៩. មហាសតិបដ្ឋានសុត្តវណ្ណនា

ឧទ្ទេសវារកថាវណ្ណនា

៣៧៣. ‘‘កស្មា ភគវា ឥទំ សុត្តមភាសី’’តិ អសាធារណំ សមុដ្ឋានំ បុច្ឆតិ, សាធារណំ បន ‘‘បាកដ’’ន្តិ អនាមសិត្វា ‘‘កុរុរដ្ឋវាសីន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. សមុដ្ឋានន្តិ ហិ ទេសនានិទានំ, តំ សាធារណាសាធារណភេទតោ ទុវិធំ, សាធារណម្បិ អជ្ឈត្តិកពាហិរភេទតោ ទុវិធំ. តត្ថ សាធារណំ អជ្ឈត្តិកំ សមុដ្ឋានំ នាម ភគវតោ មហាករុណា. តាយ ហិ សមុស្សាហិតស្ស ភគវតោ វេនេយ្យានំ ធម្មទេសនាយ ចិត្តំ ឧទបាទិ. យថាហ ‘‘សត្តេសុ ច ការុញ្ញតំ បដិច្ច ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេសី’’តិអាទិ. (ទី. និ. ២.៦៩; ម. និ. ១.២៨៣; ២.៣៣៩; សំ. និ. ១.១៧២; មហាវ. ៩) ពាហិរំ បន សាធារណំ សមុដ្ឋានំ នាម ទសសហស្សមហាព្រហ្មបរិវារស្ស សហម្បតិមហាព្រហ្មុនោ អជ្ឈេសនំ. តថា ចាហ ‘‘ព្រហ្មុនោ ច អជ្ឈេសនំ វិទិត្វា’’តិ. (ទី. និ. ២.៦៩; ម. និ. ១.២៨៣; ២.៣៣៩; សំ. និ. ១.១៧៩; មហាវ. ៩) តទជ្ឈេសនុត្តរកាលញ្ហិ ធម្មបច្ចវេក្ខណាជនិតំ អប្បោស្សុក្កតំ បដិបស្សម្ភេត្វា ភគវា ធម្មំ ទេសេតុំ ឧស្សាហជាតោ អហោសិ. យថា ច មហាករុណា, ឯវំ ទសពលញាណាទយោ ច ទេសនាយ អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានភាវេ វត្តព្ពា. សព្ពញ្ហិ ញេយ្យធម្មំ, តេសំ ទេសេតព្ពប្បការំ, សត្តានញ្ច អាសយានុសយាទិំ យាថាវតោ ជានិត្វា ភគវា ឋានាដ្ឋានាទីសុ កោសល្លេន វេនេយ្យជ្ឈាសយានុរូបំ វិចិត្តនយទេសនំ បវត្តេសីតិ. អសាធារណម្បិ អជ្ឈត្តិកពាហិរភេទតោ ទុវិធមេវ. តត្ថ អជ្ឈត្តិកំ យាយ មហាករុណាយ, យេន ច ទេសនាញាណេន ឥទំ សុត្តំ បវត្តិតំ, តទុភយំ វេទិតព្ពំ, ពាហិរំ បន ទស្សេតុំ ‘‘កុរុរដ្ឋវាសីន’’ន្តិអាទិមាហ. តេន វុត្តំ ‘‘អសាធារណំ សមុដ្ឋានំ បុច្ឆតី’’តិ, តេន ‘‘អត្តជ្ឈាសយាទីសុ ចតូសុ សុត្តនិក្ខេបេសុ កតរោយ’’ន្តិ សុត្តនិក្ខេបោ បុច្ឆិតោ ហោតីតិ ឥតរោ ‘‘កុរុរដ្ឋវាសីន’’ន្តិអាទិនា ‘‘បរជ្ឈាសយោយំ សុត្តនិក្ខេបោ’’តិ ទស្សេតិ.

កុរុរដ្ឋំ កិរ តទា តំនិវាសិសត្តានំ យោនិសោមនសិការវន្តតាទិនា យេភុយ្យេន សុប្បដិបន្នតាយ, បុព្ពេ ច កតបុញ្ញតាពលេន តទា ឧតុអាទិសម្បត្តិយុត្តមេវ អហោសិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឧតុបច្ចយាទិសម្បន្នត្តា’’តិ. អាទិ-សទ្ទេន ភោជនាទិសម្បត្តិំ សង្គណ្ហាតិ. កេចិ បន ‘‘បុព្ពេ បវត្តកុរុវត្តធម្មានុដ្ឋានវាសនាយ ឧត្តរកុរុ វិយ យេភុយ្យេន ឧតុអាទិសម្បន្នមេវ ហោន្តំ ភគវតោ កាលេ សាតិសយំ ឧតុសប្បាយាទិយុត្តំ តំ រដ្ឋំ អហោសី’’តិ វទន្តិ. ចិត្តសរីរកល្លតាយាតិ ចិត្តស្ស, សរីរស្ស ច អរោគតាយ. អនុគ្គហិតបញ្ញាពលាតិ លទ្ធូបការញាណានុភាវា, អនុ អនុ វា អាចិណ្ណបញ្ញាតេជា. ឯកវីសតិយា ឋានេសុតិ កាយានុបស្សនាវសេន ចុទ្ទសសុ ឋានេសុ, វេទនានុបស្សនាវសេន ឯកស្មិំ ឋានេ, តថា ចិត្តានុបស្សនាវសេន, ធម្មានុបស្សនាវសេន បញ្ចសុ ឋានេសូតិ ឯវំ ឯកវីសតិយា ឋានេសុ. កម្មដ្ឋានំ អរហត្តេ បក្ខិបិត្វាតិ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានំ យថា អរហត្តំ បាបេតិ, ឯវំ ទេសនាវសេន អរហត្តេ បក្ខិបិត្វា. សុវណ្ណចង្កោដកសុវណ្ណមញ្ជូសាសុ បក្ខិត្តានិ សុមនចម្បកាទិនានាបុប្ផានិ, មណិមុត្តាទិសត្តរតនានិ ច យថា ភាជនសម្បត្តិយា សវិសេសំ សោភន្តិ, កិច្ចករានិ ច ហោន្តិ មនុញ្ញភាវតោ, ឯវំ សីលទស្សនាទិសម្បត្តិយា ភាជនវិសេសភូតាយ កុរុរដ្ឋវាសិបរិសាយ ទេសិតា ភគវតោ អយំ ទេសនា ភិយ្យោសោ មត្តាយ សោភតិ, កិច្ចការី ច ហោតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘យថា ហិ បុរិសោ’’តិអាទិនា. ឯត្ថាតិ កុរុរដ្ឋេ.

បកតិយាតិ សរសតោបិ, ឥមិស្សា សតិបដ្ឋានសុត្តទេសនាយ បុព្ពេបីតិ អធិប្បាយោ. អនុយុត្តា វិហរន្តិ សត្ថុ ទេសនានុសារតោ ភាវនានុយោគំ.

វិស្សដ្ឋអត្តភាវេនាតិ អនិច្ចាទិវសេន កិស្មិញ្ចិ យោនិសោមនសិការេ ចិត្តំ អនិយោជេត្វា រូបាទិអារម្មណេ អភិរតិវសេន វិស្សដ្ឋចិត្តេន ភវិតុំ ន វដ្ដតិ, បមាទវិហារំ បហាយ អប្បមត្តេន ភវិតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ.

ឯកាយនោតិ ឯត្ថ អយន-សទ្ទោ មគ្គបរិយាយោ. ន កេវលំ អយនមេវ, អថ ខោ អញ្ញេបិ ពហូ មគ្គបរិយាយាតិ បទុទ្ធារំ ករោន្តោ ‘‘មគ្គស្ស ហី’’តិ អាទិំ វត្វា យទិ មគ្គបរិយាយោ អយន-សទ្ទោ, កស្មា បុន ‘‘មគ្គោ’’តិ វុត្តន្តិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ. តត្ថ ឯកមគ្គោតិ ឯកោ ឯវ មគ្គោ. ន ហិ និព្ពានគាមិមគ្គោ អញ្ញោ អត្ថីតិ. ននុ សតិបដ្ឋានំ ឥធ មគ្គោតិ អធិប្បេតំ, តទញ្ញេ ច ពហូ មគ្គធម្មា អត្ថីតិ? សច្ចំ អត្ថិ, តេ បន សតិបដ្ឋានគ្គហណេនេវ គហិតា តទវិនាភាវតោ. តថា ហិ ញាណវីរិយាទយោ និទ្ទេសេ គហិតា, ឧទ្ទេសេ បន សតិយា ឯវ គហណំ វេនេយ្យជ្ឈាសយវសេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘ន ទ្វិធាបថភូតោ’’តិ ឥមិនា ឥមស្ស មគ្គស្ស អនេកមគ្គភាវាភាវំ វិយ អនិព្ពានគាមិភាវាភាវញ្ច ទស្សេតិ. ឯកេនាតិ អសហាយេន. អសហាយតា ច ទុវិធា អត្តទុតិយតាភាវេន វា, យា ‘‘វូបកដ្ឋកាយតា’’តិ វុច្ចតិ, តណ្ហាទុតិយតាភាវេន វា, យា ‘‘បវិវិត្តចិត្តតា’’តិ វុច្ចតិ. តេនាហ ‘‘វូបកដ្ឋេន បវិវិត្តចិត្តេនា’’តិ. សេដ្ឋោបិ លោកេ ‘‘ឯកោ’’តិ វុច្ចតិ ‘‘យាវ បរេ ឯកាហំ វោ ករោមី’’តិអាទីសូតិ អាហ ‘‘ឯកស្សាតិ សេដ្ឋស្សា’’តិ. យទិ សំសារតោ និស្សរណដ្ឋោ អយនដ្ឋោ, អញ្ញេសម្បិ ឧបនិស្សយសម្បន្នានំ សាធារណតោ, កថំ ភគវតោតិ អាហ ‘‘កិញ្ចាបី’’តិអាទិ. ឥមស្មិំ ខោតិ ឯត្ថ ខោ-សទ្ទោ អវធារណេ, តស្មា ឥមស្មិំ យេវាតិ អត្ថោ. ទេសនាភេទោយេវ ហេសោ, យទិទំ ‘‘មគ្គោ’’តិ វា ‘‘អយនោ’’តិ វា. អយន-សទ្ទោ វា កម្មករណាទិវិភាគោ. តេនាហ ‘‘អត្ថតោ បន ឯកោ វា’’តិ.

នានាមុខភាវនានយប្បវត្តោតិ កាយានុបស្សនាទិមុខេន តត្ថាបិ អានាបានាទិមុខេន ភាវនានយេន បវត្តោ. ឯកាយនន្តិ ឯកគាមិនំ, និព្ពានគាមិនន្តិ អត្ថោ. និព្ពានញ្ហិ អទុតិយភាវតោ, សេដ្ឋភាវតោ ច ‘‘ឯក’’ន្តិ វុច្ចតិ. យថាហ ‘‘ឯកញ្ហិ សច្ចំ ន ទុតីយមត្ថី’’តិ (សុ. និ. ៨៩០). ‘‘យាវតា ភិក្ខវេ ធម្មា សង្ខតា វា អសង្ខតា វា វិរាគោ តេសំ អគ្គំ អក្ខាយតី’’តិ. (អ. និ. ៤.៣៤; ឥតិវុ. ៩០) ខយោ ឯវ អន្តោតិ ខយន្តោ, ជាតិយា ខយន្តំ ទិដ្ឋវាតិ ជាតិខយន្តទស្សី. អវិភាគេន សព្ពេបិ សត្តេ ហិតេន អនុកម្បតីតិ ហិតានុកម្បី. អតរិំសូតិ តរិំសុ. បុព្ពេតិ បុរិមកា ពុទ្ធា, បុព្ពេ វា អតីតកាលេ.

តន្តិ តេសំ វចនំ, តំ វា កិរិយាវុត្តិវាចកត្តំ ន យុជ្ជតិ. ន ហិ សង្ខេយ្យប្បធានតាយ សត្តវាចិនោ ឯកសទ្ទស្ស កិរិយាវុត្តិវាចកតា អត្ថិ. ‘‘សកិម្បិ ឧទ្ធំ គច្ឆេយ្យា’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៧.៧២) វិយ សកិំ អយនោតិ ឥមិនា ព្យញ្ជនេន ភវិតព្ពំ. ឯវមត្ថំ យោជេត្វាតិ ‘‘ឯកំ អយនំ អស្សា’’តិ ឯវំ សមាសបទត្ថំ យោជេត្វា. ឧភយថាបីតិ បុរិមនយេន, បច្ឆិមនយេន ច. ន យុជ្ជតិ ឥធាធិប្បេតមគ្គស្ស អនេកវារំ បវត្តិសព្ភាវតោ. តេនាហ ‘‘កស្មា’’តិអាទិ. ‘‘អនេកវារម្បិ អយតី’’តិ បុរិមនយស្ស អយុត្តតាទស្សនំ, ‘‘អនេកញ្ចស្ស អយនំ ហោតី’’តិ បច្ឆិមនយស្ស.

ឥមស្មិំ បទេតិ ‘‘ឯកាយនោ អយំ ភិក្ខវេ មគ្គោ’’តិ ឥមស្មិំ វាក្យេ, ឥមស្មិំ វា ‘‘បុព្ពភាគមគ្គោ, លោកុត្តរមគ្គោ’’តិ វិធានបទេ. មិស្សកមគ្គោតិ លោកិយេន មិស្សកោ លោកុត្តរមគ្គោ. វិសុទ្ធិអាទីនំ និប្បរិយាយហេតុកំ សង្គណ្ហន្តោ អាចរិយត្ថេរោ ‘‘មិស្សកមគ្គោ’’តិ អាហ. ឥតរោ បរិយាយហេតុ ឥធាធិប្បេតោតិ ‘‘បុព្ពភាគមគ្គោ’’តិ អវោច.

សទ្ទំ សុត្វាតិ ‘‘កាលោ ភន្តេ ធម្មសវនាយា’’តិ កាលារោចនសទ្ទំ បច្ចក្ខតោ, បរម្បរាយ ច សុត្វា. ឯវំ ឧក្ខិបិត្វាតិ ឯវំ ‘‘សុន្ទរំ មនោហរំ ឥមំ កថំ ឆឌ្ឌេមា’’តិ អឆឌ្ឌេន្តា ឧច្ឆុភារំ វិយ បគ្គហេត្វា ន វិចរន្តិ. អាលុឡេតីតិ វិលុឡិតោ អាកុលោ ហោតីតិ អត្ថោ. ឯកាយនមគ្គោ វុច្ចតិ បុព្ពភាគសតិបដ្ឋានមគ្គោតិ ឯត្តាវតា ឥធាធិប្បេតត្ថេ សិទ្ធេ តស្សេវ អលង្ការត្ថំ សោ បន យស្ស បុព្ពភាគមគ្គោ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘មគ្គានដ្ឋង្គិកោ’’តិអាទិកា គាថាបិ បដិសម្ភិទាមគ្គតោវ អានេត្វា ឋបិតា.

និព្ពានគមនដ្ឋេនាតិ និព្ពានំ គច្ឆតិ អធិគច្ឆតិ ឯតេនាតិ និព្ពានគមនំ,សោយេវ អវិបរីតសភាវតាយ អត្ថោ, តេន និព្ពានគមនដ្ឋេន, និព្ពានាធិគមូបាយតាយាតិ អត្ថោ. មគ្គនីយដ្ឋេនាតិ គវេសិតព្ពតាយ. ‘‘គមនីយដ្ឋេនា’’តិ វា បាឋោ, ឧបគន្តព្ពតាយាតិ អត្ថោ. ‘‘រាគាទីហី’’តិ ឥមិនា រាគទោសមោហានំយេវ គហណំ ‘‘រាគោ មលំ, ទោសោ មលំ, មោហោ មល’’ន្តិ (វិភ. ៩២៤) វចនតោ. ‘‘អភិជ្ឈាវិសមលោភាទីហី’’តិ បន ឥមិនា សព្ពេសម្បិ ឧបក្កិលេសានំ សង្គណ្ហនត្ថំ តេ វិសុំ ឧទ្ធដា. ‘‘សត្តានំ វិសុទ្ធិយា’’តិ វុត្តស្ស អត្ថស្ស ឯកន្តិកតំ ទស្សេន្តោ ‘‘តថា ហី’’តិអាទិមាហ. កាមំ ‘‘វិសុទ្ធិយា’’តិ សាមញ្ញជោតនា, ចិត្តស្សេវ បន វិសុទ្ធិ ឥធាធិប្បេតាតិ ទស្សេតុំ ‘‘រូបមលវសេន បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ន កេវលំ អដ្ឋកថាវចនមេវ, អថ ខោ ឥទំ ឯត្ថ អាហច្ច ភាសិតន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘តថា ហី’’តិអាទិមាហ.

សា បនាយំ ចិត្តវិសុទ្ធិ សិជ្ឈមានា យស្មា សោកាទីនំ អនុប្បាទាយ សំវត្តតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សោកបរិទេវានំ សមតិក្កមាយា’’តិអាទិ. តត្ថ សោចនំ ញាតិព្យសនាទិនិមិត្តំ ចេតសោ សន្តាបោ អន្តោនិជ្ឈានំ សោកោ. ញាតិព្យសនាទិនិមិត្តមេវ សោកាវតិណ្ណតោ ‘‘កហំ ឯកបុត្តក កហំ ឯកបុត្តកា’’តិអាទិនា (ម. និ. ២.៣៥៣, ៣៥៤; សំ. និ. ២.៦៣) បរិទេវនវសេន វាចាវិប្បលាបោ បរិទវនំ បរិទេវោ. អាយតិំ អនុប្បជ្ជនំ ឥធ សមតិក្កមោតិ អាហ ‘‘បហានាយា’’តិ. តំ បនស្ស សមតិក្កមាវហតំ និទស្សនវសេន ទស្សេន្តោ ‘‘អយញ្ហី’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ យំ បុព្ពេ, តំ វិសោធេហីតិ អតីតេសុ ខន្ធេសុ តណ្ហាសំកិលេសវិសោធនំ វុត្តំ. បច្ឆាតិ បរតោ. តេតិ តុយ្ហំ. មាហូតិ មា អហុ. កិញ្ចនន្តិ រាគាទិកិញ្ចនំ, ឯតេន អនាគតេសុ ខន្ធេសុ សំកិលេសវិសោធនំ វុត្តំ. មជ្ឈេតិ តទុភយវេមជ្ឈេ. នោ ចេ គហេស្សសីតិ ន ឧបាទិយិស្សសិ ចេ, ឯតេន បច្ចុប្បន្នេ ខន្ធប្បពន្ធេ ឧបាទានប្បវត្តិ វុត្តា. ឧបសន្តោ ចរិស្សសីតិ ឯវំ អទ្ធត្តយគតសំកិលេសវិសោធនេ សតិ និព្ពុតសព្ពបរិឡាហតាយ ឧបសន្តោ ហុត្វា វិហរិស្សសីតិ អរហត្តនិកូដេន គាថំ និដ្ឋបេសិ. តេនាហ ‘‘ឥមំ គាថ’’ន្តិអាទិ.

បុត្តាតិ ឱរសា, អញ្ញេបិ វា ទិន្នកកិត្តិមាទយោ យេ កេចិ. បិតាតិ ជនកោ, អញ្ញេបិ វា បិតុដ្ឋានិយា. ពន្ធវាតិ ញាតកា. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – បុត្តា វា បិតា វា ពន្ធវា វា អន្តកេន មច្ចុនា អធិបន្នស្ស អភិភូតស្ស មរណតោ តាណាយ ន ហោន្តិ. កស្មា? នត្ថិ ញាតីសុ តាណតាតិ. ន ហិ ញាតីនំ វសេន មរណតោ អារក្ខា អត្ថិ, តស្មា បដាចារេ ‘‘ឧភោ បុត្តា កាលង្កតា’’តិអាទិនា (អប. ថេរី ១.៤៩៨) មា និរត្ថកំ បរិទេវិ, ធម្មំយេវ បន យាថាវតោ បស្សាតិ អធិប្បាយោ. សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋិតាតិ យថានុលោមំ បវត្តិតាយ សាមុក្កំសិកាយ ធម្មទេសនាយ បរិយោសានេ សហស្សនយបដិមណ្ឌិតេ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. កថំ បនាយំ សតិបដ្ឋានមគ្គវសេន សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសីតិ អាហ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិ. ន ហិ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានកថាយ វិនា សាវកានំ អរិយមគ្គាធិគមោ អត្ថិ. ‘‘ឥមំ គាថំ សុត្វា’’តិ បនិទំ សោកវិនោទនវសេន បវត្តិតាយ គាថាយ បឋមំ សុតត្តា វុត្តំ, សាបិ ហិ សច្ចទេសនាយ បរិវារពន្ធា ឯវ អនិច្ចតាកថាតិ កត្វា. ឥតរគាថាយំ បន វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. ភាវនាតិ បញ្ញាភាវនា. សា ហិ ឥធ អធិប្បេតា. តស្មាតិ យស្មា រូបាទីនំ អនិច្ចាទិតោ អនុបស្សនាបិ សតិបដ្ឋានភាវនាវ, តស្មា. តេបីតិ សន្តតិមហាមត្តបដាចារាបិ.

បញ្ចសតេ ចោរេតិ សតសតចោរបរិវារេ បញ្ចចោរេ បដិបាដិយា បេសេសិ, តេ អរញ្ញំ បវិសិត្វា ថេរំ បរិយេសន្តា អនុក្កមេន ថេរស្ស សមីបេ សមាគច្ឆិំសុ. តេនាហ ‘‘តេ គន្ត្វា ថេរំ បរិវារេត្វា និសីទិំសូ’’តិ. វេទនំ វិក្ខម្ភេត្វាតិ ឩរុដ្ឋិភេទបច្ចយំ ទុក្ខវេទនំ អមនសិការេន វិនោទេត្វា. បីតិបាមោជ្ជំ ឧប្បជ្ជិ វិប្បដិសារលេសស្សបិ អសម្ភវតោ. តេនាហ ‘‘បរិសុទ្ធំ សីលំ និស្សាយា’’តិ. ថេរស្ស ហិ សីលំ បច្ចវេក្ខតោ បរិសុទ្ធំ សីលំ និស្សាយ ឧឡារំ បីតិបាមោជ្ជំ ឧប្បជ្ជមានំ ឩរុដ្ឋិភេទជនិតំ ទុក្ខវេទនំ វិក្ខម្ភេសិ. តិយាមរត្តិន្តិ អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនំ, តេនស្ស វិបស្សនាយំ អប្បមាទំ, បដិបត្តិឧស្សុក្កាបនញ្ច ទស្សេតិ. បាទានីតិ បាទេ. សំយមេស្សាមីតិ សញ្ញបេស្សាមិ, សញ្ញត្តិំ ករិស្សាមីតិ អត្ថោ. អដ្ដិយាមីតិ ជិគុច្ឆាមិ. ហរាយាមីតិ លជ្ជាមិ. វិបស្សិសន្តិ សម្បស្សិំ.

បចលាយន្តានន្តិ បចលាយិកានំ និទ្ទំ ឧបគតានំ. អគតិន្តិ អគោចរំ. វតសម្បន្នោតិ ធុតគុណសម្បន្នោ. បមាទន្តិ បចលាយនំ សន្ធាយាហ. ឱរុទ្ធមានសោតិ ឧបរុទ្ធអធិចិត្តោ. បញ្ជរស្មិន្តិ សរីរេ. សរីរញ្ហិ ន្ហារុសម្ពន្ធអដ្ឋិសង្ឃាដតាយ ឥធ ‘‘បញ្ជរ’’ន្តិ វុត្តំ.

