អមរាវិក្ខេបវាទវណ្ណនា

៦១. ន មរតីតិ ន ឧច្ឆិជ្ជតិ. ‘‘ឯវម្បិ មេ នោ’’តិអាទិនា វិវិធោ នានប្បការោ ខេបោ បរេន បរវាទីនំ ខិបនំ វិក្ខេបោ. អមរាយ ទិដ្ឋិយា វាចាយ ច វិក្ខិបន្តីតិ វា អមរាវិក្ខេបិនោ. អមរាវិក្ខេបិនោ ឯវ អមរាវិក្ខេបិកា. ឥតោ ចិតោ ច សន្ធាវតិ ឯកស្មិំ សភាវេ អនវដ្ឋានតោ. អមរា វិយ វិក្ខិបន្តីតិ វា បុរិមនយេនេវ សទ្ទត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

៦២. វិក្ខេបវាទិនោ ឧត្តរិមនុស្សធម្មេ, អកុសលធម្មេបិ សភាវភេទវសេនេវ ញាតុំ ញាណពលំ នត្ថីតិ កុសលាកុសលបទានំ កុសលាកុសលកម្មបថវសេនេវ អត្ថោ. បឋមនយវសេនេវ អបរិយន្តវិក្ខេបតាយ អមរាវិក្ខេបំ វិភាវេតុំ ‘‘ឯវន្តិបិ មេ នោតិ អនិយមិតវិក្ខេបោ’’តិ វុត្តំ. តត្ថ អនិយមិតវិក្ខេបោតិ សស្សតាទីសុ ឯកស្មិម្បិ បការេ អដ្ឋត្វា វិក្ខេបករណំ, បរវាទិនា យស្មិំ កិស្មិញ្ចិ បុច្ឆិតេ បការេ តស្ស បដិក្ខេបោតិ អត្ថោ. ទុតិយនយវសេន អមរាសទិសាយ អមរាយ វិក្ខេបំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥទំ កុសលន្តិ វា បុដ្ឋោ’’តិអាទិមាហ. អថ វា ‘‘ឯវន្តិបិ មេ នោ’’តិអាទិនា អនិយមតោវ សស្សតេកច្ចសស្សតុច្ឆេទតក្កីវាទានំ បដិសេធនេន តំ តំ វាទំ បដិក្ខិបតេវ អបរិយន្តវិក្ខេបវាទត្តា អមរាវិក្ខេបិនោ. អត្តនា បន អនវដ្ឋិតវាទត្តា ន កិស្មិញ្ចិ បក្ខេ អវតិដ្ឋតីតិ អាហ ‘‘សយំ បន…បេ… ព្យាករោតី’’តិ. ឥទានិ កុសលាទីនំ អព្យាករណេន តមេវ អនវដ្ឋានំ វិភាវេតិ ‘‘ឥទំ កុសលន្តិ វា បុដ្ឋោ’’តិអាទិនា. តេនេវាហ ‘‘ឯកស្មិម្បិ បក្ខេ ន តិដ្ឋតី’’តិ.

៦៣. កុសលាកុសលំ យថាភូតំ អប្បជានន្តោបិ យេសមហំ សមយេន កុសលមេវ ‘‘កុសល’’ន្តិ, អកុសលមេវ ច ‘‘អកុសល’’ន្តិ ព្យាករេយ្យំ, តេសុ តថា ព្យាករណហេតុ ‘‘អហោ វត រេ បណ្ឌិតោ’’តិ សក្ការសម្មានំ ករោន្តេសុ មម ឆន្ទោ វា រាគោ វា អស្សាតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ សម្ភវតិ. ទោសោ វា បដិឃោ វាតិ ឯត្ថ វុត្តវិបរិយាយេន យោជេតព្ពំ. អដ្ឋកថាយំ បន អត្តនោ បណ្ឌិតភាវវិសយានំ រាគាទីនំ វសេន យោជនា កតា. ‘‘ឆន្ទរាគទ្វយំ ឧបាទាន’’ន្តិ អភិធម្មនយេន វុត្តំ. អភិធម្មេ ហិ តណ្ហាទិដ្ឋិយោវ ‘‘ឧបាទាន’’ន្តិ អាគតា, សុត្តន្តេ បន ទោសោបិ ‘‘ឧបាទាន’’ន្តិ វុត្តោ ‘‘កោធុបាទានវិនិពន្ធា វិឃាតំ អាបជ្ជន្តី’’តិអាទីសុ. តេន វុត្តំ ‘‘ឧភយម្បិ វា ទឡ្ហគ្គហណវសេន ឧបាទាន’’ន្តិ. ទឡ្ហគ្គហណំ អមុញ្ចនំ. បដិឃោបិ ហិ ឧបនាហាទិវសេន បវត្តោ អារម្មណំ ន មុញ្ចតិ. វិហននំ ហិំសនំ វិពាធនំ. រាគោបិ ហិ បរិឡាហវសេន សារទ្ធវុត្តិតាយ និស្សយំ វិពាធតីតិ. វិនាសេតុកាមតាយ អារម្មណំ គណ្ហាតីតិ សម្ពន្ធោ.

