កាយានុបស្សនា

អានាបានបព្ពវណ្ណនា

៣៧៤. អារម្មណវសេនាតិ អនុបស្សិតព្ពកាយាទិអារម្មណវសេន. ចតុធា ភិន្ទិត្វាតិ ឧទ្ទេសវសេន ចតុធា ភិន្ទិត្វា. តតោ ចតុព្ពិធសតិបដ្ឋានតោ ឯកេកំ សតិបដ្ឋានំ គហេត្វា កាយំ វិភជន្តោតិ បាឋសេសោ.

កថញ្ចាតិ ឯត្ថ កថន្តិ បការបុច្ឆា, តេន និទ្ទិសិយមានេ កាយានុបស្សនាបការេ បុច្ឆតិ. ច-សទ្ទោ ព្យតិរេកោ, តេន ឧទ្ទេសវារេន អបាកដំ និទ្ទេសវារេន វិភាវិយមានំ វិសេសំ ជោតេតិ. ពាហិរកេសុបិ ឥតោ ឯកទេសស្ស សម្ភវតោ សព្ពប្បការគ្គហណំ កតំ ‘‘សព្ពប្បការកាយានុបស្សនានិព្ពត្តកស្សា’’តិ, តេន យេ ឥមេ អានាបានបព្ពាទិវសេន អាគតា ចុទ្ទសប្បការា, តទន្តោគធា ច អជ្ឈត្តាទិអនុបស្សនាប្បការា, តថា កាយគតាសតិសុត្តេ (ម. និ. ៣.១៥៣) វុត្តា កេសាទិវណ្ណសណ្ឋានកសិណារម្មណចតុក្កជ្ឈានប្បការា, លោកិយាទិប្បការា ច, តេ សព្ពេបិ អនវសេសតោ សង្គណ្ហាតិ. ឥមេ ច បការា ឥមស្មិំយេវ សាសនេ, ន ឥតោ ពហិទ្ធាតិ វុត្តំ ‘‘សព្ពប្បការ…បេ… បដិសេធនោ ចា’’តិ. តត្ថ តថាភាវបដិសេធនោតិ សព្ពប្បការកាយានុបស្សនានិព្ពត្តកស្ស បុគ្គលស្ស អញ្ញសាសនស្ស និស្សយភាវបដិសេធនោ, ឯតេន ឥធ ភិក្ខវេតិ ឯត្ថ ឥធ-សទ្ទោ អន្តោគធឯវសទ្ទត្ថោតិ ទស្សេតិ. សន្តិ ហិ ឯកបទានិបិ អវធារណានិ យថា ‘‘វាយុភក្ខោ’’តិ. តេនាហ ‘‘ឥធេវ ភិក្ខវេ សមណោ’’តិអាទិ. បរិបុណ្ណសមណប្បករណធម្មោ ហិ សោ បុគ្គលោ, យោ សព្ពប្បការកាយានុបស្សនានិព្ពត្តកោ. បរប្បវាទាតិ បរេសំ អញ្ញតិត្ថិយានំ នានប្បការា វាទា តិត្ថាយតនានិ.

អរញ្ញាទិកស្សេវ ភាវនានុរូបសេនាសនតំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥមស្សហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ទុទ្ទមោ ទមថំ អនុបគតោ គោណោ កូដគោណោ. ទោហនកាលេ យថា ថនេហិ អនវសេសតោ ខីរំ ន បគ្ឃរតិ, ឯវំ ទោហបដិពន្ធិនី កូដធេនុ. រូប-សទ្ទាទិកេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជនកអស្សាទោ រូបារម្មណាទិរសោ. បុព្ពេ អាចិណ្ណារម្មណន្តិ បព្ពជ្ជតោ បុព្ពេ, អនាទិមតិ វា សំសារេ បរិចិតារម្មណំ. និពន្ធេយ្យាតិ ពន្ធេយ្យ. សតិយាតិ សម្មទេវ កម្មដ្ឋានស្ស សល្លក្ខណវសេន បវត្តាយ សតិយា. អារម្មណេតិ កម្មដ្ឋានារម្មណេ. ទឡ្ហន្តិ ថិរំ, យថា សតោការិស្ស ឧបចារប្បនាភេទោ សមាធិ ឥជ្ឈតិ, តថា ថាមគតំ កត្វាតិ អត្ថោ.

វិសេសាធិគមទិដ្ឋធម្មសុខវិហារបទដ្ឋានន្តិ សព្ពេសំ ពុទ្ធានំ, ឯកច្ចានំ បច្ចេកពុទ្ធានំ, ពុទ្ធសាវកានញ្ច វិសេសាធិគមស្ស អញ្ញេន កម្មដ្ឋានេន អធិគតវិសេសានំ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារស្ស បទដ្ឋានភូតំ.

វត្ថុវិជ្ជាចរិយោ វិយ ភគវា យោគីនំ អនុរូបនិវាសដ្ឋានុបទិសនតោ. ភិក្ខុ ទីបិសទិសោ អរញ្ញេ ឯកកោ វិហរិត្វា បដិបក្ខនិម្មថនវសេន ឥច្ឆិតត្ថសាធនតោ ផលមុត្តមន្តិ សាមញ្ញផលំ សន្ធាយ វទតិ. បរក្កមជវយោគ្គភូមិន្តិ ភាវនុស្សាហជវស្ស យោគ្គករណភូមិភូតំ.