បីតវណ្ណាយ បន បដាកាយ កាយំ បរិហរណតោ, មល្លយុទ្ធចិត្តកតាយ ច ‘‘បីតមល្លោ’’តិ បញ្ញាតោ បព្ពជិត្វា បីតមល្លត្ថេរោ នាម ជាតោ. តីសុ រជ្ជេសូតិ បណ្ឌុចោឡគោឡរជ្ជេសុ. ‘‘សព្ពមល្លា សីហឡទីបេ សក្ការសម្មានំ លភន្តី’’តិ តម្ពបណ្ណិទីបំ អាគម្ម. តំយេវ អង្កុសំ កត្វាតិ ‘‘រូបាទយោ ‘មមា’តិ ន គហេតព្ពា’’តិ នតុម្ហាកវគ្គេន បកាសិតមត្ថំ អត្តនោ ចិត្តមត្តហត្ថិនោ អង្កុសំ កត្វា. បាទេសុ អវហន្តេសូតិ អតិវេលំ ចង្កមនេន អក្កមិតុំ អសមត្ថេសុ. ជណ្ណុកេហិ ចង្កមតិ ‘‘និសិន្នេ និទ្ទាយ អវសរោ ហោតី’’តិ. ព្យាករិត្វាតិ អត្តនោ វីរិយារម្ភស្ស សផលតាបវេទនមុខេន សព្រហ្មចារីនំ តត្ថ ឧស្សាហំ ជនេន្តោ អញ្ញំ ព្យាករិត្វា. ភាសិតន្តិ វចនំ, កស្ស បន តន្តិ អាហ ‘‘ពុទ្ធសេដ្ឋស្ស សព្ពលោកគ្គវាទិនោ’’តិ. ‘‘ន តុម្ហាក’’ន្តិអាទិ តស្ស បវត្តិអាការទស្សនំ. តយិទំ មេ សង្ខារានំ អច្ចន្តវូបសមការណន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘អនិច្ចា វតា’’តិ គាថមាហរិ, តេន ឥទានាហំ សង្ខារានំ ខណេ ខណេ ភង្គសង្ខាតស្ស រោគស្ស អភាវេន អរោគោ បរិនិព្ពុតោតិ ទស្សេតិ.

អស្សាតិ សក្កស្ស. ឧបបត្តីតិ ទេវូបបត្តិ. បុន បាកតិកាវ អហោសិ សក្កភាវេនេវ ឧបបន្នត្តា.

សុព្រហ្មាតិ ឯវំនាមោ. អច្ឆរានំ និរយូបបត្តិំ ទិស្វា តតោ បភុតិ សតតំ បវត្តមានំ អត្តនោ ចិត្តុត្រាសំ សន្ធាយាហ ‘‘និច្ចំ ឧត្រស្តមិទំ ចិត្ត’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ឧត្រស្តន្តិ សន្តស្តំ ភីតំ. ឧព្ពិគ្គន្តិ សំវិគ្គំ. ឧត្រស្តន្តិ វា សំវិគ្គំ. ឧព្ពិគ្គន្តិ ភយវសេន សហ និស្សយេន សញ្ចលិតំ. អនុប្បន្នេសូតិ អនាគតេសុ. កិច្ចេសូតិ តេសុ តេសុ ឥតិកត្តព្ពេសុ. ‘‘កិច្ឆេសូ’’តិ វា បាឋោ, ទុក្ខេសូតិ អត្ថោ, និមិត្តត្ថេ ចេតំ ភុម្មំ, ភាវិទុក្ខនិមិត្តន្តិ អត្ថោ. ឧប្បតិតេសូតិ ឧប្បន្នេសុ កិច្ចេសូតិ យោជនា. តទា អត្តនោ បរិវារស្ស ឧប្បន្នំ ទុក្ខំ សន្ធាយ វទតិ.

ពោជ្ឈាតិ ពោធិតោ, អរិយមគ្គតោតិ អត្ថោ. ‘‘អញ្ញត្រា’’តិ ច បទំ អបេក្ខិត្វា និស្សក្កវចនំ, ពោធិំ ឋបេត្វាតិ អត្ថោ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. តបសាតិ តបោកម្មតោ, តេន មគ្គាធិគមស្ស ឧបាយភូតំ សល្លេខបដិបទំ ទស្សេតិ. ឥន្ទ្រិយសំវរាតិ មនច្ឆដ្ឋានំ ឥន្ទ្រិយានំ សំវរណតោ, ឯតេន សតិសំវរសីសេន សព្ពម្បិ សំវរសីលំ, លក្ខណហារនយេន វា សព្ពម្បិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ ទស្សេតិ. សព្ពនិស្សគ្គាតិ សព្ពស្សបិ និស្សជ្ជនតោ សព្ពកិលេសប្បហានតោ. កិលេសេសុ ហិ និស្សដ្ឋេសុ កម្មវដ្ដំ, វិបាកវដ្ដញ្ច និស្សដ្ឋមេវ ហោតីតិ. សោត្ថិន្តិ ខេមំ អនុបទ្ទវតំ.

ញាយតិ និច្ឆយេន កមតិ និព្ពានំ, តំ វា ញាយតិ បដិវិជ្ឈីយតិ ឯតេនាតិ ញាយោ, អរិយមគ្គោតិ អាហ ‘‘ញាយោ វុច្ចតិ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ’’តិ. តណ្ហាវានវិរហិតត្តាតិ តណ្ហាសង្ខាតវានវិវិត្តត្តា. តណ្ហា ហិ ខន្ធេហិ ខន្ធំ, កម្មុនា ផលំ, សត្តេហិ ច ទុក្ខំ វិនតិ សំសិព្ពតីតិ ‘‘វាន’’ន្តិ វុច្ចតិ, តយិទំ នត្ថិ ឯត្ថ វានំ, ន វា ឯតស្មិំ អធិគតេ បុគ្គលស្ស វានន្តិ និព្ពានំ, អសង្ខតា ធាតុ. បរប្បច្ចយេន វិនា បច្ចក្ខករណំ សច្ឆិកិរិយាតិ អាហ ‘‘អត្តបច្ចក្ខតាយា’’តិ.

ននុ ‘‘វិសុទ្ធិយា’’តិ ចិត្តវិសុទ្ធិយា អធិប្បេតត្តា វិសុទ្ធិគ្គហណេនេវេត្ថ សោកសមតិក្កមាទយោបិ គហិតា ឯវ ហោន្តិ, តេ បុន កស្មា គហិតាតិ អនុយោគំ សន្ធាយ ‘‘តត្ថ កិញ្ចាបី’’តិអាទិ វុត្តំ. សាសនយុត្តិកោវិទេតិ សច្ចបដិច្ចសមុប្បាទាទិលក្ខណាយំ ធម្មនីតិយំ ឆេកេ. តំ តមត្ថំ ញាបេតីតិ យេ យេ ពោធនេយ្យបុគ្គលា សង្ខេបវិត្ថារាទិវសេន យថា យថា ពោធេតព្ពា, អត្តនោ ទេសនាវិលាសេន ភគវា តេ តេ តថា តថា ពោធេន្តោ តំ តមត្ថំ ញាបេតិ. តំ តំ បាកដំ កត្វា ទស្សេន្តោតិ អត្ថាបត្តិំ អគណេន្តោ តំ តមត្ថំ បាកដំ កត្វា ទស្សេន្តោ. ន ហិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ អត្ថាបត្តិញាបកាទិសាធនីយវចនាតិ. សំវត្តតីតិ ជាយតិ, ហោតីតិ អត្ថោ. យស្មា អនតិក្កន្តសោកបរិទេវស្ស ន កទាចិ ចិត្តវិសុទ្ធិ អត្ថិ សោកបរិទេវសមតិក្កមនមុខេនេវ ចិត្តវិសុទ្ធិយា ឥជ្ឈនតោ, តស្មា អាហ ‘‘សោកបរិទេវានំ សមតិក្កមេន ហោតី’’តិ. យស្មា បន ទោមនស្សបច្ចយេហិ ទុក្ខធម្មេហិ ផុដ្ឋំ បុថុជ្ជនំ សោកាទយោ អភិភវន្តិ, បរិញ្ញាតេសុ ច តេសុ តេ ន ហោន្តិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សោកបរិទេវានំ សមតិក្កមោ ទុក្ខទោមនស្សានំ អត្ថង្គមេនា’’តិ. ញាយស្សាតិ អគ្គមគ្គស្ស, តតិយមគ្គស្ស ច. តទធិគមេន ហិ យថាក្កមំ ទុក្ខទោមនស្សានំ អត្ថង្គមោ. សច្ឆិកិរិយាភិសមយសហភាវីបិ ឥតរាភិសមយោ តទវិនាភាវតោ សច្ឆិកិរិយាភិសមយហេតុកោ វិយ វុត្តោ. ញាយស្សាធិគមោ និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយាតិ ផលញាណេន វា បច្ចក្ខករណំ សន្ធាយ វុត្តំ, ‘‘និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយា’’តិ សម្បទានវចនញ្ចេតំ ទដ្ឋព្ពំ.

វណ្ណភណនន្តិ បសំសាវចនំ. តយិទំ ន ឥធេវ, អថ ខោ អញ្ញត្ថាបិ សត្ថុ អាចិណ្ណំ ឯវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យថេវ ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អាទិម្ហិ កល្យាណមាទិ វា កល្យាណំ ឯតស្សាតិ អាទិកល្យាណំ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. អត្ថសម្បត្តិយា សាត្ថំ. ព្យញ្ជនសម្បត្តិយា សព្យញ្ជនំ. សីលាទិបញ្ចធម្មក្ខន្ធបារិបូរិតោ, ឧបនេតព្ពស្ស អភាវតោ ច កេវលបរិបុណ្ណំ. និរុបក្កិលេសតោ អបនេតព្ពស្ស ច អភាវតោ បរិសុទ្ធំ. សេដ្ឋចរិយភាវតោ សាសនព្រហ្មចរិយំ, មគ្គព្រហ្មចរិយញ្ច វោ បកាសេស្សាមីតិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.១៤៧) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. អរិយវំសាតិ អរិយានំ ពុទ្ធាទីនំ វំសា បវេណិយោ. អគ្គញ្ញាតិ អគ្គាតិ ជានិតព្ពា សព្ពវំសេហិ សេដ្ឋភាវតោ. រត្តញ្ញាតិ ចិររត្តាតិ ជានិតព្ពា. វំសញ្ញាតិ ពុទ្ធាទីនំ វំសាតិ ជានិតព្ពា. បោរាណាតិ បុរាតនា អនធុនាតនត្តា. អសង្កិណ្ណាតិ អវិកិណ្ណា អនបនីតា. អសង្កិណ្ណបុព្ពាតិ ‘‘កិំ ឥមេហី’’តិ អរិយេហិ ន អបនីតបុព្ពា. ន សង្កីយន្តីតិ ឥទានិបិ តេហិ ន អបនីយន្តិ. ន សង្កីយិស្សន្តីតិ អនាគតេបិ តេហិ ន អបនីយិស្សន្តិ. អប្បដិកុដ្ឋា…បេ… វិញ្ញូហីតិ យេ លោកេ វិញ្ញូ សមណព្រាហ្មណា, តេហិ អប្បច្ចក្ខតា អនិន្ទិតា, អគរហិតាតិ អត្ថោ. ‘‘វិសុទ្ធិយា’’តិអាទីហីតិ វិសុទ្ធិអាទិទីបនេហិ. បទេហីតិ វាក្យេហិ, វិសុទ្ធិអត្ថតាទិភេទភិន្នេហិ វា ធម្មកោដ្ឋាសេហិ. ឧបទ្ទវេតិ អនត្ថេ. វិសុទ្ធិន្តិ វិសុជ្ឈនំ សំកិលេសប្បហានំ. វាចុគ្គតករណំ ឧគ្គហោ. បរិយាបុណនំ បរិចយោ. អត្ថស្ស ហទយេ ឋបនំ ធារណំ. បរិវត្តនំ វាចនំ.

គន្ធារកោតិ គន្ធារទេសេ ឧប្បន្នោ. បហោន្តីតិ សក្កោន្តិ. អនិយ្យានិកមគ្គាតិ មិច្ឆាមគ្គា, មិច្ឆត្តនិយតានិយតមគ្គាបិ វា. សុវណ្ណន្តិ កូដសុវណ្ណម្បិ វុច្ចតិ. មណីតិ កាចមណិបិ, មុត្តាតិ វេឡុជាបិ, បវាឡន្តិ បល្លវោបិ វុច្ចតីតិ រត្តជម្ពុនទាទិបទេហិ តេ វិសេសិតា.

ន តតោ ហេដ្ឋាតិ ឥធាធិប្បេតកាយាទីនំ វេទនាទិសភាវត្តាភាវា, កាយវេទនាចិត្តវិមុត្តស្ស តេភូមកធម្មស្ស វិសុំ វិបល្លាសវត្ថន្តរភាវេន គហិតត្តា ច ហេដ្ឋា គហណេសុ វិបល្លាសវត្ថូនំ អនិដ្ឋានំ សន្ធាយ វុត្តំ, បញ្ចមស្ស បន វិបល្លាសវត្ថុនោ អភាវា ‘‘ន ឧទ្ធ’’ន្តិ អាហ. អារម្មណវិភាគេន ហេត្ថ សតិបដ្ឋានវិភាគោតិ. តយោ សតិបដ្ឋានាតិ សតិបដ្ឋាន-សទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារទស្សនំ, ន ឥធ បាឡិយំ វុត្តស្ស សតិបដ្ឋាន-សទ្ទស្ស អត្ថទស្សនន្តិ. អាទីសុ ហិ សតិគោចរោតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘ផស្សសមុទយា វេទនានំ សមុទយោ, នាមរូបសមុទយា ចិត្តស្ស សមុទយោ, មនសិការសមុទយា ធម្មានំ សមុទយោ’’តិ (សំ. និ. ៥.៤០៨) ‘‘សតិបដ្ឋានា’’តិ វុត្តានំ សភិគោចរានំ បកាសកេ សុត្តប្បទេសេ សង្គណ្ហាតិ. ឯវំ ‘‘បដិសម្ភិទាបាឡិយ’’ម្បិ (បដិ. ម. ២.៣៤) អវសេសបាឡិប្បទេសទស្សនត្ថោ អាទិ-សទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ. សតិយា បដ្ឋានន្តិ សតិយា បតិដ្ឋាតព្ពដ្ឋានំ. ទានាទីនិ ករោន្តស្ស រូបាទីនិ សតិយា ឋានំ ហោន្តីតិ តំនិវារណត្ថមាហ ‘‘បធានំ ឋាន’’ន្តិ. ប-សទ្ទោ ហិ ឥធ ‘‘បណីតា ធម្មា’’តិអាទីសុ (ធ. សំ. មាតិកា ១៤) វិយ បធានត្ថទីបកោតិ អធិប្បាយោ.

អរិយោតិ អរិយំ សព្ពសត្តសេដ្ឋំ សម្មាសម្ពុទ្ធមាហ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ សឡាយតនវិភង្គសុត្តេ.(ម. និ. ៣.៣១០) សុត្តេកទេសេន ហិ សុត្តំ ទស្សេតិ. តត្ថ ហិ –

‘‘តយោ សតិបដ្ឋានា យទរិយោ…បេ… អរហតីតិ ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ, កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ. ឥធ, ភិក្ខវេ, សត្ថា សាវកានំ ធម្មំ ទេសេតិ អនុកម្បកោ ហិតេសី អនុកម្បំ ឧបាទាយ ‘ឥទំ វោ ហិតាយ ឥទំ វោ សុខាយា’តិ. តស្ស សាវកា ន សុស្សូសន្តិ. ន សោតំ ឱទហន្តិ, ន អញ្ញា ចិត្តំ ឧបដ្ឋបេន្តិ, វោក្កម្ម ច សត្ថុ សាសនា វត្តន្តិ. តត្រ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ ន ចេវ អនត្តមនោ ហោតិ, ន ច អនត្តមនតំ បដិសំវេទេតិ, អនវស្សុតោ ច វិហរតិ សតោ សម្បជានោ. ឥទំ, ភិក្ខវេ, បឋមំ សតិបដ្ឋានំ. យទរិយោ សេវតិ…បេ… អរហតិ.

បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, សត្ថា…បេ...ឥទំ វោ សុខាយាតិ. តស្ស ឯកច្ចេ សាវកា ន សុស្សូសន្តិ…បេ… ន ច វោក្កម្ម សត្ថុ សាសនា វត្តន្តិ. តត្រ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ ន ចេវ អនត្តមនោ ហោតិ, ន ច អនត្តមនតំ បដិសំវេទេតិ, ន ច អត្តមនោ ហោតិ, ន ច អត្តមនតំ បដិសំវេទេតិ, អនត្តមនតា ច អត្តមនតា ច តទុភយំ អភិនិវជ្ជេត្វា ឧបេក្ខកោ វិហរតិ សតោ សម្បជានោ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ទុតិយំ.

បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ…បេ… សុខាយាតិ, តស្ស សាវកា សុស្សូសន្តិ…បេ… វត្តន្តិ. តត្រ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ អត្តមនោ ចេវ ហោតិ, អត្តមនតញ្ច បដិសំវេទេតិ, អនវស្សុតោ ច វិហរតិ សតោ សម្បជានោ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, តតិយ’’ន្តិ (ម. និ. ៣.៣១១).

ឯវំ បដិឃានុនយេហិ អនវស្សុតតា, និច្ចំ ឧបដ្ឋិតស្សតិតាយ តទុភយវីតិវត្តតា ‘‘សតិបដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តា. ពុទ្ធានំយេវ ហិ និច្ចំ ឧបដ្ឋិតស្សតិតា ហោតិ អាវេណិកធម្មភាវតោ, ន បច្ចេកពុទ្ធាទីនំ. ប-សទ្ទោ អារម្ភំ ជោតេតិ, អារម្ភោ ច បវត្តីតិ កត្វា អាហ ‘‘បវត្តយិតព្ពតោតិ អត្ថោ’’តិ. សតិយា ករណភូតាយ បដ្ឋានំ បដ្ឋបេតព្ពំ សតិបដ្ឋានំ. អន-សទ្ទោ ហិ ពហុលំវចនេន កម្មត្ថោបិ ហោតីតិ. តថាស្ស កត្តុអត្ថោបិ លព្ភតីតិ ‘‘បដ្ឋាតីតិ បដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ. បដ្ឋាតីតិ ឯត្ថ ប-សទ្ទោ ភុសត្ថវិសិដ្ឋំ បក្ខន្ទនំ ទីបេតីតិ ‘‘ឱក្កន្ទិត្វា បក្ខន្ទិត្វា បត្ថរិត្វា បវត្តតីតិ អត្ថោ’’តិ អាហ. បុន ភាវត្ថំ សតិ, សទ្ទំ, បដ្ឋានសទ្ទញ្ច វណ្ណេន្តោ ‘‘អថ វា’’តិអាទិមាហ, តេន បុរិមវិកប្បេ សតិ, សទ្ទោ, បដ្ឋាន-សទ្ទោ ច កត្តុអត្ថោតិ វិញ្ញាយតិ. សរណដ្ឋេនាតិ ចិរកតស្ស, ចិរភាសិតស្ស ច អនុស្សរណដ្ឋេន. ឥទន្តិ យំ ‘‘សតិយេវ សតិបដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ, ឥទំ. ឥធ ឥមស្មិំ សុត្តបទេសេ អធិប្បេតំ.

យទិ ឯវន្តិ. យទិ សតិ ឯវ សតិបដ្ឋានំ, សតិ នាម ឯកោ ធម្មោ, ឯវំ សន្តេ កស្មា ‘‘សតិបដ្ឋានា’’តិ ពហុវចនន្តិ អាហ ‘‘សតិពហុត្តា’’តិអាទិ. យទិ ពហុកា តា សតិយោ, អថ កស្មា ‘‘មគ្គោ’’តិ ឯកវចនន្តិ យោជនា. មគ្គដ្ឋេនាតិ និយ្យានដ្ឋេន. និយ្យានិកោ ហិ មគ្គធម្មោ, តេនេវ និយ្យានិកភាវេន ឯកត្តូបគតោ ឯកន្តតោ និព្ពានំ គច្ឆតិ, អត្ថិកេហិ ច តទត្ថំ មគ្គីយតីតិ អាហ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិ, អត្តនាវ បុព្ពេ វុត្តំ បច្ចាហរតិ. តត្ថ ចតស្សោបិ ចេតាតិ កាយានុបស្សនាទិវសេន ចតុព្ពិធាបិ ច ឯតា សតិយោ. អបរភាគេតិ អរិយមគ្គក្ខណេ. កិច្ចំ សាធយមានាតិ បុព្ពភាគេ កាយាទីសុ សុភសញ្ញាទិវិធមនវសេន វិសុំ វិសុំ បវត្តិត្វា មគ្គក្ខណេ សតិយេវ តត្ថ ចតុព្ពិធស្សបិ វិបល្លាសស្ស សមុច្ឆេទវសេន បហានកិច្ចំ សាធយមានា អារម្មណករណវសេន និព្ពានំ គច្ឆតិ. ចតុកិច្ចសាធនេនេវ ហេត្ថ ពហុវចននិទ្ទេសោ. ឯវញ្ច សតីតិ ឯវំ មគ្គដ្ឋេន ឯកត្តំ ឧបាទាយ ‘‘មគ្គោ’’តិ ឯកវចនេន, អារម្មណភេទេន ចតុព្ពិធតំ ឧបាទាយ ‘‘ចត្តារោ’’តិ ច វត្តព្ពតាយ សតិ វិជ្ជមានត្តា. វចនានុសន្ធិនា ‘‘ឯកាយនោ អយ’’ន្តិអាទិកា ទេសនា សានុសន្ធិកាវ, ន អននុសន្ធិកាតិ អធិប្បាយោ. វុត្តមេវត្ថំ និទស្សនេន បដិបាទេតុំ ‘‘មារសេនប្បមទ្ទន’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.២២៤) សុត្តបទំ អានេត្វា ‘‘យថា’’តិអាទិនា និទស្សនំ សំសន្ទតិ. ‘‘តស្មា’’តិអាទិ និគមនំ.