៦៤. បណ្ឌិច្ចេនាតិ បញ្ញាយ. យេន ហិ ធម្មេន យុត្តោ ‘‘បណ្ឌិតោ’’តិ វុច្ចតិ, សោ ធម្មោ បណ្ឌិច្ចំ, តេន សុតចិន្តាមយំ បញ្ញំ ទស្សេតិ, ន បាកតិកកម្មនិព្ពត្តំ សាភាវិកបញ្ញំ. កត-សទ្ទស្ស កិរិយាសាមញ្ញវាចកត្តា ‘‘កតវិជ្ជោ’’តិអាទីសុ វិយ កត-សទ្ទោ ញាណានុយុត្តតំ វទតីតិ អាហ ‘‘វិញ្ញាតបរប្បវាទា’’តិ. សត្តធា ភិន្នស្ស វាលគ្គស្ស អំសុកោដិវេធកោ ‘‘វាលវេធី’’តិ អធិប្បេតោ.

៦៥-៦. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ បុរិមានម្បិ តិណ្ណំ កុសលាទិធម្មសភាវានវពោធតោ អត្ថេវ មន្ទភាវោ, តេសំ បន អត្តនោ កុសលាទិធម្មានវពោធស្ស អវពោធវិសេសោ អត្ថិ, តទភាវា បច្ឆិមោយេវ មន្ទមោមូហភាវេន វុត្តោ. ននុ ច បច្ឆិមស្សាបិ ‘‘អត្ថិ បរោលោកោ’តិ ឥតិ ចេ មេ អស្ស, ‘អត្ថិ បរោលោកោ’តិ ឥតិ តេ នំ ព្យាករេយ្យំ, ឯវន្តិបិ មេ នោ’’តិអាទិ (ទី. និ. ១.៦៥) វចនតោ អត្តនោ ធម្មានវពោធស្ស អវពោធោ អត្ថិយេវាតិ? កិញ្ចាបិ អត្ថិ, ន តស្ស បុរិមានំ វិយ អបរិញ្ញាតធម្មព្យាករណនិពន្ធនមុសាវាទាទិភយបរិជិគុច្ឆនការោ អត្ថិ, អថ ខោ មហាមូឡ្ហោយេវ. អថ វា ‘‘ឯវន្តិបិ មេ នោ’’តិអាទិនា បុច្ឆាយ វិក្ខេបករណត្ថំ ‘‘អត្ថិ បរោលោកោ’តិ ឥតិ ចេ មំ បុច្ឆសី’’តិ បុច្ឆាឋបនមេវ តេន ទស្សីយតិ, ន អត្តនោ ធម្មានវពោធោតិ អយមេវ វិសេសេន ‘‘មន្ទោ ចេវ មោមូហោ ចា’’តិ វុត្តោ. តេនេវ ហិ តថាវាទិនំ សញ្ជយំ ពេលដ្ឋបុត្តំ អារព្ភ ‘‘អយំ វា ឥមេសំ សមណព្រាហ្មណានំ សព្ពមន្ទោ សព្ពមូឡ្ហោ’’តិ (ទី. និ. ១.១៨១) វុត្តំ. តត្ថ ‘‘អត្ថិ បរោលោកោ’’តិ សស្សតទស្សនវសេន សម្មាទិដ្ឋិវសេន វា បុច្ឆា. ‘‘នត្ថិ បរោលោកោ’’តិ នត្ថិកទស្សនវសេន សម្មាទស្សនវសេន វា បុច្ឆា. ‘‘អត្ថិ ច នត្ថិ ច បរោលោកោ’’តិ ឧច្ឆេទទស្សនវសេន សម្មាទិដ្ឋិវសេន ឯវ វា បុច្ឆា. ‘‘នេវ អត្ថិ ន នត្ថិ បរោលោកោ’’តិ វុត្តប្បការត្តយបដិក្ខេបេ សតិ បការន្តរស្ស អសម្ភវតោ អត្ថិតានត្ថិតាហិ នវត្តព្ពាការោ បរោលោកោតិ វិក្ខេបញ្ញេវ បុរេក្ខារេន សម្មាទិដ្ឋិវសេន វា បុច្ឆា. សេសចតុក្កត្តយេបិ វុត្តនយានុសារេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. បុញ្ញសង្ខារត្តិកោ វិយ ហិ កាយសង្ខារត្តិកេន បុរិមចតុក្កសង្គហិតោ ឯវ អត្ថោ. សេសចតុក្កត្តយេន អត្តបរាមាសបុញ្ញាទិ ផលតាចោទនានយេន សង្គហិតោតិ.