អទ្ធានវសេន បវត្តានំ អស្សាសបស្សាសានំ វសេន ទីឃំ វា អស្សសន្តោ, ឥត្តរវសេន បវត្តានំ អស្សាសបស្សាសានំ វសេន រស្សំ វា អស្សសន្តោតិ យោជនា. ឯវំ សិក្ខតោតិ អស្សាសបស្សាសានំ ទីឃរស្សតាបជាននសព្ពកាយប្បដិសំវេទនឱឡារិកោឡារិកបដិប្បស្សម្ភនវសេន ភាវនំ សិក្ខតោ, តថាភូតោ វា ហុត្វា តិស្សោ សិក្ខា បវត្តយតោ. អស្សាសបស្សាសនិមិត្តេតិ អស្សាសបស្សាសសន្និស្សយេន ឧបដ្ឋិតបដិភាគនិមិត្តេ. អស្សាសបស្សាសេ បរិគ្គណ្ហាតិ រូបមុខេន វិបស្សនំ អភិនិវិសន្តោ, យោ ‘‘អស្សាសបស្សាសកម្មិកោ’’តិ វុត្តោ. ឈានង្គានិ បរិគ្គណ្ហាតិ អរូបមុខេន វិបស្សនំ អភិនិវិសន្តោ. វត្ថុ នាម ករជកាយោ ចិត្តចេតសិកានំ បវត្តិដ្ឋានភាវតោ. អញ្ញោ សត្តោ វា បុគ្គលោ វា នត្ថីតិ វិសុទ្ធិទិដ្ឋិ ‘‘តយិទំ ធម្មមត្តំ, ន អហេតុកំ, នាបិ ឥស្សរាទិវិសមហេតុកំ, អថ ខោ អវិជ្ជាទិហេតុក’’ន្តិ អទ្ធាត្តយេបិ កង្ខាវិតរណេន វិតិណ្ណកង្ខោ. ‘‘យំ កិញ្ចិ ភិក្ខុ រូប’’ន្តិអាទិនា (ម. និ. ១.៣៦១; ២.១១៣; ៣.៨៦, ៨៩; បដិ. ម. ១.៥៤) នយេន កលាបសម្មសនវសេន តិលក្ខណំ អារោបេត្វា. ឧទយវយានុបស្សនាទិវសេន វិបស្សនំ វឌ្ឍេន្តោ. អនុក្កមេន មគ្គបដិបាដិយា.

‘‘បរស្ស វា អស្សាសបស្សាសកាយេ’’តិ ឥទំ សម្មសនវារវសេនាយំ បាឡិ បវត្តាតិ កត្វា វុត្តំ, សមថវសេន បន បរស្ស អស្សាសបស្សាសកាយេ អប្បនានិមិត្តុប្បត្តិ ឯវ នត្ថិ. អដ្ឋបេត្វាតិ អន្តរន្តរា ន ឋបេត្វា. អបរាបរំ សញ្ចរណកាលោតិ អជ្ឈត្តពហិទ្ធាធម្មេសុបិ និរន្តរំ វា ភាវនាយ បវត្តនកាលោ កថិតោ. ឯកស្មិំ កាលេ បនិទំ ឧភយំ ន លព្ភតីតិ ‘‘អជ្ឈត្តំ, ពហិទ្ធា’’តិ ច វុត្តំ ឥទំ ធម្មទ្វយំ ឃដិតំ ឯកស្មិំ កាលេ ឯកតោ អារម្មណភាវេន ន លព្ភតិ, ឯកជ្ឈំ អាលម្ពិតុំ ន សក្កាតិ អត្ថោ.

សមុទេតិ ឯតស្មាតិ សមុទយោ, សោ ឯវ ការណដ្ឋេន ធម្មោតិ សមុទយធម្មោ. អស្សាសបស្សាសានំ ឧប្បត្តិហេតុ ករជកាយាទិ, តស្ស អនុបស្សនសីលោ សមុទយធម្មានុបស្សី, តំ បន សមុទយធម្មំ ឧបមាយ ទស្សេន្តោ ‘‘យថា នាមា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ភស្តន្តិ រុត្តិំ. គគ្គរនាឡិន្តិ ឧក្កាបនាឡិំ. តេតិ ករជកាយាទិកេ. យថា អស្សាសបស្សាសកាយោ ករជកាយាទិសម្ពន្ធី តំនិមិត្តតាយ, ឯវំ ករជកាយាទយោបិ អស្សាសបស្សាសកាយសម្ពន្ធិនោ តំនិមិត្តភាវេនាតិ ‘‘សមុទយធម្មា កាយស្មិ’’ន្តិ វត្តព្ពតំ លភន្តីតិ វុត្តំ ‘‘សមុទយ…បេ… វុច្ចតី’’តិ. បកតិវាចី វា ធម្ម-សទ្ទោ ‘‘ជាតិធម្មាន’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១៣១; ៣.៣១០; បដិ. ម. ១.៣៣) វិយាតិ កាយស្ស បច្ចយសមវាយេ ឧប្បជ្ជនកបកតិកាយានុបស្សី វា ‘‘សមុទយធម្មានុបស្សី’’តិ វុត្តោ. តេនាហ ‘‘ករជកាយញ្ចា’’តិអាទិ. ឯវញ្ច កត្វា កាយស្មិន្តិ ភុម្មវចនំ សុដ្ឋុតរំ យុជ្ជតិ.

