ្ញំ ហោតី’’តិអាទីនិ បរិកប្បេតិ ហេតុបតិរូបកេហិ វញ្ចិតោ, ឯវំភូតោ ច សុក្ខតក្កវិលុត្តចិត្តោ បណ្ឌិតានំ វចនំ នាទិយតិ សញ្ញត្តិំ ន គច្ឆតិ. តេនាហ ‘‘ភេសជ្ជសមុដ្ឋិតោ វិយ រោគោ អតេកិច្ឆោ ហោតី’’តិ. យថា ចេត្ថ សទ្ធាបញ្ញានំ អញ្ញមញ្ញំ វិសមភាវោ ន អត្ថាវហោ, អនត្ថាវហោវ, ឯវំ, សមាធិវីរិយានំ អញ្ញមញ្ញំ វិសមភាវោ ន អត្ថាវហោ, អនត្ថាវហោវ, តថា ន អវិក្ខេបាវហោ, វិក្ខេបាវហោវាតិ. កោសជ្ជំ អភិភវតិ, តេន អប្បនំ ន បាបុណាតីតិ អធិប្បាយោ. ឧទ្ធច្ចំ អភិភវតីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. តទុភយន្តិ សទ្ធាបញ្ញាទ្វយំ, សមាធិវីរិយទ្វយញ្ច. សមំ កាតព្ពន្តិ សមរសំ កាតព្ពំ.

សមាធិកម្មិកស្សាតិ សមថកម្មដ្ឋានិកស្ស. ឯវន្តិ ឯវំ សន្តេ, សទ្ធាយ ថោកំ ពលវភាវេ សតីតិ អត្ថោ. សទ្ទហន្តោតិ ‘‘បថវី បថវីតិ មនសិករណមត្តេន កថំ ឈានុប្បត្តី’’តិ អចិន្តេត្វា ‘‘អទ្ធា សម្មាសម្ពុទ្ធេន វុត្តវិធិ ឥជ្ឈិស្សតី’’តិ សទ្ទហន្តោ សទ្ធំ ជនេន្តោ. ឱកប្បេន្តោតិ អារម្មណំ អនុបវិសិត្វា វិយ អធិមុច្ចនវសេន អវកប្បេន្តោ បក្ខន្ទន្តោ. ឯកគ្គតា ពលវតី វដ្ដតិ សមាធិប្បធានត្តា ឈានស្ស. ឧភិន្នន្តិ សមាធិបញ្ញានំ. សមាធិកម្មិកស្ស សមាធិនោ អធិមត្តតាយ បញ្ញាយ អធិមត្តតាបិ ឥច្ឆិតព្ពាតិ អាហ ‘‘សមតាយបី’’តិ, សមភាវេនាបីតិ អត្ថោ. អប្បនាតិ លោកិយប្បនា. តថា ហិ ‘‘ហោតិយេវា’’តិ សាសង្កំ វទតិ. លោកុត្តរប្បនា បន តេសំ សមភាវេនេវ ឥច្ឆិតា. យថាហ ‘‘សមថវិបស្សនំ យុគនន្ធំ ភាវេតី’’តិ (អ. និ. ៤.១៧០; បដិ. ម. ២.៥).

យទិ វិសេសតោ សទ្ធាបញ្ញានំ, សមាធិវីរិយានញ្ច សមតាវ ឥច្ឆិតា, កថំ សតីតិ អាហ ‘‘សតិ បន សព្ពត្ថ ពលវតី វដ្ដតី’’តិ. សព្ពត្ថាតិ លីនុទ្ធច្ចបក្ខិកេសុ បញ្ចសុ ឥន្ទ្រិយេសុ. ឧទ្ធច្ចបក្ខិកេកទេសេ គណ្ហន្តោ ‘‘សទ្ធាវីរិយបញ្ញាន’’ន្តិ អាហ. អញ្ញថា បីតិ ច គហេតព្ពា សិយា. តថា ហិ ‘‘កោសជ្ជបក្ខិកេន សមាធិនា’’ ឥច្ចេវ វុត្តំ, ន ‘‘បស្សទ្ធិសមាធិឧបេក្ខាហី’’តិ. សាតិ សតិ. សព្ពេសុ រាជកម្មេសុ និយុត្តោ សព្ពកម្មិកោ. តេនាតិ តេន សព្ពត្ថ ឥច្ឆិតព្ពដ្ឋេន ការណេន. អាហ អដ្ឋកថាយំ. សព្ពត្ថ និយុត្តា សព្ពត្ថិកា សព្ពត្ថ លីនេ, ឧទ្ធតេ ច ចិត្តេ ឥច្ឆិតព្ពត្តា, សព្ពេ វា លីនេ, ឧទ្ធតេ ច ចិត្តេ ភាវេតព្ពា ពោជ្ឈង្គា អត្ថិកា ឯតាយាតិ សព្ពត្ថិកា. ចិត្តន្តិ កុសលំ ចិត្តំ. តស្ស ហិ សតិ បដិសរណំ បរាយណំ អប្បត្តស្ស បត្តិយា អនធិគតស្ស អធិគមាយ. តេនាហ ‘‘អារក្ខបច្ចុបដ្ឋានា’’តិអាទិ.

ខន្ធាទិភេទេ អនោគាឡ្ហបញ្ញានន្តិ បរិយត្តិពាហុសច្ចវសេនបិ ខន្ធាយតនាទីសុ អប្បតិដ្ឋិតពុទ្ធីនំ. ពហុស្សុតសេវនា ហិ សុតមយញាណាវហា. តរុណវិបស្សនាសមង្គីបិ ភាវនាមយញាណេ ឋិតត្តា ឯកំសតោ បញ្ញវា ឯវ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘សមបញ្ញាស លក្ខណបរិគ្គាហិកាយ ឧទយព្ពយបញ្ញាយ សមន្នាគតបុគ្គលសេវនា’’តិ. ញេយ្យធម្មស្ស គម្ភីរភាវវសេន តប្បរិច្ឆេទកញាណស្ស គម្ភីរភាវគ្គហណន្តិ អាហ ‘‘គម្ភីរេសុ ខន្ធាទីសុ បវត្តាយ គម្ភីរបញ្ញាយា’’តិ. តញ្ហិ ញេយ្យំ តាទិសាយ បញ្ញាយ ចរិតព្ពតោ គម្ភីរញាណចរិយំ, តស្សា វា បញ្ញាយ តត្ថ បភេទតោ បវត្តិ គម្ភីរញាណចរិយា, តស្សា បច្ចវេក្ខណាតិ អាហ ‘‘គម្ភីរបញ្ញាយ បភេទបច្ចវេក្ខណា’’តិ. យថា សតិវេបុល្លប្បត្តោ នាម អរហា ឯវ, ឯវំ បញ្ញាវេបុល្លប្បត្តោតិបិ សោ ឯវាតិ អាហ ‘‘អរហត្តមគ្គេន ភាវនាបារិបូរី ហោតី’’តិ. វីរិយាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

‘‘តត្តំ អយោខិលំ ហត្ថេ គមេន្តី’’តិអាទិនា (ម. និ. ៣.២៥០, ២៦៧; អ. និ. ៣.៣៦) វុត្តបញ្ចវិធពន្ធនកម្មការណា និរយេ និព្ពត្តសត្តស្ស យេភុយ្យេន សព្ពបឋមំ ករោន្តីតិ, ទេវទូតសុត្តាទីសុ តស្ស អាទិតោ វុត្តត្តា ច អាហ ‘‘បញ្ចវិធពន្ធនកម្មការណតោ បដ្ឋាយា’’តិ. សកដវហនាទិកាលេតិ អាទិ-សទ្ទេន តទញ្ញមនុស្សេហិ, តិរច្ឆានេហិ ច វិពាធិយមានកាលំ សង្គណ្ហាតិ. ‘‘ឯកំ ពុទ្ធន្តរ’’ន្តិ ឥទំ អបរាបរំ បេតេសុ ឯវ ឧប្បជ្ជនកសត្តវសេន វុត្តំ, ឯកច្ចានំ វា បេតានំ ឯកច្ចតិរច្ឆានានំ វិយ តថា ទីឃាយុកតាបិ សិយាតិ តថា វុត្តំ. តថា ហិ ‘‘កាលោ នាគរាជា ចតុន្នំ ពុទ្ធានំ សម្មុខីភាវំ លភិត្វា ឋិតោ មេត្តេយ្យស្សបិ ភគវតោ សម្មុខីភាវំ លភិស្សតី’’តិ វទន្តិ, យំ តស្ស កប្បាយុកតា វុត្តា.

អានិសំសទស្សាវិនោតិ ‘‘វីរិយាយត្តោ ឯវ សព្ពោ លោកុត្តរោ, លោកិយោ ច វិសេសាធិគមោ’’តិ ឯវំ វីរិយេ អានិសំសទស្សនសីលស្ស. គមនវីថិន្តិ សបុព្ពភាគំ និព្ពានគាមិនិំ បដិបទំ, សហ វិបស្សនាយ អរិយមគ្គបដិបាដិ, សត្តវិសុទ្ធិបរម្បរា វា. សា ហិ ភិក្ខុនោ វដ្ដនិយ្យានាយ គន្តព្ពា បដិបទាតិ កត្វា គមនវីថិ នាម. កាយទឡ្ហីពហុលោតិ យថា តថា កាយស្ស ទឡ្ហីកម្មប្បសុតោ. បិណ្ឌន្តិ រដ្ឋបិណ្ឌំ. បច្ចយទាយកានំ អត្តនិ ការស្ស អត្តនោ សម្មាបដិបត្តិយា មហប្ផលភាវស្ស ករណេន បិណ្ឌស្ស ភិក្ខាយ បដិបូជនា បិណ្ឌាបចាយនំ.

នីហរន្តោតិ បត្តថវិកតោ នីហរន្តោ. តំ សទ្ទំ សុត្វាតិ តំ ឧបាសិកាយ វចនំ អត្តនោ វសនបណ្ណសាលទ្វារេ ឋិតោវ បញ្ចាភិញ្ញតាយ ទិព្ពសោតេន សុត្វា. មនុស្សសម្បត្តិ, ទិព្ពសម្បត្តិ, និព្ពានសម្បត្តីតិ ឥមា តិស្សោ សម្បត្តិយោ. ទាតុំ សក្ខិស្សសីតិ ‘‘តយិ កតេន ទានមយេន, វេយ្យាវច្ចមយេន ច បុញ្ញកម្មេន ខេត្តវិសេសភាវូបគមនេន អបរាបរំ ទេវមនុស្សសម្បត្តិយោ, អន្តេ និព្ពានសម្បត្តិញ្ច ទាតុំ សក្ខិស្សសី’’តិ ថេរោ អត្តានំ បុច្ឆតិ. សិតំ ករោន្តោ វាតិ ‘‘អកិច្ឆេនេវ មយា វដ្ដទុក្ខំ សមតិក្កន្ត’’ន្តិ បច្ចវេក្ខណាវសានេ សញ្ជាតបាមោជ្ជវសេន សិតំ ករោន្តោ ឯវ.