អមរាវិក្ខេបិកោ សស្សតាទីនំ អត្តនោ អរុច្ចនតាយ សព្ពត្ថ ‘‘ឯវន្តិបិ មេ នោ’’តិអាទិនា វិក្ខេបញ្ញេវ ករោតិ. តត្ថ ‘‘ឯវន្តិបិ មេ នោ’’តិអាទិ តត្ថ តត្ថ បុច្ឆិតាការបដិសេធនវសេន វិក្ខិបនាការទស្សនំ. ននុ ច វិក្ខេបវាទិនោ វិក្ខេបបក្ខស្ស អនុជាននំ វិក្ខេបបក្ខេ អវដ្ឋានំ យុត្តរូបន្តិ? ន, តត្ថាបិ តស្ស សម្មូឡ្ហត្តា, បដិក្ខេបវសេនេវ ច វិក្ខេបវាទស្ស បវត្តនតោ. តថា ហិ សញ្ចយោ ពេលដ្ឋបុត្តោ រញ្ញា អជាតសត្តុនា សន្ទិដ្ឋិកំ សាមញ្ញផលំ បុដ្ឋោ បរលោកត្តិកាទីនំ បដិសេធនមុខេន វិក្ខេបំ ព្យាកាសិ.

ឯត្ថាហ – ននុ ចាយំ សព្ពោបិ អមរាវិក្ខេបិកោ កុសលាទយោ ធម្មេ, បរលោកត្តិកាទីនិ ច យថាភូតំ អនវពុជ្ឈមានោ តត្ថ តត្ថ បញ្ហំ បុដ្ឋោ បុច្ឆាយ វិក្ខេបនមត្តំ អាបជ្ជតិ, តស្ស កថំ ទិដ្ឋិគតិកភាវោ. ន ហិ អវត្តុកាមស្ស វិយ បុច្ឆិតមត្ថមជានន្តស្ស វិក្ខេបករណមត្តេន ទិដ្ឋិគតិកតា យុត្តាតិ? វុច្ចតេ – ន ហេវ ខោ បុច្ឆាយ វិក្ខេបករណមត្តេន តស្ស ទិដ្ឋិគតិកតា, អថ ខោ មិច្ឆាភិនិវេសវសេន. សស្សតាភិនិវេសេន មិច្ឆាភិនិវិដ្ឋោយេវ ហិ បុគ្គលោ មន្ទពុទ្ធិតាយ កុសលាទិធម្មេ បរលោកត្តិកាទីនិ ច យាថាវតោ អប្បដិបជ្ជមានោ អត្តនា អវិញ្ញាតស្ស អត្ថស្ស បរំ វិញ្ញាបេតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ មុសាវាទាទិភយេន ច វិក្ខេបំ អាបជ្ជតីតិ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘យាសំ សត្តេវ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយោ, សេសា សស្សតទិដ្ឋិយោ’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៩៧-៩៨) អថ វា បុញ្ញបាបានំ តព្ពិបាកានញ្ច អនវពោធេន អសទ្ទហនេន ច តព្ពិសយាយ បុច្ឆាយ វិក្ខេបករណំយេវ សុន្ទរន្តិ ខន្តិំ រុចិំ ឧប្បាទេត្វា អភិនិវិសន្តស្ស ឧប្បន្នា វិសុំយេវេសា ឯកា ទិដ្ឋិ សត្តភង្គទិដ្ឋិ វិយាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តថា ច វុត្តំ ‘‘បរិយន្តរហិតា ទិដ្ឋិគតិកស្ស ទិដ្ឋិ ចេវ វាចា ចា’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៦១). កថំ បនស្សា សស្សតទិដ្ឋិសង្គហោ? ឧច្ឆេទវសេន អនភិនិវេសតោ. នត្ថិ កោចិ ធម្មានំ យថាភូតវេទី វិវាទពហុលត្តា លោកស្ស, ‘‘ឯវមេវ’’ន្តិ បន សទ្ទន្តរេន ‘‘ធម្មនិជ្ឈាននា អនាទិកាលិកា លោកេ’’តិ គាហវសេន សស្សតលេសោបេត្ថ លព្ភតិយេវ.