វិសេសតោ កាយោ, វេទនា ច អស្សាទស្ស ការណន្តិ តប្បហានត្ថំ តេសុ តណ្ហាវត្ថូសុ ឱឡារិកសុខុមេសុ អសុភទុក្ខភាវទស្សនានិ មន្ទតិក្ខបញ្ញេហិ តណ្ហាចរិតេហិ សុករានីតិ តានិ តេសំ ‘‘វិសុទ្ធិមគ្គោ’’តិ វុត្តានិ. តថា ‘‘និច្ចំ អត្តា’’តិ អភិនិវេសវត្ថុតាយ ទិដ្ឋិយា វិសេសការណេសុ ចិត្តធម្មេសុ អនិច្ចានត្តតាទស្សនានិ សរាគាទិវសេន, សញ្ញាផស្សាទិវសេន, នីវរណាទិវសេន ច នាតិប្បភេទាតិប្បភេទគតេសុ តេសុ តប្បហានត្ថំ មន្ទតិក្ខបញ្ញានំ ទិដ្ឋិចរិតានំ សុករានីតិ តេសំ តានិ ‘‘វិសុទ្ធិមគ្គោ’’តិ វុត្តានិ. ឯត្ថ ច យថា ចិត្តធម្មានម្បិ តណ្ហាយ វត្ថុភាវោ សម្ភវតិ, តថា កាយវេទនានម្បិ ទិដ្ឋិយាតិ សតិបិ នេសំ ចតុន្នម្បិ តណ្ហាទិដ្ឋិវត្ថុភាវេ យោ យស្សា សាតិសយបច្ចយោ, តំ ទស្សនត្ថំ វិសេសគ្គហណំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តិក្ខបញ្ញសមថយានិកោ ឱឡារិការម្មណំ បរិគ្គណ្ហន្តោ តត្ថ អដ្ឋត្វា ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា ឧដ្ឋាយ វេទនំ បរិគ្គណ្ហាតីតិ វុត្តំ ‘‘ឱឡារិការម្មណេ អសណ្ឋហនតោ’’តិ. វិបស្សនាយានិកស្ស បន សុខុមេ ចិត្តេ, ធម្មេសុ ច ចិត្តំ បក្ខន្ទតីតិ ចិត្តធម្មានុបស្សនានំ មន្ទតិក្ខបញ្ញវិបស្សនាយានិកានំ វិសុទ្ធិមគ្គតា វុត្តា.

តេសំ តត្ថាតិ ឯត្ថ តត្ថ-សទ្ទស្ស ‘‘បហានត្ថ’’ន្តិ ឯតេន យោជនា. បរតោ តេសំ តត្ថាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. បញ្ច កាមគុណា សវិសេសា កាយេ លព្ភន្តីតិ វិសេសេន កាយោ កាមោឃស្ស វត្ថុ, ភវេសុ សុខគ្គហណវសេន ភវស្សាទោ ហោតីតិ ភវោឃស្ស វេទនា វត្ថុ, សន្តតិឃនគ្គហណវសេន វិសេសតោ ចិត្តេ អត្តាភិនិវេសោ ហោតីតិ ទិដ្ឋោឃស្ស ចិត្តំ វត្ថុ, ធម្មេសុ វិនិព្ភោគស្ស ទុក្ករត្តា, ធម្មានំ ធម្មមត្តតាយ ទុប្បដិវិជ្ឈត្តា ច សម្មោហោ ហោតីតិ អវិជ្ជោឃស្ស ធម្មា វត្ថុ, តស្មា តេសុ តេសំ បហានត្ថំ ចត្តារោវ វុត្តា.

ឯវំ កាយាទីនំ កាមោឃាទិវត្ថុភាវកថនេនេវ កាមយោគកាមាសវាទីនម្បិ វត្ថុភាវោ ទីបិតោ ហោតិ ឱឃេហិ តេសំ អត្ថតោ អនញ្ញត្តា. យទគ្គេន ច កាយោ កាមោឃាទីនំ វត្ថុ, តទគ្គេន អភិជ្ឈាកាយគន្ថស្ស វត្ថុ. ‘‘ទុក្ខាយ វេទនាយ បដិឃានុសយោ អនុសេតី’’តិ ទុក្ខទុក្ខវិបរិណាមទុក្ខសង្ខារទុក្ខភូតា វេទនា វិសេសេន ព្យាបាទកាយគន្ថស្ស វត្ថុ. ចិត្តេ និច្ចគ្គហណវសេន សស្សតស្ស អត្តនោ សីលេន សុទ្ធីតិ អាទិ បរាមសនំ ហោតីតិ សីលព្ពតបរាមាសស្ស ចិត្តំ វត្ថុ. នាមរូបបរិច្ឆេទេន ភូតំ ភូតតោ អបស្សន្តស្ស ភវវិភវទិដ្ឋិសង្ខាតោ ឥទំសច្ចាភិនិវេសោ ហោតីតិ តស្ស ធម្មា វត្ថុ. កាយស្ស កាមុបាទានវត្ថុតា វុត្តនយាវ. យទគ្គេន ហិ កាយោ កាមោឃស្ស វត្ថុ, តទគ្គេន កាមុបាទានស្សបិ វត្ថុ អត្ថតោ អភិន្នត្តា. សុខវេទនស្សាទវសេន បរលោកនិរបេក្ខោ ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិកំ (ទី. និ. ១.១៧១; ម. និ. ១.៤៤៥; ២.៩៥, ២២៥; ៣.៩១, ១១៦; សំ. និ. ៣.២១០; ធ. ស. ១២២១; វិភ. ៩៣៨) បរាមាសំ ឧប្បាទេតីតិ ទិដ្ឋុបាទានស្ស វេទនា វត្ថុ. ចិត្តធម្មានំ ឥតរុបាទានវត្ថុតា តតិយចតុត្ថគន្ថយោជនាយំ វុត្តនយា ឯវ. កាយវេទនានំ ឆន្ទទោសាគតិវត្ថុតា កាមោឃព្យាបាទកាយគន្ថយោជនាយំ វុត្តនយា ឯវ. សន្តតិឃនគ្គហណវសេន សរាគាទិចិត្តេ សម្មោហោ ហោតីតិ មោហាគតិយា ចិត្តំ វត្ថុ. ធម្មសភាវានវពោធេ ភយំ ហោតីតិ ភយាគតិយា ធម្មា វត្ថុ.

អាហារសមុទយា កាយស្ស សមុទយា, ផស្សសមុទយា វេទនានំ សមុទយោ, (សំ. និ. ៥.៤០៨) សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបន្តិ (ម. និ. ៣.១២៦; ឧទា. ១; វិភ. ២២៥) វចនតោ កាយាទីនំ សមុទយភូតា កពឡីការផស្សមនោសញ្ចេតនាវិញ្ញាណាហារា កាយាទិបរិជាននេន បរិញ្ញាតា ហោន្តីតិ អាហ ‘‘ចតុព្ពិធាហារបរិញ្ញត្ថ’’ន្តិ. បករណនយោតិ នេត្តិបករណវសេន សុត្តន្តសំវណ្ណនានយោ.

សរណវសេនាតិ កាយាទីនំ, កុសលាទិធម្មានញ្ច ឧបធារណវសេន. សរន្តិ គច្ឆន្តិ និព្ពានំ ឯតាយាតិ សតីតិ ឥមស្មិំ អត្ថេ ឯកត្តេ ឯកសភាវេ និព្ពានេ សមោសរណំ សមាគមោ ឯកត្តសមោសរណំ. ឯតទេវ ហិ ទស្សេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ.

ឯកនិព្ពានបវេសហេតុភូតោ វា សមានតាយ ឯកោ សតិបដ្ឋានសភាវោ ឯកត្តំ, តត្ថ សមោសរណំ ឯកត្តសមោសរណំ, តំសភាគតាវ, ឯកនិព្ពានបវេសហេតុភាវំ បន ទស្សេតុំ ‘‘យថា’’តិអាទិមាហ. ឯតស្មិំ អត្ថេ សរណេកត្តសមោសរណានិ សហេវ សតិបដ្ឋានេកភាវស្ស ការណត្តេន វុត្តានីតិ ទដ្ឋព្ពានិ, បុរិមស្មិំ វិសុំ. សរណវសេនាតិ វា គមនវសេនាតិ អត្ថេ សតិ តទេវ គមនំ សមោសរណន្តិ, សមោសរណេ វា សតិ-សទ្ទត្ថវសេន អវុច្ចមានេ ធារណតាវ សតីតិ សតិ-សទ្ទត្ថន្តរាភាវា បុរិមំ សតិភាវស្ស ការណំ, បច្ឆិមំ ឯកភាវស្សាតិ និព្ពានសមោសរណេបិ សហិតានេវ តានិ សតិបដ្ឋានេកភាវស្ស ការណានិ វុត្តានិ ហោន្តិ.

‘‘ចុទ្ទសវិធេន, នវវិធេន, សោឡសវិធេន, បញ្ចវិធេនា’’តិ ឥទំ ឧបរិ បាឡិយំ (ទី. និ. ២.៣៧៤) អាគតានំ អានាបានបព្ពាទីនំ វសេន វុត្តំ, តេសំ បន អនន្តរភេទវសេន, តទនុគតភេទវសេន ច ភាវនាយ អនេកវិធតា លព្ភតិយេវ, ចតូសុ ទិសាសុ ឧដ្ឋានកភណ្ឌសទិសតា កាយានុបស្សនាទិតំតំសតិបដ្ឋានភាវនានុភាវស្ស ទដ្ឋព្ពា.

កថេតុកម្យតាបុច្ឆា ឥតរាសំ បុច្ឆានំ ឥធ អសម្ភវតោ, និទ្ទេសាទិវសេន ទេសេតុកម្យតាយ ច តថា វុត្តត្តា. ‘‘ឥធា’’តិ វុច្ចមានបដិបត្តិសម្បាទកស្ស ភិក្ខុនោ សន្និស្សយទស្សនំ, សោ ចស្ស សន្និស្សយោ សាសនតោ អញ្ញោ នត្ថីតិ វុត្តំ ‘‘ឥធាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ’’តិ. ធម្ម…បេ… លបនមេតំ តេសំ អត្តនោ សម្មុខាភិមុខភាវករណត្ថំ, តញ្ច ធម្មស្ស សក្កច្ចសវនត្ថំ. ‘‘គោចរេ ភិក្ខវេ ចរថ សកេ បេត្តិកេ វិសយេ’’តិអាទិ (ទី. និ. ៣.៨០; សំ. និ. ៥.៣៧២) វចនតោ ភិក្ខុគោចរា ឯតេ ធម្មា, យទិទំ កាយានុបស្សនាទយោ. តត្ថ យស្មា កាយានុបស្សនាទិបដិបត្តិយា ភិក្ខុ ហោតិ, តស្មា ‘‘កាយានុបស្សី វិហរតី’’តិអាទិនា ភិក្ខុំ ទស្សេតិ ភិក្ខុម្ហិ តំនិយមតោតិ អាហ ‘‘បដិបត្តិយា ភិក្ខុភាវទស្សនតោ’’តិ. សត្ថុចរិយានុវិធាយកត្តា, សកលសាសនសម្បដិគ្គាហកត្តា ច សព្ពប្បការាយ អនុសាសនិយា ភាជនភាវោ. តស្មិំ គហិតេតិ ភិក្ខុម្ហិ គហិតេ. ភិក្ខុបរិសាយ ជេដ្ឋភាវតោ រាជគមនញាយេន ឥតរា បរិសាបិ អត្ថតោ គហិតាវ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘សេសា’’តិអាទិ. ឯវំ បឋមំ ការណំ វិភជិត្វា ឥតរម្បិ វិភជិតុំ ‘‘យោ ច ឥម’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

សមំ ចរេយ្យាតិ កាយាទិ វិសមចរិយំ បហាយ កាយាទីហិ សមំ ចរេយ្យ. រាគាទិវូបសមេន សន្តោ, ឥន្ទ្រិយទមេន ទន្តោ, ចតុមគ្គនិយាមេន និយតោ, សេដ្ឋចរិតាយ ព្រហ្មចារី, សព្ពត្ថ កាយទណ្ឌាទិឱរោបនេន និធាយ ទណ្ឌំ. អរិយភាវេ ឋិតោ សោ ឯវរូបោ ពាហិតបាបសមិតបាបភិន្នកិលេសតាហិ ‘‘ព្រាហ្មណោ, សមណោ, ភិក្ខូ’’តិ ច វេទិតព្ពោ.

‘‘អយញ្ចេវ កាយោ, ពហិទ្ធា ច នាមរូប’’ន្តិអាទីសុ ខន្ធបញ្ចកំ, តថា ‘‘សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៧១, ២៨៧; បារា. ១១), ‘‘យា តស្មិំ សមយេ កាយស្ស បស្សទ្ធិ បដិប្បស្សទ្ធី’’តិអាទីសុ ច វេទនាទយោ ចេតសិកា ខន្ធា កាយោតិ វុច្ចន្តីតិ តតោ វិសេសនត្ថំ ‘‘កាយេតិ រូបកាយេ’’តិ អាហ. កេសាទីនញ្ច ធម្មានន្តិ កេសាទិសញ្ញិតានំ ភូតុបាទាធម្មានំ. ឯវំ ‘‘ចយដ្ឋោ សរីរដ្ឋោ កាយដ្ឋោ’’តិ សទ្ទនយេន កាយ-សទ្ទំ ទស្សេត្វា ឥទានិ និរុត្តិនយេនបិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘យថា ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. អាយន្តីតិ ឧប្បជ្ជន្តិ.

អសម្មិស្សតោតិ វេទនាទយោបិ ឯត្ថ សិតា, ឯត្ថ បដិពទ្ធាតិ កាយេ វេទនាទិអនុបស្សនាបសង្គេបិ អាបន្នេ តតោ អសម្មិស្សតោតិ អត្ថោ. សមូហវិសយតាយ ចស្ស កាយ-សទ្ទស្ស, សមុទាយុបាទានតាយ ច អសុភាការស្ស ‘‘កាយេ’’តិ ឯកវចនំ, តថា អារម្មណាទិវិភាគេន អនេកភេទភិន្នម្បិ ចិត្តំ ចិត្តភាវសាមញ្ញេន ឯកជ្ឈំ គហេត្វា ‘‘ចិត្តេ’’តិ ឯកវចនំ, វេទនា បន សុខាទិភេទភិន្នា វិសុំ វិសុំ អនុបស្សិតព្ពាតិ ទស្សេន្តេន ‘‘វេទនាសូ’’តិ ពហុវចនេន វុត្តា, តថេវ ច និទ្ទេសោ បវត្តិតោ, ធម្មា ច បរោបណ្ណាសភេទា, អនុបស្សិតព្ពាការេន ច អនេកភេទា ឯវាតិ តេបិ ពហុវចនវសេនេវ វុត្តា.

អវយវីគាហសមញ្ញាតិធាវនសារាទានាភិនិវេសនិសេធនត្ថំ កាយំ អង្គបច្ចង្គេហិ, តានិ ច កេសាទីហិ, កេសាទិកេ ច ភូតុបាទាយរូបេហិ វិនិព្ភុញ្ជន្តោ ‘‘តថា ន កាយេ’’តិអាទិមាហ. បាសាទាទិនគរាវយវសមូហេ អវយវីវាទិនោបិ អវយវីគាហំ ន ករោន្តិ, ‘‘នគរំ នាម កោចិ អត្ថោ អត្ថី’’តិ បន កេសញ្ចិ សមញ្ញាតិធាវនំ សិយាតិ ឥត្ថិបុរិសាទិសមញ្ញាតិធាវនេ នគរនិទស្សនំ វុត្តំ. អង្គបច្ចង្គសមូហោ, កេសលោមាទិសមូហោ, ភូតុបាទាយសមូហោ ច យថាវុត្តសមូហោ, តព្ពិនិមុត្តោ កាយោបិ នាម កោចិ នត្ថិ, បគេវ ឥត្ថិអាទយោតិ អាហ ‘‘កាយោ វា ឥត្ថី វា បុរិសោ វា អញ្ញោ វា កោចិ ធម្មោ ទិស្សតី’’តិ. ‘‘កោចិ ធម្មោ’’តិ ឥមិនា សត្តជីវាទិំ បដិក្ខិបតិ, អវយវី បន កាយបដិក្ខេបេនេវ បដិក្ខិត្តោតិ. យទិ ឯវំ កថំ កាយាទិសមញ្ញាតិធាវនានីតិ អាហ ‘‘យថាវុត្តធម្ម…បេ… ករោន្តី’’តិ. តថា តថាតិ កាយាទិអាការេន.

យំ បស្សតីតិ យំ ឥត្ថិំ, បុរិសំ វា បស្សតិ. ននុ ចក្ខុនា ឥត្ថិបុរិសទស្សនំ នត្ថីតិ? សច្ចមេតំ, ‘‘ឥត្ថិំ បស្សាមិ, បុរិសំ បស្សាមី’’តិ បន បវត្តសញ្ញាយ វសេន ‘‘យំ បស្សតី’’តិ វុត្តំ មិច្ឆាទស្សនេន វា ទិដ្ឋិយា យំ បស្សតិ, ន តំ ទិដ្ឋំ តំ រូបាយតនំ ន ហោតីតិ អត្ថោ វិបរីតគ្គាហវសេន មិច្ឆាបរិកប្បិតរូបត្តា. អថ វា តំ កេសាទិភូតុបាទាយសមូហសង្ខាតំ ទិដ្ឋំ ន ហោតិ, អចក្ខុវិញ្ញាណវិញ្ញេយ្យត្តា ទិដ្ឋំ វា តំ ន ហោតិ. យំ ទិដ្ឋំ, តំ ន បស្សតីតិ យំ រូបាយតនំ កេសាទិភូតុបាទាយសមូហសង្ខាតំ ទិដ្ឋំ, តំ បញ្ញាចក្ខុនា ភូតតោ ន បស្សតីតិ អត្ថោ. អបស្សំ ពជ្ឈតេតិ ឥមំ អត្តភាវំ យថាភូតំ បញ្ញាចក្ខុនា អបស្សន្តោ ‘‘ឯតំ មម, ឯសោ ហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ កិលេសពន្ធនេន ពជ្ឈតិ.

ន អញ្ញធម្មានុបស្សីតិ ន អញ្ញសភាវានុបស្សី, អសុភាទិតោ អញ្ញាការានុបស្សី ន ហោតីតិ អត្ថោ. ‘‘កិំ វុត្តំ ហោតី’’តិអាទិនា តំ ឯវត្ថំ បាកដំ ករោតិ. បថវីកាយន្តិ កេសាទិកោដ្ឋាសំ បថវិំ ធម្មសមូហត្តា ‘‘កាយោ’’តិ វទតិ, លក្ខណបថវិមេវ វា អនេកប្បភេទំ សកលសរីរគតំ, បុព្ពាបរិយភាវេន ច បវត្តមានំ សមូហវសេន គហេត្វា ‘‘កាយោ’’តិ វទតិ. ‘‘អាបោកាយ’’ន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

ឯវំ គហេតព្ពស្សាតិ ‘‘អហំ មម’’ន្តិ ឯវំ អត្តត្តនិយភាវេន អន្ធពាលេហិ គហេតព្ពស្ស.

ឥទានិ សត្តន្នំ អនុបស្សនាការានម្បិ វសេន កាយានុបស្សនំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ អនិច្ចតោ អនុបស្សតីតិ ចតុសមុដ្ឋានិកំ កាយំ ‘‘អនិច្ច’’ន្តិ អនុបស្សតិ, ឯវំ បស្សន្តោ ឯវញ្ចស្ស អនិច្ចាការម្បិ ‘‘អនុបស្សតី’’តិ វុច្ចតិ. តថាភូតស្ស ចស្ស និច្ចគ្គាហស្ស លេសោបិ ន ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘នោ និច្ចតោ’’តិ. តថា ហេស ‘‘និច្ចសញ្ញំ បជហតី’’តិ (បដិ. ម. ៣.៣៥) វុត្តោ. ឯត្ថ ច ‘‘អនិច្ចតោ ឯវ អនុបស្សតី’’តិ ឯវ-ការោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោតិ តេន និវត្តិតមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘នោ និច្ចតោ’’តិ វុត្តំ. ន ចេត្ថ ទុក្ខតោ អនុបស្សនាទិនិវត្តនំ អាសង្កិតព្ពំ បដិយោគីនិវត្តនបរត្តា ឯវ-ការស្ស, ឧបរិ ទេសនារុឡ្ហត្តា ច តាសំ. ‘‘ទុក្ខតោ អនុបស្សតី’’តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អយំ បន វិសេសោ – អនិច្ចស្ស ទុក្ខត្តា តមេវ ច កាយំ ទុក្ខតោ អនុបស្សតិ, ទុក្ខស្ស អនត្តត្តា អនត្តតោ អនុបស្សតិ. យស្មា បន យំ អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា, ន តំ អភិនន្ទិតព្ពំ, យញ្ច ន អភិនន្ទិតព្ពំ, ន តត្ថ រញ្ជិតព្ពំ, តស្មា វុត្តំ ‘‘និព្ពិន្ទតិ, នោ នន្ទតិ. វិរជ្ជតិ, នោ រជ្ជតី’’តិ. សោ ឯវំ អរជ្ជន្តោ រាគំ និរោធេតិ, នោ សមុទេតិ សមុទយំ ន ករោតីតិ អត្ថោ. ឯវំ បដិបន្នោ ច បដិនិស្សជ្ជតិ, នោ អាទិយតិ. អយញ្ហិ អនិច្ចាទិអនុបស្សនា តទង្គវសេន សទ្ធិំ កាយំ តន្និស្សយខន្ធាភិសង្ខារេហិ កិលេសានំ បរិច្ចជនតោ, សង្ខតទោសទស្សនេន តព្ពិបរីតេ និព្ពានេ តន្និន្នតាយ បក្ខន្ទនតោ ‘‘បរិច្ចាគបដិនិស្សគ្គោ ចេវ បក្ខន្ទនបដិនិស្សគ្គោ ចា’’តិ វុច្ចតិ, តស្មា តាយ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ វុត្តនយេន កិលេសេ បរិច្ចជតិ, និព្ពានេ ច បក្ខន្ទតិ, តថាភូតោ ច និព្ពត្តនវសេន កិលេសេ ន អាទិយតិ, នាបិ អទោសទស្សិតាវសេន សង្ខតារម្មណំ, តេន វុត្តំ ‘‘បដិនិស្សជ្ជតិ, នោ អាទិយតី’’តិ. ឥទានិស្ស តាហិ អនុបស្សនាហិ យេសំ ធម្មានំ បហានំ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘អនិច្ចតោ អនុបស្សន្តោ និច្ចសញ្ញំ បជហតី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ និច្ចសញ្ញន្តិ ‘‘សង្ខារា និច្ចា’’តិ ឯវំ បវត្តំ វិបរីតសញ្ញំ. ទិដ្ឋិចិត្តវិបល្លាសប្បហានមុខេនេវ សញ្ញាវិបល្លាសប្បហានន្តិ សញ្ញាគ្គហណំ, សញ្ញាសីសេន វា តេសម្បិ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ. នន្ទិន្តិ សប្បីតិកតណ្ហំ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

‘‘វិហរតី’’តិ ឥមិនា កាយានុបស្សនាសមង្គិនោ ឥរិយាបថវិហារោ វុត្តោតិ អាហ ‘‘ឥរិយតី’’តិ, ឥរិយាបថំ បវត្តេតីតិ អត្ថោ. អារម្មណករណវសេន អភិព្យាបនតោ ‘‘តីសុ ភវេសូ’’តិ វុត្តំ, ឧប្បជ្ជនវសេន បន កិលេសា បរិត្តភូមកា ឯវាតិ. យទិបិ កិលេសានំ បហានំ អាតាបនន្តិ តំ សម្មាទិដ្ឋិអាទីនម្បិ អត្ថេវ, អាតប្ប-សទ្ទោ វិយ បន អាតាបសទ្ទោ វីរិយេយេវ និរុឡ្ហោតិ វុត្តំ ‘‘វីរិយស្សេតំ នាម’’ន្តិ. អថ វា បដិបក្ខប្បហានេ សម្បយុត្តធម្មានំ អព្ភុស្សហនវសេន បវត្តមានស្ស វីរិយស្ស សាតិសយំ តទាតាបនន្តិ វីរិយមេវ តថា វុច្ចតិ, ន អញ្ញេ ធម្មា. អាតាបីតិ ចាយមីការោ បសំសាយ, អតិសយស្ស វា ទីបកោតិ អាតាបីគហណេន សម្មប្បធានសមង្គិតំ ទស្សេតិ. សម្មា, សមន្តតោ, សាមញ្ច បជានន្តោ សម្បជានោ, អសម្មិស្សតោ វវត្ថានេ អញ្ញធម្មានុបស្សិតាភាវេន សម្មា អវិបរីតំ, សព្ពាការបជាននេន សមន្តតោ, ឧបរូបរិ វិសេសាវហភាវេន បវត្តិយា សាមំ បជានន្តោតិ អត្ថោ. យទិ បញ្ញាយ អនុបស្សតិ, កថំ សតិបដ្ឋានតាតិ អាហ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ. សព្ពត្ថិកន្តិ សព្ពត្ថ ភវំ សព្ពត្ថ លីនេ, ឧទ្ធតេ ច ចិត្តេ ឥច្ឆិតព្ពត្តា. សព្ពេ វា លីនេ, ឧទ្ធតេ ច ភាវេតព្ពា ពោជ្ឈង្គា អត្ថិកា ឯតាយាតិ សព្ពត្ថិកា. សតិយា លទ្ធុបការាយ ឯវ បញ្ញាយ ឯត្ថ យថាវុត្តេ កាយេ កម្មដ្ឋានិកោ ភិក្ខុ កាយានុបស្សី វិហរតិ. អន្តោ សង្ខេបោ អន្តោឱលីយនោ, កោសជ្ជន្តិ អត្ថោ. ឧបាយបរិគ្គហេតិ ឯត្ថ សីលវិសោធនាទិ, គណនាទិ, ឧគ្គហកោសល្លាទិ ច ឧបាយោ, តព្ពិបរិយាយតោ អនុបាយោ វេទិតព្ពោ. យស្មា ច ឧបដ្ឋិតស្សតិ យថាវុត្តំ ឧបាយំ ន បរិច្ចជតិ, អនុបាយញ្ច ន ឧបាទិយតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘មុដ្ឋស្សតី …បេ… អសមត្ថោ ហោតី’’តិ. តេនាតិ ឧបាយានុបាយានំ បរិគ្គហបរិវជ្ជនេសុ, បរិច្ចាគាបរិគ្គហេសុ ច អសមត្ថភាវេន. អស្ស យោគិនោ.