វិប្បដិបន្នន្តិ ជាតិធម្មកុលធម្មាទិលង្ឃនេន អសម្មាបដិបន្នំ. ឯវំ យថា អសម្មាបដិបន្នោ បុត្តោ តាយ ឯវ អសម្មាបដិបត្តិយា កុលសន្តានតោ ពាហិរោ ហុត្វា បិតុ សន្តិកា ទាយជ្ជស្ស ន ភាគី, ឯវំ. កុសីតោបិ តេន កុសីតភាវេន អសម្មាបដិបន្នោ សត្ថុ សន្តិកា លទ្ធព្ពអរិយធនទាយជ្ជស្ស ន ភាគី. អារទ្ធវីរិយោវ លភតិ សម្មាបដិបជ្ជនតោ. ឧប្បជ្ជតិ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គោតិ យោជនា, ឯវំ សព្ពត្ថ.

មហាតិ សីលាទីហិ គុណេហិ មហន្តោ វិបុលោ អនញ្ញសាធារណោ. តំ បនស្ស គុណមហត្តំ ទសសហស្សិលោកធាតុកម្បនេន លោកេ បាកដន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘សត្ថុនោ ហី’’តិអាទិមាហ.

យស្មា សត្ថុសាសនេ បព្ពជិតស្ស បព្ពជ្ជូបគមេន សក្យបុត្តស្សភាវោ សម្បជាយតិ, តស្មា ពុទ្ធបុត្តភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘អសម្ភិន្នាយា’’តិអាទិមាហ.

អលសានំ ភាវនាយ នាមមត្តម្បិ អជានន្តានំ កាយទឡ្ហីពហុលានំ យាវទត្ថំ ភុញ្ជិត្វា សេយ្យសុខាទិអនុយុញ្ជនកានំ តិរច្ឆានកថិកានំ បុគ្គលានំ ទូរតោ វជ្ជនា កុសីតបុគ្គលបរិវជ្ជនា. ‘‘ទិវសំ ចង្កមេន និសជ្ជាយា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.៤២៣; ៣.៦៥; សំ. និ. ៤.១២០; មហានិ. ១៦១) ភាវនារទ្ធវសេន អារទ្ធវីរិយានំ ទឡ្ហបរក្កមានំ កាលេន កាលំ ឧបសង្កមនា អារទ្ធវីរិយបុគ្គលសេវនា. តេនាហ ‘‘កុច្ឆិំ បូរេត្វា’’តិអាទិ. វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៦៤) បន ជាតិមហត្តបច្ចវេក្ខណា, សព្រហ្មចារីមហត្តបច្ចវេក្ខណាតិ ឥទំ ទ្វយំ ន គហិតំ, ថិនមិទ្ធវិនោទនតា, សម្មប្បធានបច្ចវេក្ខណតាតិ ឥទំ ទ្វយំ គហិតំ. តត្ថ អានិសំសទស្សាវិតាយ ឯវ សម្មប្បធានបច្ចវេក្ខណា គហិតា ហោតិ លោកិយលោកុត្តរវិសេសាធិគមស្ស វីរិយាយត្តតាទស្សនភាវតោ. ថិនមិទ្ធវិនោទនំ តទធិមុត្តតាយ ឯវ គហិតំ ហោតិ, វីរិយុប្បាទនេ យុត្តប្បយុត្តស្ស ថិនមិទ្ធវិនោទនំ អត្ថសិទ្ធមេវ. តត្ថ ថិនមិទ្ធវិនោទនកុសីតបុគ្គលបរិវជ្ជនអារទ្ធវីរិយបុគ្គលសេវន- តទធិមុត្តតាបដិបក្ខវិធមនបច្ចយូបសំហារវសេន, អបាយភយបច្ចវេក្ខណាទយោ សមុត្តេជនវសេន វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទកា ទដ្ឋព្ពា.

បុរិមុប្បន្នា បីតិ បរតោ ឧប្បជ្ជនកបីតិយា វិសេសការណសភាគហេតុភាវតោ ‘‘បីតិយេវ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គដ្ឋានីយា ធម្មា’’តិ វុត្តា, តស្សា បន ពហុសោ បវត្តិយា បុថុត្តំ ឧបាទាយ ពហុវចននិទ្ទេសោ. យថា សា ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ បដិបត្តិ តស្សា ឧប្បាទកមនសិការោ.

‘‘ពុទ្ធានុស្សតី’’តិអាទីសុ វត្តព្ពំ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.១២៣) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

ពុទ្ធានុស្សតិយា ឧបចារសមាធិនិដ្ឋត្តា វុត្តំ ‘‘យាវ ឧបចារា’’តិ. សកលសរីរំ ផរមានោតិ បីតិសមុដ្ឋានេហិ បណីតរូបេហិ សកលសរីរំ ផរមានោ. ធម្មគុណេ អនុស្សរន្តស្សាបិ យាវ ឧបចារា សកលសរីរំ ផរមានោ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ឧប្បជ្ជតីតិ យោជនា, ឯវំ សេសអនុស្សតីសុ. បសាទនីយសុត្តន្តបច្ចវេក្ខណាយញ្ច យោជេតព្ពំ តស្សាបិ វិមុត្តាយតនភាវេន តគ្គតិកត្តា. សង្ខារានំ សប្បទេសវូបសមេបិ និប្បទេសវូបសមេ វិយ តថា បញ្ញាយ បវត្តិតោ ភាវនាមនសិការោ កិលេសវិក្ខម្ភនសមត្ថោ ហុត្វា ឧបចារសមាធិំ អាវហន្តោ តថារូបបីតិសោមនស្សសមន្នាគតោ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទាយ ហោតីតិ អាហ ‘‘សមាបត្តិយា…បេ… បច្ចវេក្ខន្តស្សាបី’’តិ. តត្ថ ‘‘វិក្ខម្ភិតា កិលេសា’’តិ បាឋោ. តេ ហិ ន សមុទាចរន្តីតិ. ឥតិ-សទ្ទោ ការណត្ថោ, យស្មា ន សមុទាចរន្តិ, តស្មា តំ នេសំ អសមុទាចារំ បច្ចវេក្ខន្តស្សាតិ យោជនា. ន ហិ កិលេសេ បច្ចវេក្ខន្តស្ស ពោជ្ឈង្គុប្បត្តិ យុត្តា. បសាទនីយេសុ ឋានេសុ បសាទសិនេហាភាវេន ថូសសមហទយតា លូខតា, សា តត្ថ អាទរគារវាករណេន វិញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘អសក្កច្ចកិរិយាយ សំសូចិតលូខភាវេ’’តិ.

កាយចិត្តទរថវូបសមលក្ខណា បស្សទ្ធិ ឯវ យថាវុត្តពោធិអង្គភូតោ បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គោ, តស្ស បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឯវំ ឧប្បាទោ ហោតីតិ យោជនា.

បណីតភោជនសេវនតាតិ បណីតសប្បាយភោជនសេវ នតា. ឧតុឥរិយាបថសុខគ្គហណេន សប្បាយឧតុឥរិយាបថគ្គហណំ ទដ្ឋព្ពំ. តញ្ហិ តិវិធម្បិ សប្បាយំ សេវិយមានំ កាយស្ស កល្លតាបាទនវសេន ចិត្តស្ស កល្លតំ អាវហន្តំ ទុវិធាយបិ បស្សទ្ធិយា ការណំ ហោតិ. អហេតុកំ សត្តេសុ លព្ភមានំ សុខទុក្ខន្តិ អយមេកោ អន្តោ, ឥស្សរាទិវិសមហេតុកន្តិ បន អយំ ទុតិយោ. ឯតេ ឧភោ អន្តេ អនុបគម្ម យថាសកំ កម្មុនា ហោតីតិ អយំ មជ្ឈិមា បដិបត្តិ. មជ្ឈត្តោ បយោគោ យស្ស សោ មជ្ឈត្តបយោគោ, តស្ស ភាវោ មជ្ឈត្តបយោគតា. អយញ្ហិ បហាយ សារទ្ធកាយតំ បស្សទ្ធកាយតាយ ការណំ ហោន្តី បស្សទ្ធិទ្វយំ អាវហតិ, ឯតេនេវ សារទ្ធកាយបុគ្គលបរិវជ្ជនបស្សទ្ធកាយបុគ្គលសេវនានំ តទាវហនតា សំវណ្ណិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

យថាសមាហិតាការសល្លក្ខណវសេន គយ្ហមានោ បុរិមុប្បន្នោ សមថោ ឯវ សមថនិមិត្តំ. នានារម្មណេ បរិព្ភមនេន វិវិធំ អគ្គំ ឯតស្សាតិ ព្យគ្គោ, វិក្ខេបោ. តថា ហិ សោ អនវដ្ឋានរសោ, ភន្តតាបច្ចុបដ្ឋានោ ច វុត្តោ, ឯកគ្គតាភាវតោ ព្យគ្គបដិបក្ខោតិ អព្យគ្គោ, សមាធិ. សោ ឯវ និមិត្តន្តិ បុព្ពេ វិយ វត្តព្ពំ. តេនាហ ‘‘អវិក្ខេបដ្ឋេន ច អព្យគ្គនិមិត្ត’’ន្តិ.

វត្ថុវិសទកិរិយា, ឥន្ទ្រិយសមត្តបដិបាទនា ច បញ្ញាវហា វុត្តា, សមាធានាវហាបិ តា ហោន្តិ សមាធានាវហភាវេនេវ បញ្ញាវហភាវតោតិ វុត្តំ ‘‘វត្ថុវិសទ…បេ… វេទិតព្ពា’’តិ.

ករណភាវនាកោសល្លានំ អវិនាភាវតោ, រក្ខនកោសល្លស្ស ច តំមូលកត្តា ‘‘និមិត្តកុសលតា នាម កសិណនិមិត្តស្ស ឧគ្គហណកុសលតា’’ ឥច្ចេវ វុត្តំ. កសិណនិមិត្តស្សាតិ ច និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ. អសុភនិមិត្តស្សាបិ ហិ យស្ស កស្សចិ ឈានុប្បត្តិនិមិត្តស្ស ឧគ្គហណកោសល្លំ និមិត្តកុសលតា ឯវាតិ. អតិសិថិលវីរិយតាទីហីតិ អាទិ-សទ្ទេន បញ្ញាបយោគមន្ទតំ, បមោទវេកល្លញ្ច សង្គណ្ហាតិ. តស្ស បគ្គណ្ហនន្តិ តស្ស លីនស្ស ចិត្តស្ស ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គាទិសមុដ្ឋាបនេន លយាបត្តិតោ សមុទ្ធរណំ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘យស្មិញ្ច ខោ, ភិក្ខវេ, សមយេ លីនំ ចិត្តំ ហោតិ, កាលោ តស្មិំ សមយេ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ, កាលោ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ, កាលោ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ. តំ កិស្ស ហេតុ? លីនំ, ភិក្ខវេ, ចិត្តំ តំ ឯតេហិ ធម្មេហិ សុសមុដ្ឋាបយំ ហោតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ បរិត្តំ អគ្គិំ ឧជ្ជាលិតុកាមោ អស្ស, សោ តត្ថ សុក្ខានិ ចេវ តិណានិ បក្ខិបេយ្យ, សុក្ខានិ គោមយានិ បក្ខិបេយ្យ, សុក្ខានិ កដ្ឋានិ បក្ខិបេយ្យ, មុខវាតញ្ច ទទេយ្យ, ន ច បំសុកេន ឱកិរេយ្យ, ភព្ពោ នុ ខោ សោ បុរិសោ បរិត្តំ អគ្គិំ ឧជ្ជាលិតុន្តិ. ឯវំ ភន្តេ’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣៤).