វយធម្មានុបស្សីតិ ឯត្ថ អហេតុកត្តេបិ វិនាសស្ស យេសំ ហេតុធម្មានំ អភាវេ យំ ន ហោតិ, តទភាវោ តស្ស អភាវស្ស ហេតុ វិយ វោហរីយតីតិ ឧបចារតោ ករជកាយាទិអភាវោ អស្សាសបស្សាសកាយស្ស វយការណំ វុត្តោ. តេនាហ ‘‘យថា ភស្តាយា’’តិអាទិ. អយំ តាវេត្ថ បឋមវិកប្បវសេន អត្ថវិភាវនា. ទុតិយវិកប្បវសេន ឧបចារេន វិនាយេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អជ្ឈត្តពហិទ្ធានុបស្សនា វិយ ភិន្នវត្ថុវិសយតាយ សមុទយវយធម្មានុបស្សនាបិ ឯកកាលេ ន លព្ភតីតិ អាហ ‘‘កាលេន សមុទយំ កាលេន វយំ អនុបស្សន្តោ’’តិ. ‘‘អត្ថិ កាយោ’’តិ ឯវ-សទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោតិ ‘‘កាយោវ អត្ថី’’តិ វត្វា អវធារណេន និវត្តិតំ ទស្សេន្តោ ‘‘ន សត្តោ’’តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – យោ រូបាទីសុ សត្តវិសត្តតាយ, បរេសញ្ច សជ្ជាបនដ្ឋេន, សត្វគុណយោគតោ វា ‘‘សត្តោ’’តិ បរេហិ បរិកប្បិតោ, តស្ស សត្តនិកាយស្ស បូរណតោ ច ចវនុបបជ្ជនធម្មតាយ គលនតោ ច ‘‘បុគ្គលោ’’តិ, ថីយតិ សំហញ្ញតិ ឯត្ថ គព្ភោតិ ‘‘ឥត្ថី’’តិ, បុរិ បុរេ ភាគេ សេតិ បវត្តតីតិ ‘‘បុរិសោ’’តិ, អាហិតោ អហំ មានោ ឯត្ថាតិ ‘‘អត្តា’’តិ, អត្តនោ សន្តកភាវេន ‘‘អត្តនិយ’’ន្តិ, បរោ ន ហោតីតិ កត្វា ‘‘អហ’’ន្តិ, មម សន្តកន្តិ កត្វា ‘‘មមា’’តិ, វុត្តប្បការវិនិមុត្តោ អញ្ញោតិ កត្វា ‘‘កោចី’’តិ, តស្ស សន្តកភាវេន ‘‘កស្សចី’’តិ, វិកប្បេតព្ពោ កោចិ នត្ថិ, កេវលំ ‘‘កាយោ ឯវ អត្ថី’’តិ. ទសហិបិ បទេហិ អត្តត្តនិយសុញ្ញតមេវ កាយស្ស វិភាវេតិ. ឯវន្តិ ‘‘កាយោវ អត្ថី’’តិអាទិនា វុត្តប្បការេន.

ញាណបមាណត្ថាយាតិ កាយានុបស្សនាញាណំ បរំ បមាណំ បាបនត្ថាយ. សតិបមាណត្ថាយាតិ កាយបរិគ្គាហិកំ សតិំ បវត្តនសតិំ បរំ បមាណំ បាបនត្ថាយ. ឥមស្ស ហិ វុត្តនយេន ‘‘អត្ថិ កាយោ’’តិ អបរាបរុប្បត្តិវសេន បច្ចុបដ្ឋិតា សតិ ភិយ្យោសោ មត្តាយ តត្ថ ញាណស្ស, សតិយា ច បរិព្រូហនាយ ហោតិ. តេនាហ ‘‘សតិសម្បជញ្ញានំ វុឌ្ឍត្ថាយា’’តិ. ឥមិស្សា ភាវនាយ តណ្ហាទិដ្ឋិគ្គាហានំ ឧជុបដិបក្ខត្តា វុត្តំ ‘‘តណ្ហា…បេ… វិហរតី’’តិ. តថាភូតោ ច លោកេ កិញ្ចិបិ ‘‘អហ’’ន្តិ វា ‘‘មម’’ន្តិ វា គហេតព្ពំ ន បស្សតិ, កុតោ គណ្ហេយ្យាតិ អាហ ‘‘ន ច កិញ្ចី’’តិអាទិ. ឯវម្បីតិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទោ ហេដ្ឋា និទ្ទិដ្ឋស្ស តាទិសស្ស អត្ថស្ស អភាវតោ អវុត្តសមុច្ចយត្ថោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឧបរិ អត្ថំ ឧបាទាយា’’តិ អាហ យថា ‘‘អន្តមសោ តិរច្ឆានគតាយបិ, អយម្បិ បារាជិកោ ហោតី’’តិ. (បារា. ៤២) ឯវន្តិ បន និទ្ទិដ្ឋាការស្ស បច្ចាមសនំ និគមនវសេន កតន្តិ អាហ ‘‘ឥមិនា បន…បេ… ទស្សេតី’’តិ.

បុព្ពភាគសតិបដ្ឋានស្ស ឥធ អធិប្បេតត្តា វុត្តំ ‘‘សតិ ទុក្ខសច្ច’’ន្តិ. សា បន សតិ យស្មិំ អត្តភាវេ, តស្ស សមុដ្ឋាបិកា តណ្ហា, តស្សាបិ សមុដ្ឋាបិកា ឯវ នាម ហោតិ តទភាវេ អភាវតោតិ អាហ ‘‘តស្សា សមុដ្ឋាបិកា បុរិមតណ្ហា’’តិ, យថា ‘‘សង្ខារបច្ចយា’’តិ (ម. និ. ៣.១២៦; ឧទា. ១; វិភ. ៤៨៤). តំវិញ្ញាណពីជតំសន្តតិសម្ភូតោ សព្ពោបិ លោកិយោ វិញ្ញាណប្បពន្ធោ ‘‘សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ’’ ត្វេវ វុច្ចតិ សុត្តន្តនយេន. អប្បវត្តីតិ អប្បវត្តិនិមិត្តំ, ឧភិន្នំ អប្បវត្តិយា និមិត្តភូតោតិ អត្ថោ. ន បវត្តតិ ឯត្ថាតិ វា អប្បវត្តិ. ‘‘ទុក្ខបរិជាននោ’’តិអាទិ ឯកន្តតោ ចតុកិច្ចសាធនវសេនេវ អរិយមគ្គស្ស បវត្តីតិ ទស្សេតុំ វុត្តំ. អវុត្តសិទ្ធោ ហិ តស្ស ភាវនាបដិវេធោ. ចតុសច្ចវសេនាតិ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានវសេន. ឧស្សក្កិត្វាតិ វិសុទ្ធិបរម្បរាយ អារុហិត្វា, ភាវនំ ឧបរិ នេត្វាតិ អត្ថោ. និយ្យានមុខន្តិ វដ្ដទុក្ខតោ និស្សរណូបាយោ.