យស្មា សតិយេវេត្ថ សតិបដ្ឋានំ វុត្តំ, តស្មាស្ស សម្បយុត្តធម្មា វីរិយាទយោ អង្គន្តិ អាហ ‘‘សម្បយោគង្គញ្ចស្ស ទស្សេត្វា’’តិ. អង្គ-សទ្ទោ ចេត្ថ ការណបរិយាយោ ទដ្ឋព្ពោ. សតិគ្គហណេនេវ ចេត្ថ សមាធិស្សាបិ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ តស្សា សមាធិក្ខន្ធេ សង្គហិតត្តា. យស្មា វា សតិសីសេនាយំ ទេសនា. ន ហិ កេវលាយ សតិយា កិលេសប្បហានំ សម្ភវតិ, និព្ពានាធិគមោ វា, នាបិ កេវលា សតិ បវត្តតិ, តស្មាស្ស ឈានទេសនាយំ សវិតក្កាទិវចនស្ស វិយ សម្បយោគង្គទស្សនតាតិ អង្គ-សទ្ទស្ស អវយវបរិយាយតា ទដ្ឋព្ពា. បហានង្គន្តិ ‘‘វិវិច្ចេវ កាមេហី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២២៦; ម. និ. ១.២៧១, ២៨៧, ២៩៧; សំ. និ. ២.១៥២; អ. និ. ៤.១២៣; បារា. ១១) វិយ បហាតព្ពង្គំ ទស្សេតុំ. យស្មា ឯត្ថ លោកិយមគ្គោ អធិប្បេតោ, ន លោកុត្តរមគ្គោ, តស្មា បុព្ពភាគិយមេវ វិនយំ ទស្សេន្តោ ‘‘តទង្គវិនយេន វា វិក្ខម្ភនវិនយេន វា’’តិ អាហ. តេសំ ធម្មានន្តិ វេទនាទិធម្មានំ. តេសញ្ហិ តត្ថ អនធិប្បេតត្តា ‘‘អត្ថុទ្ធារនយេនេតំ វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថាតិ វិភង្គេ. ឯត្ថាតិ ‘‘លោកេ’’តិ ឯតស្មិំ បទេ.

អវិសេសេន ទ្វីហិបិ នីវរណប្បហានំ វុត្តន្តិ កត្វា បុន ឯកេកេន វុត្តំ បហានវិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘វិសេសេនា’’តិ អាហ. អថ វា ‘‘វិនេយ្យ នីវរណានី’’តិ អវត្វា អភិជ្ឈាទោមនស្សវិនយវចនស្ស បយោជនំ ទស្សេន្តោ ‘‘វិសេសេនា’’តិអាទិមាហ. កាយានុបស្សនាភាវនាយ ហិ ឧជុវិបច្ចនីកានំ អនុរោធវិរោធាទីនំ បហានទស្សនំ ឯតស្ស បយោជនន្តិ. កាយសម្បត្តិមូលកស្សាតិ រូបពលយោព្ពនារោគ្យាទិសរីរសម្បទានិមិត្តស្ស. វុត្តវិបរិយាយតោ កាយវិបត្តិមូលកោ វិរោធោ វេទិតព្ពោ. កាយភាវនាយាតិ កាយានុបស្សនាភាវនាយ. សា ហិ ឥធ កាយភាវនាតិ អធិប្បេតា. សុភសុខភាវាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន មនុញ្ញនិច្ចតាទិសង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. អសុភាសុខភាវាទីនន្តិ ឯត្ថ បន អាទិ-សទ្ទេន អមនុញ្ញអនិច្ចតាទីនំ. តេនាតិ អនុរោធាទិប្បហានវចនេន. ‘‘យោគានុភាវោ ហី’’តិអាទិ វុត្តស្សេវត្ថស្ស បាកដករណំ. យោគានុភាវោ ហិ ភាវនានុភាវោ. យោគសមត្ថោតិ យោគមនុយុញ្ជិតុំ សមត្ថោ. បុរិមេន ហិ ‘‘អនុរោធវិរោធវិប្បមុត្តោ’’តិអាទិវចនេន ភាវនំ អនុយុត្តស្ស អានិសំសោ វុត្តោ, ទុតិយេន ភាវនំ អនុយុញ្ជន្តស្ស បដិបត្តិ. ន ហិ អនុរោធវិរោធាទីហិ ឧបទ្ទុតស្ស ភាវនា ឥជ្ឈតិ.

អនុបស្សីតិ ឯត្ថាតិ ‘‘អនុបស្សី’’តិ ឯតស្មិំ បទេ លព្ភមានាយ អនុបស្សនាយ អនុបស្សនាជោតនាយ កម្មដ្ឋានំ វុត្តន្តិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ, អញ្ញថា ‘‘អនុបស្សនាយា’’តិ ករណវចនំ ន យុជ្ជេយ្យ. អនុបស្សនា ឯវ ហិ កម្មដ្ឋានំ, ន ឯត្ថ អារម្មណំ អធិប្បេតំ, យុជ្ជតិ វា. កាយបរិហរណំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. កម្មដ្ឋានបរិហរណស្ស ចេត្ថ អត្ថសិទ្ធត្តា ‘‘កាយបរិហរណ’’ន្ត្វេវ វុត្តំ. កម្មដ្ឋានិកស្ស ហិ កាយបរិហរណំ យាវទេវ កម្មដ្ឋានំ បរិហរណត្ថន្តិ. កម្មដ្ឋានបរិហរណស្ស វា ‘‘អាតាបី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ២.៣៧៣) វុច្ចមានត្តា ‘‘កាយបរិហរណ’’ន្ត្វេវ វុត្តំ. កាយគ្គហណេន វា នាមកាយស្សាបិ គហណំ, ន រូបកាយស្សេវ, តេនេវ កម្មដ្ឋានបរិហរណម្បិ សង្គហិតំ ហោតិ, ឯវញ្ច កត្វា ‘‘វិហរតីតិ ឯត្ថ វុត្តវិហារេនា’’តិ ឯត្ថគ្គហណញ្ច សមត្ថិតំ ហោតិ ‘‘កាយានុបស្សី វិហរតី’’តិ វិហារស្ស វិសេសេត្វា វុត្តត្តា. ‘‘អាតាបី’’តិអាទិ បន សង្ខេបតោ វុត្តស្ស កម្មដ្ឋានបរិហរណស្ស សហ សាធនេន វិត្ថារេត្វា ទស្សនំ. អាតាបេនាតិ អាតាបគ្គហណេន. ‘‘សតិសម្បជញ្ញេនា’’តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. សព្ពត្ថកកម្មដ្ឋានន្តិ ពុទ្ធានុស្សតិ, មេត្តា, មរណស្សតិ, អសុភភាវនា ច. ឥទញ្ហិ ចតុក្កំ យោគិនា បរិហរិយមានំ ‘‘សព្ពត្ថកកម្មដ្ឋាន’’ន្តិ វុច្ចតិ, សព្ពត្ថ កម្មដ្ឋានានុយោគស្សារក្ខភូតត្តា សតិសម្បជញ្ញពលេន អវិច្ឆិន្នស្ស បរិហរិតព្ពត្តា សតិសម្បជញ្ញគ្គហណេន តស្ស វុត្តតា វុត្តា. សតិយា វា សមថោ វុត្តោ តស្សា សមាធិក្ខន្ធេន សង្គហិតត្តា.

វិភង្គេ(វិភ. កាយានុបស្សនានិទ្ទេសេ) បន អត្ថោ វុត្តោតិ យោជនា. តេនាតិ សទ្ទត្ថំ អនាទិយិត្វា ភាវត្ថស្សេវ វិភជនវសេន បវត្តេន វិភង្គបាឋេន សហ. អដ្ឋកថានយោតិ សទ្ទត្ថស្សាបិ វិវរណវសេន យថារហំ វុត្តោ អត្ថសំវណ្ណនានយោ. យថា សំសន្ទតីតិ យថា អត្ថតោ, អធិប្បាយតោ ច អវិលោមេន្តោ អញ្ញទត្ថុ សំសន្ទតិ សមេតិ, ឯវំ វេទិតព្ពោ.

វេទនាទីនំ បុន វចនេតិ ឯត្ថ និស្សយបច្ចយភាវវសេន ចិត្តធម្មានំ វេទនាសន្និស្សិតត្តា, បញ្ចវោការភវេ អរូបធម្មានំ រូបបដិពទ្ធវុត្តិតោ ច វេទនាយ កាយាទិអនុបស្សនាប្បសង្គេបិ អាបន្នេ តតោ អសម្មិស្សតោ វវត្ថានំ ទស្សនត្ថំ, ឃនវិនិព្ភោគាទិទស្សនត្ថញ្ច ទុតិយំ វេទនាគ្គហណំ, តេន ន វេទនាយំ កាយានុបស្សី, ចិត្តធម្មានុបស្សី វា, អថ ខោ វេទនានុបស្សី ឯវាតិ វេទនាសង្ខាតេ វត្ថុស្មិំ វេទនានុបស្សនាការស្សេវ ទស្សនេន អសម្មិស្សតោ វវត្ថានំ ទស្សិតំ ហោតិ. តថា ‘‘យស្មិំ សមយេ សុខា វេទនា, ន តស្មិំ សមយេ ទុក្ខា, អទុក្ខមសុខា វា វេទនា, យស្មិំ វា បន សមយេ ទុក្ខា, អទុក្ខមសុខា វា វេទនា, ន តស្មិំ សមយេ ឥតរា វេទនា’’តិ វេទនាភាវសាមញ្ញេ អវត្វា តំ តំ វេទនំ វិនិព្ភុជ្ជិត្វា ទស្សនេន ឃនវិនិព្ភោគោ ធុវភាវវិវេកោ ទស្សិតោ ហោតិ, តេន តាសំ ខណមត្តាវដ្ឋានទស្សនេន អនិច្ចតាយ, តតោ ឯវ ទុក្ខតាយ, អនត្តតាយ ច ទស្សនំ វិភាវិតំ ហោតិ. ឃនវិនិព្ភោគាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន អយម្បិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អយញ្ហិ វេទនាយំ វេទនានុបស្សី ឯវ, ន អញ្ញធម្មានុបស្សី. កិំ វុត្តំ ហោតិ – យថា នាម ពាលោ អមណិសភាវេបិ ឧទកបុព្ពុឡកេ មណិអាការានុបស្សី ហោតិ, ន ឯវំ អយំ ឋិតិរមណីយេបិ វេទយិតេ, បគេវ ឥតរស្មិំ មនុញ្ញាការានុបស្សី, អថ ខោ ខណបភង្គុរតាយ, អវសវត្តិតាយ កិលេសាសុចិបគ្ឃរណតាយ ច អនិច្ចអនត្តអសុភាការានុបស្សី, វិបរិណាមទុក្ខតាយ, សង្ខារទុក្ខតាយ ច វិសេសតោ ទុក្ខានុបស្សី យេវាតិ. ឯវំ ចិត្ត ធម្មេសុបិ យថារហំ បុនវចនេ បយោជនំ វត្តព្ពំ. លោកិយា ឯវ សម្មសនចារស្ស អធិប្បេតត្តា. ‘‘កេវលំ បនិធា’’តិអាទិនា ‘‘ឥធ ឯត្តកំ វេទិតព្ព’’ន្តិ វេទិតព្ពបរិច្ឆេទំ ទស្សេតិ. ‘‘ឯស នយោ’’តិ ឥមិនា យថា ចិត្តំ, ធម្មា ច អនុបស្សិតព្ពា, តថា តានិ អនុបស្សន្តោ ចិត្តេ ចិត្តានុបស្សី, ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សីតិ វេទិតព្ពោតិ ឥមមត្ថំ អតិទិសតិ. ទុក្ខតោតិ ទុក្ខសភាវតោ, ទុក្ខន្តិ អនុបស្សិតព្ពាតិ អត្ថោ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ.

យោ សុខំ ទុក្ខតោ អទ្ទាតិ យោ ភិក្ខុ សុខំ វេទនំ វិបរិណាមទុក្ខតាយ ‘‘ទុក្ខា’’តិ បញ្ញាចក្ខុនា អទ្ទក្ខិ. ទុក្ខំ អទ្ទក្ខិ សល្លតោតិ ទុក្ខំ វេទនំ បីឡាជននតោ, អន្តោតុទនតោ, ទុន្នីហរណតោ ច សល្លតោ អទ្ទក្ខិ បស្សិ. អទុក្ខមសុខន្តិ ឧបេក្ខាវេទនំ. សន្តន្តិ សុខទុក្ខានិ វិយ អនោឡារិកតាយ, បច្ចយវសេន វូបសន្តសភាវតាយ ច សន្តំ. អនិច្ចតោតិ ហុត្វាអភាវតោ, ឧទយវយវន្តតោ, តាវកាលិកតោ, និច្ចបដិបក្ខតោ ច ‘‘អនិច្ច’’ន្តិ យោ អទ្ទក្ខិ. ស វេ សម្មទ្ទសោ ភិក្ខុ ឯកំសេន, បរិព្យត្តំ វា វេទនាយ សម្មាបស្សនកោតិ អត្ថោ.

ទុក្ខាតិបីតិ សង្ខារទុក្ខតាយ ទុក្ខា ឥតិបិ. តំ ទុក្ខស្មិន្តិ សព្ពំ តំ វេទយិតំ ទុក្ខស្មិំ អន្តោគធំ បរិយាបន្នំ វទាមិ សង្ខារទុក្ខតានតិវត្តនតោ. សុខទុក្ខតោបិ ចាតិ សុខាទីនំ ឋិតិវិបរិណាមញាណសុខតាយ, វិបរិណាមឋិតិអញ្ញាណទុក្ខតាយ ច វុត្តត្តា តិស្សោបិ ច សុខតោ, តិស្សោបិ ច ទុក្ខតោ អនុបស្សិតព្ពាតិ អត្ថោ. សត្ត អនុបស្សនា ហេដ្ឋា បកាសិតា ឯវ. សេសន្តិ យថាវុត្តំ សុខាទិវិភាគតោ សេសំ សាមិសនិរាមិសាទិភេទំ វេទនានុបស្សនាយំ វត្តព្ពំ.

អារម្មណ…បេ… ភេទានន្តិ រូបាទិអារម្មណនានត្តស្ស នីលាទិតព្ភេទស្ស, ឆន្ទាទិអធិបតិនានត្តស្ស ហីនាទិតព្ភេទស្ស, ញាណឈានាទិសហជាតនានត្តស្ស សសង្ខារិកាសង្ខារិកសវិតក្កាទិតព្ភេទស្ស, កាមាវចរាទិភូមិនានត្តស្ស ឧក្កដ្ឋមជ្ឈិមាទិតព្ភេទស្ស, កុសលាទិកម្មនានត្តស្ស ទេវគតិសំវត្តនិយតាទិតព្ភេទស្ស, កណ្ហសុក្កវិបាកនានត្តស្ស ទិដ្ឋធម្មវេទនីយតាទិតព្ភេទស្ស, បរិត្តភូមកាទិកិរិយានានត្តស្ស តិហេតុកាទិតព្ភេទស្ស វសេន អនុបស្សិតព្ពន្តិ យោជនា. អាទិ-សទ្ទេន សវត្ថុកាវត្ថុកាទិនានត្តស្ស បុគ្គលត្តយសាធារណាទិតព្ភេទស្ស ច សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. សលក្ខណសាមញ្ញលក្ខណានន្តិ ផុសនាទិតំតំលក្ខណានញ្ចេវ អនិច្ចតាទិសាមញ្ញលក្ខណានញ្ច វសេនាតិ យោជនា. សុញ្ញតធម្មស្សាតិ អនត្តតាសង្ខាតសុញ្ញតាសភាវស្ស. យំ វិភាវេតុំ អភិធម្មេ‘‘តស្មិំ ខោ បន សមយេ ធម្មា ហោន្តិ, ខន្ធា ហោន្តី’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១២១) សុញ្ញតាវារទេសនា បវត្តា, តំ បហីនមេវ បុព្ពេ បហីនត្តា, តស្មា តស្ស តស្ស បុន បហានំ ន វត្តព្ពំ. ន ហិ កិលេសា បហីយមានា អារម្មណវិភាគេន បហីយន្តិ អនាគតានំយេវ ឧប្បជ្ជនារហានំ បហាតព្ពត្តា, តស្មា អភិជ្ឈាទីនំ ឯកត្ថ បហានំ វត្វា ឥតរត្ថ ន វត្តព្ពំ ឯវាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘កាមញ្ចេត្ថា’’តិអាទិនា. អថ វា មគ្គចិត្តក្ខណេ ឯកត្ថ បហីនំ សព្ពត្ថ បហីនមេវ ហោតីតិ វិសុំ វិសុំ បហានំ ន វត្តព្ពំ. មគ្គេន ហិ បហីនាតិ វត្តព្ពតំ អរហន្តិ. តត្ថ បុរិមាយ ចោទនាយ នានាបុគ្គលបរិហារោ, ន ហិ ឯកស្ស បហីនំ តតោ អញ្ញស្ស បហីនំ នាម ហោតិ. បច្ឆិមាយ នានាចិត្តក្ខណិកបរិហារោ. នានាចិត្តក្ខណេតិ ហិ លោកិយមគ្គចិត្តក្ខណេតិ អធិប្បាយោ. បុព្ពភាគមគ្គោ ហិ ឥធាធិប្បេតោ. លោកិយភាវនាយ ច កាយេ បហីនំ ន វេទនាទីសុ វិក្ខម្ភិតំ ហោតិ. យទិបិ នប្បវត្តេយ្យ, បដិបក្ខភាវនាយ សុប្បហីនត្តា តត្ថ សា ‘‘អភិជ្ឈាទោមនស្សស្ស អប្បវត្តី’’តិ ន វត្តព្ពា, តស្មា បុនបិ តប្បហានំ វត្តព្ពមេវ. ឯកត្ថ បហីនំ សេសេសុបិ បហីនំ ហោតីតិ លោកុត្តរសតិបដ្ឋានភាវនំ, លោកិយភាវនាយ វា សព្ពត្ថ អប្បវត្តិមត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘បញ្ចបិ ខន្ធា ឧបាទានក្ខន្ធា លោកោ’’តិ (វិភ. ៣៦២, ៣៦៤, ៣៦៦) ហិ វិភង្គេចតូសុបិ ឋានេសុ វុត្តន្តិ.

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា.

កាយានុបស្សនា

អានាបានបព្ពវណ្ណនា

៣៧៤. អារម្មណវសេនាតិ អនុបស្សិតព្ពកាយាទិអារម្មណវសេន. ចតុធា ភិន្ទិត្វាតិ ឧទ្ទេសវសេន ចតុធា ភិន្ទិត្វា. តតោ ចតុព្ពិធសតិបដ្ឋានតោ ឯកេកំ សតិបដ្ឋានំ គហេត្វា កាយំ វិភជន្តោតិ បាឋសេសោ.

កថញ្ចាតិ ឯត្ថ កថន្តិ បការបុច្ឆា, តេន និទ្ទិសិយមានេ កាយានុបស្សនាបការេ បុច្ឆតិ. ច-សទ្ទោ ព្យតិរេកោ, តេន ឧទ្ទេសវារេន អបាកដំ និទ្ទេសវារេន វិភាវិយមានំ វិសេសំ ជោតេតិ. ពាហិរកេសុបិ ឥតោ ឯកទេសស្ស សម្ភវតោ សព្ពប្បការគ្គហណំ កតំ ‘‘សព្ពប្បការកាយានុបស្សនានិព្ពត្តកស្សា’’តិ, តេន យេ ឥមេ អានាបានបព្ពាទិវសេន អាគតា ចុទ្ទសប្បការា, តទន្តោគធា ច អជ្ឈត្តាទិអនុបស្សនាប្បការា, តថា កាយគតាសតិសុត្តេ (ម. និ. ៣.១៥៣) វុត្តា កេសាទិវណ្ណសណ្ឋានកសិណារម្មណចតុក្កជ្ឈានប្បការា, លោកិយាទិប្បការា ច, តេ សព្ពេបិ អនវសេសតោ សង្គណ្ហាតិ. ឥមេ ច បការា ឥមស្មិំយេវ សាសនេ, ន ឥតោ ពហិទ្ធាតិ វុត្តំ ‘‘សព្ពប្បការ…បេ… បដិសេធនោ ចា’’តិ. តត្ថ តថាភាវបដិសេធនោតិ សព្ពប្បការកាយានុបស្សនានិព្ពត្តកស្ស បុគ្គលស្ស អញ្ញសាសនស្ស និស្សយភាវបដិសេធនោ, ឯតេន ឥធ ភិក្ខវេតិ ឯត្ថ ឥធ-សទ្ទោ អន្តោគធឯវសទ្ទត្ថោតិ ទស្សេតិ. សន្តិ ហិ ឯកបទានិបិ អវធារណានិ យថា ‘‘វាយុភក្ខោ’’តិ. តេនាហ ‘‘ឥធេវ ភិក្ខវេ សមណោ’’តិអាទិ. បរិបុណ្ណសមណប្បករណធម្មោ ហិ សោ បុគ្គលោ, យោ សព្ពប្បការកាយានុបស្សនានិព្ពត្តកោ. បរប្បវាទាតិ បរេសំ អញ្ញតិត្ថិយានំ នានប្បការា វាទា តិត្ថាយតនានិ.