ឯត្ថ ច យថាសកំ អាហារវសេន ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គាទីនំ ភាវនាសមុដ្ឋាបនាតិ វេទិតព្ពា, សា អនន្តរំ វិភាវិតា ឯវ. អារទ្ធវីរិយតាទីហីតិ អាទិ-សទ្ទេន បញ្ញាបយោគពលវតំ, បមោទុព្ពិលាវនញ្ច សង្គណ្ហាតិ. តស្ស និគ្គណ្ហនន្តិ តស្ស ឧទ្ធតស្ស ចិត្តស្ស សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គាទិសមុដ្ឋាបនេន ឧទ្ធតាបត្តិតោ និសេធនំ. វុត្តម្បិ ចេតំ ភគវតា –

‘‘យស្មិញ្ច ខោ, ភិក្ខវេ, សមយេ ឧទ្ធតំ ចិត្តំ ហោតិ, កាលោ តស្មិំ សមយេ បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ, កាលោ សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ, កាលោ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ. តំ កិស្ស ហេតុ? ឧទ្ធតំ, ភិក្ខវេ, ចិត្តំ តំ ឯតេហិ ធម្មេហិ សុវូបសមយំ ហោតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ មហន្តំ អគ្គិក្ខន្ធំ និព្ពាបេតុកាមោ អស្ស, សោ តត្ថ អល្លានិ ចេវ តិណានិ…បេ… បំសុកេន ច ឱកិរេយ្យ, ភព្ពោ នុ ខោ សោ បុរិសោ មហន្តំ អគ្គិក្ខន្ធំ និព្ពាបេតុន្តិ. ឯវំ ភន្តេ’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣៤).

ឯត្ថាបិ យថាសកំ អាហារវសេន បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គាទីនំ ភាវនាសមុដ្ឋាបនាតិ វេទិតព្ពា, តត្ថ បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនា វុត្តា ឯវ. សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស អនន្តរំ វក្ខតិ. បញ្ញាបយោគមន្ទតាយាតិ បញ្ញាព្យាបារស្ស អប្បភាវេន. យថា ហិ ទានំ អលោភបធានំ, សីលំ អទោសបធានំ, ឯវំ ភាវនា អមោហបធានា. តត្ថ យទា បញ្ញា ន ពលវតី ហោតិ, តទា ភាវនា បុព្ពេនាបរំ វិសេសាវហា ន ហោតិ, អនភិសង្ខតោ វិយ អាហារោ បុរិសស្ស យោគិនោ ចិត្តស្ស អភិរុចិំ ន ជនេតិ, តេន តំ និរស្សាទំ ហោតិ, តថា ភាវនាយ សម្មទេវ អវីថិបដិបត្តិយា ឧបសមសុខំ ន វិន្ទតិ, តេនាបិ ចិត្តំ និរស្សាទំ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘បញ្ញាបយោគ…បេ… និរស្សាទំ ហោតី’’តិ. តស្ស សំវេគុប្បាទនំ, បសាទុប្បាទនញ្ច តិកិច្ឆនន្តិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘អដ្ឋ សំវេគវត្ថូនី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ជាតិជរាព្យាធិមរណានិ យថារហំ សុគតិយំ, ទុគ្គតិយញ្ច ហោន្តីតិ តទញ្ញមេវ បញ្ចវិធពន្ធនាទិខុប្បិបាសាទិ អញ្ញមញ្ញំ វិពាធនាទិហេតុកំ អបាយទុក្ខំ ទដ្ឋព្ពំ, តយិទំ សព្ពំ តេសំ តេសំ សត្តានំ បច្ចុប្បន្នភវនិស្សិតំ គហិតន្តិ អតីតេ អនាគតេ ច កាលេ វដ្ដមូលកទុក្ខានិ វិសុំ គហិតានិ. យេ បន សត្តា អាហារូបជីវិនោ, តត្ថ ច ឧដ្ឋានផលូបជីវិនោ, តេសំ អញ្ញេហិ អសាធារណំ ជីវិកាទុក្ខំ អដ្ឋមំ សំវេគវត្ថុ គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អយំ វុច្ចតិ សមយេ សម្បហំសនាតិ អយំ ភាវនាចិត្តស្ស សម្បហំសិតព្ពសមយេ វុត្តនយេន សំវេគជននវសេន ចេវ បសាទុប្បាទនវសេន ច សម្មទេវ បហំសនា, សំវេគជននបុព្ពកបសាទុប្បាទនេន តោសនាតិ អត្ថោ.

សម្មាបដិបត្តិំ អាគម្មាតិ លីនុទ្ធច្ចវិរហេន, សមថវីថិបដិបត្តិយា ច សម្មា អវិសមំ សម្មទេវ ភាវនាបដិបត្តិំ អាគម្ម. ‘‘អលីន’’ន្តិអាទីសុ កោសជ្ជបក្ខិកានំ ធម្មានំ អនធិមត្តតាយ អលីនំ, ឧទ្ធច្ចបក្ខិកានំ អនធិមត្តតាយ អនុទ្ធតំ, បញ្ញាបយោគសម្បត្តិយា, ឧបសមសុខាធិគមេន ច អនិរស្សាទំ, តតោ ឯវ អារម្មណេ សមប្បវត្តំសមថវីថិបដិបន្នំ. តត្ថ អលីនតាយ បគ្គហេ, អនុទ្ធតតាយ និគ្គហេ, អនិរស្សាទតាយ សម្បហំសនេ ន ព្យាបារំ អាបជ្ជតិ. អលីនានុទ្ធតតា ហិ អារម្មណេ សមប្បវត្តំ, អនិរស្សាទតាយ សមថវីថិបដិបន្នំ, សមប្បវត្តិយា វា អលីនំ អនុទ្ធតំ. សមថវីថិបដិបត្តិយា អនិរស្សាទន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អយំ វុច្ចតិ សមយេ អជ្ឈុបេក្ខនតាតិ អយំ អជ្ឈុបេក្ខិតព្ពសមយេ ភាវនាចិត្តស្ស បគ្គហនិគ្គហសម្បហំសនេសុ អព្យាវដតាសង្ខាតំ បដិបក្ខំ អភិភុយ្យ បេក្ខនា វុច្ចតិ. បដិបក្ខវិក្ខម្ភនតោ, វិបស្សនាយ អធិដ្ឋានភាវូបគមនតោ ច ឧបចារជ្ឈានម្បិ សមាធាន កិច្ចនិប្ផត្តិយា បុគ្គលស្ស សមាហិតភាវសាធនំ ឯវាតិ តត្ថ សមធុរភាវេនាហ ‘‘ឧបចារំ វា អប្បនំ វា’’តិ.

ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គដ្ឋានីយា ធម្មាតិ ឯត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពំ. អនុរោធវិរោធវិប្បហានវសេន មជ្ឈត្តភាវោ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ការណំ តស្មិំ សតិ សិជ្ឈនតោ, អសតិ ច អសិជ្ឈនតោ. សោ ច មជ្ឈត្តភាវោ វិសយវសេន ទុវិធោតិ អាហ ‘‘សត្តមជ្ឈត្តតា សង្ខារមជ្ឈត្តតា’’តិ. តទុភយេ ច វិរុជ្ឈនំ បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គភាវនាយ ឯវ ទូរីកតន្តិ អនុរុជ្ឈនស្សេវ បហានវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘សត្តមជ្ឈត្តតា’’តិអាទិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘សត្តសង្ខារកេលាយនបុគ្គលបរិវជ្ជនតា’’តិ. ឧបេក្ខាយ ហិ វិសេសតោ រាគោ បដិបក្ខោ. តថា ចាហ ‘‘ឧបេក្ខា រាគពហុលស្ស វិសុទ្ធិមគ្គោ’’តិ (វិសុទ្ធិ. ១.២៦៧). ទ្វីហាការេហីតិ កម្មស្សកតាបច្ចវេក្ខណំ, អត្តសុញ្ញតាបច្ចវេក្ខណន្តិ ឥមេហិ ទ្វីហិ ការណេហិ. ទ្វីហេវាតិ អវធារណំ សង្ខ្យាសមានតាទស្សនត្ថំ. សង្ខ្យា ឯវេត្ថ សមានា, ន សង្ខ្យេយ្យំ សព្ពថា សមានន្តិ. អស្សាមិកភាវោ អនត្តនិយតា. សតិ ហិ អត្តនិ តស្ស កិញ្ចនភាវេន ចីវរំ, អញ្ញំ វា កិញ្ចិ អត្តនិយំ នាម សិយា, សោ បន កោចិ នត្ថេវាតិ អធិប្បាយោ. អនទ្ធនិយន្តិ ន អទ្ធានក្ខមំ ន ចិរដ្ឋាយិ, ឥត្តរំ អនិច្ចន្តិ អត្ថោ. តាវកាលិកន្តិ តស្សេវ វេវចនំ.

មមាយតីតិ មមត្តំ ករោតិ ‘‘មមា’’តិ តណ្ហាយ បរិគ្គយ្ហ តិដ្ឋតិ.

មមាយន្តាតិ មានំ ទព្ពំ ករោន្តា.

អយំ សតិបដ្ឋានទេសនា បុព្ពភាគមគ្គវសេន ទេសិតាតិ បុព្ពភាគិយពោជ្ឈង្គេ សន្ធាយាហ ‘‘ពោជ្ឈង្គបរិគ្គាហិកា សតិ ទុក្ខសច្ច’’ន្តិ. សេសំ វុត្តនយត្តា សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ពោជ្ឈង្គបព្ពវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បឋមភាណវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចតុសច្ចបព្ពវណ្ណនា

៣៨៦. យថាសភាវតោតិ អវិបរីតសភាវតោ. ពាធនក្ខណតោ យោ យោ វា សភាវោ យថាសភាវោ, តតោ, រុប្បនាទិ កក្ខឡាទិសភាវតោតិ អត្ថោ. ជនិកំ សមុដ្ឋាបិកន្តិ បវត្តលក្ខណស្ស ទុក្ខស្ស ជនិកំ និមិត្តលក្ខណស្ស សមុដ្ឋាបិកំ. បុរិមតណ្ហន្តិ យថាបរិគ្គហិតស្ស ទុក្ខស្ស និព្ពត្តិតោ បុរេតរំ សិទ្ធំ តណ្ហំ. សិទ្ធេ ហិ ការណេ តស្ស ផលុប្បត្តិ. អយំ ទុក្ខសមុទយោតិ បជានាតីតិ យោជនា. អយំ ទុក្ខនិរោធោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ឧភិន្នំ អប្បវត្តិន្តិ ទុក្ខំ, សមុទយោ ចាតិ ទ្វិន្នំ អប្បវត្តិនិមិត្តំ, តទុភយំ ន បវត្តិ ឯតាយាតិ អប្បវត្តិ, អសង្ខតា ធាតុ. ទុក្ខំ ទុក្ខសច្ចំ បរិជានាតិ បរិញ្ញាភិសមយវសេន បរិច្ឆិន្ទតីតិ ទុក្ខបរិជាននោ, អរិយមគ្គោ, តំ ទុក្ខបរិជាននំ. សេសបទទ្វយេបិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ទុក្ខសច្ចនិទ្ទេសវណ្ណនា

៣៨៨. ឯវំ វុត្តាតិ ឯវំ ឧទ្ទេសវសេន វុត្តា. សព្ពសត្តានំ បរិយាទានវចនំ ព្យាបនិច្ឆាវសេន អាមេឌិតនិទ្ទេសភាវតោ. សត្តនិកាយេតិ សត្តានំ និកាយេ, សត្តឃដេ សត្តសមូហេតិ អត្ថោ. ទេវមនុស្សាទិភេទាសុ ហិ គតីសុ ភុម្មទេវាទិខត្តិយាទិហត្ថិអាទិខុប្បិបាសិកាទិតំតំជាតិវិសិដ្ឋោ សត្តសមូហោ សត្តនិកាយោ. និប្បរិយាយតោ ខន្ធានំ បឋមាភិនិព្ពត្តិ ជាតីតិ កត្វា ‘‘ជននំ ជាតី’’តិ វត្វា ស្វាយំ ឧប្បាទវិការោ អបរិនិប្ផន្នោ យេសុ ខន្ធេសុ ឥច្ឆិតព្ពោ, តេ តេនេវ សទ្ធិំ ទស្សេតុំ ‘‘សវិការាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. សវិការានន្តិ ឧប្បាទសង្ខាតេន វិការេន សវិការានំ. ជាតិអាទីនិ ហិ តីណិ លក្ខណានិ ធម្មានំ វិការវិសេសាតិ. ‘‘ឧបសគ្គមណ្ឌិតវេវចន’’ន្តិ ឥមិនា កេវលំ ឧបសគ្គេន បទវឌ្ឍនំ កតន្តិ ទស្សេតិ. អនុបវិដ្ឋាការេនាតិ អណ្ឌកោសំ, វត្ថិកោសញ្ច ឱគាហនាការេន. និព្ពត្តិសង្ខាតេនាតិ អាយតនានំ បារិបូរិសំសិទ្ធិសង្ខាតេន.