អានាបានបព្ពវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥរិយាបថបព្ពវណ្ណនា

៣៧៥. ឥរិយាបថវសេនាតិ ឥរិយនំ ឥរិយា, កិរិយា, ឥធ បន កាយិកបយោគោ វេទិតព្ពោ. ឥរិយានំ បថោ បវត្តិមគ្គោតិ ឥរិយាបថោ, គមនាទិវសេន បវត្តា សរីរាវត្ថា. គច្ឆន្តោ វា ហិ សត្តោ កាយេន កាតព្ពកិរិយំ ករោតិ ឋិតោ វា និសិន្នោ វា និបន្នោ វាតិ, តេសំ ឥរិយាបថានំ វសេន, ឥរិយាបថវិភាគេនាតិ អត្ថោ. បុន ចបរន្តិ បុន ច អបរំ, យថាវុត្តអានាបានកម្មដ្ឋានតោ ភិយ្យោបិ អញ្ញំ កាយានុបស្សនាកម្មដ្ឋានំ កថេមិ, សុណាថាតិ វា អធិប្បាយោ. ‘‘គច្ឆន្តោ វា’’តិអាទិ គមនាទិមត្តជាននស្ស, គមនាទិគតវិសេសជាននស្ស ច សាធារណវចនំ, តត្ថ គមនាទិមត្តជាននំ ន ឥធ នាធិប្បេតំ, គមនាទិគតវិសេសជាននំ បន អធិប្បេតន្តិ តំ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ កាម’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. សត្តូបលទ្ធិន្តិ ‘‘សត្តោ អត្ថី’’តិ ឧបលទ្ធិំ សត្តគ្គាហំ. ន បជហតិ ន បរិច្ចជតិ ‘‘អហំ គច្ឆាមិ, មម គមន’’ន្តិ គាហសព្ភាវតោ. តតោ ឯវ អត្តសញ្ញំ ‘‘អត្ថិ អត្តា ការកោ វេទកោ’’តិ ឯវំ បវត្តំ វិបរីតសញ្ញំ ន ឧគ្ឃាដេតិ នាបនេតិ អប្បដិបក្ខភាវតោ, អននុព្រូហនតោ វា. ឯវំ ភូតស្ស ចស្ស កុតោ កម្មដ្ឋានាទិភាវោតិ អាហ ‘‘កម្មដ្ឋានំ វា សតិបដ្ឋានភាវនា វា ន ហោតី’’តិ. ‘‘ឥមស្ស បនា’’តិអាទិ សុក្កបក្ខោ, តស្ស វុត្តវិបរិយាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តមេវ ហិ អត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘ឥទញ្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ កោ គច្ឆតីតិ សាធនំ, កិរិយញ្ច អវិនិព្ភុត្តំ កត្វា គមនកិរិយាយ កត្តុបុច្ឆា, សា កត្តុភាវវិសិដ្ឋអត្តបដិក្ខេបត្ថា ធម្មមត្តស្សេវ គមនសិទ្ធិទស្សនតោ. កស្ស គមនន្តិ តមេវត្ថំ បរិយាយន្តរេន វទតិ សាធនំ, កិរិយញ្ច វិនិព្ភុត្តំ កត្វា គមនកិរិយាយ អកត្តុសម្ពន្ធីភាវវិភាវនតោ. បដិក្ខេបត្ថញ្ហិ អន្តោនីតំ កត្វា ឧភយត្ថំ កិំ-សទ្ទោ បវត្តោ. កិំ ការណាតិ បន បដិក្ខិត្តកត្តុកាយ គមនកិរិយាយ អវិបរីតការណបុច្ឆា. ឥទញ្ហិ គមនំ នាម អត្តា មនសា សំយុជ្ជតិ, មនោ ឥន្ទ្រិយេហិ, ឥន្ទ្រិយានិ អត្តេហីតិ ឯវមាទិ មិច្ឆាការណវិនិមុត្តអនុរូបបច្ចយហេតុកោ ធម្មានំ បវត្តិអាការវិសេសោ. តេនាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ.

ន កោចិ សត្តោ វា បុគ្គលោ វា គច្ឆតិ ធម្មមត្តស្សេវ គមនសិទ្ធិតោ, តព្ពិនិមុត្តស្ស ច កស្សចិ អភាវតោ. ឥទានិ ធម្មមត្តស្សេវ គមនសិទ្ធិំ ទស្សេតុំ ‘‘ចិត្តកិរិយាវាយោធាតុវិប្ផារេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ចិត្តកិរិយា ច សា, វាយោធាតុយា វិប្ផារោ វិប្ផន្ទនញ្ចាតិ ចិត្តកិរិយាវាយោធាតុវិប្ផារោ, តេន. ឯត្ថ ច ចិត្តកិរិយគ្គហណេន អនិន្ទ្រិយពទ្ធវាយោធាតុវិប្ផារំ និវត្តេតិ, វាយោធាតុវិប្ផារគ្គហណេន ចេតនាវចីវិញ្ញត្តិភេទំ ចិត្តកិរិយំ និវត្តេតិ, ឧភយេន បន កាយវិញ្ញត្តិំ វិភាវេតិ. ‘‘គច្ឆតី’’តិ វត្វា យថា បវត្តមានេ កាយេ ‘‘គច្ឆតី’’តិ វោហារោ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ វុត្តំ. តន្តិ គន្តុកាមតាវសេន បវត្តចិត្តំ. វាយំ ជនេតីតិ វាយោធាតុអធិកំ រូបកលាបំ ឧប្បាទេតិ, អធិកតា ចេត្ថ សាមត្ថិយតោ, ន បមាណតោ. គមនចិត្តសមុដ្ឋិតំ សហជាតរូបកាយស្ស ថម្ភនសន្ធារណចលនានំ បច្ចយភូតេន អាការវិសេសេន បវត្តមានំ វាយោធាតុំ សន្ធាយាហ ‘‘វាយោ វិញ្ញត្តិំ ជនេតី’’តិ. អធិប្បាយសហភាវី ហិ វិការោ វិញ្ញត្តិ. យថាវុត្តអធិកភាវេនេវ ច វាយោគហណំ, ន វាយោធាតុយា ឯវ ជនកភាវតោ, អញ្ញថា វិញ្ញត្តិយា ឧបាទាយរូបភាវោ ទុរុបបាទោ សិយា. បុរតោ អភិនីហារោ បុរតោភាគេន កាយស្ស បវត្តនំ, យោ ‘‘អភិក្កមោ’’តិ វុច្ចតិ.

‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ អតិទេសេន សង្ខេបតោ វត្វា តមត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘តត្រាបិ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. កោដិតោ បដ្ឋាយាតិ ហេដ្ឋិមកោដិតោ បដ្ឋាយ បាទតលតោ បដ្ឋាយ. ឧស្សិតភាវោតិ ឧព្ពិទ្ធភាវោ.

ឯវំ បជានតោតិ ឯវំ ចិត្តកិរិយវាយោធាតុវិប្ផារេនេវ គមនាទិ ហោតីតិ បជានតោ. តស្ស ឯវំ បជាននាយ និច្ឆយគមនត្ថំ ‘‘ឯវំ ហោតី’’តិ វិចារណា វុច្ចតិ លោកេ យថាភូតំ អជានន្តេហិ មិច្ឆាភិនិវេសវសេន, លោកវោហារវសេន វា. អត្ថិ បនាតិ អត្តនោ ឯវំ វីមំសនវសេន បុច្ឆាវចនំ. នត្ថីតិ និច្ឆយវសេន សត្តស្ស បដិក្ខេបវចនំ. ‘‘យថា បនា’’តិអាទិ តស្សេវ អត្ថស្ស ឧបមាយ វិភាវនំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

នាវា មាលុតវេគេនាតិ យថា អចេតនា នាវា វាតវេគេន ទេសន្តរំ យាតិ, យថា ច អចេតនោ តេជនំ កណ្ឌោ ជិយាវេគេន ទេសន្តរំ យាតិ, តថា អចេតនោ កាយោ វាតាហតោ យថាវុត្តវាយុនា នីតោ ទេសន្តរំ យាតីតិ ឯវំ ឧបមាសំសន្ទនំ វេទិតព្ពំ. សចេ បន កោចិ វទេយ្យ ‘‘យថា នាវាតេជនានំ បេល្លកស្ស បុរិសស្ស វសេន ទេសន្តរគមនំ, ឯវំ កាយស្សាបី’’តិ, ហោតុ, ឯវំ ឥច្ឆិតោ វាយមត្ថោ យថា ហិ នាវាតេជនានំ សំហតលក្ខណស្សេវ បុរិសស្ស វសេន គមនំ, ន អសំហតលក្ខណស្ស, ឯវំ កាយស្សាបីតិ. កា នោ ហានិ, ភិយ្យោបិ ធម្មមត្តតាវ បតិដ្ឋំ លភតិ, ន បុរិសវាទោ. តេនាហ ‘‘យន្តសុត្តវសេនា’’តិអាទិ.

តត្ថ បយុត្តន្តិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន គមនាទិកិរិយាវសេន បច្ចយេហិ បយោជិតំ. ឋាតីតិ តិដ្ឋតិ. ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ លោកេ. វិនា ហេតុបច្ចយេតិ គន្តុកាមតាចិត្តតំសមុដ្ឋានវាយោធាតុអាទិហេតុបច្ចយេហិ វិនា. តិដ្ឋេតិ តិដ្ឋេយ្យ. វជេតិ វជេយ្យ គច្ឆេយ្យ កោ នាមាតិ សម្ពន្ធោ. បដិក្ខេបត្ថោ ចេត្ថ កិំ-សទ្ទោតិ ហេតុបច្ចយវិរហេន ឋានគមនបដិក្ខេបមុខេន សព្ពាយបិ ធម្មប្បវត្តិយា បច្ចយាធីនវុត្តិតាវិភាវនេន អត្តសុញ្ញតា វិយ អនិច្ចទុក្ខតាបិ វិភាវិតាតិ ទដ្ឋព្ពា.

បណិហិតោតិ យថា យថា បច្ចយេហិ បការេហិ និហិតោ ឋបិតោ. សព្ពសង្គាហិកវចនន្តិ សព្ពេសម្បិ ចតុន្នំ ឥរិយាបថានំ ឯកជ្ឈំ សង្គណ្ហនវចនំ, បុព្ពេ វិសុំ វិសុំ ឥរិយាបថានំ វុត្តត្តា ឥទំ នេសំ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា វចនន្តិ អត្ថោ. បុរិមនយោ វា ឥរិយាបថប្បធានោ វុត្តោតិ តត្ថ កាយោ អប្បធានោ អនុនិប្ផាទីតិ ឥធ កាយំ បធានំ, អបធានញ្ច ឥរិយាបថំ អនុនិប្ផាទិំ កត្វា ទស្សេតុំ ទុតិយនយោ វុត្តោតិ ឯវម្បេត្ថ ទ្វិន្នំ នយានំ វិសេសោ វេទិតព្ពោ. ឋិតោតិ បវត្តោ.