អរញ្ញាទិកស្សេវ ភាវនានុរូបសេនាសនតំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥមស្សហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ទុទ្ទមោ ទមថំ អនុបគតោ គោណោ កូដគោណោ. ទោហនកាលេ យថា ថនេហិ អនវសេសតោ ខីរំ ន បគ្ឃរតិ, ឯវំ ទោហបដិពន្ធិនី កូដធេនុ. រូប-សទ្ទាទិកេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជនកអស្សាទោ រូបារម្មណាទិរសោ. បុព្ពេ អាចិណ្ណារម្មណន្តិ បព្ពជ្ជតោ បុព្ពេ, អនាទិមតិ វា សំសារេ បរិចិតារម្មណំ. និពន្ធេយ្យាតិ ពន្ធេយ្យ. សតិយាតិ សម្មទេវ កម្មដ្ឋានស្ស សល្លក្ខណវសេន បវត្តាយ សតិយា. អារម្មណេតិ កម្មដ្ឋានារម្មណេ. ទឡ្ហន្តិ ថិរំ, យថា សតោការិស្ស ឧបចារប្បនាភេទោ សមាធិ ឥជ្ឈតិ, តថា ថាមគតំ កត្វាតិ អត្ថោ.

វិសេសាធិគមទិដ្ឋធម្មសុខវិហារបទដ្ឋានន្តិ សព្ពេសំ ពុទ្ធានំ, ឯកច្ចានំ បច្ចេកពុទ្ធានំ, ពុទ្ធសាវកានញ្ច វិសេសាធិគមស្ស អញ្ញេន កម្មដ្ឋានេន អធិគតវិសេសានំ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារស្ស បទដ្ឋានភូតំ.

វត្ថុវិជ្ជាចរិយោ វិយ ភគវា យោគីនំ អនុរូបនិវាសដ្ឋានុបទិសនតោ. ភិក្ខុ ទីបិសទិសោ អរញ្ញេ ឯកកោ វិហរិត្វា បដិបក្ខនិម្មថនវសេន ឥច្ឆិតត្ថសាធនតោ ផលមុត្តមន្តិ សាមញ្ញផលំ សន្ធាយ វទតិ. បរក្កមជវយោគ្គភូមិន្តិ ភាវនុស្សាហជវស្ស យោគ្គករណភូមិភូតំ.

អទ្ធានវសេន បវត្តានំ អស្សាសបស្សាសានំ វសេន ទីឃំ វា អស្សសន្តោ, ឥត្តរវសេន បវត្តានំ អស្សាសបស្សាសានំ វសេន រស្សំ វា អស្សសន្តោតិ យោជនា. ឯវំ សិក្ខតោតិ អស្សាសបស្សាសានំ ទីឃរស្សតាបជាននសព្ពកាយប្បដិសំវេទនឱឡារិកោឡារិកបដិប្បស្សម្ភនវសេន ភាវនំ សិក្ខតោ, តថាភូតោ វា ហុត្វា តិស្សោ សិក្ខា បវត្តយតោ. អស្សាសបស្សាសនិមិត្តេតិ អស្សាសបស្សាសសន្និស្សយេន ឧបដ្ឋិតបដិភាគនិមិត្តេ. អស្សាសបស្សាសេ បរិគ្គណ្ហាតិ រូបមុខេន វិបស្សនំ អភិនិវិសន្តោ, យោ ‘‘អស្សាសបស្សាសកម្មិកោ’’តិ វុត្តោ. ឈានង្គានិ បរិគ្គណ្ហាតិ អរូបមុខេន វិបស្សនំ អភិនិវិសន្តោ. វត្ថុ នាម ករជកាយោ ចិត្តចេតសិកានំ បវត្តិដ្ឋានភាវតោ. អញ្ញោ សត្តោ វា បុគ្គលោ វា នត្ថីតិ វិសុទ្ធិទិដ្ឋិ ‘‘តយិទំ ធម្មមត្តំ, ន អហេតុកំ, នាបិ ឥស្សរាទិវិសមហេតុកំ, អថ ខោ អវិជ្ជាទិហេតុក’’ន្តិ អទ្ធាត្តយេបិ កង្ខាវិតរណេន វិតិណ្ណកង្ខោ. ‘‘យំ កិញ្ចិ ភិក្ខុ រូប’’ន្តិអាទិនា (ម. និ. ១.៣៦១; ២.១១៣; ៣.៨៦, ៨៩; បដិ. ម. ១.៥៤) នយេន កលាបសម្មសនវសេន តិលក្ខណំ អារោបេត្វា. ឧទយវយានុបស្សនាទិវសេន វិបស្សនំ វឌ្ឍេន្តោ. អនុក្កមេន មគ្គបដិបាដិយា.

‘‘បរស្ស វា អស្សាសបស្សាសកាយេ’’តិ ឥទំ សម្មសនវារវសេនាយំ បាឡិ បវត្តាតិ កត្វា វុត្តំ, សមថវសេន បន បរស្ស អស្សាសបស្សាសកាយេ អប្បនានិមិត្តុប្បត្តិ ឯវ នត្ថិ. អដ្ឋបេត្វាតិ អន្តរន្តរា ន ឋបេត្វា. អបរាបរំ សញ្ចរណកាលោតិ អជ្ឈត្តពហិទ្ធាធម្មេសុបិ និរន្តរំ វា ភាវនាយ បវត្តនកាលោ កថិតោ. ឯកស្មិំ កាលេ បនិទំ ឧភយំ ន លព្ភតីតិ ‘‘អជ្ឈត្តំ, ពហិទ្ធា’’តិ ច វុត្តំ ឥទំ ធម្មទ្វយំ ឃដិតំ ឯកស្មិំ កាលេ ឯកតោ អារម្មណភាវេន ន លព្ភតិ, ឯកជ្ឈំ អាលម្ពិតុំ ន សក្កាតិ អត្ថោ.

សមុទេតិ ឯតស្មាតិ សមុទយោ, សោ ឯវ ការណដ្ឋេន ធម្មោតិ សមុទយធម្មោ. អស្សាសបស្សាសានំ ឧប្បត្តិហេតុ ករជកាយាទិ, តស្ស អនុបស្សនសីលោ សមុទយធម្មានុបស្សី, តំ បន សមុទយធម្មំ ឧបមាយ ទស្សេន្តោ ‘‘យថា នាមា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ភស្តន្តិ រុត្តិំ. គគ្គរនាឡិន្តិ ឧក្កាបនាឡិំ. តេតិ ករជកាយាទិកេ. យថា អស្សាសបស្សាសកាយោ ករជកាយាទិសម្ពន្ធី តំនិមិត្តតាយ, ឯវំ ករជកាយាទយោបិ អស្សាសបស្សាសកាយសម្ពន្ធិនោ តំនិមិត្តភាវេនាតិ ‘‘សមុទយធម្មា កាយស្មិ’’ន្តិ វត្តព្ពតំ លភន្តីតិ វុត្តំ ‘‘សមុទយ…បេ… វុច្ចតី’’តិ. បកតិវាចី វា ធម្ម-សទ្ទោ ‘‘ជាតិធម្មាន’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១៣១; ៣.៣១០; បដិ. ម. ១.៣៣) វិយាតិ កាយស្ស បច្ចយសមវាយេ ឧប្បជ្ជនកបកតិកាយានុបស្សី វា ‘‘សមុទយធម្មានុបស្សី’’តិ វុត្តោ. តេនាហ ‘‘ករជកាយញ្ចា’’តិអាទិ. ឯវញ្ច កត្វា កាយស្មិន្តិ ភុម្មវចនំ សុដ្ឋុតរំ យុជ្ជតិ.

វយធម្មានុបស្សីតិ ឯត្ថ អហេតុកត្តេបិ វិនាសស្ស យេសំ ហេតុធម្មានំ អភាវេ យំ ន ហោតិ, តទភាវោ តស្ស អភាវស្ស ហេតុ វិយ វោហរីយតីតិ ឧបចារតោ ករជកាយាទិអភាវោ អស្សាសបស្សាសកាយស្ស វយការណំ វុត្តោ. តេនាហ ‘‘យថា ភស្តាយា’’តិអាទិ. អយំ តាវេត្ថ បឋមវិកប្បវសេន អត្ថវិភាវនា. ទុតិយវិកប្បវសេន ឧបចារេន វិនាយេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អជ្ឈត្តពហិទ្ធានុបស្សនា វិយ ភិន្នវត្ថុវិសយតាយ សមុទយវយធម្មានុបស្សនាបិ ឯកកាលេ ន លព្ភតីតិ អាហ ‘‘កាលេន សមុទយំ កាលេន វយំ អនុបស្សន្តោ’’តិ. ‘‘អត្ថិ កាយោ’’តិ ឯវ-សទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោតិ ‘‘កាយោវ អត្ថី’’តិ វត្វា អវធារណេន និវត្តិតំ ទស្សេន្តោ ‘‘ន សត្តោ’’តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – យោ រូបាទីសុ សត្តវិសត្តតាយ, បរេសញ្ច សជ្ជាបនដ្ឋេន, សត្វគុណយោគតោ វា ‘‘សត្តោ’’តិ បរេហិ បរិកប្បិតោ, តស្ស សត្តនិកាយស្ស បូរណតោ ច ចវនុបបជ្ជនធម្មតាយ គលនតោ ច ‘‘បុគ្គលោ’’តិ, ថីយតិ សំហញ្ញតិ ឯត្ថ គព្ភោតិ ‘‘ឥត្ថី’’តិ, បុរិ បុរេ ភាគេ សេតិ បវត្តតីតិ ‘‘បុរិសោ’’តិ, អាហិតោ អហំ មានោ ឯត្ថាតិ ‘‘អត្តា’’តិ, អត្តនោ សន្តកភាវេន ‘‘អត្តនិយ’’ន្តិ, បរោ ន ហោតីតិ កត្វា ‘‘អហ’’ន្តិ, មម សន្តកន្តិ កត្វា ‘‘មមា’’តិ, វុត្តប្បការវិនិមុត្តោ អញ្ញោតិ កត្វា ‘‘កោចី’’តិ, តស្ស សន្តកភាវេន ‘‘កស្សចី’’តិ, វិកប្បេតព្ពោ កោចិ នត្ថិ, កេវលំ ‘‘កាយោ ឯវ អត្ថី’’តិ. ទសហិបិ បទេហិ អត្តត្តនិយសុញ្ញតមេវ កាយស្ស វិភាវេតិ. ឯវន្តិ ‘‘កាយោវ អត្ថី’’តិអាទិនា វុត្តប្បការេន.

ញាណបមាណត្ថាយាតិ កាយានុបស្សនាញាណំ បរំ បមាណំ បាបនត្ថាយ. សតិបមាណត្ថាយាតិ កាយបរិគ្គាហិកំ សតិំ បវត្តនសតិំ បរំ បមាណំ បាបនត្ថាយ. ឥមស្ស ហិ វុត្តនយេន ‘‘អត្ថិ កាយោ’’តិ អបរាបរុប្បត្តិវសេន បច្ចុបដ្ឋិតា សតិ ភិយ្យោសោ មត្តាយ តត្ថ ញាណស្ស, សតិយា ច បរិព្រូហនាយ ហោតិ. តេនាហ ‘‘សតិសម្បជញ្ញានំ វុឌ្ឍត្ថាយា’’តិ. ឥមិស្សា ភាវនាយ តណ្ហាទិដ្ឋិគ្គាហានំ ឧជុបដិបក្ខត្តា វុត្តំ ‘‘តណ្ហា…បេ… វិហរតី’’តិ. តថាភូតោ ច លោកេ កិញ្ចិបិ ‘‘អហ’’ន្តិ វា ‘‘មម’’ន្តិ វា គហេតព្ពំ ន បស្សតិ, កុតោ គណ្ហេយ្យាតិ អាហ ‘‘ន ច កិញ្ចី’’តិអាទិ. ឯវម្បីតិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទោ ហេដ្ឋា និទ្ទិដ្ឋស្ស តាទិសស្ស អត្ថស្ស អភាវតោ អវុត្តសមុច្ចយត្ថោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឧបរិ អត្ថំ ឧបាទាយា’’តិ អាហ យថា ‘‘អន្តមសោ តិរច្ឆានគតាយបិ, អយម្បិ បារាជិកោ ហោតី’’តិ. (បារា. ៤២) ឯវន្តិ បន និទ្ទិដ្ឋាការស្ស បច្ចាមសនំ និគមនវសេន កតន្តិ អាហ ‘‘ឥមិនា បន…បេ… ទស្សេតី’’តិ.

បុព្ពភាគសតិបដ្ឋានស្ស ឥធ អធិប្បេតត្តា វុត្តំ ‘‘សតិ ទុក្ខសច្ច’’ន្តិ. សា បន សតិ យស្មិំ អត្តភាវេ, តស្ស សមុដ្ឋាបិកា តណ្ហា, តស្សាបិ សមុដ្ឋាបិកា ឯវ នាម ហោតិ តទភាវេ អភាវតោតិ អាហ ‘‘តស្សា សមុដ្ឋាបិកា បុរិមតណ្ហា’’តិ, យថា ‘‘សង្ខារបច្ចយា’’តិ (ម. និ. ៣.១២៦; ឧទា. ១; វិភ. ៤៨៤). តំវិញ្ញាណពីជតំសន្តតិសម្ភូតោ សព្ពោបិ លោកិយោ វិញ្ញាណប្បពន្ធោ ‘‘សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ’’ ត្វេវ វុច្ចតិ សុត្តន្តនយេន. អប្បវត្តីតិ អប្បវត្តិនិមិត្តំ, ឧភិន្នំ អប្បវត្តិយា និមិត្តភូតោតិ អត្ថោ. ន បវត្តតិ ឯត្ថាតិ វា អប្បវត្តិ. ‘‘ទុក្ខបរិជាននោ’’តិអាទិ ឯកន្តតោ ចតុកិច្ចសាធនវសេនេវ អរិយមគ្គស្ស បវត្តីតិ ទស្សេតុំ វុត្តំ. អវុត្តសិទ្ធោ ហិ តស្ស ភាវនាបដិវេធោ. ចតុសច្ចវសេនាតិ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានវសេន. ឧស្សក្កិត្វាតិ វិសុទ្ធិបរម្បរាយ អារុហិត្វា, ភាវនំ ឧបរិ នេត្វាតិ អត្ថោ. និយ្យានមុខន្តិ វដ្ដទុក្ខតោ និស្សរណូបាយោ.

អានាបានបព្ពវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥរិយាបថបព្ពវណ្ណនា

៣៧៥. ឥរិយាបថវសេនាតិ ឥរិយនំ ឥរិយា, កិរិយា, ឥធ បន កាយិកបយោគោ វេទិតព្ពោ. ឥរិយានំ បថោ បវត្តិមគ្គោតិ ឥរិយាបថោ, គមនាទិវសេន បវត្តា សរីរាវត្ថា. គច្ឆន្តោ វា ហិ សត្តោ កាយេន កាតព្ពកិរិយំ ករោតិ ឋិតោ វា និសិន្នោ វា និបន្នោ វាតិ, តេសំ ឥរិយាបថានំ វសេន, ឥរិយាបថវិភាគេនាតិ អត្ថោ. បុន ចបរន្តិ បុន ច អបរំ, យថាវុត្តអានាបានកម្មដ្ឋានតោ ភិយ្យោបិ អញ្ញំ កាយានុបស្សនាកម្មដ្ឋានំ កថេមិ, សុណាថាតិ វា អធិប្បាយោ. ‘‘គច្ឆន្តោ វា’’តិអាទិ គមនាទិមត្តជាននស្ស, គមនាទិគតវិសេសជាននស្ស ច សាធារណវចនំ, តត្ថ គមនាទិមត្តជាននំ ន ឥធ នាធិប្បេតំ, គមនាទិគតវិសេសជាននំ បន អធិប្បេតន្តិ តំ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ កាម’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. សត្តូបលទ្ធិន្តិ ‘‘សត្តោ អត្ថី’’តិ ឧបលទ្ធិំ សត្តគ្គាហំ. ន បជហតិ ន បរិច្ចជតិ ‘‘អហំ គច្ឆាមិ, មម គមន’’ន្តិ គាហសព្ភាវតោ. តតោ ឯវ អត្តសញ្ញំ ‘‘អត្ថិ អត្តា ការកោ វេទកោ’’តិ ឯវំ បវត្តំ វិបរីតសញ្ញំ ន ឧគ្ឃាដេតិ នាបនេតិ អប្បដិបក្ខភាវតោ, អននុព្រូហនតោ វា. ឯវំ ភូតស្ស ចស្ស កុតោ កម្មដ្ឋានាទិភាវោតិ អាហ ‘‘កម្មដ្ឋានំ វា សតិបដ្ឋានភាវនា វា ន ហោតី’’តិ. ‘‘ឥមស្ស បនា’’តិអាទិ សុក្កបក្ខោ, តស្ស វុត្តវិបរិយាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តមេវ ហិ អត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘ឥទញ្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ កោ គច្ឆតីតិ សាធនំ, កិរិយញ្ច អវិនិព្ភុត្តំ កត្វា គមនកិរិយាយ កត្តុបុច្ឆា, សា កត្តុភាវវិសិដ្ឋអត្តបដិក្ខេបត្ថា ធម្មមត្តស្សេវ គមនសិទ្ធិទស្សនតោ. កស្ស គមនន្តិ តមេវត្ថំ បរិយាយន្តរេន វទតិ សាធនំ, កិរិយញ្ច វិនិព្ភុត្តំ កត្វា គមនកិរិយាយ អកត្តុសម្ពន្ធីភាវវិភាវនតោ. បដិក្ខេបត្ថញ្ហិ អន្តោនីតំ កត្វា ឧភយត្ថំ កិំ-សទ្ទោ បវត្តោ. កិំ ការណាតិ បន បដិក្ខិត្តកត្តុកាយ គមនកិរិយាយ អវិបរីតការណបុច្ឆា. ឥទញ្ហិ គមនំ នាម អត្តា មនសា សំយុជ្ជតិ, មនោ ឥន្ទ្រិយេហិ, ឥន្ទ្រិយានិ អត្តេហីតិ ឯវមាទិ មិច្ឆាការណវិនិមុត្តអនុរូបបច្ចយហេតុកោ ធម្មានំ បវត្តិអាការវិសេសោ. តេនាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ.

ន កោចិ សត្តោ វា បុគ្គលោ វា គច្ឆតិ ធម្មមត្តស្សេវ គមនសិទ្ធិតោ, តព្ពិនិមុត្តស្ស ច កស្សចិ អភាវតោ. ឥទានិ ធម្មមត្តស្សេវ គមនសិទ្ធិំ ទស្សេតុំ ‘‘ចិត្តកិរិយាវាយោធាតុវិប្ផារេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ចិត្តកិរិយា ច សា, វាយោធាតុយា វិប្ផារោ វិប្ផន្ទនញ្ចាតិ ចិត្តកិរិយាវាយោធាតុវិប្ផារោ, តេន. ឯត្ថ ច ចិត្តកិរិយគ្គហណេន អនិន្ទ្រិយពទ្ធវាយោធាតុវិប្ផារំ និវត្តេតិ, វាយោធាតុវិប្ផារគ្គហណេន ចេតនាវចីវិញ្ញត្តិភេទំ ចិត្តកិរិយំ និវត្តេតិ, ឧភយេន បន កាយវិញ្ញត្តិំ វិភាវេតិ. ‘‘គច្ឆតី’’តិ វត្វា យថា បវត្តមានេ កាយេ ‘‘គច្ឆតី’’តិ វោហារោ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ វុត្តំ. តន្តិ គន្តុកាមតាវសេន បវត្តចិត្តំ. វាយំ ជនេតីតិ វាយោធាតុអធិកំ រូបកលាបំ ឧប្បាទេតិ, អធិកតា ចេត្ថ សាមត្ថិយតោ, ន បមាណតោ. គមនចិត្តសមុដ្ឋិតំ សហជាតរូបកាយស្ស ថម្ភនសន្ធារណចលនានំ បច្ចយភូតេន អាការវិសេសេន បវត្តមានំ វាយោធាតុំ សន្ធាយាហ ‘‘វាយោ វិញ្ញត្តិំ ជនេតី’’តិ. អធិប្បាយសហភាវី ហិ វិការោ វិញ្ញត្តិ. យថាវុត្តអធិកភាវេនេវ ច វាយោគហណំ, ន វាយោធាតុយា ឯវ ជនកភាវតោ, អញ្ញថា វិញ្ញត្តិយា ឧបាទាយរូបភាវោ ទុរុបបាទោ សិយា. បុរតោ អភិនីហារោ បុរតោភាគេន កាយស្ស បវត្តនំ, យោ ‘‘អភិក្កមោ’’តិ វុច្ចតិ.

‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ អតិទេសេន សង្ខេបតោ វត្វា តមត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘តត្រាបិ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. កោដិតោ បដ្ឋាយាតិ ហេដ្ឋិមកោដិតោ បដ្ឋាយ បាទតលតោ បដ្ឋាយ. ឧស្សិតភាវោតិ ឧព្ពិទ្ធភាវោ.

ឯវំ បជានតោតិ ឯវំ ចិត្តកិរិយវាយោធាតុវិប្ផារេនេវ គមនាទិ ហោតីតិ បជានតោ. តស្ស ឯវំ បជាននាយ និច្ឆយគមនត្ថំ ‘‘ឯវំ ហោតី’’តិ វិចារណា វុច្ចតិ លោកេ យថាភូតំ អជានន្តេហិ មិច្ឆាភិនិវេសវសេន, លោកវោហារវសេន វា. អត្ថិ បនាតិ អត្តនោ ឯវំ វីមំសនវសេន បុច្ឆាវចនំ. នត្ថីតិ និច្ឆយវសេន សត្តស្ស បដិក្ខេបវចនំ. ‘‘យថា បនា’’តិអាទិ តស្សេវ អត្ថស្ស ឧបមាយ វិភាវនំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

នាវា មាលុតវេគេនាតិ យថា អចេតនា នាវា វាតវេគេន ទេសន្តរំ យាតិ, យថា ច អចេតនោ តេជនំ កណ្ឌោ ជិយាវេគេន ទេសន្តរំ យាតិ, តថា អចេតនោ កាយោ វាតាហតោ យថាវុត្តវាយុនា នីតោ ទេសន្តរំ យាតីតិ ឯវំ ឧបមាសំសន្ទនំ វេទិតព្ពំ. សចេ បន កោចិ វទេយ្យ ‘‘យថា នាវាតេជនានំ បេល្លកស្ស បុរិសស្ស វសេន ទេសន្តរគមនំ, ឯវំ កាយស្សាបី’’តិ, ហោតុ, ឯវំ ឥច្ឆិតោ វាយមត្ថោ យថា ហិ នាវាតេជនានំ សំហតលក្ខណស្សេវ បុរិសស្ស វសេន គមនំ, ន អសំហតលក្ខណស្ស, ឯវំ កាយស្សាបីតិ. កា នោ ហានិ, ភិយ្យោបិ ធម្មមត្តតាវ បតិដ្ឋំ លភតិ, ន បុរិសវាទោ. តេនាហ ‘‘យន្តសុត្តវសេនា’’តិអាទិ.