អថ វា ជននំ ជាតីតិ អបរិបុណ្ណាយតនំ ជាតិមាហ. សញ្ជាតីតិ សម្បុណ្ណាយតនំ. សម្បុណ្ណា ហិ ជាតិ សញ្ជាតិ. ឱក្កមនដ្ឋេន ឱក្កន្តីតិ អណ្ឌជជលាពុជវសេន ជាតិ. តេ ហិ អណ្ឌកោសំ, វត្ថិកោសញ្ច ឱក្កមន្តា បវិសន្តា វិយ បដិសន្ធិំ គណ្ហន្តិ. អភិនិព្ពត្តនដ្ឋេន អភិនិព្ពត្តីតិ សំសេទជឱបបាតិកវសេន. តេ ហិ បាកដា ឯវ ហុត្វា និព្ពត្តន្តិ. អភិព្យត្តា និព្ពត្តិ អភិនិព្ពត្តិ. ‘‘ជននំ ជាតី’’តិអាទិ អាយតនវសេន, យោនិវសេន ច ទ្វីហិ ទ្វីហិ បទេហិ សព្ពសត្តេ បរិយាទិយិត្វា ជាតិំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. ‘‘តេសំ តេសំ សត្តានំ…បេ… អភិនិព្ពត្តី’’តិ សត្តវសេន វុត្តត្តា សម្មុតិកថា. បាតុភាវោតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ, បការត្ថោ វា, តេន ‘‘អាយតនានំ បដិលាភោ’’តិ ឥមស្ស បទស្ស សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. អយម្បិ ហិ បរមត្ថកថាតិ. ឯកវោការភវាទីសូតិ ឯកចតុបញ្ចវោការភវេសុ. តស្មិំ ខន្ធានំ បាតុភាវេ សតិ. អាយតនានំ បដិលាភោតិ ឯកចតុវោការភវេសុ ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ អាយតនានំ វសេន, សេសេសុ រូបធាតុយំ បដិសន្ធិក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានានំ បញ្ចន្នំ, កាមធាតុយំ វិកលាវិកលិន្ទ្រិយានំ វសេន សត្តន្នំ, នវន្នំ, ទសន្នំ, បុនទសន្នំ, ឯកាទសន្នញ្ច អាយតនានំ វសេន សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. បាតុភវន្តានេវ, ន កុតោចិ អាគតានិ. បដិលទ្ធានិ នាម ហោន្តិ សត្តសន្តានស្ស តស្ស សំវិជ្ជមានត្តា. អាយតនានំ បដិលាភោតិ វា អាយតនានំ អត្តលាភោ វេទិតព្ពោ.

៣៨៩. សភាវនិទ្ទេសោតិ សរូបនិទ្ទេសោ. សរូបញ្ហេតំ ជិណ្ណតាយ, យទិទំ ‘‘ជរា’’តិ, ‘‘វយោហានីតិ វា. ជីរណមេវ ជីរណតា, ជីរន្តស្ស វា អាការោ តា-សទ្ទេន វុត្តោតិ អាហ ‘‘អាការភាវនិទ្ទេសោ’’តិ. ខណ្ឌិតទន្តា ខណ្ឌិតា នាម ឧត្តរបទលោបេន. យស្ស វិការស្ស វសេន សត្តោ ‘‘ខណ្ឌិតោ’’តិ វុច្ចតិ, តំ ខណ្ឌិច្ចំ. តថា បលិតានិ អស្ស សន្តីតិ ‘‘បលិតោ’’តិ វុច្ចតិ, តំ បាលិច្ចំ. វលិត្តចតាយ វា វលិ តចោ អស្សាតិ វលិត្តចោ.

ផលូបចារេនាតិ ផលវោហារេន.

៣៩០. ចវនមេវ ចវនតា, ចវន្តស្ស វា អាការោ តា-សទ្ទេន វុត្តោ. ខន្ធា ភិជ្ជន្តីតិ ឯកភវបរិយាបន្នស្ស ខន្ធសន្តានស្ស បរិយោសានភូតា ខន្ធា ភិជ្ជន្តិ, តេនេវ ភេទេន និរោធនំ អទស្សនំ គច្ឆន្តិ, តស្មា ភេទោ អន្តរធានំ មរណំ. មច្ចុមរណន្តិ មច្ចុសង្ខាតំ ឯកភវបរិយាបន្នជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទភូតំ មរណំ. តេនាហ ‘‘ន ខណិកមរណ’’ន្តិ. ‘‘មច្ចុ មរណ’’ន្តិ សមាសំ អកត្វា យោ ‘‘មច្ចូ’’តិ វុច្ចតិ ភេទោ, យញ្ច មរណំ បាណចាគោ, ឥទំ វុច្ចតិ មរណន្តិ វិសុំ សម្ពន្ធោ ន ន យុជ្ជតិ. កាលកិរិយាតិ មរណកាលោ, អនតិក្កមនីយត្តា វិសេសេន ‘‘កាលោ’’តិ វុត្តោតិ តស្ស កិរិយា, អត្ថតោ ចុតិខន្ធានំ ភេទប្បត្តិយេវ, កាលស្ស វា អន្តកស្ស កិរិយាតិ យា លោកេ វុច្ចតិ, សា ចុតិ, មរណន្តិ អត្ថោ. អយំ សព្ពាបិ សម្មុតិកថាវ ‘‘យំ តេសំ តេសំ សត្តាន’’ន្តិអាទិនា សត្តវសេន វុត្តត្តា. អយំ បរមត្ថកថា បរមត្ថតោ លព្ភមានានំ រុប្បនាទិសភាវានំ ធម្មានំ វិនស្សនជោតនាភាវតោ.

អត្តាតិ ភវតិ ឯត្ថ ចិត្តន្តិ អត្តភាវោ, ខន្ធសមូហោ, តស្ស និក្ខេបោ និក្ខិបនំ, បាតនំ វិនាសោតិ អត្ថោ. អដ្ឋកថាយំបន ‘‘មរណំ បត្តស្សា’’តិអាទិនា និក្ខេបហេតុតាយ បតនំ ‘‘និក្ខេបោ’’តិ ផលូបចារេន វុត្តន្តិ ទស្សេតិ. ‘‘ខន្ធានំ ភេទោ’’តិ បពន្ធវសេន បវត្តមានស្ស ធម្មសមូហស្ស វិនាសជោតនាតិ ឯកទេសតោ បរមត្ថកថា, ‘‘ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ឧបច្ឆេទោ’’តិ បនេត្ថ ន កោចិ វោហារលេសោ បីតិ អាហ ‘‘ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ឧបច្ឆេទោ បន សព្ពាការតោ បរមត្ថតោ មរណ’’ន្តិ. ឯវំ សន្តេបិ យស្ស ខន្ធភេទស្ស បវត្តត្តា ‘‘តិស្សោ មតោ, ផុស្សោ មតោ’’តិ វោហារោ ហោតិ, សោ ភេទោ ខន្ធប្បពន្ធស្ស អនុបច្ឆិន្នតាយ ‘‘សម្មុតិមរណ’’ន្តិ វត្តព្ពតំ អរហតីតិ អាហ ‘‘ឯតទេវ សម្មុតិមរណន្តិបិ វុច្ចតី’’តិ. តេនាហ ‘‘ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទមេវ ហី’’តិអាទិ. សព្ពសោ បពន្ធសមុច្ឆេទោ ហិ សមុច្ឆេទមរណន្តិ.

៣៩១. ព្យសនេនាតិ អនត្ថេន. ‘‘ធម្មបដិសម្ភិទា’’តិអាទីសុ (វិភ. ៧២១) វិយ ធម្ម-សទ្ទោ ហេតុបរិយាយោតិ អាហ ‘‘ទុក្ខការណេនា’’តិ. សោចនន្តិ លក្ខិតព្ពតាយ សោចនលក្ខណោ. សោចិតស្ស សោចនកស្ស បុគ្គលស្ស, ចិត្តស្ស វា ភាវោ សោចិតភាវោ. អព្ភន្តរេតិ អត្តភាវស្ស អន្តោ. អត្តនោ លូខសភាវតាយ សោសេន្តោ. ថាមគមនេន សមន្តតោ សោសនវសេន បរិសោសេន្តោ.

៣៩២. ‘‘អាទិស្ស អាទិស្ស ទេវន្តិ បរិទេវន្តិ ឯតេនាតិ អាទេវោ’’តិ អាទេវន-សទ្ទំ កត្វា អស្សុមោចនាទិវិការំ អាបជ្ជន្តានំ តព្ពិការាបត្តិយា សោ សទ្ទោ ការណភាវេន វុត្តោ. តំ តំ វណ្ណន្តិ តំ តំ គុណំ. តស្សេវាតិ អាទេវបរិទេវស្សេវ. ភាវនិទ្ទេសាតិ ‘‘អាទេវិតត្តំ បរិទេវិតត្ត’’ន្តិ ភាវនិទ្ទេសា.

៣៩៣. និស្សយភូតោ កាយោ ឯតស្ស អត្ថីតិ កាយិកំ. តេនាហ ‘‘កាយបសាទវត្ថុក’’ន្តិ. ទុក្ករំ ខមនំ ឯតស្សាតិ ទុក្ខមនំ, សោ ឯវ អត្ថោ សភាវោតិ ទុក្ខមនដ្ឋោ, តេន. សាតវិធុរតាយ អសាតំ.

៣៩៤. ចេតសិ ភវន្តិ ចេតសិកំ, តំ បន យស្មា ចិត្តេន សមំ បការេហិ យុត្តំ, តស្មា អាហ ‘‘ចិត្តសម្បយុត្ត’’ន្តិ.