ឥរិយាបថបរិគ្គណ្ហនម្បិ ឥរិយាបថវតោ កាយស្សេវ បរិគ្គណ្ហនំ តស្ស អវត្ថាវិសេសភាវតោតិ វុត្តំ ‘‘ឥរិយាបថបរិគ្គណ្ហនេន កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតី’’តិ. តេនេវេត្ថ រូបក្ខន្ធវសេនេវ សមុទយាទយោ ឧទ្ធដា. ឯស នយោ សេសវារេសុបិ. អាទិនាតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន យថា ‘‘តណ្ហាសមុទយា កម្មសមុទយា អាហារសមុទយា’’តិ និព្ពត្តិលក្ខណំ បស្សន្តោបិ រូបក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សតីតិ ឥមេ ចត្តារោ អាការា សង្គយ្ហន្តិ, ឯវំ ‘‘អវិជ្ជានិរោធា’’តិ អាទយោបិ បញ្ច អាការា សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ឥរិយាបថបព្ពវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចតុសម្បជញ្ញបព្ពវណ្ណនា

៣៧៦. ចតុសម្បជញ្ញវសេនាតិ សមន្តតោ បការេហិ, បកដ្ឋំ វា សវិសេសំ ជានាតីតិ សម្បជានោ, សម្បជានស្ស ភាវោ សម្បជញ្ញំ, តថាបវត្តំ ញាណំ, ហត្ថវិការាទិភេទភិន្នត្តា ចត្តារិ សម្បជញ្ញានិ សមាហដានិ ចតុសម្បជញ្ញំ, តស្ស វសេន. ‘‘អភិក្កន្តេ’’តិអាទីនិ សាមញ្ញផលេ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.២១៤; ទី. និ. ដី. ១.២១៤ វាក្យខន្ធេបិ) វណ្ណិតានិ, ន បុន វណ្ណេតព្ពានិ, តស្មា តំតំសំវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនាបិ តត្ថ វិហិតនយេនេវ គហេតព្ពា. ‘‘អភិក្កន្តេ បដិក្កន្តេ សម្បជានការី ហោតី’’តិអាទិ វចនតោ អភិក្កមាទិគតចតុសម្បជញ្ញបរិគ្គណ្ហនេន រូបកាយស្សេវេត្ថ សមុទយធម្មានុបស្សិតាទិ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘រូបក្ខន្ធស្សេវ សមុទយោ ច វយោ ច នីហរិតព្ពោ’’តិ. រូបធម្មានំយេវ ហិ បវត្តិអាការវិសេសា អភិក្កមាទយោតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ចតុសម្បជញ្ញបព្ពវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បដិក្កូលមនសិការបព្ពវណ្ណនា

៣៧៧. បដិក្កូលមនសិការវសេនាតិ ជិគុច្ឆនីយតាយ បដិកូលមេវ បដិក្កូលំ, យោ បដិក្កូលសភាវោ បដិក្កូលាការោ, តស្ស មនសិ ករណវសេន. អន្តរេនាបិ ហិ ភាវវាចិនំ សទ្ទំ ភាវត្ថោ វិញ្ញាយតិ យថា ‘‘បដស្ស សុក្ក’’ន្តិ. យស្មា វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.១៨២) វុត្តំ, តស្មា តត្ថ, តំសំវណ្ណនាយញ្ច (វិសុទ្ធិ. ដី. ១.១៨២ អាទយោ) វុត្តនយេន ‘‘ឥមមេវ កាយ’’ន្តិ អាទីនមត្ថោ វេទិតព្ពោ.

វត្ថាទីហិ បសិព្ពកាការេន ពន្ធិត្វា កតំ អាវាដនំ បុតោឡិ. នានាការា ឯកស្មិំ ឋានេ សម្មិស្សាតិ ឯត្តាវតា នានាវណ្ណានំ កេសាទីនញ្ច ឧបមេយ្យតា. វិភូតកាលោតិ បណ្ណត្តិំ សមតិក្កមិត្វា កេសាទីនំ អសុភាការស្ស ឧបដ្ឋិតកាលោ. ឥតិ-សទ្ទស្ស អាការត្ថតំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវ’’ន្តិ វត្វា តំ អាការំ សរូបតោ ទស្សេន្តោ ‘‘កេសាទិបរិគ្គណ្ហនេនា’’តិអាទិមាហ. កេសាទិសញ្ញិតានញ្ហិ អសុចិភាវានំ បរមទុគ្គន្ធជេគុច្ឆបដិក្កូលាការស្ស សមុទយតោ អនុបស្សនា ឥធ កាយានុបស្សនាតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

បដិក្កូលមនសិការបព្ពវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ធាតុមនសិការបព្ពវណ្ណនា