តត្ថ បយុត្តន្តិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន គមនាទិកិរិយាវសេន បច្ចយេហិ បយោជិតំ. ឋាតីតិ តិដ្ឋតិ. ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ លោកេ. វិនា ហេតុបច្ចយេតិ គន្តុកាមតាចិត្តតំសមុដ្ឋានវាយោធាតុអាទិហេតុបច្ចយេហិ វិនា. តិដ្ឋេតិ តិដ្ឋេយ្យ. វជេតិ វជេយ្យ គច្ឆេយ្យ កោ នាមាតិ សម្ពន្ធោ. បដិក្ខេបត្ថោ ចេត្ថ កិំ-សទ្ទោតិ ហេតុបច្ចយវិរហេន ឋានគមនបដិក្ខេបមុខេន សព្ពាយបិ ធម្មប្បវត្តិយា បច្ចយាធីនវុត្តិតាវិភាវនេន អត្តសុញ្ញតា វិយ អនិច្ចទុក្ខតាបិ វិភាវិតាតិ ទដ្ឋព្ពា.

បណិហិតោតិ យថា យថា បច្ចយេហិ បការេហិ និហិតោ ឋបិតោ. សព្ពសង្គាហិកវចនន្តិ សព្ពេសម្បិ ចតុន្នំ ឥរិយាបថានំ ឯកជ្ឈំ សង្គណ្ហនវចនំ, បុព្ពេ វិសុំ វិសុំ ឥរិយាបថានំ វុត្តត្តា ឥទំ នេសំ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា វចនន្តិ អត្ថោ. បុរិមនយោ វា ឥរិយាបថប្បធានោ វុត្តោតិ តត្ថ កាយោ អប្បធានោ អនុនិប្ផាទីតិ ឥធ កាយំ បធានំ, អបធានញ្ច ឥរិយាបថំ អនុនិប្ផាទិំ កត្វា ទស្សេតុំ ទុតិយនយោ វុត្តោតិ ឯវម្បេត្ថ ទ្វិន្នំ នយានំ វិសេសោ វេទិតព្ពោ. ឋិតោតិ បវត្តោ.

ឥរិយាបថបរិគ្គណ្ហនម្បិ ឥរិយាបថវតោ កាយស្សេវ បរិគ្គណ្ហនំ តស្ស អវត្ថាវិសេសភាវតោតិ វុត្តំ ‘‘ឥរិយាបថបរិគ្គណ្ហនេន កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតី’’តិ. តេនេវេត្ថ រូបក្ខន្ធវសេនេវ សមុទយាទយោ ឧទ្ធដា. ឯស នយោ សេសវារេសុបិ. អាទិនាតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន យថា ‘‘តណ្ហាសមុទយា កម្មសមុទយា អាហារសមុទយា’’តិ និព្ពត្តិលក្ខណំ បស្សន្តោបិ រូបក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សតីតិ ឥមេ ចត្តារោ អាការា សង្គយ្ហន្តិ, ឯវំ ‘‘អវិជ្ជានិរោធា’’តិ អាទយោបិ បញ្ច អាការា សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ឥរិយាបថបព្ពវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចតុសម្បជញ្ញបព្ពវណ្ណនា

៣៧៦. ចតុសម្បជញ្ញវសេនាតិ សមន្តតោ បការេហិ, បកដ្ឋំ វា សវិសេសំ ជានាតីតិ សម្បជានោ, សម្បជានស្ស ភាវោ សម្បជញ្ញំ, តថាបវត្តំ ញាណំ, ហត្ថវិការាទិភេទភិន្នត្តា ចត្តារិ សម្បជញ្ញានិ សមាហដានិ ចតុសម្បជញ្ញំ, តស្ស វសេន. ‘‘អភិក្កន្តេ’’តិអាទីនិ សាមញ្ញផលេ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.២១៤; ទី. និ. ដី. ១.២១៤ វាក្យខន្ធេបិ) វណ្ណិតានិ, ន បុន វណ្ណេតព្ពានិ, តស្មា តំតំសំវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនាបិ តត្ថ វិហិតនយេនេវ គហេតព្ពា. ‘‘អភិក្កន្តេ បដិក្កន្តេ សម្បជានការី ហោតី’’តិអាទិ វចនតោ អភិក្កមាទិគតចតុសម្បជញ្ញបរិគ្គណ្ហនេន រូបកាយស្សេវេត្ថ សមុទយធម្មានុបស្សិតាទិ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘រូបក្ខន្ធស្សេវ សមុទយោ ច វយោ ច នីហរិតព្ពោ’’តិ. រូបធម្មានំយេវ ហិ បវត្តិអាការវិសេសា អភិក្កមាទយោតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ចតុសម្បជញ្ញបព្ពវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បដិក្កូលមនសិការបព្ពវណ្ណនា

៣៧៧. បដិក្កូលមនសិការវសេនាតិ ជិគុច្ឆនីយតាយ បដិកូលមេវ បដិក្កូលំ, យោ បដិក្កូលសភាវោ បដិក្កូលាការោ, តស្ស មនសិ ករណវសេន. អន្តរេនាបិ ហិ ភាវវាចិនំ សទ្ទំ ភាវត្ថោ វិញ្ញាយតិ យថា ‘‘បដស្ស សុក្ក’’ន្តិ. យស្មា វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.១៨២) វុត្តំ, តស្មា តត្ថ, តំសំវណ្ណនាយញ្ច (វិសុទ្ធិ. ដី. ១.១៨២ អាទយោ) វុត្តនយេន ‘‘ឥមមេវ កាយ’’ន្តិ អាទីនមត្ថោ វេទិតព្ពោ.

វត្ថាទីហិ បសិព្ពកាការេន ពន្ធិត្វា កតំ អាវាដនំ បុតោឡិ. នានាការា ឯកស្មិំ ឋានេ សម្មិស្សាតិ ឯត្តាវតា នានាវណ្ណានំ កេសាទីនញ្ច ឧបមេយ្យតា. វិភូតកាលោតិ បណ្ណត្តិំ សមតិក្កមិត្វា កេសាទីនំ អសុភាការស្ស ឧបដ្ឋិតកាលោ. ឥតិ-សទ្ទស្ស អាការត្ថតំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវ’’ន្តិ វត្វា តំ អាការំ សរូបតោ ទស្សេន្តោ ‘‘កេសាទិបរិគ្គណ្ហនេនា’’តិអាទិមាហ. កេសាទិសញ្ញិតានញ្ហិ អសុចិភាវានំ បរមទុគ្គន្ធជេគុច្ឆបដិក្កូលាការស្ស សមុទយតោ អនុបស្សនា ឥធ កាយានុបស្សនាតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

បដិក្កូលមនសិការបព្ពវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ធាតុមនសិការបព្ពវណ្ណនា

៣៧៨. ធាតុមនសិការវសេនាតិ បថវីធាតុអាទិកា ចតស្សោ ធាតុយោ អារព្ភ បវត្តភាវនាមនសិការវសេន, ចតុធាតុវវត្ថានវសេនាតិ អត្ថោ. ធាតុមនសិការោ, ធាតុកម្មដ្ឋានំ, ចតុធាតុវវត្ថានន្តិ ហិ អត្ថតោ ឯកំ. គោឃាតកោតិ ជីវិកត្ថាយ គុន្នំ ឃាតកោ. អន្តេវាសិកោតិ កម្មករណវសេន តស្ស សមីបវាសី តំ និស្សាយ ជីវនកោ. វិនិវិជ្ឈិត្វាតិ ឯកស្មិំ ឋានេ អញ្ញមញ្ញំ វិនិវិជ្ឈិត្វា. មហាបថានំ វេមជ្ឈដ្ឋានសង្ខាតេតិ ចតុន្នំ មហាបថានំ តាយ ឯវ វិនិវិជ្ឈនដ្ឋានតាយ វេមជ្ឈសង្ខាតេ. យស្មា តេ ចត្តារោ មហាបថា ចតូហិ ទិសាហិ អាគន្ត្វា តត្ថ សមោហិតា វិយ ហោន្តិ, តស្មា តំ ឋានំ ចតុមហាបថំ, តស្មិំ ចតុមហាបថេ. ឋិត-សទ្ទោ ‘‘ឋិតោ វា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៦៣; អ. និ. ៥.២៨) ឋានសង្ខាតឥរិយាបថសមង្គិតាយ, ឋា-សទ្ទស្ស វា គតិនិវត្តិអត្ថតាយ អញ្ញត្ថ ឋបេត្វា គមនំ សេសឥរិយាបថសមង្គិតាយ ពោធកោ, ឥធ បន យថា តថា រូបកាយស្ស បវត្តិអាការពោធកោ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘ចតុន្នំ ឥរិយាបថានំ យេន កេនចិ អាការេន ឋិតត្តា យថា ឋិត’’ន្តិ. តត្ថ អាការេនាតិ ឋានាទិនា រូបកាយស្ស បវត្តិអាការេន. ឋានាទយោ ហិ ឥរិយាបថសង្ខាតាយ កិរិយាយ បថោ បវត្តិមគ្គោតិ ‘‘ឥរិយាបថោ’’តិ វុច្ចន្តីតិ វុត្តោ វាយមត្ថោ. យថាឋិតន្តិ យថាបវត្តំ, យថាវុត្តំ ឋានមេវេត្ថ បណិធានន្តិ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘យថា ឋិតត្តា ច យថាបណិហិត’’ន្តិ. ‘‘ឋិត’’ន្តិ វា កាយស្ស ឋានសង្ខាតឥរិយាបថសមាយោគបរិទីបនំ, ‘‘បណិហិត’’ន្តិ តទញ្ញឥរិយាបថសមាយោគបរិទីបនំ. ‘‘ឋិត’’ន្តិ វា កាយសង្ខាតានំ រូបធម្មានំ តស្មិំ តស្មិំ ខណេ សកិច្ចវសេន អវដ្ឋានបរិទីបនំ, បណិហិតន្តិ បច្ចយវសេន តេហិ តេហិ បច្ចយេហិ បការតោ និហិតំ បណិហិតន្តិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. បច្ចវេក្ខតីតិ បតិ បតិ អវេក្ខតិ, ញាណចក្ខុនា វិនិព្ភុជ្ជិត្វា វិសុំ វិសុំ បស្សតិ.

ឥទានិ វុត្តមេវត្ថំ ភាវត្ថវិភាវនវសេន ទស្សេតុំ ‘‘យថា គោឃាតកស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បោសេន្តស្សាតិ មំសូបចយបរិព្រូហនាយ កុណ្ឌកភត្តកប្បាសដ្ឋិអាទីហិ សំវឌ្ឍេន្តស្ស. វធិតំ មតន្តិ ហិំសិតំ ហុត្វា មតំ. មតន្តិ ច មតមត្តំ. តេនេវាហ ‘‘តាវទេវា’’តិ. គាវីតិ សញ្ញា ន អន្តរធាយតីតិ យានិ អង្គបច្ចង្គានិ យថាសន្និវិដ្ឋានិ ឧបាទាយ គាវីសមញ្ញា មតមត្តាយបិ គាវិយា តេសំ តំសន្និវេសស្ស អវិនដ្ឋត្តា. វិលីយន្តិ ភិជ្ជន្តិ វិភុជ្ជន្តីតិ ពីលា, ភាគា វ-ការស្ស ព-ការំ, ឥការស្ស ច ឦការំ កត្វា. ពីលសោតិ ពីលំ ពីលំ កត្វា. វិភជិត្វាតិ អដ្ឋិសង្ឃាតតោ មំសំ វិវេចេត្វា, តតោ វា វិវេចិតំ មំសំ ភាគសោ កត្វា. តេនេវាហ ‘‘មំសសញ្ញា បវត្តតី’’តិ. បព្ពជិតស្សាបិ អបរិគ្គហិតកម្មដ្ឋានស្ស. ឃនវិនិព្ភោគន្តិ សន្តតិសមូហកិច្ចឃនានំ វិនិព្ភុជ្ជនំ វិវេចនំ. ធាតុសោ បច្ចវេក្ខតោតិ ឃនវិនិព្ភោគករណេន ធាតុំ ធាតុំ បថវីអាទិធាតុំ វិសុំ វិសុំ កត្វា បច្ចវេក្ខន្តស្ស. សត្តសញ្ញាតិ អត្តានុទិដ្ឋិវសេន បវត្តា សត្តសញ្ញាតិ វទន្តិ, វោហារវសេន បវត្តសត្តសញ្ញាយបិ តទា អន្តរធានំ យុត្តមេវ យាថាវតោ ឃនវិនិព្ភោគស្ស សម្បាទនតោ. ឯវញ្ហិ សតិ យថាវុត្តឱបម្មត្ថេន ឧបមេយ្យត្ថោ អញ្ញទត្ថុ សំសន្ទតិ សមេតិ. តេនេវាហ ‘‘ធាតុវសេនេវ ចិត្តំ សន្តិដ្ឋតី’’តិ. ទក្ខោតិ ឆេកោ តំតំសមញ្ញាយ កុសលោ ‘‘យថាជាតេ សូនស្មិំ នង្គុដ្ឋខុរវិសាណាទិវន្តេ អដ្ឋិមំសាទិអវយវសមុទាយេ អវិភត្តេ គាវីសមញ្ញា, ន វិភត្តេ. វិភត្តេ បន អដ្ឋិមំសាទិអវយវសមញ្ញា’’តិ ជាននតោ. ចតុមហាបថោ វិយ ចតុឥរិយាបថោតិ គាវិយា ឋិតចតុមហាបថោ វិយ កាយស្ស បវត្តិមគ្គភូតោ ចតុព្ពិធោ ឥរិយាបថោ យស្មា វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៣០៥) វិត្ថារិតា, តស្មា តត្ថ, តំសំវណ្ណនាយញ្ច (វិសុទ្ធិ. ដី. ១.៣០៦) វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ធាតុមនសិការបព្ពវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

នវសិវថិកបព្ពវណ្ណនា

៣៧៩. សិវថិកាយ អបវិទ្ធឧទ្ធុមាតកាទិបដិសំយុត្តានំ ឱធិសោ បវត្តានំ កថានំ, តទភិធេយ្យានញ្ច ឧទ្ធុមាតកាទិអសុភភាគានំ សិវថិកបព្ពានីតិ សង្គីតិការេហិ គហិតសមញ្ញា. តេនាហ ‘‘សិវថិកបព្ពេហិ វិភជិតុ’’ន្តិ. មរិត្វា ឯកាហាតិក្កន្តំ ឯកាហមតំ. ឧទ្ធំ ជីវិតបរិយាទានាតិ ជីវិតក្ខយតោ ឧបរិ មរណតោ បរំ. សមុគ្គតេនាតិ សមុដ្ឋិតេន. ឧទ្ធុមាតត្តាតិ ឧទ្ធំ ឧទ្ធំ ធុមាតត្តា សូនត្តា. សេតរត្តេហិ វិបរិភិន្នំ វិមិស្សិតំ នីលំ វិនីលំ, បុរិមវណ្ណវិបរិណាមភូតំ វា នីលំ វិនីលំ. វិនីលមេវ វិនីលកន្តិ ក-ការេន បទវឌ្ឍនំ អនត្ថន្តរតោ យថា ‘‘បីតកំ លោហិតក’’ន្តិ (ធ. ស. ៦១៦). បដិក្កូលត្តាតិ ជិគុច្ឆនីយត្តា. កុច្ឆិតំ វិនីលន្តិ វិនីលកន្តិ កុច្ឆនត្ថោ វា អយំ ក-ការោតិ ទស្សេតុំ វុត្តំ យថា ‘‘បាបកោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតី’’តិ. (ទី. និ. ៣.៣១៦; អ. និ. ៥.២១៣; មហាវ. ២៨៥) បរិភិន្នដ្ឋានេហិ កាកកង្កាទីហិ. វិស្សន្ទមានបុព្ពន្តិ វិស្សវន្តបុព្ពំ, តហំ តហំ បគ្ឃរន្តបុព្ពន្តិ អត្ថោ. តថាភាវន្តិ វិស្សន្ទមានបុព្ពភាវំ.

សោ ភិក្ខូតិ យោ ‘‘បស្សេយ្យ សរីរំ សិវថិកាយ ឆឌ្ឌិត’’ន្តិ វុត្តោ, សោ ភិក្ខុ. ឧបសំហរតិ សទិសតំ. ‘‘អយម្បិ ខោ’’តិអាទិ ឧបសំហរណាការទស្សនំ. អាយូតិ រូបជីវិតិន្ទ្រិយំ, អរូបជីវិតិន្ទ្រិយំ បនេត្ថ វិញ្ញាណគតិកមេវ. ឧស្មាតិ កម្មជតេជោ. ឯវំ បូតិកសភាវោយេវាតិ ឯវំ អតិវិយ ទុគ្គន្ធជេគុច្ឆបដិក្កូលបូភិកសភាវោ ឯវ, ន អាយុអាទីនំ អវិគមេ វិយ មត្តសោតិ អធិប្បាយោ. ឯទិសោ ភវិស្សតីតិ ឯវំភាវីតិ អាហ ‘‘ឯវំ ឧទ្ធុមាតាទិភេទោ ភវិស្សតី’’តិ.

លុញ្ចិត្វា លុញ្ចិត្វាតិ ឧប្បាដេត្វា ឧប្បាដេត្វា. សាវសេសមំសលោហិតយុត្តន្តិ សព្ពសោ អខាទិតត្តា តហំ តហំ សេសេន អប្បាវសេសេន មំសលោហិតេន យុត្តំ. ‘‘អញ្ញេន ហត្ថដ្ឋិក’’ន្តិ អវិសេសេន ហត្ថដ្ឋិកានំ វិប្បកិណ្ណតា ជោតិតាតិ អនវសេសតោ តេសំ វិប្បកិណ្ណតំ ទស្សេន្តោ ‘‘ចតុសដ្ឋិភេទម្បី’’តិអាទិមាហ.

តេរោវស្សិកានីតិ តិរោវស្សំ គតានិ, តានិ បន សំវច្ឆរំ វីតិវត្តានិ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘អតិក្កន្តសំវច្ឆរានី’’តិ. បុរាណតាយ ឃនភាវវិគមេន វិចុណ្ណតា ឥធ បូតិភាវោតិ សោ យថា ហោតិ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘អព្ភោកាសេ’’តិអាទិមាហ. តេរោវស្សិកានេវាតិ សំវច្ឆរមត្តាតិក្កន្តានិ ឯវ. ខជ្ជមានតាទិវសេន ទុតិយសិវថិកបព្ពាទីនំ វវត្ថាបិតត្តា វុត្តំ ‘‘ខជ្ជមានតាទីនំ វសេន យោជនា កាតព្ពា’’តិ.

នវសិវថិកបព្ពវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥមានេវ ទ្វេតិ អវធារណេន អប្បនាកម្មដ្ឋានំ តត្ថ និយមេតិ អញ្ញបព្ពេសុ តទភាវតោ. យតោ ហិ ឯវ-ការោ, តតោ អញ្ញត្ថ និយមេតិ, តេន បព្ពទ្វយស្ស វិបស្សនាកម្មដ្ឋានតាបិ អប្បដិសិទ្ធា ទដ្ឋព្ពា អនិច្ចតាទិទស្សនតោ. សង្ខារេសុ អាទីនវវិភាវនានិ សិវថិកបព្ពានីតិ អាហ ‘‘សិវថិកានំ អាទីនវានុបស្សនាវសេន វុត្តត្តា’’តិ. ឥរិយាបថបព្ពាទីនំ អប្បនាវហតា បាកដា ឯវាតិ ‘‘សេសានិ ទ្វាទសបី’’តិ វុត្តំ. យំ បនេត្ថ អត្ថតោ អវិភត្តំ. តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

កាយានុបស្សនាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វេទនានុបស្សនាវណ្ណនា

៣៨០. សុខំ វេទនន្តិ ឯត្ថ សុខយតីតិ សុខា. សម្បយុត្តធម្មេ, កាយញ្ច លទ្ធស្សាទេ ករោតីតិ អត្ថោ. សុដ្ឋុ វា ខាទតិ, ខនតិ វា កាយិកំ, ចេតសិកញ្ចាពាធន្តិ សុខា. ‘‘សុករំ ឱកាសទានំ ឯតិស្សាតិ សុខា’’តិ អបរេ. វេទយតិ អារម្មណរសំ អនុភវតីតិ វេទនា. វេទយមានោតិ អនុភវមានោ. ‘‘កាម’’ន្តិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ ឥរិយាបថបព្ពេ វុត្តនយមេវ. សម្បជានស្ស វេទិយនំ សម្បជានវេទិយនំ.

វត្ថុអារម្មណាតិ រូបាទិអារម្មណា. រូបាទិអារម្មណញ្ហេត្ថ វេទនាយ បវត្តិដ្ឋានតាយ ‘‘វត្ថូ’’តិ អធិប្បេតំ. អស្សាតិ ភវេយ្យ. ធម្មវិនិមុត្តស្ស កត្តុ អភាវតោ ធម្មស្សេវ កត្តុភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘វេទនាវ វេទយតី’’តិ អាហ. ‘‘វោហារមត្តំ ហោតី’’តិ ឯតេន ‘‘សុខំ វេទនំ វេទយមានោ សុខំ វេទនំ វេទយាមី’’តិ ឥទំ វោហារមត្តន្តិ ទស្សេតិ.

និត្ថុនន្តោតិ ពលវតោ វេទនាវេគស្ស និរោធនេ អាទីនវំ ទិស្វា តស្ស អវសរទានវសេន និត្ថុនន្តោ. វេគសន្ធារណេ ហិ អតិមហន្តំ ទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតីតិ អញ្ញម្បិ វិការំ ឧប្បាទេយ្យ, តេន ថេរោ អបរាបរំ បរិវត្តតិ. វីរិយសមថំ យោជេត្វាតិ អធិវាសនវីរិយស្ស អធិមត្តត្តា តស្ស ហាបនវសេន សមាធិនា សមរសតាបាទនេន វីរិយសមថំ យោជេត្វា. សហ បដិសម្ភិទាហីតិ លោកុត្តរបដិសម្ភិទាហិ សហ. អរិយមគ្គក្ខណេ ហិ បដិសម្ភិទានំ អសម្មោហវសេន អធិគមោ, អត្ថបដិសម្ភិទាយ បន អារម្មណករណវសេនបិ. លោកិយានម្បិ វា សតិ ឧប្បត្តិកាលេ តត្ថ សមត្ថតំ សន្ធាយាហ ‘‘សហ បដិសម្ភិទាហី’’តិ. សមសីសីតិ វារសមសីសី ហុត្វា, បច្ចវេក្ខណវារស្ស អនន្តរវារេ បរិនិព្ពាយីតិ អត្ថោ.