៣៩៥. សព្ពវិសយបដិបត្តិនិវារណវសេន សមន្តតោ សីទនំ សំសីទនំ. ឧដ្ឋាតុម្បិ អសក្កុណេយ្យតាករណវសេន អតិពលវំ, វិរូបំ វា សីទនំ វិសីទនំ. ចិត្តកិលមថោតិ វិសីទនាការេន ចិត្តស្ស បរិខេទោ. ឧបាយាសោ, សយំ ន ទុក្ខោ ទោសត្តា, សង្ខារក្ខន្ធបរិយាបន្នធម្មន្តរត្តា វា. យេ បន ទោមនស្សមេវ ‘‘ឧបាយាសោ’’តិ វទេយ្យុំ, តេ ‘‘ឧបាយាសោ តីហិ ខន្ធេហិ ឯកេនាយតនេន ឯកាយ ធាតុយា សម្បយុត្តោ, ឯកេន ខន្ធេន ឯកេនាយតនេន ឯកាយ ធាតុយា កេហិចិ សម្បយុត្តោ’’តិ (ធាតុ. ២៤៩). ឥមាយ បាឡិយា បដិក្ខិបិតព្ពា. ឧប-សទ្ទោ ភុសត្ថោតិ អាហ ‘‘ពលវតរំ អាយាសោ ឧបាយាសោ’’តិ. ធម្មមត្តតាទីបនោ ភាវនិទ្ទេសោ ធម្មតោ អញ្ញស្ស កត្តុអភាវជោតនោ, អសតិ ច កត្តរិ តេន កត្តព្ពស្ស, បរិគ្គហេតព្ពស្ស ច អភាវោ ឯវាតិ អាហ ‘‘អត្តត្តនិយាភាវទីបកាភាវនិទ្ទេសា’’តិ.

៣៩៨. ជាតិធម្មានន្តិ ឯត្ថ ធម្ម-សទ្ទោ បកតិបរិយាយោតិ អាហ ‘‘ជាតិសភាវាន’’ន្តិ, ជាយនបកតិកានន្តិ វុត្តំ ហោតិ. មគ្គភាវនាយ មគ្គភាវនិច្ឆាហេតុកតា ឥច្ឆិតព្ពាតិ តាទិសំ ឥច្ឆំ និវត្តេន្តោ ‘‘វិនា មគ្គភាវន’’ន្តិ អាហ. អបរោ នយោ ន ខោ បនេតន្តិ យមេតំ ‘‘អហោ វត មយំ ន ជាតិធម្មា អស្សាម, ន ច វត នោ ជាតិ អាគច្ឆេយ្យា’’តិ ឯវំ បហីនសមុទយេសុ អរិយេសុ វិជ្ជមានំ អជាតិធម្មត្តំ, បរិនិព្ពុតេសុ ច វិជ្ជមានំ ជាតិយា អនាគមនំ ឥច្ឆិតំ, តំ ឥច្ឆន្តស្សាបិ មគ្គភាវនាយ វិនា អប្បត្តព្ពតោ, អនិច្ឆន្តស្សាបិ ភាវនាយ បត្តព្ពតោ ន ឥច្ឆាយ បត្តព្ពំ នាម ហោតីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. វក្ខមានត្ថសម្បិណ្ឌនត្ថោ បិ-សទ្ទោតិ អាហ ‘‘ឧបរិ សេសានិ ឧបាទាយ បិ-ការោ’’តិ. យន្តិ ហេតុអត្ថេ ករណេ បច្ចត្តវចនន្តិ អាហ ‘‘យេនបិ ធម្មេនា’’តិ. ហេតុអត្ថោ ហិ អយំ ធម្ម-សទ្ទោ, អលព្ភនេយ្យភាវោ ឯត្ថ ហេតុ វេទិតព្ពោ. តន្តិ វា ឥច្ឆិតស្ស វត្ថុនោ អលព្ភនំ, ឯវមេត្ថ ‘‘យម្បីតិ យេនបី’’តិ វិភត្តិវិបល្លាសេន អត្ថោ វុត្តោ. យទា បន យំ-សទ្ទោ ‘‘ឥច្ឆ’’ន្តិ ឯតំ អបេក្ខតិ, តទា អលាភវិសិដ្ឋា ឥច្ឆា វុត្តា ហោតិ. យទា បន ‘‘ន លភតី’’តិ ឯតំ អបេក្ខតិ, តទា ឥច្ឆាវិសិដ្ឋោ អលាភោ វុត្តោ ហោតិ, សោ បន អត្ថតោ អញ្ញោ ធម្មោ នត្ថិ, តថាបិ អលព្ភនេយ្យវត្ថុគតា ឥច្ឆាវ វុត្តា ហោតិ. សព្ពត្ថាតិ ‘‘ជរាធម្មាន’’ន្តិអាទិនា អាគតេសុ សព្ពវារេសុ.

សមុទយសច្ចនិទ្ទេសវណ្ណនា

៤០០. បុនព្ភវករណំ បុនោព្ភវោ ឧត្តរបទលោបំ កត្វា មនោ-សទ្ទស្ស វិយ បុរិមបទស្ស ឱ-ការន្តតា ទដ្ឋព្ពា. អថ វា សីលនដ្ឋេន ឥក-សទ្ទេន គមិតត្ថត្តា កិរិយាវាចកស្ស សទ្ទស្ស អទស្សនំ ទដ្ឋព្ពំ យថា ‘‘អសូបភក្ខនសីលោ អសូបិកោ’’តិ. សម្មោហវិនោទនិយំ បន ‘‘បុនព្ភវំ ទេតិ, បុនព្ភវាយ សំវត្តតិ, បុនប្បុនំ ភវេ និព្ពត្តេតីតិ បោនោព្ភវិកា’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ២០៣) អត្ថោ វុត្តោ សោ ‘‘តទ្ធិតា’’ ឥតិ ពហុវចននិទ្ទេសតោ, វិចិត្តត្តា វា តទ្ធិតវុត្តិយា, អភិធានលក្ខណត្តា វា តទ្ធិតានំ តេសុបិ អត្ថេសុ បោនោព្ភវិកសទ្ទសិទ្ធិ សម្ភវេយ្យាតិ កត្វា វុត្តោ. តត្ថ កម្មុនា សហជាតា បុនព្ភវំ ទេតិ, អសហជាតា កម្មសហាយភូតា បុនព្ភវាយ សំវត្តតិ, ទុវិធាបិ បុនប្បុនំ ភវេ និព្ពត្តេតីតិ ទដ្ឋព្ពា. នន្ទនដ្ឋេន, រញ្ជនដ្ឋេន ច នន្ទីរាគោ, យោ ច នន្ទីរាគោ, យា ច តណ្ហាយនដ្ឋេន តណ្ហា, ឧភយមេតំ ឯកត្ថំ, ព្យញ្ជនមេវ នានន្តិ តណ្ហា ‘‘នន្ទីរាគេន សទ្ធិំ អត្ថតោ ឯកត្តមេវ គតា’’តិ វុត្តា. តព្ភាវត្ថោ ហេត្ថ សហ-សទ្ទោ ‘‘សនិទស្សនា ធម្មា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ៩) វិយ. តស្មា នន្ទីរាគសហគតាតិ នន្ទីរាគភាវំ គតា សព្ពាសុបិ អវត្ថាសុ នន្ទីរាគភាវស្ស អបច្ចក្ខាយ វត្តនតោតិ អត្ថោ. រាគសម្ពន្ធេន ឧប្បន្នស្សាតិ វុត្តំ. រូបារូបភវរាគស្ស វិសុំ វុច្ចមានត្តា កាមភវេ ឯវ ភវបត្ថនុប្បត្តិ វុត្តាតិ វេទិតព្ពា.

តស្មិំ តស្មិំ បិយរូបេ បឋមុប្បត្តិវសេន ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តំ, បុនប្បុនំ បវត្តិវសេន ‘‘និវិសតី’’តិ. បរិយុដ្ឋានានុសយវសេន វា ឧប្បត្តិនិវេសា យោជេតព្ពា. សម្បត្តិយន្តិ មនុស្សសោភគ្គេ, ទេវត្តេ ច. អត្តនោ ចក្ខុន្តិ សវត្ថុកំ ចក្ខុំ វទតិ, សបសាទំ វា មំសបិណ្ឌំ. វិប្បសន្នំ បញ្ចបសាទន្តិ បរិសុទ្ធសុប្បសន្ននីលបីតលោហិតកណ្ហឱទាតវណ្ណវន្តំ. រជតបនាឡិកំ វិយ ឆិទ្ទំ អព្ភន្តរេ ឱទាតត្តា. បាមង្គសុត្តំ វិយ អាលម្ពកណ្ណពទ្ធំ. តុង្គា ឧច្ចា ទីឃា នាសិកា តុង្គនាសា, ឯវំ លទ្ធវោហារំ អត្តនោ ឃានំ. ‘‘លទ្ធវោហារា’’តិ វា បាឋោ, តស្មិំ សតិ តុង្គា នាសា យេសំ តេ តុង្គនាសា, ឯវំ លទ្ធវោហារា សត្តា អត្តនោ ឃានន្តិ យោជនា កាតព្ពា. ជិវ្ហំ…បេ… មញ្ញន្តិ វណ្ណសណ្ឋានតោ, កិច្ចតោ ច. កាយំ…បេ… មញ្ញន្តិ អារោហបរិណាហសម្បត្តិយា. មនំ…បេ… មញ្ញន្តិ អតីតាទិអត្ថចិន្តនសមត្ថំ. អត្តនា បដិលទ្ធានិ អជ្ឈត្តញ្ច សរីរគន្ធាទីនិ, ពហិទ្ធា ច វិលេបនគន្ធាទីនិ. ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជតីតិ យទា ឧប្បជ្ជមានា ហោតិ, តទា ឯត្ថ ឧប្បជ្ជតីតិ សាមញ្ញេន គហិតា ឧប្បាទកិរិយា លក្ខណភាវេន វុត្តា, វិសយវិសិដ្ឋា ច លក្ខិតព្ពភាវេន. ន ហិ សាមញ្ញវិសេសេហិ នានត្តវោហារោ ន ហោតីតិ. ឧប្បជ្ជមានាតិ វា អនិច្ឆិតោ ឧប្បាទោ ហេតុភាវេន វុត្តោ, ឧប្បជ្ជតីតិ និច្ឆិតោ ផលភាវេន យទិ ឧប្បជ្ជមានា ហោតិ, ឯត្ថ ឧប្បជ្ជតីតិ.

និរោធសច្ចនិទ្ទេសវណ្ណនា

៤០១. ‘‘សព្ពានិ និព្ពានវេវចនានេវា’’តិ វត្វា តមត្ថំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘និព្ពានញ្ហី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ អាគម្មាតិ និមិត្តំ កត្វា. និព្ពានហេតុកោ ហិ តណ្ហាយ អសេសវិរាគនិរោធោ. ខយគមនវសេន វិរជ្ជតិ. អប្បវត្តិគមនវសេន និរុជ្ឈតិ. អនបេក្ខតាយ ចជនវសេន, ហានិវសេន វា ចជីយតិ. បុន យថា នប្បវត្តតិ, តថា ទូរ ខិបនវសេន បដិនិស្សជ្ជីយតិ. ពន្ធនភូតាយ មោចនវសេន មុច្ចតិ. អសំកិលេសវសេន ន អល្លីយតិ. កស្មា បនេតំ និព្ពានំ ឯកមេវ សមានំ នានានាមេហិ វុច្ចតីតិ? បដិបក្ខនានតាយាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯកមេវ ហី’’តិអាទិមាហ. សង្ខតធម្មវិធុរសភាវត្តា និព្ពានស្ស នាមានិបិ គុណនេមិត្តិកត្តា សង្ខតធម្មវិធុរានេវ ហោន្តីតិ វុត្តំ ‘‘សព្ពសង្ខតានំ នាមបដិបក្ខវសេនា’’តិ. អសេសំ វិរជ្ជតិ តណ្ហា ឯត្ថាតិ អសេសវិរាគោតិ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. អយំ បន វិសេសោ – នត្ថិ ឯតស្ស ឧប្បាទោ, ន វា ឯតស្មិំ អធិគតេ បុគ្គលស្ស ឧប្បាទោតិ អនុប្បាទោ, អសង្ខតធម្មោ. ‘‘អប្បវត្ត’’ន្តិអាទីសុបិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អាយូហនំ សមុទយោ, តប្បដិបក្ខវសេន អនាយូហនំ.