៣៧៨. ធាតុមនសិការវសេនាតិ បថវីធាតុអាទិកា ចតស្សោ ធាតុយោ អារព្ភ បវត្តភាវនាមនសិការវសេន, ចតុធាតុវវត្ថានវសេនាតិ អត្ថោ. ធាតុមនសិការោ, ធាតុកម្មដ្ឋានំ, ចតុធាតុវវត្ថានន្តិ ហិ អត្ថតោ ឯកំ. គោឃាតកោតិ ជីវិកត្ថាយ គុន្នំ ឃាតកោ. អន្តេវាសិកោតិ កម្មករណវសេន តស្ស សមីបវាសី តំ និស្សាយ ជីវនកោ. វិនិវិជ្ឈិត្វាតិ ឯកស្មិំ ឋានេ អញ្ញមញ្ញំ វិនិវិជ្ឈិត្វា. មហាបថានំ វេមជ្ឈដ្ឋានសង្ខាតេតិ ចតុន្នំ មហាបថានំ តាយ ឯវ វិនិវិជ្ឈនដ្ឋានតាយ វេមជ្ឈសង្ខាតេ. យស្មា តេ ចត្តារោ មហាបថា ចតូហិ ទិសាហិ អាគន្ត្វា តត្ថ សមោហិតា វិយ ហោន្តិ, តស្មា តំ ឋានំ ចតុមហាបថំ, តស្មិំ ចតុមហាបថេ. ឋិត-សទ្ទោ ‘‘ឋិតោ វា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៦៣; អ. និ. ៥.២៨) ឋានសង្ខាតឥរិយាបថសមង្គិតាយ, ឋា-សទ្ទស្ស វា គតិនិវត្តិអត្ថតាយ អញ្ញត្ថ ឋបេត្វា គមនំ សេសឥរិយាបថសមង្គិតាយ ពោធកោ, ឥធ បន យថា តថា រូបកាយស្ស បវត្តិអាការពោធកោ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘ចតុន្នំ ឥរិយាបថានំ យេន កេនចិ អាការេន ឋិតត្តា យថា ឋិត’’ន្តិ. តត្ថ អាការេនាតិ ឋានាទិនា រូបកាយស្ស បវត្តិអាការេន. ឋានាទយោ ហិ ឥរិយាបថសង្ខាតាយ កិរិយាយ បថោ បវត្តិមគ្គោតិ ‘‘ឥរិយាបថោ’’តិ វុច្ចន្តីតិ វុត្តោ វាយមត្ថោ. យថាឋិតន្តិ យថាបវត្តំ, យថាវុត្តំ ឋានមេវេត្ថ បណិធានន្តិ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘យថា ឋិតត្តា ច យថាបណិហិត’’ន្តិ. ‘‘ឋិត’’ន្តិ វា កាយស្ស ឋានសង្ខាតឥរិយាបថសមាយោគបរិទីបនំ, ‘‘បណិហិត’’ន្តិ តទញ្ញឥរិយាបថសមាយោគបរិទីបនំ. ‘‘ឋិត’’ន្តិ វា កាយសង្ខាតានំ រូបធម្មានំ តស្មិំ តស្មិំ ខណេ សកិច្ចវសេន អវដ្ឋានបរិទីបនំ, បណិហិតន្តិ បច្ចយវសេន តេហិ តេហិ បច្ចយេហិ បការតោ និហិតំ បណិហិតន្តិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. បច្ចវេក្ខតីតិ បតិ បតិ អវេក្ខតិ, ញាណចក្ខុនា វិនិព្ភុជ្ជិត្វា វិសុំ វិសុំ បស្សតិ.

ឥទានិ វុត្តមេវត្ថំ ភាវត្ថវិភាវនវសេន ទស្សេតុំ ‘‘យថា គោឃាតកស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បោសេន្តស្សាតិ មំសូបចយបរិព្រូហនាយ កុណ្ឌកភត្តកប្បាសដ្ឋិអាទីហិ សំវឌ្ឍេន្តស្ស. វធិតំ មតន្តិ ហិំសិតំ ហុត្វា មតំ. មតន្តិ ច មតមត្តំ. តេនេវាហ ‘‘តាវទេវា’’តិ. គាវីតិ សញ្ញា ន អន្តរធាយតីតិ យានិ អង្គបច្ចង្គានិ យថាសន្និវិដ្ឋានិ ឧបាទាយ គាវីសមញ្ញា មតមត្តាយបិ គាវិយា តេសំ តំសន្និវេសស្ស អវិនដ្ឋត្តា. វិលីយន្តិ ភិជ្ជន្តិ វិភុជ្ជន្តីតិ ពីលា, ភាគា វ-ការស្ស ព-ការំ, ឥការស្ស ច ឦការំ កត្វា. ពីលសោតិ ពីលំ ពីលំ កត្វា. វិភជិត្វាតិ អដ្ឋិសង្ឃាតតោ មំសំ វិវេចេត្វា, តតោ វា វិវេចិតំ មំសំ ភាគសោ កត្វា. តេនេវាហ ‘‘មំសសញ្ញា បវត្តតី’’តិ. បព្ពជិតស្សាបិ អបរិគ្គហិតកម្មដ្ឋានស្ស. ឃនវិនិព្ភោគន្តិ សន្តតិសមូហកិច្ចឃនានំ វិនិព្ភុជ្ជនំ វិវេចនំ. ធាតុសោ បច្ចវេក្ខតោតិ ឃនវិនិព្ភោគករណេន ធាតុំ ធាតុំ បថវីអាទិធាតុំ វិសុំ វិសុំ កត្វា បច្ចវេក្ខន្តស្ស. សត្តសញ្ញាតិ អត្តានុទិដ្ឋិវសេន បវត្តា សត្តសញ្ញាតិ វទន្តិ, វោហារវសេន បវត្តសត្តសញ្ញាយបិ តទា អន្តរធានំ យុត្តមេវ យាថាវតោ ឃនវិនិព្ភោគស្ស សម្បាទនតោ. ឯវញ្ហិ សតិ យថាវុត្តឱបម្មត្ថេន ឧបមេយ្យត្ថោ អញ្ញទត្ថុ សំសន្ទតិ សមេតិ. តេនេវាហ ‘‘ធាតុវសេនេវ ចិត្តំ សន្តិដ្ឋតី’’តិ. ទក្ខោតិ ឆេកោ តំតំសមញ្ញាយ កុសលោ ‘‘យថាជាតេ សូនស្មិំ នង្គុដ្ឋខុរវិសាណាទិវន្តេ អដ្ឋិមំសាទិអវយវសមុទាយេ អវិភត្តេ គាវីសមញ្ញា, ន វិភត្តេ. វិភត្តេ បន អដ្ឋិមំសាទិអវយវសមញ្ញា’’តិ ជាននតោ. ចតុមហាបថោ វិយ ចតុឥរិយាបថោតិ គាវិយា ឋិតចតុមហាបថោ វិយ កាយស្ស បវត្តិមគ្គភូតោ ចតុព្ពិធោ ឥរិយាបថោ យស្មា វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៣០៥) វិត្ថារិតា, តស្មា តត្ថ, តំសំវណ្ណនាយញ្ច (វិសុទ្ធិ. ដី. ១.៣០៦) វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ធាតុមនសិការបព្ពវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

នវសិវថិកបព្ពវណ្ណនា

៣៧៩. សិវថិកាយ អបវិទ្ធឧទ្ធុមាតកាទិបដិសំយុត្តានំ ឱធិសោ បវត្តានំ កថានំ, តទភិធេយ្យានញ្ច ឧទ្ធុមាតកាទិអសុភភាគានំ សិវថិកបព្ពានីតិ សង្គីតិការេហិ គហិតសមញ្ញា. តេនាហ ‘‘សិវថិកបព្ពេហិ វិភជិតុ’’ន្តិ. មរិត្វា ឯកាហាតិក្កន្តំ ឯកាហមតំ. ឧទ្ធំ ជីវិតបរិយាទានាតិ ជីវិតក្ខយតោ ឧបរិ មរណតោ បរំ. សមុគ្គតេនាតិ សមុដ្ឋិតេន. ឧទ្ធុមាតត្តាតិ ឧទ្ធំ ឧទ្ធំ ធុមាតត្តា សូនត្តា. សេតរត្តេហិ វិបរិភិន្នំ វិមិស្សិតំ នីលំ វិនីលំ, បុរិមវណ្ណវិបរិណាមភូតំ វា នីលំ វិនីលំ. វិនីលមេវ វិនីលកន្តិ ក-ការេន បទវឌ្ឍនំ អនត្ថន្តរតោ យថា ‘‘បីតកំ លោហិតក’’ន្តិ (ធ. ស. ៦១៦). បដិក្កូលត្តាតិ ជិគុច្ឆនីយត្តា. កុច្ឆិតំ វិនីលន្តិ វិនីលកន្តិ កុច្ឆនត្ថោ វា អយំ ក-ការោតិ ទស្សេតុំ វុត្តំ យថា ‘‘បាបកោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតី’’តិ. (ទី. និ. ៣.៣១៦; អ. និ. ៥.២១៣; មហាវ. ២៨៥) បរិភិន្នដ្ឋានេហិ កាកកង្កាទីហិ. វិស្សន្ទមានបុព្ពន្តិ វិស្សវន្តបុព្ពំ, តហំ តហំ បគ្ឃរន្តបុព្ពន្តិ អត្ថោ. តថាភាវន្តិ វិស្សន្ទមានបុព្ពភាវំ.

សោ ភិក្ខូតិ យោ ‘‘បស្សេយ្យ សរីរំ សិវថិកាយ ឆឌ្ឌិត’’ន្តិ វុត្តោ, សោ ភិក្ខុ. ឧបសំហរតិ សទិសតំ. ‘‘អយម្បិ ខោ’’តិអាទិ ឧបសំហរណាការទស្សនំ. អាយូតិ រូបជីវិតិន្ទ្រិយំ, អរូបជីវិតិន្ទ្រិយំ បនេត្ថ វិញ្ញាណគតិកមេវ. ឧស្មាតិ កម្មជតេជោ. ឯវំ បូតិកសភាវោយេវាតិ ឯវំ អតិវិយ ទុគ្គន្ធជេគុច្ឆបដិក្កូលបូភិកសភាវោ ឯវ, ន អាយុអាទីនំ អវិគមេ វិយ មត្តសោតិ អធិប្បាយោ. ឯទិសោ ភវិស្សតីតិ ឯវំភាវីតិ អាហ ‘‘ឯវំ ឧទ្ធុមាតាទិភេទោ ភវិស្សតី’’តិ.

លុញ្ចិត្វា លុញ្ចិត្វាតិ ឧប្បាដេត្វា ឧប្បាដេត្វា. សាវសេសមំសលោហិតយុត្តន្តិ សព្ពសោ អខាទិតត្តា តហំ តហំ សេសេន អប្បាវសេសេន មំសលោហិតេន យុត្តំ. ‘‘អញ្ញេន ហត្ថដ្ឋិក’’ន្តិ អវិសេសេន ហត្ថដ្ឋិកានំ វិប្បកិណ្ណតា ជោតិតាតិ អនវសេសតោ តេសំ វិប្បកិណ្ណតំ ទស្សេន្តោ ‘‘ចតុសដ្ឋិភេទម្បី’’តិអាទិមាហ.

តេរោវស្សិកានីតិ តិរោវស្សំ គតានិ, តានិ បន សំវច្ឆរំ វីតិវត្តានិ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘អតិក្កន្តសំវច្ឆរានី’’តិ. បុរាណតាយ ឃនភាវវិគមេន វិចុណ្ណតា ឥធ បូតិភាវោតិ សោ យថា ហោតិ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘អព្ភោកាសេ’’តិអាទិមាហ. តេរោវស្សិកានេវាតិ សំវច្ឆរមត្តាតិក្កន្តានិ ឯវ. ខជ្ជមានតាទិវសេន ទុតិយសិវថិកបព្ពាទីនំ វវត្ថាបិតត្តា វុត្តំ ‘‘ខជ្ជមានតាទីនំ វសេន យោជនា កាតព្ពា’’តិ.

នវសិវថិកបព្ពវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥមានេវ ទ្វេតិ អវធារណេន អប្បនាកម្មដ្ឋានំ តត្ថ និយមេតិ អញ្ញបព្ពេសុ តទភាវតោ. យតោ ហិ ឯវ-ការោ, តតោ អញ្ញត្ថ និយមេតិ, តេន បព្ពទ្វយស្ស វិបស្សនាកម្មដ្ឋានតាបិ អប្បដិសិទ្ធា ទដ្ឋព្ពា អនិច្ចតាទិទស្សនតោ. សង្ខារេសុ អាទីនវវិភាវនានិ សិវថិកបព្ពានីតិ អាហ ‘‘សិវថិកានំ អាទីនវានុបស្សនាវសេន វុត្តត្តា’’តិ. ឥរិយាបថបព្ពាទីនំ អប្បនាវហតា បាកដា ឯវាតិ ‘‘សេសានិ ទ្វាទសបី’’តិ វុត្តំ. យំ បនេត្ថ អត្ថតោ អវិភត្តំ. តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

កាយានុបស្សនាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.