យថា ច សុខំ, ឯវំ ទុក្ខន្តិ យថា ‘‘សុខំ កោ វេទយតី’’តិអាទិនា សម្បជានវេទិយនំ សន្ធាយ វុត្តំ, ឯវំ ទុក្ខម្បិ. តត្ថ ទុក្ខយតីតិ ទុក្ខា, សម្បយុត្តធម្មេ, កាយញ្ច បីឡេតិ វិពាធតីតិ អត្ថោ. ទុដ្ឋុំ វា ខាទតិ, ខនតិ កាយិកំ, ចេតសិកញ្ច សាតន្តិ ទុក្ខា. ‘‘ទុក្ករំ ឱកាសទានំ ឯតិស្សាតិ ទុក្ខា’’តិ អបរេ. អរូបកម្មដ្ឋានន្តិ អរូបបរិគ្គហំ, អរូបធម្មមុខេន វិបស្សនាភិនិវេសនន្តិ អត្ថោ. ន បាកដំ ហោតិ ផស្សស្ស, ចិត្តស្ស ច អវិភូតាការត្តា. តេនាហ ‘‘អន្ធការំ វិយ ខាយតី’’តិ. ‘‘ន បាកដំ ហោតី’’តិ ច ឥទំ តាទិសេ បុគ្គលេ សន្ធាយ វុត្តំ, តេសំ អាទិតោ វេទនាវ វិភូតតរា ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ. ឯវញ្ហិ យំ វុត្តំ សក្កបញ្ហវណ្ណនា ទីសុ ‘‘ផស្សោ បាកដោ ហោតិ, វិញ្ញាណំ បាកដំ ហោតី’’តិ, (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៥៩) តំ អវិរោធិតំ ហោតិ. វេទនាវសេន កថិយមានំ កម្មដ្ឋានំ បាកដំ ហោតីតិ យោជនា. ‘‘វេទនានំ ឧប្បត្តិបាកដតាយា’’តិ ច ឥទំ សុខទុក្ខវេទនានំ វសេន វុត្តំ. តាសញ្ហិ បវត្តិ ឱឡារិកា, ន ឥតរាយ. តទុភយគ្គហណមុខេន វា គហេតព្ពត្តា ឥតរាយបិ បវត្តិ វិញ្ញូនំ បាកដា ឯវាតិ ‘‘វេទនាន’’ន្តិ អវិសេសគ្គហណំ ទដ្ឋព្ពំ. សក្កបញ្ហេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ, តស្មា តត្ថ វត្តព្ពោ អត្ថវិសេសោ តត្ថ លីនត្ថប្បកាសនិយំ វុត្តនយេនេវ គហេតព្ពោ.

បុព្ពេ ‘‘វត្ថុំ អារម្មណំ កត្វា វេទនាវ វេទយតី’’តិ វេទនាយ អារម្មណាធីនវុត្តិតាយ ច អនត្តតាយ ច បជាននំ វុត្តំ, ឥទានិ តស្សា អនិច្ចតាទិបជាននំ ទស្សេន្តោ ‘‘អយំ អបរោបិ បជាននបរិយាយោ’’តិ អាហ. យថា ឯកស្មិំ ខណេ ចិត្តទ្វយស្ស អសម្ភវោ ឯកជ្ឈំ អនេកន្តបច្ចយាភាវតោ, ឯវំ វេទនាទ្វយស្ស វិសិដ្ឋារម្មណវុត្តិតោ ចាតិ អាហ ‘‘សុខវេទនាក្ខណេ ទុក្ខាយ វេទនាយ អភាវតោ’’តិ. និទស្សនមត្តញ្ចេតំ តទា ឧបេក្ខាវេទនាយបិ អភាវតោ, តេន សុខវេទនាក្ខណេ ភូតបុព្ពានំ ឥតរវេទនានំ ហុត្វាអភាវបជាននេន សុខវេទនាយបិ ហុត្វា អភាវោ ញាតោ ឯវ ហោតីតិ តស្សា បាកដភាវមេវ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥមិស្សា ច សុខាយ វេទនាយ ឥតោ បឋមំអភាវតោ’’តិ អាហ, ឯតេនេវ ច តាសម្បិ វេទនានំ បាកដភាវោ ទស្សិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនាហ ‘‘វេទនា នាម អនិច្ចា អធុវា វិបរិណាមធម្មា’’តិ. អនិច្ចគ្គហណេន ហិ វេទនានំ វិទ្ធំសនភាវោ ទស្សិតោ វិទ្ធស្តេ អនិច្ចតាយ សុវិញ្ញេយ្យត្តា. អធុវគ្គហណេន បាកដភាវោ តស្ស អសទាភាវិតាទិភាវនតោ. វិបរិណាមគ្គហណេន ទុក្ខភាវោ តស្ស អញ្ញថត្តទីបនតោ, តេន សុខាបិ វេទនា ទុក្ខា, បគេវ ឥតរាតិ តិស្សន្នម្បិ វេទនានំ ទុក្ខតា ទស្សិតា ហោតិ. ឥតិ ‘‘យទនិច្ចំ ទុក្ខំ, តំ ឯកន្តតោ អនត្តា’’តិ តីសុបិ វេទនាសុ លក្ខណត្តយបជាននា ជោតិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនាហ ‘‘ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតី’’តិ.

ឥទានិ តមត្ថំ សុត្តេន (ម. និ. ២.២០៥) សាធេតុំ ‘‘វុត្តម្បិ ចេត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ នេវ តស្មិំ សមយេ ទុក្ខំ វេទនំ វេទេតីតិ តស្មិំ សុខវេទនាសមង្គិសមយេ នេវ ទុក្ខំ វេទនំ វេទេតិ និរុទ្ធត្តា, អនុប្បន្នត្តា ច យថាក្កមំ អតីតានាគតានំ. បច្ចុប្បន្នាយ បន អសម្ភវោ វុត្តោ ឯវ. សកិច្ចក្ខណមត្តាវដ្ឋានតោ អនិច្ចា. សមេច្ច សម្ភុយ្យ បច្ចយេហិ កតត្តា សង្ខតា. វត្ថារម្មណាទិបច្ចយំ បដិច្ច ឧប្បន្នត្តា បដិច្ចសមុប្បន្នា. ខយវយបលុជ្ជននិរុជ្ឈនបកតិតាយ ខយធម្មា វយធម្មា វិរាគធម្មា និរោធធម្មាតិ ទដ្ឋព្ពា.

កិលេសេហិ អាមសិតព្ពតោ អាមិសំ នាម, បញ្ច កាមគុណា, អារម្មណករណវសេន សហ អាមិសេហីតិ សាមិសំ. តេនាហ ‘‘បញ្ចកាមគុណាមិសនិស្សិតា’’តិ.

ឥតោ បរន្តិ ‘‘អត្ថិ វេទនា’’តិ ឯវមាទិ បាឡិំ សន្ធាយាហ ‘‘កាយានុបស្សនាយំ វុត្តនយមេវា’’តិ.

វេទនានុបស្សនាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចិត្តានុបស្សនាវណ្ណនា

៣៨១. សម្បយោគវសេន បវត្តមានេន សហ រាគេនាតិ សរាគំ. តេនាហ ‘‘លោភសហគត’’ន្តិ. វីតរាគន្តិ ឯត្ថ កាមំ សរាគបទបដិយោគិនា វីតរាគបទេន ភវិតព្ពំ, សម្មសនចារស្ស បន អធិប្បេតត្តា តេភូមកស្សេវ គហណន្តិ ‘‘លោកិយកុសលាព្យាកត’’ន្តិ វត្វា ‘‘ឥទំ បនា’’តិអាទិនា តមេវ អធិប្បាយំ វិវរតិ. សេសានិ ទ្វេ ទោសមូលានិ, ទ្វេ មោហមូលានីតិ ចត្តារិ អកុសលចិត្តានិ. តេសញ្ហិ រាគេន សម្បយោគាភាវតោ នត្ថេវ សរាគតា, តំនិមិត្តកតាយ បន សិយា តំសហិតកាលេ សោតិ នត្ថេវ វីតរាគតាបីតិ ទុក្ខវិនិមុត្តតា ឯវេត្ថ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘នេវ បុរិមបទំ ន បច្ឆិមបទំ ភជន្តី’’តិ. យទិ ឯវំ បទេសិកំ បជាននំ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ, ទុកន្តរបរិយាបន្នត្តា តេសំ. យេ បន ‘‘បដិបក្ខភាវេ អគយ្ហមានេ សម្បយោគាភាវោ ឯវេត្ថ បមាណំ ឯកច្ចអព្យាកតានំ វិយា’’តិ ឥច្ឆន្តិ, តេសំ មតេន សេសាកុសលចិត្តានម្បិ ទុតិយបទសង្គហោ វេទិតព្ពោ. ទុតិយទុកេបិ វុត្តនយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អកុសលមូលេសុ សហ មោហេនេវ វត្តតីតិ សមោហន្តិ អាហ ‘‘វិចិកិច្ឆាសហគតញ្ចេវ ឧទ្ធច្ចសហគតញ្ចា’’តិ. យស្មា ចេត្ថ ‘‘សហេវ មោហេនាតិ សមោហ’’ន្តិ បុរិមបទាវធារណម្បិ លព្ភតិយេវ, តស្មា វុត្តំ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិ. យថា បន អតិមូឡ្ហតាយ បាដិបុគ្គលិកនយេន សវិសេសមោហវន្តតាយ ‘‘មោមូហចិត្ត’’ន្តិ វត្តព្ពតោ វិចិកិច្ឆាឧទ្ធច្ចសហគតទ្វយំ វិសេសតោ ‘‘សមោហ’’ន្តិ វុច្ចតិ, ន តថា សេសាកុសលចិត្តានីតិ ‘‘វដ្ដន្តិយេវា’’តិ សាសង្កំ វទតិ. សម្បយោគវសេន ថិនមិទ្ធេន អនុបតិតំ អនុគតន្តិ ថិនមិទ្ធានុបតិតំ, បញ្ចវិធំសសង្ខារិកាកុសលចិត្តំ សង្កុចិតចិត្តំ, សង្កុចិតចិត្តំ នាម អារម្មណេ សង្កោចនវសេន បវត្តនតោ. បច្ចយវិសេសវសេន ថាមជាតេន ឧទ្ធច្ចេន សហគតំ សំសដ្ឋន្តិ ឧទ្ធច្ចសហគតំ, អញ្ញថា សព្ពម្បិ អកុសលចិត្តំ ឧទ្ធច្ចសហគតមេវាតិ. បសដចិត្តំ នាម អារម្មណេ សវិសេសំ វិក្ខេបវសេន វិសដភាវេន បវត្តនតោ.

កិលេសវិក្ខម្ភនសមត្ថតាយ វិបុលផលតាយ ច ទីឃសន្តានតាយ ច មហន្តភាវំ គតំ, មហន្តេហិ វា ឧឡារច្ឆន្ទាទីហិ គតំ បដិបន្នន្តិ មហគ្គតំ, តំ បន រូបារូបភូមិគតំ តតោ មហន្តស្ស លោកេ អភាវតោ. តេនាហ ‘‘រូបារូបាវចរ’’ន្តិ. តស្ស ចេត្ថ បដិយោគី បរិត្តំ ឯវាតិ អាហ ‘‘អមហគ្គតន្តិ កាមាវចរ’’ន្តិ. អត្តានំ ឧត្តរិតុំ សមត្ថេហិ សហ ឧត្តរេហីតិ សឧត្តរំ. តប្បដិបក្ខេន អនុត្តរំ. តទុភយំ ឧបាទាយុបាទាយ វេទិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘សឧត្តរន្តិ កាមាវចរន្តិអាទិ. បដិបក្ខវិក្ខម្ភនសមត្ថេន សមាធិនា សម្មទេវ អាហិតំ សមាហិតំ. តេនាហ ‘‘យស្សា’’តិអាទិ. យស្សាតិ យស្ស ចិត្តស្ស. យថាវុត្តេន សមាធិនា ន សមាហិតន្តិ អសមាហិតំ. តេនាហ ‘‘ឧភយសមាធិរហិត’’ន្តិ. តទង្គវិមុត្តិយា វិមុត្តំ, កាមាវចរកុសលចិត្តំ, វិក្ខម្ភនវិមុត្តិយា វិមុត្តំ, មហគ្គតចិត្តន្តិ តទុភយំ សន្ធាយាហ ‘‘តទង្គវិក្ខម្ភនវិមុត្តីហិ វិមុត្ត’’ន្តិ. យត្ថ តទុភយវិមុត្តិ នត្ថិ, តំ ឧភយវិមុត្តិរហិតន្តិ គយ្ហមានេ លោកុត្តរចិត្តេបិ សិយាសង្កាតិ តំ និវត្តនត្ថំ ‘‘សមុច្ឆេទ…បេ… ឱកាសោវ នត្ថី’’តិ អាហ. ឱកាសភាវោ ច សម្មសនចារស្ស អធិប្បេតត្តា វេទិតព្ពោ. យំ បនេត្ថ អត្ថតោ អវិភត្តំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា ឧត្តានមេវ.

ចិត្តានុបស្សនាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ធម្មានុបស្សនា

នីវរណបព្ពវណ្ណនា

៣៨២. បហាតព្ពាទិធម្មវិភាគទស្សនវសេន បញ្ចធា ធម្មានុបស្សនា និទ្ទិដ្ឋាតិ អយមត្ថោ បាឡិតោ ឯវ វិញ្ញាយតីតិ តមត្ថំ ឧល្លិង្គេន្តោ ‘‘បញ្ចវិធេន ធម្មានុបស្សនំ កថេតុ’’ន្តិ អាហ. យទិ ឯវំ កស្មា នីវរណាទិវសេនេវ និទ្ទិដ្ឋន្តិ? វិនេយ្យជ្ឈាសយតោ. យេសញ្ហិ វេនេយ្យានំ បហាតព្ពធម្មេសុ បឋមំ នីវរណានិ វិភាគេន វត្តព្ពានិ, តេសំ វសេនេត្ថ ភគវតា បឋមំ នីវរណេសុ ធម្មានុបស្សនា កថិតា. តថា ហិ កាយានុបស្សនាបិ សមថបុព្ពង្គមា ទេសិតា, តតោ បរិញ្ញេយ្យេសុ ខន្ធេសុ, អាយតនេសុ ច ភាវេតព្ពេសុ ពោជ្ឈង្គេសុ, បរិញ្ញេយ្យាទិវិភាគេសុ សច្ចេសុ ច ឧត្តរា ទេសនា, តស្មា ចេត្ថ សមថភាវនាបិ យាវទេវ វិបស្សនត្ថា ឥច្ឆិតា. វិបស្សនាបធានា, វិបស្សនាពហុលា ច សតិបដ្ឋានទេសនាតិ តស្សា វិបស្សនាភិនិវេសវិភាគេន ទេសិតភាវំ វិភាវេន្តោ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ខន្ធាយតនទុក្ខសច្ចវសេន មិស្សកបរិគ្គហកថនំ ទដ្ឋព្ពំ. សញ្ញាសង្ខារក្ខន្ធបរិគ្គហម្បីតិ បិ-សទ្ទេន សកលបញ្ចុបាទានក្ខន្ធបរិគ្គហំ សម្បិណ្ឌេតិ ឥតរេសំ តទន្តោគធត្តា.

‘‘កណ្ហសុក្កធម្មានំ យុគនន្ធតា នត្ថី’’តិ បជាននកាលេ អភាវា ‘‘អភិណ្ហសមុទាចារវសេនា’’តិ វុត្តំ. សំវិជ្ជមានន្តិ អត្តនោ សន្តានេ ឧបលព្ភមានំ. យថាតិ យេនាការេន, សោ បន ‘‘កាមច្ឆន្ទស្ស ឧប្បាទោ ហោតី’’តិ វុត្តត្តា កាមច្ឆន្ទស្ស ការណាការោវ, អត្ថតោ ការណមេវាតិ អាហ ‘‘យេន ការណេនា’’តិ. ច-សទ្ទោ វក្ខមានត្ថសមុច្ចយត្ថោ.

តត្ថាតិ ‘‘យថា ចា’’តិអាទិនា វុត្តបទេ. សុភម្បីតិ កាមច្ឆន្ទោបិ. សោ ហិ អត្តនោ គហណាការេន ‘‘សុភ’’ន្តិ វុត្តោ, តេនាការេន បវត្តនកស្ស អញ្ញស្ស កាមច្ឆន្ទស្ស និមិត្តត្តា ‘‘និមិត្ត’’ន្តិ ច. ឥដ្ឋំ, ឥដ្ឋាការេន វា គយ្ហមានំ រូបាទិ សុភារម្មណំ. អាកង្ខិតស្ស ហិតសុខស្ស បត្តិយា អនុបាយភូតោ មនសិការោ អនុបាយមនសិការោ. តន្តិ អយោនិសោមនសិការំ. តត្ថាតិ តស្មិំ សភាគហេតុភូតេ, អារម្មណភូតេ ច ទុវិធេ សុភនិមិត្តេ. អាហារោតិ បច្ចយោ អត្តនោ ផលំ អាហរតីតិ កត្វា.

អសុភន្តិ អសុភជ្ឈានំ ឧត្តរបទលោបេន, តំ បន ទសសុ អវិញ្ញាណកអសុភេសុ ច កេសាទីសុ សវិញ្ញាណកអសុភេសុ ច បវត្តំ ទដ្ឋព្ពំ. កេសាទីសុ ហិ សញ្ញា ‘‘អសុភសញ្ញា’’តិ គិរិមានន្ទសុត្តេ (អ. និ. ១០.៦០) វុត្តា. ឯត្ថ ច ចតុព្ពិធស្ស អយោនិសោមនសិការស្ស, យោនិសោមនសិការស្ស ច គហណំ និរវសេសទស្សនត្ថំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ, តេសុ បន អសុភេសុ ‘‘សុភ’’ន្តិ, ‘‘អសុភ’’ន្តិ ច មនសិការោ ឥធាធិប្បេតោ, តទនុកូលត្តា បន ឥតរេ បីតិ.

ឯកាទសសុ អសុភេសុ បដិក្កូលាការស្ស ឧគ្គណ្ហនំ, យថា វា តត្ថ ឧគ្គហនិមិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តថា បដិបត្តិ អសុភនិមិត្តស្ស ឧគ្គហោ. ឧបចារប្បនាវហាយ អសុភភាវនាយ អនុយុញ្ជនា អសុភភាវនានុយោគោ. ‘‘ភោជនេ មត្តញ្ញុនោ មិតាហារស្ស ថិនមិទ្ធាភិភវាភាវា ឱតារំ អលភមានោ កាមច្ឆន្ទោ បហីយតី’’តិ វទន្តិ, អយមេវ ច អត្ថោ និទ្ទេសេបិ វុច្ចតិ. យោ បន ភោជនស្ស បដិក្កូលតំ, តព្ពិបរិណាមស្ស តទាធារស្ស តស្ស ច ឧបនិស្សយភូតស្ស អតិវិយ ជេគុច្ឆតំ, កាយស្ស ច អាហារដ្ឋិតិកត្តំ សម្មទេវ ជានាតិ, សោ សព្ពសោ ភោជនេ បមាណស្ស ជាននេន ភោជនេមត្តញ្ញូ នាម. តាទិសស្ស ហិ កាមច្ឆន្ទោ បហីយតេវ.

អសុភកម្មិកតិស្សត្ថេរោ ទន្តដ្ឋិទស្សាវី. បហីនស្សាតិ វិក្ខម្ភនវសេន បហីនស្ស. ឥតោ បរេសុបិ ឯវរូបេសុ ឋានេសុ ឯសេវ នយោ. អភិធម្មបរិយាយេន (ធ. ស. ១១៥៩, ១៥០៣) សព្ពោបិ លោភោ កាមច្ឆន្ទនីវរណន្តិ អាហ ‘‘អរហត្តមគ្គេនា’’តិ.

បដិឃម្បិ បុរិមុប្បន្នំ បដិឃនិមិត្តំ បរតោ ឧប្បជ្ជនកស្ស បដិឃស្ស ការណន្តិ កត្វា.

មេជ្ជតិ សិនិយ្ហតីតិ មិត្តោ, ហិតេសី បុគ្គលោ, តស្មិំ មិត្តេ ភវា, មិត្តស្ស វា ឯសាតិ មេត្តា, ហិតេសិតា, តស្សា មេត្តាយ. អប្បនាបិ ឧបចារោបិ វដ្ដតិ សាធារណវចនភាវតោ. ‘‘ចេតោវិមុត្តី’’តិ វុត្តេ អប្បនាវ វដ្ដតិ អប្បនំ អប្បត្តាយ បដិបក្ខតោ សុដ្ឋុ មុច្ចនស្ស អភាវតោ. តន្តិ យោនិសោមនសិការំ. តត្ថាតិ មេត្តាយ. ពហុលំ បវត្តយតោតិ ពហុលីការវតោ.

សត្តេសុ មេត្តាយនស្ស ហិតូបសំហារស្ស ឧប្បាទនំ បវត្តនំ មេត្តានិមិត្តស្ស ឧគ្គហោ, បឋមុប្បន្នោ មេត្តាមនសិការោ បរតោ ឧប្បជ្ជនកស្ស ការណភាវតោ មេត្តាមនសិការោវ មេត្តានិមិត្តំ. កម្មមេវ សកំ ឯតេសន្តិ កម្មស្សកា, សត្តា, តព្ភាវោ កម្មស្សកតា, កម្មទាយាទតា. ទោសមេត្តាសុ យាថាវតោ អាទីនវានិសំសានំ បដិសង្ខានំ វីមំសា ឥធ បដិសង្ខានំ. មេត្តាវិហារិកល្យាណមិត្តវន្តតា ឥធ កល្យាណមិត្តតា. ឱទិស្សកអនោទិស្សកទិសាផរណានន្តិ (ឱធិសកអនោធិសកទិសាផរណានំ ម. និ. អដ្ឋ. ១.១១៥) អត្តអតិបិយសហាយមជ្ឈត្តវេរិវសេន ឱទិស្សកតា, សីមាសម្ភេទេ កតេ អនោទិស្សកតា. ឯកាទិទិសាផរណវសេន ទិសាផរណតា មេត្តាយ ឧគ្គហណេ វេទិតព្ពា. វិហាររច្ឆាគាមាទិវសេន វា ឱទិស្សកទិសាផរណំ. វិហារាទិឧទ្ទេសរហិតំ បុរត្ថិមាទិទិសាវសេន អនោទិស្សកទិសាផរណន្តិ ឯវំ ទ្វិធា ឧគ្គហណំ សន្ធាយ ‘‘ឱទិស្សកអនោទិស្សកទិសាផរណាន’’ន្តិ វុត្តំ. ឧគ្គហោតិ ច យាវ ឧបចារា ទដ្ឋព្ពោ. ឧគ្គហិតាយ អាសេវនា ភាវនា. តត្ថ សព្ពេ សត្តា, បាណា, ភូតា, បុគ្គលា, អត្តភាវបរិយាបន្នាតិ ឯតេសំ វសេន បញ្ចវិធា, ឯកេកស្មិំ អវេរា ហោន្តុ, អព្យាបជ្ឈា, អនីឃា, សុខី អត្តានំ បរិហរន្តូតិ ចតុធា បវត្តិតោ វីសតិវិធា អនោទិស្សកផរណា មេត្តា. សព្ពា ឥត្ថិយោ, បុរិសា, អរិយា, អនរិយា, ទេវា, មនុស្សា, វិនិបាតិកាតិ សត្តោធិករណវសេន បវត្តា សត្តវិធា, អដ្ឋវីសតិ វិធា វា, ទសហិ ទិសាហិ ទិសោធិករណវសេន បវត្តា ទសវិធា, ឯកេកាយ វា ទិសាយ សត្តាទិឥត្ថាទិអវេរាទិភេទេន អសីតាធិកចតុសតប្បភេទា ច ឱធិសោ ផរណា វេទិតព្ពា.

យេន អយោនិសោមនសិការេន អរតិអាទិកានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, សោ អរតិអាទីសុ អយោនិសោមនសិការោ. តេន និប្ផាទេតព្ពេ ហិ ឥទំ ភុម្មំ. ឯស នយោ ឥតោ បរេសុបិ. ឧក្កណ្ឋិតា បន្តសេនាសនេសុ, អធិកុសលធម្មេសុ ច ឧប្បជ្ជនភាវរិញ្ចនា. កាយវិនមនាតិ ករជកាយស្ស វិរូបេនាការេន នមនា. លីនាការោតិ សង្កោចាបត្តិ.

កុសលធម្មបដិបត្តិយា បដ្ឋបនសភាវតាយ, តប្បដិបក្ខានំ វិសោសនសភាវតាយ ច អារម្ភធាតុអាទិតោ បវត្តវីរិយន្តិ អាហ ‘‘បឋមារម្ភវីរិយ’’ន្តិ. យស្មា បឋមារម្ភមត្តស្ស កោសជ្ជវិធមនំ, ថាមគមនញ្ច នត្ថិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘កោសជ្ជតោ និក្ខន្តតាយ តតោ ពលវតរ’’ន្តិ. យស្មា បន អបរាបរុប្បត្តិយា លទ្ធាសេវនំ ឧបរូបរិ វិសេសំ អាវហន្តំ អតិវិយ ថាមគតមេវ ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘បរំ បរំ ឋានំ អក្កមនតោ តតោបិ ពលវតរ’’ន្តិ.

អតិភោជនេ និមិត្តគ្គាហោតិ អតិភោជនេ ថិនមិទ្ធស្ស និមិត្តគ្គាហោ, ឯត្តកេ ភុត្តេ តំ ភោជនំ ថិនមិទ្ធស្ស ការណំ ហោតិ, ឯត្តកេ ន ហោតីតិ ថិនមិទ្ធស្ស ការណាការណគាហោ ហោតីតិ អត្ថោ. ព្យតិរេកវសេន ចេតំ វុត្តំ, តស្មា ‘‘ឯត្តកេ ភុត្តេ តំ ភោជនំ ថិនមិទ្ធស្ស ការណំ ន ហោតី’’តិ ភោជនេ មត្តញ្ញុតា ច អត្ថតោ ទស្សិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនាហ ‘‘ចតុបញ្ច…បេ… ន ហោតី’’តិ. ទិវា សូរិយាលោកន្តិ ទិវា គហិតនិមិត្តំ សូរិយាលោកំ រត្តិយំ មនសិ ករោន្តស្សាបីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ធុតង្គានំ វីរិយនិស្សិតត្តា វុត្តំ ‘‘ធុតង្គនិស្សិតសប្បាយកថាយបី’’តិ.

កុក្កុច្ចម្បិ កតាកតានុសោចនវសេន បវត្តមានំ ចេតសោ អវូបសមាវហតាយ ឧទ្ធច្ចេន សមានលក្ខណមេវាតិ ‘‘អវូបសមោ នាម អវូបសន្តាការោ, ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចមេវេតំ អត្ថតោ’’តិ វុត្តំ.

ពហុស្សុតស្ស គន្ថតោ, អត្ថតោ ច សុត្តាទីនិ វិចារេន្តស្ស តព្ពហុលវិហារិនោ អត្ថវេទាទិបដិលាភសព្ភាវតោ វិក្ខេបោ ន ហោតីតិ, យថាវិធិបដិបត្តិយា, យថានុរូបបតិការប្បវត្តិយា ច កតាកតានុសោចនញ្ច ន ហោតីតិ ‘‘ពាហុសច្ចេនបិ…បេ… ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ បហីយតី’’តិ អាហ. យទគ្គេន ពាហុសច្ចេន ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ បហីយតិ, តទគ្គេន បរិបុច្ឆកតាវិនយបកតញ្ញុតាហិបិ តំ បហីយតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. វុទ្ធសេវិតា ច វុទ្ធសីលិតំ អាវហតីតិ ចេតោវូបសមករត្តា ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចប្បហានការី វុត្តា. វុទ្ធត្តំ បន អនបេក្ខិត្វា កុក្កុច្ចវិនោទកា វិនយធរា កល្យាណមិត្តា វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា. វិក្ខេបោ ច បព្ពជិតានំ យេភុយ្យេន កុក្កុច្ចហេតុកោ ហោតីតិ ‘‘កប្បិយាកប្បិយបរិបុច្ឆាពហុលស្សា’’តិអាទិនា វិនយនយេនេវ បរិបុច្ឆកតាទយោ និទ្ទិដ្ឋា. បហីនេ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចេតិ និទ្ធារណេ ភុម្មំ. កុក្កុច្ចស្ស ទោមនស្សសហគតត្តា អនាគាមិមគ្គេន អាយតិំ អនុប្បាទោ វុត្តោ.

តិដ្ឋតិ បវត្តតិ ឯត្ថាតិ ឋានីយា វិចិកិច្ឆាយ ឋានីយា វិចិកិច្ឆាឋានីយា, វិចិកិច្ឆាយ ការណភូតា ធម្មា, តិដ្ឋតីតិ វា ឋានីយា, វិចិកិច្ឆា ឋានីយា ឯតិស្សាតិ វិចិកិច្ឆាឋានីយា, អត្ថតោ វិចិកិច្ឆា ឯវ. សា ហិ បុរិមុប្បន្នា បរតោ ឧប្បជ្ជនកវិចិកិច្ឆាយ សភាគហេតុតាយ អសាធារណំ ការណំ.

កុសលាកុសលាតិ កោសល្លសម្ភូតដ្ឋេន កុសលា, តប្បដិបក្ខតោ អកុសលា. យេ អកុសលា, តេ សាវជ្ជា, អសេវិតព្ពា, ហីនា ច. យេ កុសលា, តេ អនវជ្ជា, សេវិតព្ពា,បណីតា ច. កុសលា វា ហីនេហិ ឆន្ទាទីហិ អារទ្ធា ហីនា, បណីតេហិ បណីតា. កណ្ហាតិ កាឡកា ចិត្តស្ស អបភស្សរភាវករណា. សុក្កាតិ ឱទាតា ចិត្តស្ស បភស្សរភាវករណា. កណ្ហាភិជាតិហេតុតោ វា កណ្ហា. សុក្កាភិជាតិហេតុតោ សុក្កា. តេ ឯវ សប្បដិភាគា. កណ្ហា ហិ ឧជុវិបច្ចនីកតាយ សុក្កសប្បដិភាគា, តថា សុក្កាបិ ឥតរេហិ. អថ វា កណ្ហសុក្កា ច សប្បដិភាគា ច កណ្ហសុក្កសប្បដិភាគា. សុខា ហិ វេទនា ទុក្ខាយ វេទនាយ សប្បដិភាគា, ទុក្ខា ច វេទនា សុខាយ វេទនាយ សប្បដិភាគាតិ.

កាមំ ពាហុសច្ចបរិបុច្ឆកតាហិ សព្ពាបិ អដ្ឋវត្ថុកា វិចិកិច្ឆា បហីយតិ, តថាបិ រតនត្តយវិចិកិច្ឆាមូលិកា សេសវិចិកិច្ឆាតិ កត្វា អាហ ‘‘តីណិ រតនានិ អារព្ភា’’តិ. រតនត្តយគុណាវពោធេ ‘‘សត្ថរិ កង្ខតី’’តិអាទិ (ធ. ស. ១០០៨, ១១២៣, ១១៦៧, ១២៤១, ១២៦៣, ១២៧០; វិភ. ៩១៥) វិចិកិច្ឆាយ អសម្ភវោតិ. វិនយេ បកតញ្ញុតា ‘‘សិក្ខាយ កង្ខតី’’តិ វុត្តាយ វិចិកិច្ឆាយ បហានំ ករោតីតិ អាហ ‘‘វិនយេ ចិណ្ណវសីភាវស្សាបី’’តិ. ឱកប្បនិយសទ្ធាសង្ខាតអធិមោក្ខពហុលស្សាតិ សទ្ធេយ្យវត្ថុនោ អនុបវិសនសទ្ធាសង្ខាតអធិមោក្ខេន អធិមុច្ចនពហុលស្ស, អធិមុច្ចនញ្ច អធិមោក្ខុប្បាទនមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ, សទ្ធាយ វា និន្នបោណតាអធិមុត្តិ អធិមោក្ខោ.

សមុទយវយាតិ សមុទយវយធម្មា. សុភនិមិត្តអសុភនិមិត្តាទីសូតិ ‘‘សុភនិមិត្តាទីសុ អសុភនិមិត្តាទីសូ’’តិ អាទិ-សទ្ទោ បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ. តត្ថ បឋមេន អាទិ-សទ្ទេន បដិឃនិមិត្តាទីនំ សង្គហោ, ទុតិយេនមេត្តាចេតោវិមុត្តិអាទីនំ. សេសមេត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ វុត្តនយមេវ.

នីវរណបព្ពវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ខន្ធបព្ពវណ្ណនា

៣៨៣. ឧបាទានេហិ អារម្មណករណាទិវសេន ឧបាទាតព្ពា វា ខន្ធា ឧបាទានក្ខន្ធា.

ឥតិ រូបន្តិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ ឥទំ-សទ្ទេន សមានត្ថោតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘ឥទំ រូប’’ន្តិ. តយិទំ សរូបគ្គហណភាវតោ អនវសេសបរិយាទានំ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឯត្តកំ រូបំ, ន ឥតោ បរំ រូបំ អត្ថី’’តិ. ឥតីតិ វា បការត្ថេ និបាតោ, តស្មា ‘‘ឥតិ រូប’’ន្តិ ឥមិនា ភូតុបាទាទិវសេន យត្តកោ រូបស្ស បភេទោ, តេន សទ្ធិំ រូបំ អនវសេសតោ បរិយាទិយិត្វា ទស្សេតិ. សភាវតោតិ រុប្បនសភាវតោ, ចក្ខាទិវណ្ណាទិសភាវតោ ច. វេទនាទីសុបីតិ ឯត្ថ ‘‘អយំ វេទនា, ឯត្តកា វេទនា, ន ឥតោ បរំ វេទនា អត្ថីតិ សភាវតោ វេទនំ បជានាតី’’តិអាទិនា, សភាវតោតិ ច ‘‘អនុភវនសភាវតោ, សាតាទិសភាវតោ ចា’’តិ ឯវមាទិនា យោជេតព្ពំ. សេសំ វុត្តនយត្តា សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ខន្ធបព្ពវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អាយតនបព្ពវណ្ណនា

៣៨៤. ឆសុ អជ្ឈត្តិកពាហិរេសូតិ ‘‘ឆសុ អជ្ឈត្តិកេសុ ឆសុ ពាហិរេសូ’’តិ ‘‘ឆសូ’’តិ បទំ បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ. កស្មា បនេតានិ ឧភយានិ ឆឡេវ វុត្តានិ? ឆវិញ្ញាណកាយុប្បត្តិទ្វារារម្មណវវត្ថានតោ. ចក្ខុវិញ្ញាណវីថិយា បរិយាបន្នស្ស ហិ វិញ្ញាណកាយស្ស ចក្ខាយតនមេវ ឧប្បត្តិទ្វារំ, រូបាយតនមេវ ច អារម្មណំ, តថា ឥតរានិ ឥតរេសំ, ឆដ្ឋស្ស បន ភវង្គមនសង្ខាតោ មនាយតនេកទេសោ ឧប្បត្តិទ្វារំ, អសាធារណញ្ច ធម្មាយតនំ អារម្មណំ. ចក្ខតីតិ ចក្ខុ, រូបំ អស្សាទេតិ, វិភាវេតិ ចាតិ អត្ថោ. សុណាតីតិ សោតំ. ឃាយតីតិ ឃានំ. ជីវិតនិមិត្តតាយ រសោ ជីវិតំ, តំ ជីវិតំ អវ្ហាយតីតិ ជិវ្ហា. កុច្ឆិតានំ សាសវធម្មានំ អាយោ ឧប្បត្តិទេសោតិ កាយោ. មុនាតិ អារម្មណំ វិជានាតីតិ មនោ. រូបយតិ វណ្ណវិការំ អាបជ្ជមានំ ហទយង្គតភាវំ បកាសេតីតិ រូបំ. សប្បតិ អត្តនោ បច្ចយេហិ ហរីយតិ សោតវិញ្ញេយ្យភាវំ គមីយតីតិ សទ្ទោ. គន្ធយតិ អត្តនោ វត្ថុំ សូចេតីតិ គន្ធោ. រសន្តិ តំ សត្តា អស្សាទេន្តីតិ រសោ. ផុសីយតីតិ ផោដ្ឋព្ពំ. អត្តនោ សភាវំ ធារេន្តីតិ ធម្មា. សព្ពានិ បន អាយានំ តននាទិអត្ថេន អាយតនានិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន វិសុទ្ធិមគ្គសំវណ្ណនាយំ (វិសុទ្ធិ. ២.៥១០, ៥១១, ៥១២; វិសុទ្ធិ. ដី. ២.៥១០) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

ចក្ខុញ្ច បជានាតីតិ (ទី. និ. ២.៣៨៤; ម. និ. ១.១១៧) ឯត្ថ ចក្ខុ នាម បសាទចក្ខុ, ន សសម្ភារចក្ខុ, នាបិ ទិព្ពចក្ខុអាទិកន្តិ អាហ ចក្ខុបសាទន្តិ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘យំ ចក្ខុ ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ បសាទោ’’តិ. (ធ. ស. ៥៩៦) ច-សទ្ទោ វក្ខមានត្ថសមុច្ចយត្ថោ. យាថាវសរសលក្ខណវសេនាតិ អវិបរីតស្ស អត្តនោ រសស្ស ចេវ លក្ខណស្ស ច វសេន, រូបេសុ អាវិញ្ឆនកិច្ចស្ស ចេវ រូបាភិឃាតារហភូតបសាទលក្ខណស្ស ច ទដ្ឋុកាមតានិទានកម្មសមុដ្ឋានភូតបសាទលក្ខណស្ស ច វសេនាតិ អត្ថោ. អថ វា យាថាវសរសលក្ខណវសេនាតិ យាថាវសរសវសេន ចេវ លក្ខណវសេន ច, យាថាវសរសោតិ ច អវិបរីតសភាវោ វេទិតព្ពោ. សោ ហិ រសីយតិ អវិរទ្ធបដិវេធវសេន អស្សាទីយតិ រមីយតីតិ ‘‘រសោ’’តិ វុច្ចតិ, តស្មា សលក្ខណវសេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. លក្ខណវសេនាតិ អនិច្ចាទិសាមញ្ញលក្ខណវសេន.

‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណ’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២០៤, ៤០០; ម. និ. ៣.៤២១, ៤២៥, ៤២៦; សំ. និ. ២.៤៣, ៤៥; ២.៤.៦០) សមុទិតានិយេវ រូបាយតនានិ ចក្ខុវិញ្ញាណុប្បត្តិហេតុ, ន វិសុំ វិសុន្តិ ឥមស្ស អត្ថស្ស ជោតនត្ថំ ‘‘រូបេ ចា’’តិ បុថុវចនគ្គហណំ, តាយ ឯវ ច ទេសនាគតិយា កាមំ ឥធាបិ ‘‘រូបេ ច បជានាតី’’តិ វុត្តំ, រូបភាវសាមញ្ញេន បន សព្ពំ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា ពហិទ្ធា ចតុសមុដ្ឋានិករូបញ្ចាតិ ឯកវចនវសេន អត្ថោ. សរសលក្ខណ វសេនាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស វិសយភាវកិច្ចស្ស វសេន ចេវ ចក្ខុបដិហននលក្ខណស្ស វសេន ចាតិ យោជេតព្ពំ.

ឧភយំ បដិច្ចាតិ ចក្ខុំ ឧបនិស្សយបច្ចយវសេន បច្ចយភូតំ, រូបេ អារម្មណាធិបតិអារម្មណូបនិស្សយវសេន បច្ចយភូតេ ច បដិច្ច. កាមំ អយំ សុត្តន្តសំវណ្ណនា, និប្បរិយាយកថា នាម អភិធម្មសន្និស្សិតា ឯវាតិ អភិធម្មនយេនេវ សំយោជនានិ ទស្សេន្តោ ‘‘កាមរាគ…បេ… អវិជ្ជាសំយោជន’’ន្តិ អាហ. តត្ថ កាមេសុ រាគោ, កាមោ ច សោ រាគោ ចាតិ វា កាមរាគោ. សោ ឯវ ពន្ធនដ្ឋេន សំយោជនំ. អយញ្ហិ យស្ស សំវិជ្ជតិ, តំ បុគ្គលំ វដ្ដស្មិំ សំយោជេតិ ពន្ធតិ ឥតិ ទុក្ខេន សត្តំ, ភវាទិកេ វា ភវន្តរាទីហិ, កម្មុនា វា វិបាកំ សំយោជេតិ ពន្ធតីតិ សំយោជនំ. ឯវំ បដិឃសំយោជំអាទីនម្បិ យថារហមត្ថោ វត្តព្ពោ. សរសលក្ខណវសេនាតិ ឯត្ថ បន សត្តស្ស វដ្ដតោ អនិស្សជ្ជនសង្ខាតស្ស អត្តនោ កិច្ចស្ស ចេវ យថាវុត្តពន្ធនសង្ខាតស្ស លក្ខណស្ស ច វសេនាតិ យោជេតព្ពំ.

ភវស្សាទទិដ្ឋិស្សាទនិវត្តនត្ថំ កាមស្សាទគ្គហណំ. អស្សាទយតោតិ អភិរមន្តស្ស. អភិនន្ទតោតិ សប្បីតិកតណ្ហាវសេន នន្ទន្តស្ស. បទទ្វយេនាបិ ពលវតោ កាមរាគស្ស បច្ចយភូតា កាមរាគុប្បត្តិ វុត្តា. ឯស នយោ សេសេសុបិ. អនិដ្ឋារម្មណេតិ ឯត្ថ ‘‘អាបាថគតេ’’តិ វិភត្តិវិបរិណាមនវសេន ‘‘អាបាថគត’’ន្តិ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. ឯតំ អារម្មណន្តិ ឯតំ ឯវំសុខុមំ ឯវំទុព្ពិភាគំ អារម្មណំ. ‘‘និច្ចំ ធុវ’’ន្តិ ឥទំ និទស្សនមត្តំ. ‘‘ឧច្ឆិជ្ជិស្សតិ វិនស្សិស្សតីតិ គណ្ហតោ’’តិ ឯវមាទីនម្បិ សង្គហោ ឥច្ឆិតព្ពោ. បឋមាយ សក្កាយទិដ្ឋិយា អនុរោធវសេន ‘‘សត្តោ នុ ខោ’’តិ, ឥតរាយ អនុរោធវសេន ‘‘សត្តស្ស នុ ខោ’’តិ វិចិកិច្ឆតោ. អត្តត្តនិយាទិគាហានុគតា ហិ វិចិកិច្ឆា ទិដ្ឋិយា អសតិ អភាវតោ. ភវំ បត្ថេន្តស្សាតិ ‘‘ឦទិសេ សម្បត្តិភវេ យស្មា អម្ហាកំ ឥទំ ឥដ្ឋំ រូបារម្មណំ សុលភំ ជាតំ, តស្មា អាយតិម្បិ ឯទិសោ, ឥតោ វា ឧត្តរិតរោ សម្បត្តិភវោ ភវេយ្យា’’តិ ភវំ និកាមេន្តស្ស. ឯវរូបន្តិ ឯវរូបំ រូបំ. តំសទិសេ ហិ តព្ពោហារវសេនេវំ វុត្តំ. ភវតិ ហិ តំសទិសេសុ តព្ពោហារោ យថា ‘‘សា ឯវ តិត្តិរី, តានិ ឯវ ឱសធានី’’តិ. ឧសូយតោតិ ឧសូយំ ឥស្សំ ឧប្បាទយតោ. អញ្ញស្ស មច្ឆរាយតោតិ អញ្ញេន អសាធារណភាវករណេន មច្ឆរិយំ ករោតោ. សព្ពេហេវ យថាវុត្តេហិ នវហិ សំយោជនេហិ.

តញ្ច ការណន្តិ សុភនិមិត្តបដិឃនិមិត្តាទិវិភាគំ ឥដ្ឋានិដ្ឋាទិរូបារម្មណញ្ចេវ តជ្ជាយោនិសោមនសិការញ្ចាតិ តស្ស តស្ស សំយោជនស្ស ការណំ. អវិក្ខម្ភិតាសមូហតភូមិលទ្ធុប្បន្នំ តំ សន្ធាយ ‘‘អប្បហីនដ្ឋេន ឧប្បន្នស្សា’’តិ វុត្តំ. វត្តមានុប្បន្នតា សមុទាចារគ្គហណេនេវ គហិតា. យេន ការណេនាតិ យេន វិបស្សនាសមថភាវនាសង្ខាតេន ការណេន. តញ្ហិ តស្ស តទង្គវសេន ចេវ វិក្ខម្ភនវសេន ច បហានការណំ. ឥស្សាមច្ឆរិយានំ អបាយគមនីយតាយ បឋមមគ្គវជ្ឈតា វុត្តា. យទិ ឯវំ ‘‘តិណ្ណំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា សោតាបន្នោ ហោតី’’តិ (អ. និ. ៤.២៤១) សុត្តបទំ កថន្តិ? តំ សុត្តន្តបរិយាយេន វុត្តំ. យថានុលោមសាសនា ហិ សុត្តន្តទេសនា, អយំ បន អភិធម្មនយេន សំវណ្ណនាតិ នាយំ ទោសោតិ. ឱឡារិកស្សាតិ ថូលស្ស, យតោ អភិណ្ហសមុប្បត្តិបរិយុដ្ឋានតិព្ពតាវ ហោតិ. អណុសហគតស្សាតិ វុត្តប្បការាភាវេន អណុភាវំ សុខុមភាវំ គតស្ស. ឧទ្ធច្ចសំយោជនស្សបេត្ថ អនុប្បាទោ វុត្តោយេវាតិ ទដ្ឋព្ពោ យថាវុត្តសំយោជនេហិ អវិនាភាវតោ. ឯកត្ថតាយ សោតាទីនំ សភាវសរសលក្ខណវសេន បជាននា, តប្បច្ចយានំ សំយោជនានំ ឧប្បាទាទិបជាននា ច វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ អតិទិសតិ.

អត្តនោ វា ធម្មេសូតិ អត្តនោ អជ្ឈត្តិកាយតនធម្មេសុ, អត្តនោ ឧភយធម្មេសុ វា. ឥមស្មិំ បក្ខេ អជ្ឈត្តិកាយតនបរិគ្គណ្ហនេនាតិ អជ្ឈត្តិកាយតនបរិគ្គណ្ហនមុខេនាតិ អត្ថោ. ឯវញ្ច អនវសេសតោ សបរសន្តានេសុ អាយតនានំ បរិគ្គហោ សិទ្ធោ ហោតិ. បរស្ស វា ធម្មេសូតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. រូបាយតនស្សាតិ អឌ្ឍេកាទសប្បភេទស្ស រូបសភាវស្ស អាយតនស្ស រូបក្ខន្ធេ ‘‘វុត្តនយេន នីហរិតព្ពោ’’តិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. សេសក្ខន្ធេសូតិ វេទនាសញ្ញាសង្ខារក្ខន្ធេសុ. វុត្តនយេនាតិ ឥមិនា អតិទេសេន រូបក្ខន្ធេ ‘‘អាហារសមុទយា’’តិ វិញ្ញាណក្ខន្ធេ ‘‘នាមរូបសមុទយា’’តិ សេសខន្ធេសុ ‘‘ផស្សសមុទយា’’តិ ឥមំ វិសេសំ វិភាវេតិ, ឥតរំ បន សព្ពត្ថ សមានន្តិ ខន្ធបព្ពេ វិយ អាយតនបព្ពេបិ លោកុត្តរនិវត្តនំ បាឡិយំ គហិតំ នត្ថីតិ វុត្តំ ‘‘លោកុត្តរធម្មា ន គហេតព្ពា’’តិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.