តណ្ហា អប្បហីនេ សតិ យត្ថ ឧប្បជ្ជតិ, បហានេ បន សតិ តត្ថ តត្ថេវស្សា អភាវោ សុទស្សិតោតិ អាហ ‘‘តត្ថេវ អភាវំ ទស្សេតុ’’ន្តិ. អបញ្ញត្តិន្តិ អបញ្ញាបនំ, ‘‘តិត្ត អលាពុ អត្ថី’’តិ វោហារាភាវំ វា. តិត្តអលាពុវល្លិយា អប្បវត្តិំ ឥច្ឆន្តោ បុរិសោ វិយ អរិយមគ្គោ, តស្ស តស្សា អប្បវត្តិនិន្នចិត្តស្ស មូលច្ឆេទនំ វិយ មគ្គស្ស និព្ពានារម្មណស្ស តណ្ហាយ បហានំ, តទប្បវត្តិ វិយ តណ្ហាយ អប្បវត្តិភូតំ និព្ពានំ ទដ្ឋព្ពំ.

ទុតិយឧបមាយំ ទក្ខិណទ្វារំ វិយ និព្ពានំ, ចោរឃាតកា វិយ មគ្គោ. ទក្ខិណទ្វារេ ឃាតិតាបិ ចោរា បច្ឆា ‘‘អដវិយំ ចោរា ឃាតិតា’’តិ វុច្ចន្តិ, ឯវំ និព្ពានំ អាគម្ម និរុទ្ធាបិ តណ្ហា ‘‘ចក្ខាទីសុ និរុទ្ធា’’តិ វុច្ចតិ តត្ថ កិច្ចករណាភាវតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. បុរិមា វា ឧបមា មគ្គេន និរុទ្ធាយ ‘‘បិយរូបសាតរូបេសុ និរុទ្ធា’’តិ វត្តព្ពតាទស្សនត្ថំ វុត្តា, បច្ឆិមា និព្ពានំ អាគម្ម និរុទ្ធាយ ‘‘បិយរូបសាតរូបេសុ និរុទ្ធា’’តិ វត្តព្ពតាទស្សនត្ថំ វុត្តាតិ អយំ ឯតាសំ វិសេសោ.

មគ្គសច្ចនិទ្ទេសវណ្ណនា

៤០២. អញ្ញមគ្គបដិក្ខេបនត្ថន្តិ តិត្ថិយេហិ បរិកប្បិតស្ស មគ្គស្ស ទុក្ខនិរោធគាមិនិបដិបទាភាវបដិក្ខេបនត្ថំ, អញ្ញស្ស វា មគ្គភាវបដិក្ខេបោ អញ្ញមគ្គបដិក្ខេបោ, តទត្ថំ. ‘‘អយ’’ន្តិ បន អត្តនោ, តេសុ ច ភិក្ខូសុ ឯកច្ចានំ បច្ចក្ខភាវតោ អាសន្នបច្ចក្ខវចនំ. អារកត្តាតិ និរុត្តិនយេន អរិយសទ្ទសិទ្ធិមាហ. អរិយភាវករត្តាតិ អរិយករណោ អរិយោតិ ឧត្តរបទលោបេន, បុគ្គលស្ស អរិយភាវករត្តា អរិយំ ករោតីតិ វា អរិយោ, អរិយផលបដិលាភករត្តា វា អរិយំ ផលំ លភាបេតិ ជនេតីតិ អរិយោ. បុរិមេន ចេត្ថ អត្តនោ កិច្ចវសេន, បច្ឆិមេន ផលវសេន អរិយនាមលាភោ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ចតុសច្ចបដិវេធាវហំ កម្មដ្ឋានំ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានំ, ចតុសច្ចំ វា ឧទ្ទិស្ស បវត្តំ ភាវនាកម្មំ យោគិនោ សុខវិសេសានំ ឋានភូតន្តិ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានំ. បុរិមានិ ទ្វេ សច្ចានិ វដ្ដំ បវត្តិហេតុភាវតោ. បច្ឆិមានិ វិវដ្ដំ និវត្តិតទធិគមុបាយភាវតោ. វដ្ដេ កម្មដ្ឋានាភិនិវេសោ សរូបតោ បរិគ្គហសព្ភាវតោ. វិវដ្ដេ នត្ថិ អវិសយត្តា, វិសយត្តេ ច បយោជនាភាវតោ. បុរិមានិ ទ្វេ សច្ចានិ ឧគ្គណ្ហិត្វាតិ សម្ពន្ធោ. កម្មដ្ឋានបាឡិយា ហិ តទត្ថសល្លក្ខណេន វាចុគ្គតករណំ ឧគ្គហោ. តេនាហ ‘‘វាចាយ បុនប្បុនំ បរិវត្តេន្តោ’’តិ. ឥដ្ឋំ កន្តន្តិ និរោធមគ្គេសុ និន្នភាវំ ទស្សេតិ, ន អភិនន្ទនំ, តន្និន្នភាវោយេវ ច តត្ថ កម្មករណំ ទដ្ឋព្ពំ.

ឯកបដិវេធេនេវាតិ ឯកញាណេនេវ បដិវិជ្ឈនេន. បដិវេធោ បដិឃាតាភាវេន វិសយេ និស្សង្គចារសង្ខាតំ និព្ពិជ្ឈនំ. អភិសមយោ អវិរជ្ឈិត្វា វិសយស្ស អធិគមសង្ខាតោ អវពោធោ. ‘‘ឥទំ ទុក្ខំ, ឯត្តកំ ទុក្ខំ, ន ឥតោ ភិយ្យោ’’តិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ជាននមេវ វុត្តនយេន បដិវេធោតិ បរិញ្ញាបដិវេធោ, តេន. ឥទញ្ច យថា តស្មិំ ញាណេ បវត្តេ បច្ឆា ទុក្ខស្ស សរូបាទិបរិច្ឆេទេ សម្មោហោ ន ហោតិ, តថា បវត្តិំ គហេត្វា វុត្តំ, ន បន មគ្គញាណស្ស ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិនា (ម. និ. ២.៤៨៤; ៣.១០៤) បវត្តនតោ. បហីនស្ស បុន អប្បហាតព្ពតាយ បកដ្ឋំ ហានំ ចជនំ សមុច្ឆិន្ទនំ, បហានមេវ វុត្តនយេន បដិវេធោតិ បហានបដិវេធោ, តេន. អយម្បិ យស្មិំ កិលេសេ អប្បហីយមានេ មគ្គភាវនាយ ន ភវិតព្ពំ, អសតិ ច មគ្គភាវនាយ យោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, តស្ស កិលេសស្ស បដិឃាតំ ករោន្តស្ស អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបាទេន្តស្ស ញាណស្ស តថាបវត្តិយំ បដិឃាតាភាវេន និស្សង្គចារំ ឧបាទាយ ឯវំ វុត្តោ. សច្ឆិកិរិយា បច្ចក្ខករណំ អនុស្សវាការបរិវិតក្កាទិកេ មុញ្ចិត្វា សរូបតោ អារម្មណករណំ ‘‘ឥទំ ត’’ន្តិ យថាសភាវតោ គហណំ, សា ឯវ វុត្តនយេន បដិវេធោតិ សច្ឆិកិរិយាបដិវេធោ, តេន. អយំ បនស្ស អាវរណស្ស អសមុច្ឆិន្ទនតោ ញាណំ និរោធំ អាលម្ពិតុំ ន សក្កោតិ, តស្ស សមុច្ឆិន្ទនតោ តំ សរូបតោ វិភាវេន្តមេវ បវត្តតីតិ ឯវំ វុត្តោ. ភាវនា ឧប្បាទនា, វឌ្ឍនា ច. តត្ថ បឋមមគ្គេ ឧប្បាទនដ្ឋេន, ទុតិយាទីសុ វឌ្ឍនដ្ឋេន, ឧភយត្ថាបិ វា ឧភយថាបិ វេទិតព្ពំ. បឋមមគ្គេបិ ហិ យថារហំ វុដ្ឋានគាមិនិយំ បវត្តំ បរិជាននាទិំ វឌ្ឍេន្តោ បវត្តោតិ វឌ្ឍនដ្ឋេន ភាវនា សក្កា វិញ្ញាតុំ. ទុតិយាទីសុបិ អប្បហីនកិលេសប្បហានតោ, បុគ្គលន្តរភាវសាធនតោ ច ឧប្បាទនដ្ឋេន ភាវនា សក្កា វិញ្ញាតុំ, សា ឯវ វុត្តនយេន បដិវេធោតិ ភាវនាបដិវេធោ, តេន. អយម្បិ ហិ យថា ញាណេ បវត្តេ បច្ឆា មគ្គធម្មានំ សរូបបរិច្ឆេទេ សម្មោហោ ន ហោតិ, តថា បវត្តិមេវ គហេត្វា វុត្តោ.

តិដ្ឋន្តុ តាវ យថាធិគតា មគ្គធម្មា, យថាបវត្តេសុ ផលធម្មេសុបិ អយំ យថាធិគតសច្ចធម្មេសុ វិយ វិគតសម្មោហោវ ហោតិ. តេនេវាហ ‘‘ទិដ្ឋធម្មោ បត្តធម្មោ វិទិតធម្មោ បរិយោគាឡ្ហធម្មោ’’តិ (មហាវ. ១៨; ទី. និ. ១.២៩៩; ម. និ. ២.៦៩) យតោ សចស្ស ធម្មតាសញ្ចោទិតា យថាធិគតសច្ចធម្មាលម្ពនិយោ មគ្គវីថិតោ បរតោ មគ្គផលបហីនាវសិដ្ឋកិលេសនិព្ពានានំ បច្ចវេក្ខណា បវត្តន្តិ, ទុក្ខសច្ចម្មោបិ សក្កាយទិដ្ឋិអាទយោ. អយញ្ច អត្ថវណ្ណនា ‘‘បរិញ្ញាភិសមយេនា’’តិអាទីសុបិ វិភាវេតព្ពា. ឯកាភិសមយេន អភិសមេតីតិ ឯត្ថាហ វិតណ្ឌវាទី ‘‘អរិយមគ្គញាណំ ចតូសុ សច្ចេសុ នានាភិសមយវសេន កិច្ចករ’’ន្តិ, សោ អភិធម្មេ (កថា. ២៧៤) ឱធិសោកថាយ សញ្ញាបេតព្ពោ. ឥទានិ តមេវ ឯកាភិសមយំ វិត្ថារវសេន វិភាវេតុំ ‘‘ឯវមស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘បុព្ពភាគេ…បេ… បដិវេធោ ហោតី’’តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ បដិវេធោ បុព្ពភាគិយោ ន ហោតីតិ? សច្ចមេតំ និប្បរិយាយតោ, ឥធ បន ឧគ្គហាទិវសេន បវត្តោ អវពោធោ បរិយាយតោ តថា វុត្តោ. បដិវេធនិមិត្តត្តា វា ឧគ្គហាទិវសេន បវត្តំ ទុក្ខាទីសុ បុព្ពភាគេ ញាណំ ‘‘បដិវេធោ’’តិ វុត្តំ, ន បដិវិជ្ឈនសភាវំ. កិច្ចតោតិ បុព្ពភាគេហិ ទុក្ខាទិញាណេហិ កាតព្ពកិច្ចស្ស ឥធ និប្ផត្តិតោ, ឥមស្សេវ វា ញាណស្ស ទុក្ខាទិប្បកាសនកិច្ចតោ, បរិញ្ញាទិតោតិ អត្ថោ. អារម្មណបដិវេធោតិ សច្ឆិកិរិយាបដិវេធមាហ. សាតិ បច្ចវេក្ខណា. ឥធាតិ ឥមស្មិំ ឋានេ. ឧគ្គហាទីសុ វុច្ចមានេសុ ន វុត្តា អនវសរត្តា. អធិគមេ ហិ សតិ តស្សា សិយា អវសរោ.

តំយេវ ហិ អនវសរំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥមស្ស ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. បុព្ពេ បរិគ្គហតោតិ កម្មដ្ឋានបរិគ្គហតោ បុព្ពេ. ឧគ្គហាទិវសេន សច្ចានំ បរិគ្គណ្ហនញ្ហិ បរិគ្គហោ. តថា តានិ បរិគ្គណ្ហនតោ មនសិការទឡ្ហតាយ បុព្ពភាគិយា ទុក្ខបរិញ្ញាទយោ ហោន្តិ យេវាតិ អាហ ‘‘បរិគ្គហតោ បដ្ឋាយ ហោតី’’តិ. អបរភាគេតិ មគ្គក្ខណេ. ទុទ្ទសត្តាតិ អត្តនោ បវត្តិក្ខណវសេន បាកដានិបិ បកតិញាណេន សភាវរសតោ ទដ្ឋុំ អសក្កុណេយ្យត្តា. គម្ភីរេនេវ ច ភាវនាញាណេន, តថាបិ មត្ថកប្បត្តេន អរិយមគ្គញាណេនេវ យាថាវតោ បស្សិតព្ពត្តា គម្ភីរានិ. តេនាហ ‘‘លក្ខណបដិវេធតោ បន ឧភយម្បិ គម្ភីរ’’ន្តិ. ឥតរានិ អសំកិលិដ្ឋអសំកិលេសិកតាយ អច្ចន្តសុខប្បត្តាយ អនុប្បត្តិភវតាយ, អនុប្បន្នបុព្ពតាយ ច បវត្តិវសេន អបាកដត្តា ច បរមគម្ភីរត្តា, តថា បរមគម្ភីរញាណេនេវ បស្សិតព្ពតាយ បកតិញាណេន ទដ្ឋុំ ន សក្កុណេយ្យានីតិ ទុទ្ទសានិ. តេនាហ ‘‘ឥតរេសំ បនា’’តិអាទិ. បយោគោតិ កិរិយា, វាយាមោ វា. តស្ស មហន្តតរស្ស ឥច្ឆិតព្ពតំ, ទុក្ករតរតញ្ច ឧបមាហិ ទស្សេតិ ‘‘ភវគ្គគ្គហណត្ថ’’ន្តិអាទិនា. បដិវេធក្ខណេតិ អរិយស្ស មគ្គស្ស ចតុសច្ចសម្បដិវេធក្ខណេ. ឯកមេវ តំ ញាណន្តិ ទុក្ខាទីសុ បរិញ្ញាទិកិច្ចសាធនវសេន ឯកមេវ តំ មគ្គញាណំ ហោតិ.

ឥមេសុ តីសុ ឋានេសូតិ ឥមេសុ វិរមិតព្ពតាវសេន ជោតិតេសុ តីសុ កាមព្យាបាទវិហិំសាវិតក្កវត្ថូសុ. វិសុំ វិសុំ ឧប្បន្នស្ស តិវិធអកុសលសង្កប្បស្ស. បទបច្ឆេទតោតិ ឯត្ថ គតមគ្គោ ‘‘បទ’’ន្តិ វុច្ចតិ, យេន ច ឧបាយេន ការណេន កាមវិតក្កោ ឧប្បជ្ជតិ, សោ តស្ស គតមគ្គោតិ តស្ស បច្ឆេទោ ឃាតោ បទបច្ឆេទោ, តតោ បទបច្ឆេទតោ. អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនំ អនុប្បត្តិសាធនំ, តស្ស វសេន. មគ្គកិច្ចសាធនេន មគ្គង្គំ បូរយមានោ ឯកោវ តិវិធកិច្ចសាធនោ កុសលសង្កប្បោ ឧប្បជ្ជតិ. តិវិធាកុសលសង្កប្បសមុច្ឆេទនមេវ ហេត្ថ តិវិធកិច្ចសាធនំ ទដ្ឋព្ពំ. ឥមិនា នយេន ‘‘ឥមេសុ ចតូសុ ឋានេសូ’’តិអាទីសុបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

មុសាវាទាវេរមណិអាទយោតិ ឯត្ថ យស្មា សិក្ខាបទវិភង្គេ (វិភ. ៧០៣) វិរតិចេតនា, សព្ពេ សម្បយុត្តធម្មា ច សិក្ខាបទានីតិ អាគតានីតិ តត្ថ បធានានំ វិរតិចេតនានំ វសេន ‘‘វិរតិយោបិ ហោន្តិ ចេតនាយោបី’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ៧០៣) សម្មោហវិនោទនិយំ វុត្តំ, តស្មា កេចិ ‘‘អាទិ-សទ្ទេន ន កេវលំ បិសុណវាចា វេរមណិអាទីនំយេវ សង្គហោ, អថ ខោ តាទិសានំ ចេតនានម្បិ សង្គហោ’’តិ វទន្តិ, តំ បុព្ពភាគវសេន វុច្ចមានត្តា យុជ្ជេយ្យ, មុសាវាទាទីហិ វិរមណកាលេ វា វិរតិយោ, សុភាសិតាទិវាចាភាសនាទិកាលេ ច ចេតនាយោ យោជេតព្ពា, មគ្គក្ខណេ បន វិរតិយោវ ឥច្ឆិតព្ពា ចេតនានំ អមគ្គង្គត្តា. ឯកស្ស ញាណស្ស ទុក្ខាទិញាណតា វិយ, ឯកាយ វិរតិយា មុសាវាទាទិវិរតិភាវោ វិយ ច ឯកាយ ចេតនាយ សម្មាវាចាទិកិច្ចត្តយសាធនសភាវាភាវា សម្មាវាចាទិភាវាសិទ្ធិតោ, តំសិទ្ធិយំ អង្គត្តយតាសិទ្ធិតោ ច.

ភិក្ខុស្ស អាជីវហេតុកំ កាយវចីទុច្ចរិតំ នាម អយោនិសោ អាហារបរិយេសនហេតុកមេវ សិយាតិ អាហ ‘‘ខាទនីយ…បេ… ទុច្ចរិត’’ន្តិ. កាយវចីទុច្ចរិតគ្គហណញ្ច កាយវចីទ្វារេយេវ អាជីវបកោបោ, ន មនោទ្វារេតិ ទស្សនត្ថំ. តេនាហ ‘‘ឥមេសុយេវ សត្តសុ ឋានេសូ’’តិ.

អនុប្បន្នានន្តិ អសមុទាចារវសេន វា អននុភូតារម្មណវសេន វា អនុប្បន្នានំ. អញ្ញថា ហិ អនមតគ្គេ សំសារេ អនុប្បន្នា បាបកា អកុសលា ធម្មា នាម ន សន្តិ. តេនាហ ‘‘ឯកស្មិំ ភវេ’’តិអាទិ. យស្មិំ ភវេ អយំ ឥមំ វីរិយំ អារភតិ, តស្មិំ ឯកស្មិំ ភវេ.ជនេតីតិ ឧប្បាទេតិ. តាទិសំ ឆន្ទំ កុរុមានោ ឯវំ ឆន្ទំ ជនេតិ នាម. វាយាមំ ករោតីតិ បយោគំ បរក្កមំ ករោតិ. វីរិយំ បវត្តេតីតិ កាយិកចេតសិកវីរិយំ បការតោ វត្តេតិ. វីរិយេន ចិត្តំ បគ្គហិតំ ករោតីតិ តេនេវ សហជាតវីរិយេន ចិត្តំ ឧក្ខិបេន្តោ កោសជ្ជបាតតោ និសេធនេន បគ្គហិតំ ករោតិ. បទហនំ បវត្តេតីតិ បធានំ វីរិយំ ករោតិ. បដិបាដិយា បនេតានិ ចត្តារិ បទានិ អាសេវនាភាវនាពហុលីកម្មសាតច្ចកិរិយាហិ យោជេតព្ពានិ.

ឧប្បន្នបុព្ពានន្តិ សទិសវោហារេន វុត្តំ. ភវតិ ហិ តំសទិសេសុ តព្ពោហារោ យថា ‘‘សា ឯវ តិត្តិរិ, តានិ ឯវ ឱសធានី’’តិ. តេនាហ ‘‘ឥទានិ តាទិសេ’’តិ. ឧប្បន្នានន្តិ ‘‘អនុប្បន្នា’’តិ អវត្តព្ពតំ អាបន្នានំ. បហានាយាតិ បជហនត្ថាយ. អនុប្បន្នានំ កុសលានន្តិ ឯត្ថ កុសលាតិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មា អធិប្បេតា, តេសញ្ច ឧប្បាទោ នាម អធិគមោ បដិលាភោ, តប្បដិក្ខេបេន អនុប្បាទោ អប្បដិលាភោតិ អាហ ‘‘អប្បដិលទ្ធានំ បឋមជ្ឈានាទីន’’ន្តិ. ‘‘ឋិតិយា វីរិយំ អារភតី’’តិ វុត្តេ ន ខណឋិតិ អធិប្បេតា តទត្ថំ វីរិយារព្ភេន បយោជនាភាវតោ, អថ ខោ បពន្ធឋិតិ អធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘បុនប្បុនំ ឧប្បត្តិបពន្ធវសេន ឋិតត្ថ’’ន្តិ. សម្មុស្សនំ បដិបក្ខធម្មវសេន អទស្សនមុបគមនន្តិ តប្បដិក្ខេបេន អសម្មុស្សនំ អសម្មោសោតិ អាហ ‘‘អសម្មោសាយាតិ អវិនាសនត្ថ’’ន្តិ. ភិយ្យោភាវោ បុនប្បុនំ ភវនំ, សោ បន ឧបរូបរិ ឧប្បត្តីតិ អាហ ‘‘ឧបរិភាវាយា’’តិ. វេបុល្លំ អភិណ្ហប្បវត្តិយា បគុណពលវភាវាបត្តីតិ វុត្តំ ‘‘វេបុល្លាយាតិ វិបុលភាវាយា’’តិ, មហន្តភាវាយាតិ អត្ថោ. ភាវនាយ បរិបូរណត្ថន្តិ ឈានាទិភាវនាបរិព្រូហនត្ថំ.

ចតូសុ ឋានេសូតិ អនុប្បន្នាកុសលានុប្បាទនាទីសុ ចតូសុ ឋានេសុ. កិច្ចសាធនវសេនាតិ ចតុព្ពិធស្សបិ កិច្ចស្ស ឯកជ្ឈំ និប្ផាទនវសេន.

ឈានានិ បុព្ពភាគេបិ មគ្គក្ខណេបិ នានាតិ យទិបិ សមាធិឧបការកេហិ អភិនិរោបនានុមជ្ជនសម្បិយាយនព្រូហនសន្តសុខសភាវេហិ វិតក្កាទីហិ សម្បយោគភេទតោ ភាវនាតិសយប្បវត្តានំ ចតុន្នំ ឈានានំ វសេន សម្មាសមាធិ វិភត្តោ, តថាបិ វាយាមោ វិយ អនុប្បន្នាកុសលានុប្បាទនាទិចតុវាយាមកិច្ចំ, សតិ វិយ ច អសុភាសុខានិច្ចានត្តេសុ កាយាទីសុ សុភាទិសញ្ញាប្បហានចតុសតិកិច្ចំ, ឯកោ សមាធិ ចតុឈានសមាធិកិច្ចំ ន សាធេតីតិ បុព្ពភាគេបិ បឋមជ្ឈានសមាធិ ឯវ មគ្គក្ខណេបិ, តថា បុព្ពភាគេបិ ចតុត្ថជ្ឈានសមាធិ ឯវ មគ្គក្ខណេ បីតិ អត្ថោ. នានាមគ្គវសេនាតិ បឋមមគ្គាទិនានាមគ្គវសេន ឈានានិ នានា. ទុតិយាទយោបិ មគ្គា ទុតិយាទីនំ ឈានានំ. អយំ បនស្សាតិ ឯត្ថ មគ្គភាវេន ចតុព្ពិធម្បិ ឯកត្តេន គហេត្វា ‘‘អស្សា’’តិ វុត្តំ, អស្ស មគ្គស្សាតិ អត្ថោ. អយន្តិ បន អយំ ឈានវសេន សព្ពសទិសសព្ពាសទិសេកច្ចសទិសតា វិសេសោ.

បាទកជ្ឈាននិយមេន ហោតីតិ ឥធ បាទកជ្ឈាននិយមំ ធុរំ កត្វា វុត្តំ, យថា ចេត្ថ, ឯវំ សម្មោហវិនោទនិយម្បិ (វិភ. អដ្ឋ. ២០៥). អដ្ឋសាលិនិយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៣៥០) បន វិបស្សនានិយមោ វុត្តោ សព្ពវាទាវិរោធតោ, ឥធ បន សម្មសិតជ្ឈានបុគ្គលជ្ឈាសយវាទនិវត្តនតោ បាទកជ្ឈាននិយមោ វុត្តោ. វិបស្សនានិយមោ បន សាធារណត្តា ឥធាបិ ន បដិក្ខិត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ. អញ្ញេ ច អាចរិយវាទា បរតោ វក្ខមានា វិភជិតព្ពាតិ យថាវុត្តមេវ តាវ បាទកជ្ឈាននិយមំ វិភជន្តោ អាហ ‘‘បាទកជ្ឈាននិយមេន តាវា’’តិ. បឋមជ្ឈានិកោ ហោតិ, យស្មា អាសន្នបទេសេ វុដ្ឋិតសមាបត្តិ មគ្គស្ស អត្តនោ សទិសភាវំ ករោតិ ភូមិវណ្ណោ វិយ គោធាវណ្ណស្ស. បរិបុណ្ណានេវ ហោន្តីតិ អដ្ឋ សត្ត ច ហោន្តីតិ អត្ថោ. សត្ត ហោន្តិ សម្មាសង្កប្បស្ស អភាវតោ. ឆ ហោន្តិ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស អភាវតោ. មគ្គង្គពោជ្ឈង្គានំ សត្តឆភាវំ អតិទិសតិ ‘‘ឯស នយោ’’តិ. អរូបេ ចតុក្កបញ្ចកជ្ឈានំ…បេ… វុត្តំ អដ្ឋសាលិនិយន្តិ អធិប្បាយោ. ននុ តត្ថ ‘‘អរូបេ តិកចតុក្កជ្ឈានំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៣៥០) វុត្តំ, ន ‘‘ចតុក្កបញ្ចកជ្ឈាន’’ន្តិ? សច្ចមេតំ, យេសុ បន សំសយោ អត្ថិ, តេសំ ឧប្បត្តិទស្សនេន, តេន អត្ថតោ ‘‘ចតុក្កបញ្ចកជ្ឈានំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តមេវ ហោតីតិ ឯវមាហាតិ វេទិតព្ពំ. សមុទាយញ្ច អបេក្ខិត្វា ‘‘តញ្ច លោកុត្តរំ, ន លោកិយ’’ន្តិ អាហ ‘‘អវយវេកត្តំ លិង្គសមុទាយស្ស វិសេសកំ ហោតី’’តិ. ចតុត្ថជ្ឈានមេវ ហិ តត្ថ លោកិយំ ឧប្បជ្ជតិ, ន ចតុក្កំ, បញ្ចកំ វាតិ. ឯត្ថ កថន្តិ បាទកជ្ឈានស្ស អភាវា កថំ ទដ្ឋព្ពន្តិ អត្ថោ. តំឈានិកាវស្ស តត្ថ តយោ មគ្គា ឧប្បជ្ជន្តិ, តជ្ឈានិកំបឋមផលាទិំ បាទកំ កត្វា ឧបរិមគ្គភាវនាយាតិ អធិប្បាយោ. តិកចតុក្កជ្ឈានិកំ បន មគ្គំ ភាវេត្វា តត្ថ ឧប្បន្នស្ស អរូបចតុត្ថជ្ឈានំ, តជ្ឈានិកំ ផលញ្ច បាទកំ កត្វា ឧបរិមគ្គភាវនាយ អញ្ញឈានិកាបិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ, ឈានង្គាទិនិយាមិកា បុព្ពាភិសង្ខារសមាបត្តិបាទកំ, ន សម្មសិតព្ពាតិ ផលស្សាបិ បាទកតា ទដ្ឋព្ពា.

កេចិ បនាតិ មោរវាបីមហាទត្តត្ថេរំ សន្ធាយាហ. បុន កេចីតិ តិបិដកចូឡាភយត្ថេរំ. តតិយវារេ កេចីតិ ‘‘បាទកជ្ឈានមេវ និយមេតី’’តិ ឯវំ វាទិនំ តិបិដកចូឡនាគត្ថេរញ្ចេវ អនន្តរំ វុត្តេ ទ្វេ ច ថេរេ ឋបេត្វា ឥតរេ ថេរេ សន្ធាយ វទតិ.

៤០៣. សសន្តតិបរិយាបន្នានំ ទុក្ខសមុទយានំ អប្បវត្តិភាវេន បរិគ្គយ្ហមានោ និរោធោបិ សសន្តតិបរិយាបន្នោ វិយ ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘អត្តនោ វា ចត្តារិ សច្ចានី’’តិ. បរស្ស វាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. តេនាហ ភគវា ‘‘ឥមស្មិំយេវ ព្យាមមត្តេ កឡេវរេ សសញ្ញិម្ហិ សមនកេ លោកញ្ច បញ្ញាបេមិ, លោកសមុទយញ្ច បញ្ញាបេមិ, លោកនិរោធញ្ច បញ្ញាបេមិ, លោកនិរោធគាមិនិបដិបទញ្ច បញ្ញាបេមី’’តិ (សំ. និ. ១.១០៧; អ. និ. ៤.៤៥) កថំ បន អាទិកម្មិកោ និរោធមគ្គសច្ចានិ បរិគ្គណ្ហាតីតិ? អនុស្សវាទិសិទ្ធមាការំ បរិគ្គណ្ហាតិ. ឯវញ្ច កត្វា លោកុត្តរពោជ្ឈង្គេ ឧទ្ទិស្សាបិ បរិគ្គហោ ន វិរុជ្ឈតិ. យថាសម្ភវតោតិ សម្ភវានុរូបំ, ឋបេត្វា និរោធសច្ចំ សេសសច្ចវសេន សមុទយវយាតិ វេទិតព្ពាតិ អត្ថោ.

ចតុសច្ចបព្ពវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ធម្មានុបស្សនាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤០៤. ‘‘អដ្ឋិកសង្ខលិកំ សមំស’’ន្តិអាទិកា សត្ត សិវថិកា អដ្ឋិកកម្មដ្ឋានតាយ ឥតរាសំ ឧទ្ធុមាតកាទីនំ សភាវេនេវាតិ នវន្នំ សិវថិកានំ អប្បនាកម្មដ្ឋានតា វុត្តា. ទ្វេយេវាតិ អានាបានំ, ទ្វត្តិំសាការោតិ ឥមានិ ទ្វេយេវ. អភិនិវេសោតិ វិបស្សនាភិនិវេសោ, សោ បន សម្មសនិយធម្មបរិគ្គហោ. ឥរិយាបថា, អាលោកិតាទយោ ច រូបធម្មានំ អវត្ថាវិសេសមត្តតាយ ន សម្មសនុបគា វិញ្ញត្តិអាទយោ វិយ. នីវរណពោជ្ឈង្គា អាទិតោ ន បរិគ្គហេតព្ពាតិ វុត្តំ ‘‘ឥរិយាបថ…បេ… ន ជាយតី’’តិ. កេសាទិអបទេសេន តទុបាទានធម្មា វិយ ឥរិយាបថាទិអបទេសេន តទវត្ថា រូបធម្មា បរិគ្គយ្ហន្តិ, នីវរណាទិមុខេន ច តំសម្បយុត្តា, តំនិស្សយធម្មាតិ អធិប្បាយេន មហាសិវត្ថេរោ ច ឥរិយាបថាទីសុបិ ‘‘អភិនិវេសោ ជាយតី’’តិ អវោច. ‘‘អត្ថិ នុ ខោ មេ’’តិអាទិ បន សភាវតោ ឥរិយាបថាទីនំ អាទិកម្មិកស្ស អនិច្ឆិតភាវទស្សនំ. អបរិញ្ញាបុព្ពិកា ហិ បរិញ្ញាតិ.

កាមំ ‘‘ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខូ’’តិអាទិនា ឧទ្ទេសនិទ្ទេសេសុ តត្ថ តត្ថ ភិក្ខុគ្គហណំ កតំ តំបដិបត្តិយា ភិក្ខុភាវទស្សនត្ថំ, ទេសនា បន សព្ពសាធារណាតិ ទស្សេតុំ ‘‘យោ ហិ កោចិ ភិក្ខវេ’’ ឥច្ចេវ វុត្តំ, ន ភិក្ខុ យេវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យោ ហិ កោចិ ភិក្ខុ វា’’តិអាទិមាហ. ទស្សនមគ្គេន ញាតមរិយាទំ អនតិក្កមិត្វា ជានន្តី សិខាប្បត្តា អគ្គមគ្គបញ្ញា អញ្ញា នាម, តស្ស ផលភាវតោ អគ្គផលំ បីតិ អាហ ‘‘អញ្ញាតិ អរហត្ត’’ន្តិ.

អប្បតរេបិ កាលេ សាសនស្ស និយ្យានិកភាវំ ទស្សេន្តោតិ យោជនា. និយ្យាតេន្តោតិ និគមេន្តោ.

មហាសតិបដ្ឋានសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា.