១. ព្រហ្មជាលសុត្តវណ្ណនា

បរិព្ពាជកកថាវណ្ណនា

ឯវំ បឋមមហាសង្គីតិំ ទស្សេត្វា យទត្ថំ សា ឥធ ទស្សិតា, ឥទានិ តំ និគមនវសេន ទស្សេតុំ ‘‘ឥមិស្សា’’តិអាទិមាហ.

១. ឯត្តាវតា ច ព្រហ្មជាលស្ស សាធារណតោ ពាហិរនិទានំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អព្ភន្តរនិទានំ សំវណ្ណេតុំ ‘‘តត្ថ ឯវ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អថ វា ឆហិ អាការេហិ សំវណ្ណនា កាតព្ពា សម្ពន្ធតោ បទតោ បទវិភាគតោ បទត្ថតោ អនុយោគតោ បរិហារតោ ចាតិ. តត្ថ សម្ពន្ធោ នាម ទេសនាសម្ពន្ធោ. យំ លោកិយា ‘‘ឧម្មុគ្ឃាតោ’’តិ វទន្តិ. សោ បន បាឡិយា និទានបាឡិវសេន, និទានបាឡិយា បន សង្គីតិវសេន វេទិតព្ពោតិ បឋមមហាសង្គីតិំ ទស្សេន្តេន និទានបាឡិយា សម្ពន្ធស្ស ទស្សិតត្តា បទាទិវសេន សំវណ្ណនំ ករោន្តោ ‘‘ឯវន្តិ និបាតបទ’’ន្តិអាទិមាហ. ‘‘មេតិអាទីនី’’តិ ឯត្ថ អន្តរា-សទ្ទ-ច-សទ្ទានំ និបាតបទភាវោ, វត្តព្ពោ, ន វា វត្តព្ពោ តេសំ នយគ្គហណេន គហិតត្តា, តទវសិដ្ឋានំ អាបដិ-សទ្ទានំ អាទិ-សទ្ទេន សង្គណ្ហនតោ. ‘‘បទវិភាគោ’’តិ បទានំ វិសេសោ, ន បន បទវិគ្គហោ. អថ វា បទានិ ច បទវិភាគោ ច បទវិភាគោ, បទវិគ្គហោ ច បទវិភាគោ ច បទវិភាគោតិ វា ឯកសេសវសេន បទបទវិគ្គហាបិ បទវិភាគ សទ្ទេន វុត្តាតិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ បទវិគ្គហោ ‘‘ភិក្ខូនំ សង្ឃោ’’តិអាទិភេទេសុ បទេសុ ទដ្ឋព្ពោ.

អត្ថតោតិ បទត្ថតោ. តំ បន បទត្ថំ អត្ថុទ្ធារក្កមេន បឋមំ ឯវំ-សទ្ទស្ស ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវំសទ្ទោ តាវា’’តិអាទិមាហ. អវធារណាទីតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ឥទមត្ថបុច្ឆាបរិមាណាទិអត្ថានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. តថា ហិ ‘‘ឯវំគតានិ, ឯវំវិធោ, ឯវមាការោ’’តិអាទីសុ ឥទំ-សទ្ទស្ស អត្ថេ ឯវំ-សទ្ទោ. គត-សទ្ទោ ហិ បការបរិយាយោ, តថា វិធាការ-សទ្ទា ច. តថា ហិ វិធយុត្តគត-សទ្ទេ លោកិយា បការត្ថេ វទន្តិ. ‘‘ឯវំ នុ ខោ, ន នុ ខោ, កិំ នុ ខោ, កថំ នុ ខោ’’តិ, ‘‘ឯវំ សុ តេ សុន្ហាតា សុវិលិត្តា កប្បិតកេសមស្សុ, អាមុត្តមាលាភរណា ឱទាតវត្ថវសនា បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតា សមង្គីភូតា បរិចារេន្តិ, សេយ្យថាបិ ត្វំ ឯតរហិ សាចរិយកោតិ? នោ ហិទំ ភោ គោតមា’’តិ ច អាទីសុ បុច្ឆាយំ. ‘‘ឯវំ លហុបរិវត្តំ, ឯវំ អាយុបរិយន្តោ’’តិ ច អាទីសុ បរិមាណេ. ននុ ច ‘‘ឯវំ នុ ខោ, ឯវំ សុ តេ, ឯវំ អាយុបរិយន្តោ’’តិ ឯត្ថ ឯវំ-សទ្ទេន បុច្ឆនាការបរិមាណាការានំ វុត្តត្តា អាការត្ថោ ឯវ ឯវំ-សទ្ទោ តិ? ន, វិសេសសព្ភាវតោ. អាការមត្តវាចកោ ហេត្ថ អាការត្ថោតិ អធិប្បេតោ, យថា ‘‘ឯវំ ព្យាខោតិអាទីសុ បន ន អាការវិសេសវាចកោ ឯវញ្ច កត្វា ‘‘ឯវំ ជាតេន មច្ចេនា’’តិអាទីនិ ឧបមាទីសុ ឧទាហរណានិ ឧបបន្នានិ ហោន្តិ. តថា ហិ ‘‘យថាបិ…បេ… ពហុ’’ន្តិ? ឯត្ថ បុប្ផរាសិដ្ឋានិយតោ មនុស្សុបបត្តិសប្បុរិសូបនិស្សយសទ្ធម្មសវនយោនិសោមនសិការភោគសម្បត្តិអាទិទានាទិបុញ្ញកិរិយាហេតុសមុទាយតោ សោភាសុគន្ធតាទិគុណយោគតោ មាលាគុណសទិសិយោ បហូតា បុញ្ញកិរិយា មរិតព្ពសភាវតាយ មច្ចេន សត្តេន កត្តព្ពាតិ ជោទិតត្តា បុប្ផរាសិមាលាគុណាវ ឧបមា, តេសំ ឧបមាការោ យថា-សទ្ទេន អនិយមតោ វុត្តោតិ ឯវំ-សទ្ទោ ឧបមាការនិគមនត្ថោតិ វត្តុំ យុត្តំ. សោ បន ឧបមាការោ និយមិយមានោ អត្ថតោ ឧបមាវ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឧបមាយំ អាគតោ’’តិ.

តថា ឯវំ ឥមិនា អាការេន ‘‘អភិក្កមិតព្ព’’ន្តិអាទិនា ឧបទិសិយមានាយ សមណសារុប្បាយ អាកប្បសម្បត្តិយា យោ តត្ថ ឧបទិសនាការោ, សោ អត្ថតោ ឧបទេសោយេវាតិ វុត្តំ ‘‘ឯវំ តេ…បេ… ឧបទេសេ’’តិ. តថា ឯវមេតំ ភគវា, ឯវមេតំ សុគតាតិ ឯត្ថ ច ភគវតា យថាវុត្តមត្ថំ អវិបរីតតោ ជានន្តេហិ កតំ តត្ថ សំវិជ្ជមានគុណានំ បការេហិ ហំសនំ ឧទគ្គតាករណំ សម្បហំសនំ, យោ តត្ថ សម្បហំសនាការោតិ យោជេតព្ពំ. ឯវមេវំ បនាយន្តិ ឯត្ថ គរហណាការោតិ យោជេតព្ពំ. សោ ច គរហណាការោ ‘‘វសលី’’តិអាទិ ខុំសនសទ្ទសន្និធានតោ ឥធ ឯវំ-សទ្ទេន បកាសិតោតិ វិញ្ញាយតិ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ ឧបមាការាទយោបិ ឧបមាទិវសេន វុត្តានំ បុប្ផរាសិអាទិសទ្ទានំ សន្និធានតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវញ្ច វទេហីតិ ‘‘យថាហំ វទាមិ, ឯវំ សមណំ អានន្ទំ វទេហី’’តិ វទនាការោ ឥទានិ វត្តព្ពោ ឯវំ-សទ្ទេន និទស្សីយតីតិ និទស្សនត្ថោ វុត្តោ. ឯវំ នោតិ ឯត្ថាបិ តេសំ យថាវុត្តធម្មានំ អហិតទុក្ខាវហភាវេ សន្និដ្ឋានជននត្ថំ អនុមតិគ្គហណវសេន ‘‘សំវត្តន្តិ, នោ វា, កថំ វា ឯត្ថ ហោតី’’តិ បុច្ឆាយ កតាយ ‘‘ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតី’’តិ វុត្តត្តា តទាការសន្និដ្ឋានំ ឯវំ-សទ្ទេន វិភាវិតន្តិ វិញ្ញាយតិ, សោ បន តេសំ ធម្មានំ អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តនាការោ និយមិយមានោ អវធារណត្ថោ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតីតិ អាទីសុ អវធារណេ’’តិ. ឯវំ ភន្តេតិ បន ធម្មស្ស សាធុកំ សវនមនសិការេ សន្និយោជិតេហិ ភិក្ខូហិ អត្តនោ តត្ថ ឋិតភាវស្ស បដិជាននវសេន វុត្តត្តា ឯត្ថ ឯវំ-សទ្ទោ វចនសម្បដិច្ឆនត្ថោ វុត្តោ, តេន ឯវំ ភន្តេ, សាធុ ភន្តេ, សុដ្ឋុ ភន្តេតិ វុត្តំ ហោតិ.

នានានយនិបុណន្តិ ឯកត្តនានត្តអព្យាបារឯវំធម្មតាសង្ខាតា, នន្ទិយាវដ្ដ តិបុក្ខលសីហវិក្កីឡិតអង្កុសទិសាលោចនសង្ខាតា វា អាធារាទិភេទវសេន នានាវិធា នយា នានានយា, នយា វា បាឡិគតិយោ, តា ច បញ្ញត្តិអនុបញ្ញត្តិអាទិវសេន សំកិលេភាគិយាទិលោកិយាទិតទុភយវោមិស្សតាទិវសេន កុសលាទិវសេន ខន្ធាទិវសេន សង្គហាទិវសេន សមយវិមុត្តាទិវសេន ឋបនាទិវសេន កុសលមូលាទិវសេន តិកបដ្ឋានាទិវសេន ច នានប្បការាតិ នានានយា, តេហិ និបុណំ សណ្ហសុខុមន្តិ នានានយនិបុណំ. អាសយោវ អជ្ឈាសយោ, តេ ច សស្សតាទិភេទេន, តត្ថ ច អប្បរជក្ខតាទិវសេន អនេកា, អត្តជ្ឈាសយាទយោ ឯវ វា សមុដ្ឋានំ ឧប្បត្តិហេតុ ឯតស្សាតិ អនេកជ្ឈាសយសមុដ្ឋានំ. អត្ថព្យញ្ជនសម្បន្នន្តិ អត្ថព្យញ្ជនបរិបុណ្ណំ ឧបនេតព្ពាភាវតោ, សង្កាសនបកាសនវិវរណវិភជនឧត្តានីករណបញ្ញត្តិវសេន ឆហិ អត្ថបទេហិ, អក្ខរបទព្យញ្ជនាការនិរុត្តិនិទ្ទេសវសេន ឆហិ ព្យញ្ជនបទេហិ ច សមន្នាគតន្តិ វា អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

វិវិធបាដិហារិយន្តិ ឯត្ថ បាដិហារិយបទស្ស វចនត្ថំ ‘‘បដិបក្ខហរណតោ រាគាទិកិលេសាបនយនតោ បាដិហារិយ’’ន្តិ វទន្តិ. ភគវតោ បន បដិបក្ខា រាគាទយោ ន សន្តិ, យេ ហរិតព្ពា. បុថុជ្ជនានម្បិ វិគតូបក្កិលេសេ អដ្ឋគុណសមន្នាគតេ ចិត្តេ ហតបដិបក្ខេ ឥទ្ធិវិធំ បវត្តតិ, តស្មា តត្ថ បវត្តវោហារេន ច ន សក្កា ឥធ ‘‘បាដិហារិយ’’ន្តិ វត្តុំ. សចេ បន មហាការុណិកស្ស ភគវតោ វេនេយ្យគតា ច កិលេសា បដិបក្ខា, តេសំ ហរណតោ ‘‘បាដិហារិយ’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវំ សតិ យុត្តមេតំ. អថ វា ភគវតោ ច សាសនស្ស ច បដិបក្ខា តិត្ថិយា, តេសំ ហរណតោ បាដិហារិយំ. តេ ហិ ទិដ្ឋិហរណវសេន, ទិដ្ឋិប្បកាសនេ អសមត្ថភាវេន ច ឥទ្ធិអាទេសនានុសាសនីហិ ហរិតា អបនីតា ហោន្តីតិ. ‘‘បដី’’តិ វា អយំ សទ្ទោ ‘‘បច្ឆា’’តិ ឯតស្ស អត្ថំ ពោធេតិ ‘‘តស្មិំ បដិបវិដ្ឋម្ហិ, អញ្ញោ អាគញ្ឆិ ព្រាហ្មណោ’’តិអាទីសុ វិយ, តស្មា សមាហិតេ ចិត្តេ, វិគតូបក្កិលេសេ ច កតកិច្ចេន បច្ឆា ហរិតព្ពំ បវត្តេតព្ពន្តិ បដិហារិយំ, អត្តនោ វា ឧបក្កិលេសេសុ ចតុត្ថជ្ឈានមគ្គេហិ ហរិតេសុ បច្ឆា ហរណំ បដិហារិយំ. ឥទ្ធិអាទេសនានុសាសនិយោ ច វិគតូបក្កិលេសេន, កតកិច្ចេន ច សត្តហិតត្ថំ បុន បវត្តេតព្ពា, ហរិតេសុ ច អត្តនោ ឧបក្កិលេសេសុ បរសត្តានំ ឧបក្កិលេសហរណានិ ហោន្តីតិ បដិហារិយានិ ភវន្តិ. បដិហារិយមេវ បាដិហារិយំ. បដិហារិយេ វា ឥទ្ធិអាទេសនានុសាសនីសមុទាយេ ភវំ ឯកេកំ ‘‘បាដិហារិយ’’ន្តិ វុច្ចតិ. បដិហារិយំ វា ចតុត្ថជ្ឈានំ មគ្គោ ច បដិបក្ខហរណតោ, តត្ថ ជាតំ, តស្មិំ វា និមិត្តភូតេ, តតោ វា អាគតន្តិ បាដិហារិយំ. តស្ស បន ឥទ្ធិអាទិភេទេន វិសយភេទេន ច ពហុវិធស្ស ភគវតោ ទេសនាយ លព្ភមានត្តា អាហ ‘‘វិវិធបាដិហារិយ’’ន្តិ.

ន អញ្ញថាតិ ភគវតោ សម្មុខា សុតាការតោ ន អញ្ញថាតិ អត្ថោ, ន បន ភគវតោ ទេសិតាការតោ. អចិន្តេយ្យានុភាវា ហិ ភគវតោ ទេសនា. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘សព្ពប្បការេន កោ សមត្ថោ វិញ្ញាតុ’’ន្តិ ឥទំ វចនំ សមត្ថិតំ ហោតិ. ធារណពលទស្សនញ្ច ន វិរុជ្ឈតិ សុតាការាវិរជ្ឈនស្ស អធិប្បេតត្តា. ន ហេត្ថ អត្ថន្តរតាបរិហារោ ទ្វិន្នម្បិ អត្ថានំ ឯកវិសយត្តា, ឥតរថា ថេរោ ភគវតោ ទេសនាយ សព្ពថា បដិគ្គហណេ សមត្ថោ អសមត្ថោ ចាតិ អាបជ្ជេយ្យាតិ.

‘‘យោ បរោ ន ហោតិ, សោ អត្តា’’តិ ឯវំ វុត្តាយ និយកជ្ឈត្តសង្ខាតាយ សសន្តតិយំ វត្តនតោ តិវិធោបិ មេ-សទ្ទោ កិញ្ចាបិ ឯកស្មិំយេវ អត្ថេ ទិស្សតិ, ករណសម្បទានសាមិនិទ្ទេសវសេន បន វិជ្ជមានភេទំ សន្ធាយាហ ‘‘មេ-សទ្ទោ តីសុ អត្ថេសុ ទិស្សតី’’តិ.

កិញ្ចាបិ ឧបសគ្គោ កិរិយំ វិសេសេតិ, ជោតកភាវតោ បន សតិបិ តស្មិំ សុត-សទ្ទោ ឯវ តំ តមត្ថំ អនុវទតីតិ អនុបសគ្គស្ស សុត-សទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារេ សឧបសគ្គស្ស គហណំ ន វិរុជ្ឈតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សឧបសគ្គោ ច អនុបសគ្គោ ចា’’តិ អាហ. អស្សាតិ សុត-សទ្ទស្ស. កម្មភាវសាធនានិ ឥធ សុត-សទ្ទេ សម្ភវន្តីតិ វុត្តំ ‘‘ឧបធារិតន្តិ វា ឧបធារណន្តិ វា អត្ថោ’’តិ. មយាតិ អត្ថេ សតីតិ យទា មេសទ្ទស្ស កត្តុវសេន ករណនិទ្ទេសោ, តទាតិ អត្ថោ. មមាតិ អត្ថេ សតីតិ យទា សម្ពន្ធវសេន សាមិនិទ្ទេសោ, តទា.

សុតសទ្ទសន្និធានេ បយុត្តេន ឯវំសទ្ទេន សវនកិរិយាជោតកេន ភវិតព្ពន្តិ វុត្តំ ‘‘ឯវន្តិ សោតវិញ្ញាណាទិវិញ្ញាណកិច្ចនិទស្សន’’ន្តិ. អាទិ-សទ្ទេន សម្បដិច្ឆនាទីនំ បញ្ចទ្វារិកវិញ្ញាណានំ តទភិនិហដានញ្ច មនោទ្វារិកវិញ្ញាណានំ គហណំ វេទិតព្ពំ. សព្ពេសម្បិ វាក្យានំ ឯវការត្ថសហិតត្តា ‘‘សុត’’ន្តិ ឯតស្ស សុតំ ឯវាតិ អយមត្ថោ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘អស្សវនភាវបដិក្ខេបតោ’’តិ, ឯតេន អវធារណេន និរាកតំ ទស្សេតិ. យថា ច សុតំ សុតំ ឯវាតិ និយមេតព្ពំ, តំ សម្មា សុតំ ហោតីតិ អាហ ‘‘អនូនាធិកាវិបរីតគ្គហណនិទស្សន’’ន្តិ. អថ វា ‘‘សទ្ទន្តរត្ថាបោហនវសេន សទ្ទោ អត្ថំ វទតី’’តិ សុតន្តិ អសុតំ ន ហោតីតិ អយមេតស្ស អត្ថោតិ វុត្តំ ‘‘អស្សវនភាវបដិក្ខេបតោ’’តិ, ឥមិនា ទិដ្ឋាទិវិនិវត្តនំ ករោតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ. ន ឥទំ មយា ទិដ្ឋំ, ន សយម្ភុញាណេន សច្ឆិកតំ, អថ ខោ សុតំ, តញ្ច ខោ សម្មទេវាតិ. តេនេវាហ ‘‘អនូនាធិកាវិបរីតគ្គហណនិទស្សន’’ន្តិ. អវធារណត្ថេ វា ឯវំ-សទ្ទេ អយំ អត្ថយោជនា ករីយតីតិ តទបេក្ខស្ស សុត-សទ្ទស្ស អយមត្ថោ វុត្តោ ‘‘អស្សវនភាវបដិក្ខេបតោ’’តិ. តេនេវ អាហ ‘‘អនូនាធិកាវិបរីតគ្គហណនិទស្សន’’ន្តិ. សវនសទ្ទោ ចេត្ថ កម្មត្ថោ វេទិតព្ពោ សុយ្យតីតិ.

ឯវំ សវនហេតុសុណន្តបុគ្គលសវនវិសេសវសេន បទត្តយស្ស ឯកេន បការេន អត្ថយោជនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បការន្តរេហិបិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘តថា ឯវ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តស្សាតិ យា សា ភគវតោ សម្មុខា ធម្មស្សវនាការេន បវត្តា មនោទ្វារវិញ្ញាណវីថិ, តស្សា. សា ហិ នានប្បការេន អារម្មណេ បវត្តិតុំ សមត្ថា. តថា ច វុត្តំ ‘‘សោតទ្វារានុសារេនា’’តិ. នានប្បការេនាតិ វក្ខមានានំ អនេកវិហិតានំ ព្យញ្ជនត្ថគ្គហណានានាការេន, ឯតេន ឥមិស្សា យោជនាយ អាការត្ថោ ឯវំ-សទ្ទោ គហិតោតិ ទីបេតិ. បវត្តិភាវប្បកាសនន្តិ បវត្តិយា អត្ថិភាវប្បកាសនំ. ‘‘សុតន្តិ ធម្មប្បកាសន’’ន្តិ យស្មិំ អារម្មណេ វុត្តប្បការា វិញ្ញាណវីថិ នានប្បការេន បវត្តា, តស្ស ធម្មត្តា វុត្តំ, ន សុតសទ្ទស្ស ធម្មត្ថត្តា. វុត្តស្សេវត្ថស្ស បាកដីករណំ ‘‘អយញ្ហេត្ថា’’តិអាទិ. តត្ថ វិញ្ញាណវីថិយាតិ ករណត្ថេ ករណវចនំ. មយាតិ កត្ថុអត្ថេ.

‘‘ឯវន្តិ និទ្ទិសិតព្ពប្បកាសន’’ន្តិ និទស្សនត្ថំ ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា វុត្តំ និទស្សេតព្ពស្ស និទ្ទិសិតព្ពត្តាភាវាភាវតោ, តេន ឯវំ-សទ្ទេន សកលម្បិ សុត្តំ បច្ចាមដ្ឋន្តិ ទស្សេតិ. សុត-សទ្ទស្ស កិរិយាសទ្ទត្តា, សវនកិរិយាយ ច សាធារណវិញ្ញាណប្បពន្ធបដិពទ្ធត្តា តត្ថ ច បុគ្គលវោហារោតិ វុត្តំ ‘‘សុតន្តិ បុគ្គលកិច្ចប្បកាសន’’ន្តិ. ន ហិ បុគ្គលវោហាររហិតេ ធម្មប្បពន្ធេ សវនកិរិយា លព្ភតីតិ.

‘‘យស្ស ចិត្តសន្តានស្សា’’តិអាទិបិ អាការត្ថមេវ ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា បុរិមយោជនាយ អញ្ញថា អត្ថយោជនំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. តត្ថ អាការបញ្ញត្តីតិ ឧបាទាបញ្ញត្តិ ឯវ, ធម្មានំ បវត្តិអាការុបាទានវសេន តថា វុត្តា. ‘‘សុតន្តិ វិសយនិទ្ទេសោ’’តិ សោតព្ពភូតោ ធម្មោ សវនកិរិយាកត្តុបុគ្គលស្ស សវនកិរិយាវសេន បវត្តិដ្ឋានន្តិ កត្វា វុត្តំ. ចិត្តសន្តានវិនិមុត្តស្ស បរមត្ថតោ កស្សចិ កត្តុ អភាវេបិ សទ្ទវោហារេន ពុទ្ធិបរិកប្បិតភេទវចនិច្ឆាយ ចិត្តសន្តានតោ អញ្ញំ វិយ តំសមង្គិំ កត្វា វុត្តំ ‘‘ចិត្តសន្តានេន តំសមង្គិនោ’’តិ. សវនកិរិយាវិសយោបិ សោតព្ពធម្មោ សវនកិរិយាវសេន បវត្តចិត្តសន្តានស្ស ឥធ បរមត្ថតោ កត្តុភាវតោ, សវនវសេន ចិត្តប្បវត្តិយា ឯវ វា សវនកិរិយាភាវតោ តំកិរិយាកត្តុ ច វិសយោ ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘តំសមង្គិនោ កត្តុ វិសយេ’’តិ. សុតាការស្ស ច ថេរស្ស សម្មានិច្ឆិតភាវតោ អាហ ‘‘គហណសន្និដ្ឋាន’’ន្តិ, ឯតេន វា អវធារណត្ថំ ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា អយំ អត្ថយោជនា កតាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

បុព្ពេ សុតានំ នានាវិហិតានំ សុត្តសង្ខាតានំ អត្ថព្យញ្ជនានំ ឧបធារិតរូបស្ស អាការស្ស និទស្សនស្ស អវធារណស្ស វា បកាសនសភាវោ ឯវំ-សទ្ទោតិ តទាការាទិឧបធារណស្ស បុគ្គលបញ្ញត្តិយា ឧបាទានភូតធម្មប្បពន្ធព្យាបារតាយ វុត្តំ ‘‘ឯវន្តិ បុគ្គលកិច្ចនិទ្ទេសោ’’តិ. សវនកិរិយា បន បុគ្គលវាទិនោបិ វិញ្ញាណនិរបេក្ខា នត្ថីតិ វិសេសតោ វិញ្ញាណព្យាបារោតិ អាហ ‘‘សុតន្តិ វិញ្ញាណកិច្ចនិទ្ទេសោ’’តិ. មេតិ សទ្ទប្បវត្តិយា ឯកន្តេនេវ សត្តវិសយត្តា, វិញ្ញាណកិច្ចស្ស ច តត្ថេវ សមោទហិតព្ពតោ ‘‘មេតិ ឧភយកិច្ចយុត្តបុគ្គលនិទ្ទេសោ’’តិ វុត្តំ. អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិវិជ្ជមានបញ្ញត្តិសភាវា យថាក្កមំ ឯវំ-សទ្ទ សុត-សទ្ទានំ អត្ថាតិ តេ តថារូបបញ្ញត្តិឧបាទានព្យាបារភាវេន ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឯវន្តិ បុគ្គលកិច្ចនិទ្ទេសោ. សុតន្តិ វិញ្ញាណកិច្ចនិទ្ទេសោ’’តិ. ឯត្ថ ច ករណកិរិយាកត្តុកម្មវិសេសប្បកាសនវសេន បុគ្គលព្យាបាវិសយបុគ្គលព្យាបារនិទស្សនវសេន គហណាការគាហកតព្ពិសយវិសេសនិទ្ទេសវសេន កត្តុករណ ព្យាបារកត្តុនិទ្ទេសវសេន ច ទុតិយាទយោ ចតស្សោ អត្ថយោជនា ទស្សិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

សព្ពស្សាបិ សទ្ទាធិគមនីយស្ស អត្ថស្ស បញ្ញត្តិមុខេនេវ បដិបជ្ជិតព្ពត្តា, សព្ពបញ្ញត្តីនញ្ច វិជ្ជមានាទិវសេន ឆសុ បញ្ញត្តិភេទេសុ អន្តោគធត្តា តេសុ ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទីនំ បញ្ញត្តីនំ សរូបំ និទ្ធារេន្តោ អាហ ‘‘ឯវន្តិ ច មេតិ ចា’’តិអាទិ. តត្ថ ឯវន្តិ ច មេតិ ច វុច្ចមានស្ស អត្ថស្ស អាការាទិនោ, ធម្មានញ្ច អសល្លក្ខណភាវតោ អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិភាវោតិ អាហ ‘‘សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថវសេន អវិជ្ជមានបញ្ញត្តី’’តិ. តត្ថ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថវសេនាតិ ភូតត្ថឧត្តមត្ថវសេន. ឥទំ វុត្តំ ហោតិយោ មាយាមរីចិអាទយោ វិយ អភូតត្ថោ, អនុស្សវាទីហិ គហេតព្ពោ វិយ អនុត្តមត្ថោ ច ន ហោតិ, សោ រូបសទ្ទាទិសភាវោ រុប្បនានុភវនាទិសភាវោ វា អត្ថោ ‘‘សច្ចិកដ្ឋោ, បរមត្ថ ចា’’តិ វុច្ចតិ, ន តថា ឯវំ មេតិ បទានមត្ថោតិ, ឯតមេវត្ថំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘កិញ្ហេត្ថ ត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. សុតន្តិ បន សទ្ទាយតនំ សន្ធាយាហ ‘‘វិជ្ជមានបញ្ញត្តី’’តិ. តេនេវ ហិ ‘‘យញ្ហិ តមេត្ថ សោតេន ឧបលទ្ធ’’ន្តិ វុត្តំ, ‘‘សោតទ្វារានុសារេន ឧបលទ្ធ’’ន្តិ បន វុត្តេ អត្ថព្យញ្ជនាទិសព្ពំ លព្ភតិ. តំ តំ ឧបាទាយ វត្តព្ពតោតិ សោតបថំ អាគតេ ធម្មេ ឧបាទាយ តេសំ ឧបធារិតាការាទិនោ បច្ចាមសនវសេន ‘‘ឯវ’’ន្តិ, សសន្តតិបរិយាបន្នេ ខន្ធេ ឧបាទាយ ‘‘មេ’’តិ វត្តព្ពត្តាតិ អត្ថោ. ទិដ្ឋាទិសភាវរហិតេ សទ្ទាយតនេ បវត្តមានោបិ សុតវោហារោ ‘‘ទុតិយំ តតិយ’’ន្តិអាទិកោ វិយ បឋមាទីនិ ទិដ្ឋមុតវិញ្ញាតេ អបេក្ខិត្វា បវត្តោតិ អាហ ‘‘ទិដ្ឋាទីនិ ឧបនិធាយ វត្តព្ពតោ’’តិ. អសុតំ ន ហោតីតិ ហិ ‘‘សុត’’ន្តិ បកាសិតោ យមត្ថោតិ.

អត្តនា បដិវិទ្ធា សុត្តស្ស បការវិសេសា ‘‘ឯវ’’ន្តិ ថេរេន បច្ចាមដ្ឋាតិ អាហ ‘‘អសម្មោហំ ទីបេតី’’តិ. ‘‘នានប្បការបដិវេធសមត្ថោ ហោតី’’តិ ឯតេន វក្ខមានស្ស សុត្តស្ស នានប្បការតំ ទុប្បដិវិជ្ឈតញ្ច ទស្សេតិ. ‘‘សុតស្ស អសម្មោសំ ទីបេតី’’តិ សុតាការស្ស យាថាវតោ ទស្សិយមានត្តា វុត្តំ. អសម្មោហេនាតិ សម្មោហាភាវេន, បញ្ញាយ ឯវ វា សវនកាលសម្ភូតាយ តទុត្តរកាលបញ្ញាសិទ្ធិ, ឯវំ អសម្មោសេនាតិ ឯត្ថាបិ វត្តព្ពំ. ព្យញ្ជនានំ បដិវិជ្ឈិតព្ពោ អាការោ នាតិគម្ភីរោ, យថាសុតធារណមេវ តត្ថ ករណីយន្តិ សតិយា ព្យាបារោ អធិកោ, បញ្ញា តត្ថ គុណីភូតាតិ វុត្តំ ‘‘បញ្ញាបុព្ពង្គមាយា’’តិអាទិ បញ្ញាយ បុព្ពង្គមាតិ កត្វា. បុព្ពង្គមតា ចេត្ថ បធានភាវោ ‘‘មនោបុព្ពង្គមា’’តិអាទីសុ វិយ, បុព្ពង្គមតាយ វា ចក្ខុវិញ្ញាណាទីសុ អាវជ្ជនាទីនំ វិយ អប្បធានត្តេ បញ្ញា បុព្ពង្គមា ឯតិស្សាតិ អយម្បិ អត្ថោ យុជ្ជតិ, ឯវំ ‘‘សតិបុព្ពង្គមាយា’’តិ ឯត្ថាបិ វុត្តនយានុសារេន យថាសម្ភវមត្ថោ វេទិតព្ពោ. អត្ថព្យញ្ជនសម្បន្នស្សាតិ អត្ថព្យញ្ជនបរិបុណ្ណស្ស, សង្កាសនបកាសនវិវរណវិភជនឧត្តានីករណបញ្ញត្តិវសេន ឆហិ អត្ថបទេហិ, អក្ខរបទព្យញ្ជនាការនិរុត្តិនិទ្ទេសវសេន ឆហិ ព្យញ្ជនបទេហិ ច សមន្នាគតស្សាតិ វា អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

យោនិសោមនសិការំ ទីបេតីតិ ឯវំ-សទ្ទេន វុច្ចមានានំ អាការនិទស្សនាវធារណត្ថានំ អវិបរីតសទ្ធម្មវិសយត្តាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘អវិក្ខេបំ ទីបេតី’’តិ ‘‘ព្រហ្មជាលំ កត្ថ ភាសិត’’ន្តិអាទិ បុច្ឆាវសេន បករណប្បត្តស្ស វក្ខមានស្ស សុត្តស្ស សវនំ សមាធានមន្តរេន ន សម្ភវតីតិ កត្វា វុត្តំ. ‘‘វិក្ខិត្តចិត្តស្សា’’តិអាទិ តស្សេវត្ថស្ស សមត្ថនវសេន វុត្តំ. សព្ពសម្បត្តិយាតិ អត្ថព្យញ្ជនទេសកបយោជនាទិសម្បត្តិយា. អវិបរីតសទ្ធម្មវិសយេហិ វិយ អាការនិទស្សនាវធារណត្ថេហិ យោនិសោមនសិការស្ស, សទ្ធម្មស្សវនេន វិយ ច អវិក្ខេបស្ស យថា យោនិសោមនសិការេន ផលភូតេន អត្តសម្មាបណិធិបុព្ពេកតបុញ្ញតានំ សិទ្ធិ វុត្តា តទវិនាភាវតោ, ឯវំ អវិក្ខេបេន ផលភូតេន ការណភូតានំ សទ្ធម្មស្សវនសប្បុរិសូបនិស្សយានំ សិទ្ធិ ទស្សេតព្ពា សិយា អស្សុតវតោ, សប្បុរិសូបនិស្សយរហិតស្ស ច តទភាវតោ.

‘‘ន ហិ វិក្ខិត្តចិត្តោ’’តិអាទិនា សមត្ថនវចនេន បន អវិក្ខេបេន ការណភូតេន សប្បុរិសូបនិស្សយេន ច ផលភូតស្ស សទ្ធម្មស្សវនស្ស សិទ្ធិ ទស្សិតា. អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ យុត្តោ សិយាសទ្ធម្មស្សវនសប្បុរិសូបនិស្សយា ន ឯកន្តេន អវិក្ខេបស្ស ការណំ ពាហិរង្គត្តា, អវិក្ខេបោ បន សប្បុរិសូបនិស្សយោ វិយ សទ្ធម្មស្សវនស្ស ឯកន្តការណន្តិ. ឯវម្បិ អវិក្ខេបេន សប្បុរិសូបនិស្សយសិទ្ធិជោតនា ន សមត្ថិតាវ, នោ ន សមត្ថិតា វិក្ខិត្តចិត្តានំ សប្បុរិសបយិរុបាសនាភាវស្ស អត្ថសិទ្ធត្តា. ឯត្ថ ច បុរិមំ ផលេន ការណស្ស សិទ្ធិទស្សនំ នទីបូរេន វិយ ឧបរិ វុដ្ឋិសព្ភាវស្ស, ទុតិយំ ការណេន ផលស្ស សិទ្ធិទស្សនំ ទដ្ឋព្ពំ ឯកន្តេន វស្សិនា វិយ មេឃវុដ្ឋានេន វុដ្ឋិប្បវត្តិយា.

ភគវតោ វចនស្ស អត្ថព្យញ្ជនបភេទបរិច្ឆេទវសេន សកលសាសនសម្បត្តិឱគាហនាការោ និរវសេសបរហិតបារិបូរិការណន្តិ វុត្តំ ‘‘ឯវំ ភទ្ទកោ អាការោ’’តិ. យស្មា ន ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. បច្ឆិមចក្កទ្វយសម្បត្តិន្តិ អត្តសម្មាបណិធិបុព្ពេកតបុញ្ញតាសង្ខាតំ គុណទ្វយំ. អបរាបរំ វុត្តិយា ចេត្ថ ចក្កភាវោ, ចរន្តិ ឯតេហិ សត្តា សម្បត្តិភវេសូតិ វា. យេ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ចត្តារិមានិ ភិក្ខវេ ចក្កានិ, យេហិ សមន្នាគតានំ ទេវមនុស្សានំ ចតុចក្កំ វត្តតី’’តិអាទិ. បុរិមបច្ឆិមភាវោ ចេត្ថ ទេសនាក្កមវសេន ទដ្ឋព្ពោ. បច្ឆិមចក្កទ្វយសិទ្ធិយាតិ បច្ឆិមចក្កទ្វយស្ស អត្ថិតាយ. សម្មាបណិហិតត្តោ បុព្ពេ ច កតបុញ្ញោ សុទ្ធាសយោ ហោតិ តទសុទ្ធិហេតូនំ កិលេសានំ ទូរីភាវតោតិ អាហ ‘‘អាសយសុទ្ធិ សិទ្ធា ហោតី’’តិ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘សម្មាបណិហិតំ ចិត្តំ, សេយ្យសោ នំ តតោ ករេ’’តិ, ‘‘កតបុញ្ញោសិ ត្វំ អានន្ទ, បធានំ អនុយុញ្ជ ខិប្បំ ហោហិសិ អនាសវោតិ ច. តេនេវាហ ‘‘អាសយសុទ្ធិយា អធិគមព្យត្តិសិទ្ធី’’តិ. បយោគសុទ្ធិយាតិ យោនិសោមនសិការបុព្ពង្គមស្ស ធម្មស្សវនបយោគស្ស វិសទភាវេន. តថា ចាហ ‘‘អាគមព្យត្តិសិទ្ធី’’តិ. សព្ពស្ស វា កាយវចីបយោគស្ស និទ្ទោសភាវេន. បរិសុទ្ធកាយវចីបយោគោ ហិ វិប្បដិសារាភាវតោ អវិក្ខិត្តចិត្តោ បរិយត្តិយំ វិសារទោ ហោតីតិ.

‘‘នានប្បការបដិវេធទីបកេនា’’តិអាទិនា អត្ថព្យញ្ជនេសុ ថេរស្ស ឯវំ-សទ្ទ សុត-សទ្ទានំ អសម្មោហាសម្មោសទីបនតោ ចតុបដិសម្ភិទាវសេន អត្ថយោជនំ ទស្សេតិ. តត្ថ ‘‘សោតព្ពប្បភេទបដិវេធទីបកេនា’’តិ ឯតេន អយំ សុត-សទ្ទោ ឯវំ-សទ្ទសន្និធានតោ, វក្ខមានាបេក្ខាយ វា សាមញ្ញេនេវ សោតព្ពធម្មវិសេសំ អាមសតីតិ ទស្សេតិ. មនោទិដ្ឋិករណាបរិយត្តិធម្មានំ អនុបេក្ខនសុប្បដិវេធា វិសេសតោ មនសិការបដិពទ្ធាតិ តេ វុត្តនយេន យោនិសោមនសិការទីបកេន ឯវំ-សទ្ទេន យោជេត្វា, សវនធារណវចីបរិចយា បរិយត្តិធម្មានំ វិសេសេន សោតាវធានបដិពទ្ធាតិ តេ អវិក្ខេបទីបកេន សុត-សទ្ទេន យោជេត្វា ទស្សេន្តោ សាសនសម្បត្តិយា ធម្មស្សវនេ ឧស្សាហំ ជនេតិ. តត្ថ ធម្មាតិ បរិយត្តិធម្មា. មនសានុបេក្ខិតាតិ ‘‘ឥធ សីលំ កថិតំ, ឥធ សមាធិ, ឥធ បញ្ញា, ឯត្តកា ឯត្ថ អនុសន្ធិយោ’’តិអាទិនា នយេន មនសា អនុបេក្ខិតា. ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធាតិ និជ្ឈានក្ខន្តិភូតាយ, ញាតបរិញ្ញាសង្ខាតាយ វា ទិដ្ឋិយា តត្ថ តត្ថ វុត្តរូបារូបធម្មេ ‘‘ឥតិ រូបំ, ឯត្តកំ រូប’’ន្តិអាទិនា សុដ្ឋុ វវត្ថបេត្វា បដិវិទ្ធា.

‘‘សកលេន វចនេនា’’តិ បុព្ពេ តីហិ បទេហិ វិសុំ វិសុំ យោជិតត្តា វុត្តំ. អសប្បុរិសភូមិន្តិ អកតញ្ញុតំ ‘‘ឥធេកច្ចោ បាបភិក្ខុ តថាគតប្បវេទិតំ ធម្មវិនយំ បរិយាបុណិត្វា អត្តនោ ទហតី’’តិ ឯវំ វុត្តំ អនរិយវោហារាវត្ថំ. សា ឯវ អនរិយវោហារាវត្ថា អសទ្ធម្មោ. ននុ ច អានន្ទត្ថេរស្ស ‘‘មមេទំ វចន’’ន្តិ អធិមានស្ស, មហាកស្សបត្ថេរាទីនញ្ច តទាសង្កាយ អភាវតោ អសប្បុរិសភូមិសមតិក្កមាទិវចនំ និរត្ថកំ តិ? នយិទំ ឯវំ ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិ វទន្តេន អយម្បិ អត្ថោ វិភាវិតោតិ ទស្សនតោ. កេចិ បន ‘‘ទេវតានំ បរិវិតក្កាបេក្ខំ តថាវចនន្តិ ឯទិសី ចោទនា អនវកាសា’’តិ វទន្តិ. តស្មិំ កិរ ខណេ ឯកច្ចានំ ទេវតានំ ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ ‘‘តថាគតោ ច បរិនិព្ពុតោ, អយញ្ច អាយស្មា ទេសនាកុសលោ, ឥទានិ ធម្មំ ទេសេតិ, សក្យកុលប្បសុតោ តថាគតស្ស ភាតា ចូឡបិតុបុត្តោ, កិំ នុ ខោ សយំ សច្ឆិកត ធម្មំ ទេសេតិ, ឧទាហុ ភគវតោយេវ វចនំ យថាសុត’’ន្តិ. ឯវំ តទាសង្កិតប្បការតោ អសប្បុរិសភូមិសមោក្កមាទិតោ អតិក្កមាទិ វិភាវិតន្តិ. អត្តនោ អទហន្តោតិ ‘‘មមេត’’ន្តិ អត្តនិ អដ្ឋបេន្តោ. អប្បេតីតិ និទស្សេតិ. ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថេសុ យថារហំ សត្តេ នេតីតិ នេត្តិ, ធម្មោយេវ នេត្តិ ធម្មនេត្តិ.

ទឡ្ហតរនិវិដ្ឋា វិចិកិច្ឆា កង្ខា. នាតិសំសប្បនំ មតិភេទមត្តំ វិមតិ. អស្សទ្ធិយំ វិនាសេតិ ភគវតោ ទេសិតត្តា, សម្មុខា ចស្ស បដិគ្គហិតត្តា, ខលិតទុរុត្តាទិគ្គហណទោសាភាវតោ ច. ឯត្ថ ច បឋមាទយោ តិស្សោ អត្ថយោជនា អាការាទិអត្ថេសុ អគ្គហិតវិសេសមេវ ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា ទស្សិតា, តតោ បរា តិស្សោ អាការត្ថមេវ ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា វិភាវិតា. បច្ឆិមា បន តិស្សោ យថាក្កមំ អាការត្ថំ និទស្សនត្ថំ អវធារណត្ថញ្ច ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា យោជិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឯក-សទ្ទោ អញ្ញសេដ្ឋាសហាយសង្ខ្យទីសុ ទិស្សតិ. តថាហេស ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ច, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញន្តិ ឥត្ថេកេ អភិវទន្តី’’តិអាទីសុ អញ្ញត្ថេ ទិស្សតិ, ‘‘ចេតសោ ឯកោទិភាវ’’ន្តិអាទីសុ សេដ្ឋត្ថេ, ‘‘ឯកោ វូបកដ្ឋោ’’តិអាទីសុ អសហាយេ, ‘‘ឯកោវ ខោ ភិក្ខវេ ខណោ ច សមយោ ច ព្រហ្មចរិយវាសាយា’’តិអាទីសុ សង្ខ្យយំ, ឥធាបិ សង្ខ្យយន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឯកន្តិ គណនបរិច្ឆេទនិទ្ទេសោ’’តិ. កាលញ្ច សមយញ្ចាតិ យុត្តកាលញ្ច បច្ចយសាមគ្គិញ្ច. ខណោតិ ឱកាសោ. តថាគតុប្បាទាទិកោ ហិ មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស ឱកាសោ តប្បច្ចយបដិលាភហេតុត្តា. ខណោ ឯវ ច សមយោ. យោ ‘‘ខណោ’’តិ ច ‘‘សមយោ’’តិ ច វុច្ចតិ, សោ ឯកោ វាតិ ហិ អត្ថោ. មហាសមយោតិ មហាសមូហោ. សមយោបិ ខោតិ សិក្ខាបទបូរណស្ស ហេតុបិ. សមយប្បវាទកេតិ ទិដ្ឋិប្បវាទកេ. តត្ថ ហិ និសិន្នា តិត្ថិយា អត្តនោ អត្តនោ សមយំ បវទន្តីតិ. អត្ថាភិសមយាតិ ហិតបដិលាភា. អភិសមេតព្ពោតិ អភិសមយោ, អភិសមយោ អត្ថោតិ អភិសមយដ្ឋោតិ បីឡន អាទីនិ អភិសមេតព្ពភាវេន ឯកីភាវំ ឧបនេត្វា វុត្តានិ. អភិសមយស្ស វា បដិវេធស្ស វិសយភូតភាវោ អភិសមយដ្ឋោតិ តានេវ តថា ឯកត្តេន វុត្តានិ. តត្ថ បីឡនំ ទុក្ខសច្ចស្ស តំ សមង្គីនោ ហិំសនំ អវិប្ផារិកតាករណំ. សន្តាបោទុក្ខទុក្ខតាទិវសេន សន្តាបនំ បរិទហណំ.

តត្ថ សហការីការណំ សន្និជ្ឈ សមេតិ សមវេតីតិ សមយោ, សមវាយោ. សមេតិ សមាគច្ឆតិ មគ្គព្រហ្មចរិយមេត្ថ តទាធារបុគ្គលេហីតិ សមយោ, ខណោ. សមេតិ ឯត្ថ, ឯតេនវ សំគច្ឆតិ សត្តោ, សភាវធម្មោ វា សហជាតាទីហិ, ឧប្បាទាទីហិ វាតិ សមយោ, កាលោ. ធម្មប្បវត្តិមត្តតាយ អត្ថតោ អភូតោបិ ហិ កាលោ ធម្មប្បវត្តិយា អធិករណំ, ករណំ វិយ ច កប្បនាមត្តសិទ្ធេន រូបេន វោហរីយតីតិ. សមំ, សហ វា អវយវានំ អយនំ បវត្តិ អវដ្ឋានន្តិ សមយោ, សមូហោ, យថា ‘‘សមុទាយោ’’តិ. អវយវសហាវដ្ឋានមេវ ហិ សមូហោតិ. អវសេសបច្ចយានំ សមាគមេ ឯតិ ផលំ ឯតស្មា ឧប្បជ្ជតិ បវត្តតិ ចាតិ សមយោ, ហេតុ យថា ‘‘សមុទយោ’’តិ. សមេតិ សំយោជនភាវតោ សម្ពន្ធោ ឯតិ អត្តនោ វិសយេ បវត្តតិ, ទឡ្ហគ្គហណភាវតោ វា សំយុត្តា អយន្តិ បវត្តន្តិ សត្តា យថាភិនិវេសំ ឯតេនាតិ សមយោ, ទិដ្ឋិ. ទិដ្ឋិសំយោជនេន ហិ សត្តា អតិវិយ ពជ្ឈន្តីតិ. សមិតិ សង្គតិ សមោធានន្តិ សមយោ, បដិលាភោ. សមស្ស យានំ, សម្មា វា យានំ អបគមោតិ សមយោ, បហានំ. អភិមុខំ ញាណេន ឯតព្ពោ អភិសមេតព្ពោតិ អភិសមយោ, ធម្មានំ អវិបរីតោ សភាវោ. អភិមុខភាវេន សម្មា ឯតិ គច្ឆតិ ពុជ្ឈតីតិ អភិសមយោ, ធម្មានំ យថាភូតសភាវាវពោធោ. ឯវំ តស្មិំ តស្មិំ អត្ថេ សមយ-សទ្ទស្ស បវត្តិ វេទិតព្ពា. សមយ-សទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារេ អភិសមយ-សទ្ទស្ស ឧទាហរណំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. អស្សាតិ សមយ-សទ្ទស្ស. កាលោ អត្ថោ សមវាយាទីនំ អត្ថានំ ឥធ អសម្ភវតោ ទេសទេសកបរិសានំ វិយ សុត្តស្ស និទានភាវេន កាលស្ស អបទិសិតព្ពតោ ច.

កស្មា បនេត្ថ អនិយាមិតវសេនេវ កាលោ និទ្ទិដ្ឋោ, ន ឧតុសំវច្ឆរាទិវសេន និយមេត្វាតិ អាហ ‘‘តត្ថ កិញ្ចាបី’’តិអាទិ. ឧតុសំវច្ឆរាទិវសេន និយមំ អកត្វា សមយ-សទ្ទស្ស វចនេ អយម្បិ គុណោ លទ្ធោ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យេ វា ឥមេ’’តិអាទិមាហ. សាមញ្ញជោតនា ហិ វិសេសេ អវតិដ្ឋតីតិ. តត្ថ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារសមយោ ទេវសិកំ ឈានសមាបត្តីហិ វីតិនាមនកាលោ, វិសេសតោ សត្តសត្តាហានិ. បកាសាតិ ទសសហស្សិលោកធាតុយា បកម្បនឱភាសបាតុភាវាទីហិ បាកដា. យថាវុត្តប្បភេទេសុយេវ សមយេសុ ឯកទេសំ បការន្តរេហិ សង្គហេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘យោ ចាយ’’ន្តិអាទិមាហ. តថា ហិ ញាណកិច្ចសមយោ អត្តហិតបដិបត្តិសមយោ ច អភិសម្ពោធិសមយោ. អរិយតុណ្ហិភាវសមយោ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារសមយោ. ករុណាកិច្ចបរហិតបដិបត្តិធម្មិកថាសមយោ ទេសនាសមយេវ.

ករណវចនេន និទ្ទេសោ កតោ យថាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ អភិធម្មវិនយេសុ. តថាតិ ភុម្មករណេហិ. អធិករណត្ថ អាធារត្ថោ. ភាវោ នាម កិរិយា, កិរិយាយ កិរិយន្តរលក្ខណំ ភាវេនភាវលក្ខណំ. តត្ថ យថា កាលោ សភាវធម្មបរិច្ឆិន្នោ សយំ បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានោបិ អាធារភាវេន បញ្ញាតោ តង្ខណប្បវត្តានំ តតោ បុព្ពេ បរតោ ច អភាវតោ ‘‘បុព្ពណ្ហេ ជាតោ, សាយន្ហេ គច្ឆតី’’តិ, ច អាទីសុ, សមូហោ ច អវយវវិនិមុត្តោ អវិជ្ជមានោបិ កប្បនាមត្តសិទ្ធោ អវយវានំ អាធារភាវេន បញ្ញាបីយតិ ‘‘រុក្ខេ សាខា, យវរាសិយំ សម្ភូតោ’’តិអាទីសុ, ឯវំ ឥធាបីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អធិករណញ្ហិ…បេ… ធម្មាន’’ន្តិ. យស្មិំ កាលេ, ធម្មបុញ្ជេ វា កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ, តស្មិំយេវ កាលេ, ធម្មបុញ្ជេ ច ផស្សាទយោបិ ហោន្តីតិ អយញ្ហិ តត្ថ អត្ថោ. យថា ច គាវីសុ ទុយ្ហមានាសុ គតោ, ទុទ្ធាសុ អាគតោតិ ទោហនកិរិយាយ គមនកិរិយា លក្ខីយតិ, ឯវំ ឥធាបិ ‘‘យស្មិំ សមយេ, តស្មិំ សមយេ’’តិ ច វុត្តេ សតីតិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយមានោ ឯវ ហោតិ បទត្ថស្ស សត្តាវិរហាភវតោតិ សមយស្ស សត្តាកិរិយាយ ចិត្តស្ស ឧប្បាទកិរិយា, ផស្សាទីនំ ភវនកិរិយា ច លក្ខីយតិ. យស្មិំ សមយេតិ យស្មិំ នវមេ ខណេ, យោនិសោមនសិការាទិហេតុម្ហិ, បច្ចយសមវាយេ វា សតិ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ, តស្មិំយេវ ខណេ, ហេតុម្ហិ, បច្ចយសមវាយេ ច សតិ ផស្សាទយោបិ ហោន្តីតិ ឧភយត្ថ សមយ-សទ្ទេ ភុម្មនិទ្ទេសោ កតោ លក្ខណភូតភាវយុត្តោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ខណ…បេ… លក្ខីយតី’’តិ.

ហេតុអត្ថោ ករណត្ថោ ច សម្ភវតិ ‘‘អន្នេន វសតិ, អជ្ឈេនេន វសតិ, ផរសុនា ឆិន្ទតិ, កុទាលេន ខណតី’’តិអាទីសុ វិយ. វីតិក្កមញ្ហិ សុត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ សន្និបាតាបេត្វា ឱតិណ្ណវត្ថុកំ បុគ្គលំ បដិបុច្ឆិត្វា, វិគរហិត្វា ច តំ តំ វត្ថុំ ឱតិណ្ណកាលំ អនតិក្កមិត្វា តេនេវ កាលេន សិក្ខាបទានិ បញ្ញបេន្តោ ភគវា វិហរតិ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិហេតុញ្ច អបេក្ខមានោ តតិយបារាជិកាទីសុ វិយាតិ.

អច្ចន្តមេវ អារម្ភតោ បដ្ឋាយ យាវ ទេសនានិដ្ឋានំ បរហិតបដិបត្តិសង្ខាតេន ករុណាវិហារេន. តទត្ថជោតនត្ថន្តិ អច្ចន្តសំយោគត្ថជោតនត្ថំ. ឧបយោគវចននិទ្ទេសោ កតោ យថា ‘‘មាសំ អជ្ឈេតី’’តិ.

បោរាណាតិ អដ្ឋកថាចរិយា. អភិលាបមត្តភេទោតិ វចនមត្តេន វិសេសោ. តេន សុត្តវិនយេសុ វិភត្តិព្យតយោ កតោតិ ទស្សេតិ.

សេដ្ឋន្តិ សេដ្ឋវាចកំ វចនំ សេដ្ឋន្តិ វុត្តំ សេដ្ឋគុណសហចរណតោ. តថា ឧត្តមន្តិ ឯត្ថាបិ. គារវយុត្តោតិ គរុភាវយុត្តោ គរុគុណយោគតោ, គរុករណារហតាយ វា គារវយុត្តោ.

វុត្តោយេវ ន បន ឥធ វត្តព្ពោ វិសុទ្ធិមគ្គស្ស ឥមិស្សា អដ្ឋកថាយ ឯកទេសភាវតោតិ អធិប្បាយោ.

អបិច ភគេ វនិ, វមីតិ វា ភគវា, ភគេ សីលាទិគុណេ វនិ ភជិ សេវិ, តេ វា វិនេយ្យសន្តានេសុ ‘‘កថំ នុ ខោ ឧប្បជ្ជេយ្យុ’’ន្តិ វនិ យាចិ បត្ថយីតិ ភគវា, ភគំ វា សិរិំ, ឥស្សរិយំ, យសញ្ច វមិ ខេលបិណ្ឌំ វិយ ឆឌ្ឌយីតិ ភគវា. តថា ហិ ភគវា ហត្ថគតំ សិរិំ, ចតុទ្ទីបិស្សរិយំ, ចក្កវត្តិសម្បត្តិសន្និស្សយញ្ច សត្តរតនសមុជ្ជលំ យសំ អនបេក្ខោ បរិច្ចជីតិ. អថ វា ភានិ នាម នក្ខត្តានិ, តេហិ សមំ គច្ឆន្តិ បវត្តន្តីតិ ភគា, សិនេរុយុគន្ធរាទិគតា ភាជនលោកសោភា. តេ ភគវា វមិ តប្បដិពទ្ធឆន្ទរាគប្បហានេន បជហតីតិ ឯវម្បិ ភគេ វមីតិ ភគវា.

‘‘ធម្មសរីរំ បច្ចក្ខំ ករោតី’’តិ ‘‘យោ វោ អានន្ទ មយា ធម្មោ ច វិនយោ ច ទេសិតោ បញ្ញត្តោ, សោ វោ មមច្ចយេន សត្ថា’’តិ វចនតោ ធម្មស្ស សត្ថុភាវបរិយាយោ វិជ្ជតីតិ កត្វា វុត្តំ.

វជិរសង្ឃាតសមានកាយោ បរេហិ អភេជ្ជសរីរត្តា. ន ហិ ភគវតោ រូបកាយេ កេនចិ អន្តរាយោ សក្កា កាតុន្តិ. ទេសនាសម្បត្តិំ និទ្ទិសតិ វក្ខមានស្ស សកលសុត្តស្ស ‘‘ឯវ’’ន្តិ និទ្ទិសនតោ. សាវកសម្បត្តិំ និទ្ទិសតិ បដិសម្ភិទាប្បត្តេន បញ្ចសុ ឋានេសុ ភគវតា ឯតទគ្គេ ឋបិតេន មយា មហាសាវកេន សុតំ, តញ្ច ខោ មយាវ សុតំ, ន អនុស្សវិតំ, ន បរម្បរាភតន្តិ ឥមស្សត្ថស្ស ទីបនតោ. កាលសម្បត្តិំ និទ្ទិសតិ ‘‘ភគវា’’តិ បទស្ស សន្និធានេ បយុត្តស្ស សមយ-សទ្ទស្ស កាលស្ស ពុទ្ធុប្បាទបដិមណ្ឌិតភាវទីបនតោ. ពុទ្ធុប្បាទបរមា ហិ កាលសម្បទា. តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘កប្បកសាយេ កលិយុគេ, ពុទ្ធុប្បាទោ អហោ មហច្ឆរិយំ;

ហុតាវហមជ្ឈេ ជាតំ, សមុទិតមករន្ទមរវិន្ទ’’ន្តិ.

ភគវាតិ ទេសកសម្បត្តិំ និទ្ទិសតិ គុណវិសិដ្ឋសត្តុត្តមគារវាធិវចនតោ.

វិជ្ជន្តរិកាយាតិ វិជ្ជុនិច្ឆរណក្ខណេ. អន្តរតោតិ ហទយេ. អន្តរាតិ អារព្ភ និប្ផត្តីនំ វេមជ្ឈេ. អន្តរិកាយាតិ អន្តរាឡេ. ឯត្ថ ច ‘‘តទន្តរំ កោ ជានេយ្យ, ឯតេសំ អន្តរា កប្បា, គណនាតោ អសង្ខិយា, អន្តរន្តរា កថំ ឱបាតេតី’’តិ ច អាទីសុ វិយ ការណវេមជ្ឈេសុ វត្តមានា អន្តរា-សទ្ទា ឯវ ឧទាហរិតព្ពា សិយុំ, ន បន ចិត្តខណវិវរេសុ វត្តមានា អន្តរន្តរិកា-សទ្ទា. អន្តរា-សទ្ទស្ស ហិ អយំ អត្ថុទ្ធារោតិ. អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ សិយា – យេសុ អត្ថេសុ អន្តរា-សទ្ទោ វត្តតិ, តេសុ អន្តរសទ្ទោបិ វត្តតីតិ សមានត្ថត្តា អន្តរា-សទ្ទត្ថេ វត្តមានោ អន្តរ-សទ្ទោ ឧទាហដោ, អន្តរា-សទ្ទោ ឯវ វា ‘‘យស្សន្តរតោ’’តិ ឯត្ថ គាថាសុខត្ថំ រស្សំ កត្វា វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ. អន្តរា-សទ្ទោ ឯវ បន ឥក-សទ្ទេន បទំ វឌ្ឍេត្វា ‘‘អន្តរិកា’’តិ វុត្តោតិ ឯវមេត្ថ ឧទាហរណោទាហរិតព្ពានំ វិរោធាភាវោ ទដ្ឋព្ពោ. អយោជិយមានេ ឧបយោគវចនំ ន បាបុណាតិ សាមិវចនស្ស បសង្គេ អន្តរា-សទ្ទយោគេន ឧបយោគវចនស្ស ឥច្ឆិតត្តា. តេនេវាហ ‘‘អន្តរាសទ្ទេន យុត្តត្តា ឧបយោគវចនំ កត’’ន្តិ.

‘‘និយតោ សម្ពោធិបរាយណោ, អដ្ឋានមេតំ ភិក្ខវេ អនវកាសោ, យំ ទិដ្ឋិសម្បន្នោ បុគ្គលោ សញ្ចិច្ច បាណំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ, ‘‘នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’ តិអាទិវចនតោ ទិដ្ឋិសីលានំ និយតសភាវត្តា សោតាបន្នាបិ អញ្ញមញ្ញំ ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេន សំហតា, បគេវ សកទាគាមិអាទយោ. ‘‘តថារូបាយ ទិដ្ឋិយា ទិដ្ឋិសាមញ្ញគតោ វិហរតិ, តថារូបេសុ សីលេសុ សីលសាមញ្ញគតោ វិហរតី’’តិ វចនតោ បុថុជ្ជនានម្បិ ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេន សំហតភាវោ លព្ភតិយេវ.

សុប្បិយោបិ ខោតិ ឯត្ថ ខោ-សទ្ទោ អវធារណត្ថោ ‘‘អស្សោសិ ខោ’’តិអាទីសុ វិយ. តេន អទ្ធានមគ្គបដិបន្នោ អហោសិយេវ, នាស្ស មគ្គបដិបត្តិយា កោចិ អន្តរាយោ អហោសីតិ អយមត្ថោ ទីបិតោ ហោតិ. តត្រាតិ វា កាលស្ស បដិនិទ្ទេសោ. សោបិ ហិ ‘‘ឯកំ សមយ’’ន្តិ បុព្ពេ អធិកតោ. យញ្ហិ សមយំ ភគវា អន្តរា រាជគហញ្ច នាឡន្ទញ្ច អទ្ធានមគ្គបដិបន្នោ, តស្មិំយេវ សមយេ សុប្បិយោបិ តំ មគ្គំ បដិបន្នោ អវណ្ណំ ភាសតិ, ព្រហ្មទត្តោ ច វណ្ណំ ភាសតីតិ. បរិយាយតិ បរិវត្តតីតិ បរិយាយោ, វារោ. បរិយាយេតិ ទេសេតព្ពមត្ថំ បដិបាទេតីតិ បរិយាយោ, ទេសនា. បរិយាយតិ អត្តនោ ផលំ បរិគ្គហេត្វា បវត្តតីតិ បរិយាយោ, ការណន្តិ ឯវំ បរិយាយ-សទ្ទស្ស វារាទីសុ បវត្តិ វេទិតព្ពា. ការណេនាតិ ការណបតិរូបកេន. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘អការណមេវ ការណន្តិ វត្វា’’តិ. កស្មា បនេត្ថ ‘‘អវណ្ណំ ភាសតី’’តិ, ‘‘វណ្ណំ ភាសតី’’តិ ច វត្តមានកាលនិទ្ទេសោ កតោ, ននុ សង្គីតិកាលតោ សោ អវណ្ណវណ្ណានំ ភាសិតកាលោ អតីតោតិ? សច្ចមេតំ, ‘‘អទ្ធានមគ្គបដិបន្នោ ហោតី’’តិ ឯត្ថ ហោតិ-សទ្ទោ វិយ អតីតកាលត្ថោ ភាសតិ-សទ្ទោ ច ទដ្ឋព្ពោ. អថ វា យស្មិំ កាលេ តេហិ អវណ្ណោ វណ្ណោ ច ភាសីយតិ, តំ អបេក្ខិត្វា ឯវំ វុត្តំ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘តត្រាតិ កាលស្ស បដិនិទ្ទេសោ’’តិ ឥទញ្ច វចនំ សមត្ថិតំ ហោតិ.

អការណន្តិ អយុត្តិំ, អនុបបត្តិន្តិ អត្ថោ. ន ហិ អរសរូបតាទយោ ទោសា ភគវតិ សំវិជ្ជន្តិ, ធម្មសង្ឃានញ្ច ទុរក្ខាតទុប្បដិបន្នតាទយោតិ. អការណន្តិ វា យុត្តការណរហិតំ, បដិញ្ញាមត្តន្តិ អធិប្បាយោ. ឥមស្មិញ្ច អត្ថេ ការណន្តិ វត្វាតិ ការណំ វាតិ វត្វាតិ អត្ថោ. អរសរូបាទីនញ្ចេត្ថ ជាតិវុឌ្ឍេសុ អភិវាទនាទិសាមីចិកម្មាករណំ ការណំ, តថា ឧត្តរិមនុស្សធម្មាលមរិយញាណទស្សនាភាវស្ស សុន្ទរិកាមគុណាទិនវពោធោ, សំសារស្ស អាទិកោដិយា អបញ្ញាយនបដិញ្ញា, អព្យាកតវត្ថុព្យាករណន្តិ ឯវមាទយោ, តថា អសព្ពញ្ញុតាទីនំ កមាវពោធាទយោ យថារហំ និទ្ធារេតព្ពា. តថា តថាតិ ជាតិវុឌ្ឍានំ អនភិវាទនាទិអាការេន.

អវណ្ណំ ភាសមានោតិ អវណ្ណំភាសនហេតុ. ហេតុអត្ថោ ហិ អយំ មាន-សទ្ទោ. អនយព្យសនំ បាបុណិស្សតិ ឯកន្តមហាសាវជ្ជត្តា រតនត្តយោបវាទស្ស. តេនេវាហ –

‘‘យោ និន្ទិយំ បសំសតិ,

តំ វា និន្ទតិ យោ បសំសិយោ;

វិចិនាតិ មុខេន សោ កលិំ,

កលិនា តេន សុខំ ន វិន្ទតី’’តិ.

‘‘អម្ហាកំ អាចរិយោ’’តិអាទិនា ព្រហ្មទត្តស្ស សំវេគុប្បត្តិំ, អត្តនោ អាចរិយេ ការុញ្ញប្បវត្តិញ្ច ទស្សេត្វា កិញ្ចាបិ អន្តេវាសិនា អាចរិយស្ស អនុកូលេន ភវិតព្ពំ, អយំ បន បណ្ឌិតជាតិកត្តា ន ឯទិសេសុ តំ អនុវត្តតីតិ, ឥទានិ តស្ស កម្មស្សកតញ្ញាណប្បវត្តិំ ទស្សេន្តោ ‘‘អាចរិយេ ខោ បនា’’តិអាទិមាហ. វណ្ណំ ភាសិតុំ អារទ្ធោ ‘‘អបិនាមាយំ ឯត្តកេនាបិ រតនត្តយាវណ្ណតោ ឱរមេយ្យា’’តិ. វណ្ណីយតីតិ វណ្ណោ, គុណោ. វណ្ណនំ គុណសង្កិត្តនន្តិ វណ្ណោ, បសំសា. សំញ្ញូឡ្ហាតិ គន្ថិតា, និពន្ធិតាតិ អត្ថោ. អតិត្ថេន បក្ខន្ទោ ធម្មកថិកោតិ ន វត្តព្ពោ អបរិមាណគុណត្តា ពុទ្ធាទីនំ, និរវសេសានញ្ច តេសំ ឥធ បកាសនំ បាឡិសំវណ្ណនាយេវ សម្បជ្ជតីតិ. អនុស្សវាទីតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន អាការបរិវិតក្កទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិយោ សង្គណ្ហាតិ. អត្តនោ ថាមេន វណ្ណំ អភាសិ, ន បន ពុទ្ធាទីនំ គុណានុរូបន្តិ អធិប្បាយោ. អសង្ខ្យយ្យាបរិមិតប្បភេទា ហិ ពុទ្ធាទីនំ គុណា. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ពុទ្ធោបិ ពុទ្ធស្ស ភណេយ្យ វណ្ណំ,

កប្បម្បិ ចេ អញ្ញមភាសមានោ;

ខីយេថ កប្បោ ចិរទីឃមន្តរេ,

វណ្ណោ ន ខីយេថ តថាគតស្សា’’តិ.

ឥធាបិ វក្ខតិ ‘‘អប្បមត្តកំ ខោ បនេត’’ន្តិអាទិ.

ឥតិ ហ តេតិ ឯត្ថ ឥតីតិ វុត្តប្បការបរាមសនំ. ហ-ការោ និបាតមត្តន្តិ អាហ ‘‘ឯវំ តេ’’តិ.

ឥរិយាបថានុពន្ធនេន អនុពន្ធា ហោន្តិ, ន បន សម្មាបដិបត្តិអនុពន្ធនេនាតិ អធិប្បាយោ. តស្មិំ កាលេតិ យស្មិំ សំវច្ឆរេ ឧតុម្ហិ មាសេ បក្ខេ វា ភគវា តំ អទ្ធានមគ្គំ បដិបន្នោ, តស្មិំ កាលេ. តេនេវ ហិ កិរិយាវិច្ឆេទទស្សនវសេន ‘‘រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរតី’’តិ វត្តមានកាលនិទ្ទេសោ កតោ. សោតិ ឯវំ រាជគហេ វសមានោ ភគវា. តំ ទិវសន្តិ យំ ទិវសំ អទ្ធានមគ្គបដិបន្នោ, តំ ទិវសំ. តំ អទ្ធានំ បដិបន្នោ នាឡន្ទាយំ វេនេយ្យានំ វិវិធ ហិតសុខនិប្ផត្តិំ អាកង្ខមានោ ឥមិស្សា ច អដ្ឋុប្បត្តិយា តិវិធសីលាលង្កតំ នានាវិធកុហនលបនាទិមិច្ឆាជីវវិទ្ធំសនំ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិជាលវិនិវេឋនំ ទសសហស្សិលោកធាតុបកម្បនំ ព្រហ្មជាលសុត្តន្តំ ទេសេស្សាមីតិ. ឯត្តាវតា ‘‘កស្មា បន ភគវា តំ អទ្ធានំ បដិបន្នោ’’តិ ចោទនា វិសោធិតា ហោតិ. ‘‘កស្មា ច សុប្បិយោ អនុពន្ធោ’’តិ អយំ បន ចោទនា ‘‘ភគវតោ តំ មគ្គំ បដិបន្នភាវំ អជានន្តោ’’តិ ឯតេន វិសោធិតា ហោតិ. ន ហិ សោ ភគវន្តំ ទដ្ឋុមេវ ឥច្ឆតីតិ. តេនេវាហ ‘‘សចេ បន ជានេយ្យ, នានុពន្ធេយ្យា’’តិ.

នីលបីតលោហិតោទាតមញ្ជិដ្ឋបភស្សរវសេន ‘‘ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ. ‘‘សមន្តា អសីតិហត្ថប្បមាណេ’’តិ តាសំ រស្មីនំ បកតិយា បវត្តិដ្ឋានវសេន វុត្តំ. ‘‘តស្មិំ កិរ សមយេ’’តិ ច តស្មិំ អទ្ធានគមនសមយេ ពុទ្ធសិរិយា អនិគូហិតភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ន ហិ តទា តស្សា និគូហនេ បក្កុសាតិអភិគមនាទីសុ វិយ កិញ្ចិបិ ការណំ អត្ថីតិ. រតនាវេឡំ រតនវដំសកំ. ចីនបិដ្ឋចុណ្ណំ សិន្ធនចុណ្ណំ.

ព្យាមប្បភាបរិក្ខេបវិលាសិនី ច អស្ស ភគវតោ លក្ខណមាលាតិ មហាបុរិសលក្ខណានិ អញ្ញមញ្ញបដិពទ្ធត្តា ឯវមាហ. ទ្វត្តិំសាយ ចន្ទមណ្ឌលានំ មាលា កេនចិ គន្ថេត្វា ឋបិតា យទិ សិយាតិ បរិកប្បនវសេនាហ ‘‘គន្ថេត្វា ឋបិតទ្វត្តិំសចន្ទមាលាយា’’តិ. សិរិំ អភិភវន្តី ឥវាតិ សម្ពន្ធោ. ឯស នយោ សូរិយមាលាយាតិអាទីសុបិ. មហាថេរាតិ មហាសាវកេ សន្ធាយាហ. ឯវំ គច្ឆន្តំ ភគវន្តំ ភិក្ខូ ច ទិស្វា អថ អត្តនោ បរិសំ អវលោកេសីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘យស្មា បនេសា’’តិអាទិនា ‘‘កស្មា ច សោ រតនត្តយស្ស អវណ្ណំ ភាសតី’’តិ ចោទនំ វិសោធេតិ. ឥតីតិ ឯវំ, វុត្តប្បការេនាតិ អត្ថោ. ឥមេហិ ទ្វីហីតិ លាភបរិវារហានិំ និគមនវសេន ទស្សេតិ. ភគវតោ វិរោធានុនយាភាវវីមំសនត្ថំ ឯតេ អវណ្ណំ វណ្ណញ្ច ភាសន្តីតិ អបរេ. ‘‘មារេន អន្វាវិដ្ឋា ឯវំ ករោន្តី’’តិ ច វទន្តិ.

២. អម្ពលដ្ឋិកាយ អវិទូរេ ភវត្តា ឧយ្យានំ អម្ពលដ្ឋិកា យថា ‘‘វរុណានគរំ, គោទាគាមោ’’តិ. កេចិ បន ‘‘អម្ពលដ្ឋិកាតិ យថាវុត្តនយេនេវ ឯកគាមោ’’តិ វទន្តិ. តេសំ មតេ អម្ពលដ្ឋិកាយន្តិ សមីបត្ថេ ភុម្មវចនំ. រាជាគារកំ វេស្សវណមហារាជទេវាយតនន្តិ ឯកេ. ពហុបរិស្សយោតិ ពហុបទ្ទវោ. ‘‘សទ្ធិំ អន្តេវាសិនា ព្រហ្មទត្តេន មាណវេនា’’តិ វុត្តំ សីហឡដ្ឋកថាយំ. តញ្ច ខោ បាឡិ អារុឡ្ហវសេនេវ, ន បន តទា សុប្បិយស្ស បរិសាយ អភាវតោ. កស្មា បនេត្ថ ព្រហ្មទត្តោយេវ បាឡិ អារុឡ្ហោ, ន សុប្បិយស្ស បរិសាតិ? បយោជនាភាវតោ. យថា ចេតំ, ឯវំ អញ្ញម្បិ ឯទិសំ បយោជនាភាវតោ សង្គីតិការេហិ ន សង្គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. កេចិ បន ‘‘វុត្តន្តិ បាឡិយំ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, តំ ន យុជ្ជតិ បាឡិអារុឡ្ហវសេន បាឡិយំ វុត្តន្តិ អាបជ្ជនតោ. តស្មា យថាវុត្តនយេនេវេត្ថ អត្ថោ គហេតព្ពោ. បរិវារេត្វា និសិន្នោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ.

៣. កថាធម្មោតិ កថាសភាវោ, កថាធម្មោ ឧបបរិក្ខាវិធីតិ កេចិ. នីយតីតិ នយោ, អត្ថោ. សទ្ទសត្ថំ អនុគតោ នយោ សទ្ទនយោ. តត្ថ ហិ អនភិណ្ហវុត្តិកេ អច្ឆរិយ-សទ្ទោ ឥច្ឆិតោ. តេនេវាហ ‘‘អន្ធស្ស បព្ពតារោហណំ វិយា’’តិ. អច្ឆរាយោគ្គន្តិអច្ឆរិយន្តិ និរុត្តិនយោ, សោ បន យស្មា បោរាណដ្ឋកថាយំ អាគតោ, តស្មា អាហ ‘‘អដ្ឋកថានយោតិ. យាវញ្ចិទំ សុប្បដិវិទិតាតិ សម្ពន្ធោ, តស្ស យត្តកំ សុដ្ឋុ បដិវិទិតា, តំ ឯត្តកន្តិ ន សក្កា អម្ហេហិ បដិវិជ្ឈិតុំ, អក្ខាតុំ វាតិ អត្ថោ. តេនេវាហ ‘‘តេន សុប្បដិវិទិតតាយ អប្បមេយ្យតំ ទស្សេតី’’តិ.

បកតត្ថបដិនិទ្ទេសោ តំ-សទ្ទោតិ តស្ស ‘‘ភគវតា’’តិអាទីហិ បទេហិ សមានាធិករណភាវេន វុត្តស្ស យេន អភិសម្ពុទ្ធភាវេន ភគវា បកតោ សុបាកដោ ច ហោតិ, តំ អភិសម្ពុទ្ធភាវំ សទ្ធិំ អាគមនបដិបទាយ អត្ថភាវេន ទស្សេន្តោ ‘‘យោ សោ…បេ… អភិសម្ពុទ្ធោ’’តិ អាហ. សតិបិ ញាណទស្សន-សទ្ទានំ ឥធ បញ្ញាវេវចនភាវេ តេន តេន វិសេសេន នេសំ សវិសយវិសេសប្បវត្តិទស្សនត្ថំ អសាធារណញាណវិសេសវសេន វិជ្ជត្តយវសេន វិជ្ជាភិញ្ញានាវរណវសេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណមំសចក្ខុវសេន បដិវេធទេសនាញាណវសេន ច តទត្ថំ យោជេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘តេសំ តេស’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អាសយានុសយំ ជានតាអាសយានុសយញាណេន. សព្ពញេយ្យធម្មំ បស្សតា សព្ពញ្ញុតានាវរណញាណេហិ.

បុព្ពេនិវាសាទីហីតិ បុព្ពេនិវាសាសវក្ខយញាណេហិ. បដិវេធបញ្ញាយាតិ អរិយមគ្គបញ្ញាយ. អរីនន្តិ កិលេសារីនំ, បញ្ចវិធមារានំ វា, សាសនបច្ចត្ថិកានំ វា អញ្ញតិត្ថិយានំ, តេសំ ហននំ បាដិហារិយេហិ អភិភវនំ, អប្បដិភានតាករណំ, អជ្ឈុបេក្ខនញ្ច. កេសិវិនយសុត្តញ្ចេត្ថ និទស្សនំ.

តថា ឋានាឋានាទីនិ ជានតា, យថាកម្មូបគេ សត្តេ បស្សតា, សវាសនានំ អាសវានំ ខីណត្តា អរហតា, អភិញ្ញេយ្យាទិភេទេ ធម្មេ អភិញ្ញេយ្យាទិតោ អវិបរីតាវពោធតោ សម្មាសម្ពុទ្ធេន. អថ វា តីសុ កាលេសុ អប្បដិហតញាណតាយ ជានតា, តិណ្ណម្បិ កម្មានំ ញាណានុបរិវត្តិតោ និសម្មការិតាយ បស្សតា, ទវាទីនម្បិ អភាវសាធិកាយ បហានសម្បទាយ អរហតា, ឆន្ទាទីនំ អហានិហេតុភូតាយ អបរិក្ខយបដិភានសាធិកាយ សព្ពញ្ញុតាយ សម្មាសម្ពុទ្ធេនាតិ ឯវំ ទសពលដ្ឋារសាវេណិកពុទ្ធធម្មេហិបិ យោជនា វេទិតព្ពា.

យទិបិ ហីនកល្យាណភេទេន ទុវិធាវ អធិមុត្តិ បាឡិយំ វុត្តា, បវត្តិអាការវសេន បន អនេកភេទភិន្នាតិ អាហ ‘‘នានាធិមុត្តិកតា’’តិ. សា បន អធិមុត្តិ អជ្ឈាសយធាតុ, តទបិ តថា តថា ទស្សនំ ខមនំ រោចនញ្ចាតិ អាហ ‘‘នានាជ្ឈាសយតា…បេ… រុចិតា’’តិ. នានាធិមុត្តិកតញាណេនាតិ ចេត្ថ សព្ពញ្ញុតញាណំ អធិប្បេតំ, ន ទសពលញាណន្តិ អាហ ‘‘សព្ពញ្ញុតញាណេនា’’តិ. ឥតិ ហ មេតិ ឯត្ថ ឯវំ-សទ្ទត្ថោ ឥតិ-សទ្ទោ, ហ-ការោ និបាតមត្តំ សរលោបោ ច កតោតិ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘ឯវំ ឥមេ’’តិ.

៤. អរហត្តមគ្គេន សមុគ្ឃាតំ កតំ, យតោ ‘‘នត្ថិ អព្យាវដមនោ’’តិ ពុទ្ធធម្មេសុ វុច្ចតិ. វីតិនាមេត្វា ផលសមាបត្តីហិ. និវាសេត្វា វិហារនិវាសនបរិវត្តនវសេន. ‘‘កទាចិ ឯកកោ’’តិអាទិ តេសំ តេសំ វិនេយ្យានំ វិនយនានុកូលំ ភគវតោ ឧបសង្កមទស្សនំ. បាទនិក្ខេបសមយេ ភូមិយា សមភាវាបត្តិ សុប្បតិដ្ឋិតបាទតាយ និស្សន្ទផលំ, ន ឥទ្ធិនិម្មានំ. ‘‘ឋបិតមត្តេ ទក្ខិណបាទេ’’តិ ពុទ្ធានំ សព្ពទក្ខិណតាយ វុត្តំ. អរហត្តេ បតិដ្ឋហន្តីតិ សម្ពន្ធោ.

ទុល្លភា សម្បត្តីតិ សតិបិ មនុស្សត្តបដិលាភេ បតិរូបទេសវាសឥន្ទ្រិយាវេកល្លសទ្ធាបដិលាភាទយោ គុណា ទុល្លភាតិ អត្ថោ. ចាតុមហារាជិកភវនន្តិ ចាតុមហារាជិកទេវលោកេ សុញ្ញវិមានានិ គច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. ឯស នយោ តាវតិំសភវនាទីសុបិ. កាលយុត្តន្តិ ឥមិស្សា វេលាយ ឥមស្ស ឯវំ វត្តព្ពន្តិ តំតំកាលានុរូបំ. សមយយុត្តន្តិ តស្សេវ វេវចនំ, អដ្ឋុប្បត្តិអនុរូបំ វា. អថ វា សមយយុត្តន្តិ ហេតូទាហរណសហិតំ. កាលេន សាបទេសញ្ហិ ភគវា ធម្មំ ទេសេតិ. ឧតុំ គណ្ហបេតិ, ន បន មលំ បក្ខាលេតីតិ អធិប្បាយោ. ន ហិ ភគវតោ កាយេ រជោជល្លំ ឧបលិម្បតីតិ.

កិលាសុភាវោ កិលមថោ. សីហសេយ្យំ កប្បេតិ សរីរស្ស កិលាសុភាវមោចនត្ថន្តិ យោជេតព្ពំ. ‘‘ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេតី’’តិ ឥទំ បច្ឆិមយាមេ ភគវតោ ពហុលអាចិណ្ណវសេន វុត្តំ. អប្បេកទា អវសិដ្ឋពលញាណេហិ សព្ពញ្ញុតញាណេន ច ភគវា តមត្ថំ សាធេតីតិ. ‘‘ឥមេ ទិដ្ឋិដ្ឋានា’’តិអាទិទេសនា សីហនាទោ. តេសំ ‘‘វេទនាបច្ចយា តណ្ហា’’ តិអាទិនា បច្ចយាការំ សមោធានេត្វា. ‘‘សិនេរុំ ឧក្ខិបន្តោ វិយ នភំ បហរន្តោ វិយ ចា’’តិ ឥទំ ព្រហ្មជាលទេសនាយ អនញ្ញសាធារណត្តា សុទុក្ករតាទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ឯតន្តិ ‘‘យេន, តេនា’’តិ ឯតំ បទទ្វយំ. យេនាតិ វា ហេតុម្ហិ ករណវចនំ, យេន ការណេន សោ មណ្ឌលមាឡោ ឧបសង្កមិតព្ពោ, តេន ការណេន ឧបសង្កមីតិ អត្ថោ, ការណំ បន ‘‘ឥមេ ភិក្ខូ’’តិអាទិនា អដ្ឋកថាយំ វុត្តំឯវ. កដ្ឋន្តិ និសីទនយោគ្យំ ទារុក្ខន្ធំ.

បុរិមោតិ ‘‘កតមាយ នុ ភវថា’’តិ ឯវំ វុត្តោ អត្ថោ. កា ច បន វោតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ ព្យតិរេកេ. តេន យថាបុច្ឆិតាយ កថាយ វក្ខមានំ វិប្បកតភាវំ ជោតេតិ. បន-សទ្ទោ វចនាលង្ការោ. យាយ ហិ កថាយ តេ ភិក្ខូ សន្និសិន្នា, សា ឯវ អន្តរាកថាភូតា វិប្បកតា វិសេសេន បុន បុច្ឆីយតីតិ. អញ្ញាតិ អន្តរាសទ្ទស្ស អត្ថមាហ. អញ្ញត្ថេ ហិ អយំ អន្តរា-សទ្ទោ ‘‘ភូមន្តរំ សមយន្តរ’’ន្តិអាទីសុ វិយ. អន្តរាតិ វា វេមជ្ឈេតិ អត្ថោ. ននុ ច តេហិ ភិក្ខូហិ សា កថា យថាធិប្បាយំ ‘‘ឥតិ ហ មេ’’តិអាទិនា និដ្ឋបិតា យេវាតិ? ន និដ្ឋាបិតា ភគវតោ ឧបសង្កមនេន ឧបច្ឆិន្នត្តា. យទិ ហិ ភគវា តស្មិំ ខណេ ន ឧបសង្កមេយ្យ ភិយ្យោបិ តប្បដិពទ្ធាយេវ កថា បវត្តេយ្យុំ, ភគវតោ ឧបសង្កមនេន បន ន បវត្តេសុំ. តេនេវាហ អយំ ខោ…បេ… អនុប្បត្តោ’’តិ. កស្មា បនេត្ថ ធម្មវិនយសង្គហេ ករិយមានេ និទានវចនំ, ននុ ភគវតោ វចនមេវ សង្គហេតព្ពន្តិ? វុច្ចតេទេសនាយ ឋិតិអសម្មោសសទ្ធេយ្យភាវសម្បាទនត្ថំ. កាលទេសទេសកវត្ថុធម្មបដិគ្គាហកបដិពទ្ធា ហិ ទេសនា ចិរដ្ឋិតិកា ហោតិ, អសម្មោសធម្មា សទ្ធេយ្យា ច. ទេសកាលកត្តុសោតុនិមិត្តេហិ ឧបនិពន្ធោ វិយ វោហារវិនិច្ឆយោ, តេនេវ ចាយស្មតា មហាកស្សបេន ‘‘ព្រហ្មជាលំ អាវុសោ អានន្ទ កត្ថ ភាសិត’’ន្តិអាទិនា ទេសាទិបុច្ឆាសុ កតាសុ តាសំ វិស្សជ្ជនំ ករោន្តេន ធម្មភណ្ឌាគារិកេន និទានំ ភាសិតន្តិ តយិទមាហ ‘‘កាល…បេ… និទានំ ភាសិត’’ន្តិ.

អបិច សត្ថុសិទ្ធិយា និទានវចនំ. តថាគតស្ស ហិ ភគវតោ បុព្ពរចនានុមានាគមតក្កាភាវតោ សម្មាសម្ពុទ្ធត្តសិទ្ធិ. សម្មាសម្ពុទ្ធភាវេន ហិស្ស បុព្ពរចនាទីនំ អភាវោ សព្ពត្ថ អប្បដិហតញាណចារតាយ, ឯកប្បមាណត្តា ច ញេយ្យធម្មេសុ. តថា អាចរិយមុដ្ឋិធម្មមច្ឆរិយសត្ថុសាវកានុរោធាភាវតោ ខីណាសវត្តសិទ្ធិ. ខីណា សវតាយ ហិស្ស អាចរិយមុដ្ឋិអាទីនំ អភាវោ, វិសុទ្ធា ច បរានុគ្គហប្បវត្តិ. ឥតិ ទេសកទោសភូតានំ ទិដ្ឋិចារិត្តសម្បត្តិទូសកានំ អវិជ្ជាតណ្ហានំ អភាវសូចកេហិ, ញាណប្បហានសម្បទាភិ ព្យញ្ជនកេហិ ច សម្ពុទ្ធវិសុទ្ធភាវេហិ បុរិមវេសារជ្ជទ្វយសិទ្ធិ, តតោ ឯវ ច អន្តរាយិកនិយ្យានិកធម្មេសុ សម្មោហាភាវសិទ្ធិតោ បច្ឆិមវេសារជ្ជទ្វយសិទ្ធីតិ ភគវតោ ចតុវេសារជ្ជសមន្នាគមោ, អត្តហិតបរហិតប្បដិបត្តិ ច បកាសិតា ហោតិ និទានវចនេន សម្បត្តបរិសាយ អជ្ឈាសយានុរូបំ ឋានុប្បត្តិកប្បដិភានេន ធម្មទេសនាទីបនតោ, ‘‘ជានតា បស្សតា’’តិអាទិ វចនតោ ច. តេន វុត្តំ ‘‘សត្ថុសិទ្ធិយា និទានវចន’’ន្តិ.

តថា សត្ថុសិទ្ធិយា និទានវចនំ. ញាណករុណាបរិគ្គហិតសព្ពកិរិយស្ស ហិ ភគវតោ នត្ថិ និរត្ថិកា បវត្តិ, អត្តហិតត្ថា វា, តស្មា បរេសំយេវ អត្ថាយ បវត្តសព្ពកិរិយស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សកលម្បិ កាយវចីមនោកម្មំ សត្ថុភូតំ, ន កព្យរចនាទិសាសនភូតំ. តេន វុត្តំ ‘‘សត្ថុសិទ្ធិយា និទានវចន’’ន្តិ. អបិច សត្ថុនោ បមាណភូតតាវិភាវនេន សាសនស្ស បមាណភាវសិទ្ធិយា និទានវចនំ. ‘‘ភគវតា’’តិ ហិ ឥមិនា តថាគតស្ស គុណវិសិដ្ឋសត្តុត្តមាទិភាវទីបនេន, ‘‘ជានតា’’តិអាទិនា អាសយានុសយញាណាទិបយោគទីបនេន ច អយមត្ថោ សាធិតោ ហោតិ. ឥទមេត្ថ និទានវចនបយោជនស្ស មុខមត្តទស្សនំ. កោ ហិ សមត្ថោ ពុទ្ធានុពុទ្ធេន ធម្មភណ្ឌាគារិកេន ភាសិតស្ស និទានស្ស បយោជនានិ និរវសេសតោ វិភាវេតុន្តិ.

និទានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. និក្ខិត្តស្សាតិ ទេសិតស្ស. ទេសនាបិ ហិ ទេសេតព្ពស្ស សីលាទិអត្ថស្ស វិនេយ្យសន្តានេសុ និក្ខិបនតោ ‘‘និក្ខេបោ’’តិ វុច្ចតិ. តត្ថ យថា អនេកសតអនេកសហស្សភេទានិបិ សុត្តន្តានិ សំកិលេសភាគិយាទិសាសនប្បដ្ឋាននយេន សោឡសវិធតំ នាតិវត្តន្តិ, ឯវំ អត្តជ្ឈាសយាទិសុត្តនិក្ខេបវសេន ចតុព្ពិធភាវន្តិ អាហ ‘‘ចត្តារោ សុត្តនិក្ខេបា’’តិ. កាមញ្ចេត្ថ អត្តជ្ឈាសយស្ស, អដ្ឋុប្បត្តិយា ច បរជ្ឈាសយបុច្ឆាហិ សទ្ធិំ សំសគ្គភេទោ សម្ភវតិ អជ្ឈាសយបុច្ឆានុសន្ធិសព្ភាវតោ, អត្តជ្ឈាសយអដ្ឋុប្បត្តីនំ បន អញ្ញមញ្ញំ សំសគ្គោ នត្ថីតិ នយិធ និរវសេសោ វិត្ថារនយោ សម្ភវតិ, តស្មា ‘‘ចត្តារោ សុត្តនិក្ខេបា’’តិ វុត្តំ. អថ វា យទិបិ អដ្ឋុប្បត្តិយា អជ្ឈាសយេន សិយា សំសគ្គភេទោ, តទន្តោគធត្តា បន សេសនិក្ខេបានំ មូលនិក្ខេបវសេន ចត្តារោវ ទស្សិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. សោ បនាយំ សុត្តនិក្ខេបោ សាមញ្ញភាវតោ បឋមំ វិចារេតព្ពោ, តស្មិំ វិចារិតេ យស្សា អដ្ឋុប្បត្តិយា ឥទំ សុត្តំ និក្ខិត្តំ, តស្សា វិភាគវសេន ‘‘មមំ វា ភិក្ខវេ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.៥, ៦), ‘‘អប្បមត្តកំ ខោ បនេត’’ន្តិអាទិនា (ទី. និ. ១.៧), ‘‘អត្ថិ ភិក្ខវេ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.២៨) ច បវត្តានំ សុត្តានំ សុត្តបទេសានំ វណ្ណនា វុច្ចមានា តំតំអនុសន្ធិទស្សនសុខតាយ សុវិញ្ញេយ្យា ហោតីតិ អាហ ‘‘សុត្តនិក្ខេបំ វិចារេត្វា វុច្ចមានា បាកដា ហោតី’’តិ.

‘‘សុត្តនិក្ខេបា’’តិអាទីសុ និក្ខិបនំ និក្ខេបោ, សុត្តស្ស និក្ខេបោ សុត្តស្ស កថនំ សុត្តនិក្ខេបោ, សុត្តទេសនាតិ អត្ថោ. និក្ខិបីយតីតិ វា និក្ខេបោ, សុត្តំយេវ និក្ខេបោ សុត្តនិក្ខេបោ. អត្តនោ អជ្ឈាសយោ អត្តជ្ឈាសយោ, សោ អស្ស អត្ថិ សុត្តទេសនាការណភូតោតិ អត្តជ្ឈាសយោ. អត្តនោ អជ្ឈាសយោ ឯតស្សាតិ វា អត្តជ្ឈាសយោ. បរជ្ឈាសយោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. បុច្ឆាយ វសោ បុច្ឆាវសោ, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ បុច្ឆវសិកោ. អរណីយតោ អត្ថោ, សុត្តទេសនាយ វត្ថុ. អត្ថស្ស ឧប្បត្តិ អត្ថុប្បត្តិ, អត្ថុប្បត្តិយេវ អដ្ឋុប្បត្តិ, សា ឯតស្ស អត្ថីតិ អដ្ឋុប្បត្តិកោ. អថ វា និក្ខិបីយតិ សុត្តំ ឯតេនាតិ សុត្តនិក្ខេបោ, អត្តជ្ឈាសយាទិ ឯវ. ឯតស្មិំ បន អត្ថវិកប្បេ អត្តនោ អជ្ឈាសយោ អត្តជ្ឈាសយោ, បរេសំ អជ្ឈាសយោ បរជ្ឈាសយោ, បុច្ឆីយតីតិ បុច្ឆា, បុច្ឆិតព្ពោ អត្ថោ. សោតព្ពវសប្បវត្តំ ធម្មប្បដិគ្គាហកានំ វចនំ បុច្ឆាវសិកា, តទេវ និក្ខេបសទ្ទាបេក្ខាយ បុល្លិង្គវសេន វុត្តំ ‘‘បុច្ឆាវសិកោ’’តិ. តថា អដ្ឋុប្បត្តិយេវ ‘‘អដ្ឋុប្បត្តិកោ’’តិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឯត្ថ ច បរេសំ ឥន្ទ្រិយបរិបាកាទិការណនិរបេក្ខតា អត្តជ្ឈាសយស្ស វិសុំ និក្ខេបភាវោ យុត្តោ. តេនេវាហ ‘‘កេវលំ អត្តនោ អជ្ឈាសយេនេវ កថេតី’’តិ. បរជ្ឈាសយបុច្ឆាវសិកានំ បន បរេសំ អជ្ឈាសយបុច្ឆានំ ទេសនានិមិត្តភូតានំ ឧប្បត្តិយំ បវត្តិតានំ កថំ អដ្ឋុប្បត្តិយំ អនវរោធោ, បុច្ឆាវសិកអដ្ឋុប្បត្តិកានំ វា បរជ្ឈាសយានុរោធេន បវត្តិតទេសនត្តា កថំ បរជ្ឈាសយេ អនវរោធោតិ ន ចោទេតព្ពមេតំ. បរេសញ្ហិ អភិនីហារបរិបុច្ឆាទិវិនិមុត្តស្សេវ សុត្តទេសនាការណុប្បាទស្ស អដ្ឋុប្បត្តិភាវេន គហិតត្តា បរជ្ឈាសយបុច្ឆាវសិកានំ វិសុំ គហណំ. តថា ហិ ធម្មទាយាទសុត្តាទីនំ (ម. និ. ១.២៩) អាមិសុប្បាទាទិទេសនានិមិត្តំ ‘‘អដ្ឋុប្បត្តី’’តិ វុច្ចតិ. បរេសំ បុច្ឆំ វិនា អជ្ឈាសយមេវ និមិត្តំ កត្វា ទេសិតោ បរជ្ឈាសយោ, បុច្ឆាវសេន ទេសិតោ បុច្ឆាវសិកោតិ បាកដោ យមត្ថោតិ. អត្តនោ អជ្ឈាសយេនេវ កថេសិ ធម្មតន្តិឋបនត្ថន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សម្មប្បធានសុត្តន្តហារកោតិ អនុបុព្ពេន និទ្ទិដ្ឋានំ សំយុត្តកេ សម្មប្បធានបដិសំយុត្តានំ សុត្តានំ អាវឡិ, តថា ឥទ្ធិបាទហារកាទិ.វិមុត្តិបរិបាចនីយា ធម្មា សទ្ធិន្ទ្រិយាទយោ. អភិនីហារន្តិ បណិធានំ.

វណ្ណាវណ្ណេតិ ឯត្ថ ‘‘អច្ឆរិយំ អាវុសោ’’តិអាទិនា ភិក្ខុសង្ឃេន វុត្តោ វណ្ណោបិ សង្គហិតោ, តំ បន អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា ‘‘អត្ថិ ភិក្ខវេ អញ្ញេ ច ធម្មា’’តិអាទិនា ឧបរិ ទេសនំ អារភិស្សតីតិ. ‘‘មមំ វា ភិក្ខវេ បរេ វណ្ណំ ភាសេយ្យុ’’ន្តិ ឥមិស្សា ទេសនាយ ព្រហ្មទត្តេន វុត្តវណ្ណោ អដ្ឋុប្បត្តីតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘អន្តេវាសី វណ្ណំ. ឥតិ ឥមំ វណ្ណាវណ្ណំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា’’តិ. វា-សទ្ទោ ឧបមានសមុច្ចយសំសយវវស្សគ្គបទបូរណវិកប្បាទីសុ ពហូសុ អត្ថេសុ ទិស្សតិ. តថា ហេស ‘‘បណ្ឌិតោ វាបិ តេន សោ’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ៦៣) ឧបមានេ ទិស្សតិ, សទិសភាវេតិ អត្ថោ. ‘‘តំ វាបិ ធីរា មុនិ វេទយន្តី’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ២០៣) សមុច្ចយេ, ‘‘កេ វា ឥមេ, កស្ស វា’’តិអាទីសុ (បារា. ២៩៦) សំសយេ, ‘‘អយំ វា ឥមេសំ សមណព្រាហ្មណានំ សព្ពពាលោ សព្ពមូឡ្ហោ’’តិអាទីសុ វវស្សគ្គេ, ‘‘ន វាយំ កុមារកោ មត្តមញ្ញាសី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.១៥៤) បទបូរណេ, ‘‘យេ ហិ កេចិ ភិក្ខវេ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១៧០) វិកប្បេ, ឥធាយំ វិកប្បេយេវាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វា-សទ្ទោ វិកប្បនត្ថោ’’តិ. បរ-សទ្ទោ អត្ថេវ អញ្ញត្ថេ ‘‘អហញ្ចេវ ខោ បន ធម្មំ ទេសេយ្យំ, បរេ ច មេ ន អាជានេយ្យុ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៦៤, ៦៥; ម. និ. ១.២៨១; ម. និ. ២.២២៣; សំ. និ. ១.១៧២; មហាវ. ៤, ៨) អត្ថិ អធិកេ ‘‘ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណ’’ន្តិអាទីសុ (បដិ. ម. មាតិកា ៦៨, ១.១១១) អត្ថិ បច្ឆាភាគេ ‘‘បរតោ អាគមិស្សតី’’តិអាទីសុ. អត្ថិ បច្ចនីកភាវេ ‘‘ឧប្បន្នំ បរប្បវាទំ សហ ធម្មេន សុនិគ្គហិតំ និគ្គហេត្វា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.១៦៨). ឥធាបិ បច្ចនីកភាវេតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បរេតិ បដិវិរុទ្ធា’’តិ.

ឦទិសេសុបីតិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទោ សម្ភាវនេ, តេន រតនត្តយនិមិត្តម្បិ អកុសលចិត្តប្បវត្តិ ន កាតព្ពា, បគេវ វដ្ដាមិសលោកាមិសនិមិត្តន្តិ ទស្សេតិ. សភាវធម្មតោ អញ្ញស្ស កត្តុអភាវជោតនត្ថំ អាហនតីតិ កត្តុអត្ថេ អាឃាតសទ្ទំ ទស្សេតិ, តត្ថ អាហនតីតិ ហិំសតិ វិពាធតិ, ឧបតាបេតិ ចាតិ អត្ថោ. អាហនតិ ឯតេន, អាហននមត្តំ វា អាឃាតោតិ ករណភាវត្ថាបិ សម្ភវន្តិយេវ. ឯវំ អវយវភេទនេន អាឃាត-សទ្ទស្ស អត្ថំ វត្វា ឥទានិ តត្ថ បរិយាយេនបិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘កោបស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ អាហ. អយញ្ច នយោ ‘‘អប្បច្ចយោ អនភិរទ្ធី’’តិអាទីសុបិ យថាសម្ភវំ វត្តព្ពោ. អប្បតីតា ហោន្តិ តេនាតិ បាកដបរិយាយេន អប្បច្ចយ-សទ្ទស្ស អត្ថទស្សនំ, តំមុខេន បន ន បច្ចេតិ តេនាតិ អប្បច្ចយោតិ ទដ្ឋព្ពំ. អភិរាធយតីតិ សាធយតិ. ទ្វីហីតិ អាឃាតអនភិរទ្ធិបទេហិ. ឯកេនាតិ អប្បច្ចយបទេន. សេសានន្តិ សញ្ញាវិញ្ញាណក្ខន្ធានំ, សញ្ញាវិញ្ញាណអវសិដ្ឋសង្ខារក្ខន្ធសង្ខាតានំ វា. ករណន្តិ ឧប្បាទនំ. អាឃាតាទីនញ្ហិ បវត្តិយា បច្ចយសមវាយនំ ឥធ ‘‘ករណ’’ន្តិ វុត្តំ, តំ បន អត្ថតោ ឧប្បាទនមេវ. អនុប្បាទនញ្ហិ សន្ធាយ ភគវតា ‘‘ន ករណីយា’’តិ វុត្តន្តិ. បដិក្ខិត្តមេវ ឯកុប្បាទេកវត្ថុកេការម្មណេកនិរោធភាវតោ.

តត្ថាតិ តស្មិំ មនោបទោសេ. តុម្ហន្តិ ‘‘តុម្ហាក’’ន្តិ ឥមិនា សមានត្ថោ ឯកោ សទ្ទោ ‘‘យថា អម្ហាក’’ន្តិ ឥមិនា សមានត្ថោ ‘‘អម្ហ’’ន្តិ អយំ សទ្ទោ. យថាហ, ‘‘តស្មា ហិ អម្ហំ ទហរា ន មិយ្យរេ’’តិ (ជា. ១.៩.៩៣, ៩៩). ‘‘អន្តរាយោ’’តិ ឥទំ មនោបទោសស្ស អករណីយតាយ ការណវចនំ. យស្មា តុម្ហាកំយេវ ច ភវេយ្យ តេន កោបាទិនា បឋមជ្ឈានាទីនំ អន្តរាយោ, តស្មា តេ កោបាទិបរិយាយេន វុត្តា អាឃាតាទយោ ន ករណីយាតិ អត្ថោ. តេន នាហំ ‘‘សព្ពញ្ញូ’’តិ ឥស្សរភាវេន តុម្ហេ តតោ និវារេមិ, អថ ខោ ឥមិនា នាម ការណេនាតិ ទស្សេតិ. តំ បន ការណវចនំ យស្មា អាទីនវវិភាវនំ ហោតិ, តស្មា អាហ ‘‘អាទីនវំ ទស្សេន្តោ’’តិ. ‘‘អបិ នុ តុម្ហេ’’តិអាទិនា មនោបទោសោ ន កាលន្តរភាវិនោយេវ ហិតសុខស្ស អន្តរាយករោ, អថ ខោ តង្ខណប្បវត្តិរហស្សបិ ហិតសុខស្ស អន្តរាយករោតិ មនោបទោសេ អាទីនវំ ទឡ្ហតរំ កត្វា ទស្សេតិ. យេសំ កេសញ្ចិ ‘‘បរេ’’តិអាទីសុ វិយ ន បដិវិរុទ្ធានំយេវាតិ អត្ថោ. តេនេវាហ ‘‘កុបិតោ’’តិអាទិ.

អន្ធតមន្តិ អន្ធភាវករតមំ. យន្តិ យត្ថ. ភុម្មត្ថេ ហិ ឯតំ បច្ចត្តវចនំ. យស្មិំ កាលេ កោធោ សហតេ នរំ, អន្ធតមំ តទា ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. យន្តិ វា ការណវចនំ, យស្មា កោធោ ឧប្បជ្ជមានោ នរំ អភិភវតិ, តស្មា អន្ធតមំ តទា ហោតិ, យទា កោធោតិ អត្ថោ យំតំសទ្ទានំ ឯកន្តសម្ពន្ធិភាវតោ. អថ វា យន្តិ កិរិយាយ បរាមសនំ. កោធោ សហតេតិ យទេតំ កោធស្ស សហនំ អភិភវនំ, ឯតំ អន្ធការតមភវនន្តិ អត្ថោ. អថ វា យំ នរំ កោធោ សហតេ អភិភវតិ, តស្ស អន្ធតមំ តទា ហោតិ, តតោ ច កុទ្ធោ អត្ថំ ន ជានាតិ, កុទ្ធោ ធម្មំ ន បស្សតីតិ. អន្តរតោតិ អព្ភន្តរតោ, ចិត្តតោ វា.

‘‘ឥទញ្ចិទញ្ច ការណ’’ន្តិ ឥមិនា សព្ពញ្ញូ ឯវ អម្ហាកំ សត្ថា អវិបរីតធម្មទេសនត្តា, ស្វាក្ខាតោ ធម្មោ ឯកន្តនិយ្យានិកត្តា, សុប្បដិបន្នោ សង្ឃោ សំកិលេសរហិតត្តាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘ឥទញ្ចិទញ្ច ការណ’’ន្តិ ឯតេន ច ‘‘ន សព្ពញ្ញូ’’តិអាទិវចនំ អភូតំ អតច្ឆន្តិ និព្ពេឋិតំ ហោតិ. ទុតិយំ បទន្តិ ‘‘អតច្ឆ’’ន្តិ បទំ. បឋមស្សាតិ ‘‘អភូត’’ន្តិ បទស្ស. ចតុត្ថញ្ចាតិ ‘‘ន ច បនេតំ អម្ហេសុ សំវិជ្ជតី’’តិ បទំ. តតិយស្សាតិ ‘‘នត្ថិ ចេតំ អម្ហេសូ’’តិ បទស្ស. អវណ្ណេយេវាតិ ការណបតិរូបកំ វត្វា ទោសបតិដ្ឋាបនវសេន និន្ទនេ ឯវ. ន សព្ពត្ថាតិ កេវលំ អក្កោសនខុំសនវម្ភនាទីសុ ន ឯកន្តេន និព្ពេឋនំ កាតព្ពន្តិ អត្ថោ. វុត្តមេវត្ថំ ‘‘យទិ ហី’’តិអាទិនា បាកដំ កត្វា ទស្សេតិ.

៦. អានន្ទន្តិ បមោទន្តិ ឯតេន ធម្មេន តំសមង្គិនោ សត្តាតិ អានន្ទ-សទ្ទស្ស ករណត្ថតំ ទស្សេតិ. សោភនំ មនោ អស្សាតិ សុមនោ, សោភនំ វា មនោ សុមនោ, តស្ស ភាវោ សោមនស្សន្តិ តទញ្ញធម្មានម្បិ សម្បយុត្តានំ សោមនស្សភាវោ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ រុឡ្ហីសទ្ទត្តា យថា ‘‘បង្កជ’’ន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ចេតសិកសុខស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ អាហ. ឧព្ពិលយតីតិ ឧព្ពិលំ, ភិន្ទតិ បុរិមាវត្ថាយ វិសេសំ អាបជ្ជតីតិ អត្ថោ. ឧព្ពិលមេវ ឧព្ពិលាវិតំ, តស្ស ភាវោ ឧព្ពិលាវិតត្តំ. យាយ ឧប្បន្នាយ កាយចិត្តំ វាតបូរិតភស្តា វិយ ឧទ្ធុមាយនាការប្បត្តំ ហោតិ, តស្សា គេហស្សិតាយ ឱទគ្គិយបីតិយា ឯតំ អធិវចនំ. តេនេវាហ ‘‘ឧទ្ធច្ចាវហាយា’’តិអាទិ. ឥធាបិ ‘‘កិញ្ចាបិ តេសំ ភិក្ខូនំ ឧព្ពិលាវិតមេវ នត្ថិ, អថ ខោ អាយតិំ កុលបុត្តានំ ឯទិសេសុបិ ឋានេសុ អកុសលុប្បត្តិំ បដិសេធេន្តោ ធម្មនេត្តិំ ឋបេតី’’តិ, ‘‘ទ្វីហិ បទេហិ សង្ខារក្ខន្ធោ, ឯកេន វេទនាក្ខន្ធោ វុត្តោ’’តិ ឯត្ថ ‘‘តេសំ វសេន សេសានម្បិ សម្បយុត្តធម្មានំ ករណំ បដិក្ខិត្តមេវា’’តិ ច អដ្ឋកថាយំ, ‘‘បិ-សទ្ទោ សម្ភាវនេ’’តិអាទិនា ឥធ ច វុត្តនយេន អត្ថោ យថាសម្ភវំ វេទិតព្ពោ. ‘‘តុម្ហំយេវស្ស តេន អន្តរាយោ’’តិ ឯត្ថាបិ ‘‘អន្តរាយោតិ ឥទ’’ន្តិអាទិនា ហេដ្ឋា អវណ្ណបក្ខេ វុត្តនយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

កស្មា បនេតន្តិ ច វក្ខមានំយេវ អត្ថំ មនសិ កត្វា ចោទេតិ. អាចរិយោ ‘‘សច្ចំ វណ្ណិត’’ន្តិ តមត្ថំ បដិជានិត្វា ‘‘តំ បន នេក្ខម្មនិស្សិត’’ន្តិអាទិនា បរិហរតិ. តត្ថ ឯតន្តិ អានន្ទាទីនំ អករណីយតាវចនំ. ននុ ភគវតា វណ្ណិតន្តិ សម្ពន្ធោ. កសិណេនាតិ កសិណតាយ សកលភាវេន. កេចិ បន ‘‘ជម្ពុទីបស្សាតិ ករណេ សាមិវចន’’ន្តិ វទន្តិ, តេសំ មតេន កសិណជម្ពុទីប-សទ្ទានំ សមានាធិករណភាវោ ទដ្ឋព្ពោ. តស្មាតិ យស្មា គេហស្សិតបីតិសោមនស្សំ ឈានាទីនំ អន្តរាយករំ, តស្មា. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ‘‘សោមនស្សំ បាហំ ទេវានំ ឥន្ទ ទុវិធេន វទាមិ សេវិតព្ពម្បិ អសេវិតព្ពម្បី’’តិ (ទី. និ. ២.៣៥៩). ‘‘អយញ្ហី’’តិអាទិ យេន សម្បយុត្តា បីតិ អន្តរាយករី, តំ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘ឥទញ្ហិ លោភសហគតំ បីតិសោមនស្ស’’ន្តិ វត្តព្ពំ សិយា, បីតិគ្គហណេន បន សោមនស្សម្បិ គហិតមេវ ហោតិ សោមនស្សរហិតាយ បីតិយា អភាវតោតិ បីតិយេវ គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អថ វា សេវិតព្ពាសេវិតព្ពវិភាគវចនតោ សោមនស្សស្ស បាកដោ អន្តរាយករភាវោ, ន តថា បីតិយាតិ បីតិយេវ លោភសហគតត្តេន វិសេសេត្វា វុត្តា. ‘‘លុទ្ធោ អត្ថ’’ន្តិអាទិគាថានំ ‘‘កុទ្ធោ អត្ថ’’ន្តិអាទិ គាថាសុ វិយ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

‘‘មមំ វា ភិក្ខវេ បរេ វណ្ណំ ភាសេយ្យុំ, ធម្មស្ស វា វណ្ណំ ភាសេយ្យុំ, សង្ឃស្ស វា វណ្ណំ ភាសេយ្យុំ, តត្រ ចេ តុម្ហេ អស្សថ អានន្ទិនោ សុមនា ឧព្ពិលាវិតា, អបិ នុ តុម្ហេ បរេសំ សុភាសិតទុព្ភាសិតំ អាជានេយ្យាថាតិ. នោ ហេតំ ភន្តេ’’តិ អយំ តតិយវារោ, សោ ទេសនាកាលេ នីហរិត្វា ទេសេតព្ពបុគ្គលាភាវតោ ទេសនាយ អនាគតោបិ តទត្ថសម្ភវតោ អត្ថតោ អាគតោយេវាតិ ទដ្ឋព្ពោ យថា តំ កថាវត្ថុបករណំ វិត្ថារវសេនាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘អត្ថតោ អាគតោ យេវា’’តិ ឯតេន សំវណ្ណនាកាលេ តថា ពុជ្ឈនកសត្តានំ វសេន សោ វារោ អានេត្វា វត្តព្ពោតិ ទស្សេតិ. ‘‘យថេវ ហី’’តិអាទិនា តមេវត្ថសម្ភវំ វិភាវេតិ. វុត្តនយេនាតិ ‘‘តត្រ តុម្ហេហីតិ តស្មិំ វណ្ណេ តុម្ហេហី’’តិអាទិនា, ‘‘ទុតិយំ បទំ បឋមស្ស បទស្ស, ចតុត្ថញ្ច តតិយស្ស វេវចន’’ន្តិអាទិនា ច វុត្តនយេន.

ចូឡសីលវណ្ណនា

៧. និវត្តោ អមូលកត្តា វិស្សជ្ជេតព្ពតាភាវតោ. អនុវត្តតិយេវ វិស្សជ្ជេតព្ពតាយ អធិកតភាវតោ. អនុសន្ធិំ ទស្សេស្សតិ ‘‘អត្ថិ ភិក្ខវេ’’តិអាទិនា. ឱរន្តិ វា អបរភាគោ ‘‘ឱរតោ ភោគំ, ឱរំ បារ’’ន្តិអាទីសុ វិយ. អថ វា ហេដ្ឋាអត្ថោ ឱរ-សទ្ទោ ‘‘ឱរំ អាគមនាយ យេ បច្ចយា, តេ ឱរម្ភាគិយានិ សំយោជនានី’’តិអាទីសុ វិយ. សីលញ្ហិ សមាធិបញ្ញាយោ អបេក្ខិត្វា អបរភាគោ, ហេដ្ឋាភូតញ្ច ហោតីតិ. សីលមត្តកន្តិ ឯត្ថ មត្ត-សទ្ទោ អប្បកត្ថោ វា ‘‘ភេសជ្ជមត្តា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៤៤៧) វិយ. វិសេសនិវត្តិអត្ថោ វា ‘‘អវិតក្កវិចារមត្តា ធម្មា (ធ. ស. តិកមាតិកា ៦), មនោមត្តា ធាតុ មនោធាតូ’’តិ ច អាទីសុ វិយ. ‘‘អប្បមត្តកំ, ឱរមត្តក’’ន្តិ បទទ្វយេន សាមញ្ញតោ វុត្តោយេវ ហិ អត្ថោ សីលមត្តកន្តិ វិសេសវសេន វុត្តោ. អថ វា សីលេនបិ តទេកទេសស្សេវ សង្គហណត្ថំ អប្បកត្ថវាចកោ, វិសេសនិវត្តិអត្ថោ ឯវ វា ‘‘សីលមត្តក’’ន្តិ ឯត្ថ មត្ត-សទ្ទោ វុត្តោ. តថា ហិ ឥន្ទ្រិយសំវរបច្ចយសន្និស្សិតសីលានិ ឥធ ទេសនំ អនារុឡ្ហានិ. ន ហិ តានិ បាតិមោក្ខអាជីវបារិសុទ្ធិសីលានិ វិយ សព្ពបុថុជ្ជនេសុ បាកដានីតិ. ‘‘ឧស្សាហំ កត្វា’’តិ ឯតេន ‘‘វទមានោ’’តិ ឯត្ថ សត្តិអត្ថំ មាន-សទ្ទំ ទស្សេតិ.

អលង្ករណំ វិភូសនំ អលង្ការោ, កុណ្ឌលាទិបសាធនំ វា. ឩនដ្ឋានបូរណំ មណ្ឌនំ. មណ្ឌនេតិ មណ្ឌនហេតុ. អថ វា មណ្ឌតីតិ មណ្ឌនោ, មណ្ឌនជាតិកោ បុរិសោ. ពហុវចនត្ថេ ច ឥទំ ឯកវចនំ, មណ្ឌនសីលេសូតិ អត្ថោ. បរិបូរការីតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ, បការត្ថោ វា, តេន សកលម្បិ សីលថោមន សុត្តំ ទស្សេតិ. ចន្ទនន្តិ ចន្ទនសហចរណតោ ចន្ទនគន្ធោ, តថា តគរាទីសុបិ. សតញ្ច គន្ធោតិ ឯត្ថ គន្ធោ វិយាតិ គន្ធោតិ វុត្តោ សីលនិពន្ធនោ ថុតិឃោសោ. សីលញ្ហិ កិត្តិយា និមិត្តំ. យថាហ ‘‘សីលវតោ សីលសម្បន្នស្ស កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតី’’តិ (ទី. និ. ២.១៥០; អ. និ. ៥.២១៣; មហាវ. ២៨៥). បវាយតីតិ បកាសតិ. គន្ធាវ គន្ធជាតា.

‘‘អប្បកំ ពហុក’’ន្តិ ឥទំ បារាបារំ វិយ អញ្ញមញ្ញំ ឧបនិធាយ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘ឧបរិគុណេ ឧបនិធាយា’’តិ. សីលញ្ហីតិ ឯត្ថ ហិ-សទ្ទោ ហេតុអត្ថោ, តេន ឥទំ ទស្សេតិ ‘‘យស្មា សីលំ កិញ្ចាបិ បតិដ្ឋាភាវេន សមាធិស្ស ពហុការំ, បភាវាទិគុណវិសេសេ បនស្ស ឧបនិធាយ កលម្បិ ន ឧបេតិ, តថា សមាធិ ច បញ្ញាយា’’តិ. តេនេវាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ. ឥទានិ ‘‘កថ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា សមាធិស្ស អានុភាវំ វិត្ថារតោ វិភាវេតិ. ‘‘អភិ…បេ… មូលេ’’តិ ឥទំ យមកបាដិហារិយស្ស សុបាកដភាវទស្សនត្ថំ, អញ្ញេហិ ពោធិមូលញាតិសមាគមាទីសុ កតបាដិហារិយេហិ វិសេសនត្ថញ្ច វុត្តំ. យមកបាដិហារិយករណត្ថាយ ហិ ភគវតោ ចិត្តេ ឧប្បន្នេ តទនុច្ឆវិកំ ឋានំ ឥច្ឆិតព្ពន្តិ រតនមណ្ឌបាទិ សក្កស្ស ទេវរញ្ញោ អាណាយ វិស្សកម្មុនា និម្មិតន្តិ វទន្តិ, ភគវតាវ និម្មិតន្តិ អបរេ. ‘‘យោ កោចិ ឯវរូបំ បាដិហារិយំ កាតុំ សមត្ថោ អត្ថិ ចេ, អាគច្ឆតូ’’តិ ចោទនាសទិសត្តា វុត្តំ ‘‘អត្តាទានបរិទីបន’’ន្តិ. តត្ថ អត្តាទានំ អនុយោគោ, តិត្ថិយានំ តថា កាតុំ អសមត្ថត្តា, ‘‘ករិស្សាមា’’តិ បុព្ពេ ឧដ្ឋិតត្តា តិត្ថិយបរិមទ្ទនំ.

ឧបរិមកាយតោតិអាទិ បដិសម្ភិទាមគ្គេ (បដិ. ម. ១.១១៦).

តត្ថាយំ បាឡិសេសោ –

‘‘ហេដ្ឋិមកាយតោ អគ្គិក្ខន្ធោ បវត្តតិ, ឧបរិមកាយតោ ឧទកធារា បវត្តតិ. បុរត្ថិមកាយតោ អគ្គិ, បច្ឆិមកាយតោ ឧទកំ. បច្ឆិមកាយតោ អគ្គិ, បុរត្ថិមកាយតោ ឧទកំ. ទក្ខិណអក្ខិតោ អគ្គិ, វាមអក្ខិតោ ឧទកំ. វាមអក្ខិតោ អគ្គិ, ទក្ខិណអក្ខិតោ ឧទកំ. ទក្ខិណកណ្ណសោតតោ អគ្គិ, វាមកណ្ណសោតតោ ឧទកំ. វាមកណ្ណសោតតោ អគ្គិ, ទក្ខិណកណ្ណសោតតោ ឧទកំ. ទក្ខិណនាសិកាសោតតោ អគ្គិ, វាមនាសិកាសោតតោ ឧទកំ. វាមនាសិកាសោតតោ អគ្គិ, ទក្ខិណនាសិកាសោតតោ ឧទកំ. ទក្ខិណអំសកូដតោ អគ្គិ, វាមអំសកូដតោ ឧទកំ. វាមអំសកូដតោ អគ្គិ, ទក្ខិណអំសកូដតោ ឧទកំ. ទក្ខិណហត្ថតោ អគ្គិ, វាមហត្ថតោ ឧទកំ. វាមហត្ថតោ អគ្គិ, ទក្ខិណហត្ថតោ ឧទកំ. ទក្ខិណបស្សតោ អគ្គិ, វាមបស្សតោ ឧទកំ. វាមបស្សតោ អគ្គិ, ទក្ខិណបស្សតោ ឧទកំ. ទក្ខិណបាទតោ អគ្គិ, វាមបាទតោ ឧទកំ. វាមបាទតោ អគ្គិ, ទក្ខិណបាទតោ ឧទកំ. អង្គុលង្គុលេហិ អគ្គិ, អង្គុលន្តរិកាហិ ឧទកំ. អង្គុលន្តរិកាហិ អគ្គិ, អង្គុលង្គុលេហិ ឧទកំ. ឯកេកលោមតោ អគ្គិ, ឯកេកលោមតោ ឧទកំ. លោមកូបតោ លោមកូបតោ អគ្គិក្ខន្ធោ បវត្តតិ, លោមកូបតោ លោមកូបតោ ឧទកធារា បវត្តតី’’តិ (បដិ. ម. ១.១១៦).

អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឯកេកលោមកូបតោ’’តិ អាគតំ.

‘‘ឆន្នំ វណ្ណានន្តិ អាទិនយប្បវត្ត’’ន្តិ ឯត្ថាបិ នីលានំ បីតកានំ លោហិតកានំ ឱទាតានំ មញ្ជិដ្ឋានំ បភស្សរានន្តិ អយំ បាឡិសេសោ. ‘‘សុវណ្ណវណ្ណា រស្មិយោ’’តិ ឥទំ តាសំ យេភុយ្យតាយ វុត្តំ. វិត្ថារេតព្ពន្តិ ឯត្ថាបិ ‘‘សត្ថា តិដ្ឋតិ, និម្មិតោ ចង្កមតិ វា និសីទតិ វា សេយ្យំ វា កប្បេតី’’តិអាទិនា ចតូសុ ឥរិយាបថេសុ ឯកេកមូលកា សត្ថុវសេន ចត្តារោ, និម្មិតវសេន ចត្តារោតិ សព្ពេវ អដ្ឋ វារេ វិត្ថារេតព្ពំ.

មធុបាយាសន្តិ មធុសិត្តំ បាយាសំ. អត្តា មិត្តោ មជ្ឈត្តោ វេរីតិ ចតូសុ សីមសម្ភេទវសេន ចតុរង្គសមន្នាគតំ មេត្តាកម្មដ្ឋានំ. ‘‘ចតុរង្គសមន្នាគត’’ន្តិ ឥទំ បន ‘‘វីរិយាធិដ្ឋាន’’ន្តិ ឯតេនាបិ យោជេតព្ពំ. តត្ថ ‘‘កាមំ តចោ ច ន្ហារុ ចា’’តិអាទិបាឡិ (ម. និ. ២.១៨៤; សំ. និ. ២.២២; អ. និ. ២.៥; អ. និ. ៨.១៣; មហានិ. ១៩៦) វសេន ចតុរង្គសមន្នាគតតា វេទិតព្ពា. ‘‘កិច្ឆំ វតាយំ លោកោ អាបន្នោ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ២.៥៧; សំ. និ. ២.៤) ជរាមរណមុខេន បច្ចយាការេ ញាណំ ឱតារេត្វា. អានាបានចតុត្ថជ្ឈានន្តិ ឯត្ថាបិ ‘‘សព្ពពុទ្ធានំ អាចិណ្ណ’’ន្តិ បទំ វិភត្តិវិបរិណាមំ កត្វា យោជេតព្ពំ. តម្បិ ហិ សព្ពពុទ្ធានំ អាចិណ្ណមេវាតិ វទន្តិ. ឆត្តិំសកោដិសតសហស្សមុខេន មហាវជិរញាណគព្ភំ គណ្ហាបេន្តោ វិបស្សនំវឌ្ឍេត្វា. ទ្វត្តិំសទោណគណ្ហនប្បមាណំ កុណ្ឌំ កោលម្ពោ. ទរិភាគោ កន្ទរោ. ចក្កវាឡបាទេសុ មហាសមុទ្ទោ ចក្កវាឡមហាសមុទ្ទោ.

‘‘ទុវេ បុថុជ្ជនា’’តិអាទិ បុថុជ្ជនេ លព្ភមានវិភាគទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ន មូលបរិយាយវណ្ណនាទីសុ វិយ បុថុជ្ជនវិសេសនិទ្ធារណត្ថំ. សព្ពោបិ ហិ បុថុជ្ជនោ ភគវតោ ឧបរិ គុណេ វិភាវេតុំ ន សក្កោតិ, តិដ្ឋតុ បុថុជ្ជនោ, សាវកបច្ចេកពុទ្ធានម្បិ អវិសយា ពុទ្ធគុណា. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘សោតាបន្នា’’តិអាទិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៨). វាចុគ្គតករណំ ឧគ្គហោ. អត្ថបរិបុច្ឆនំ បរិបុច្ឆា. អដ្ឋកថាវសេន អត្ថស្ស សវនំ សវនំ. ព្យញ្ជនត្ថានំ សុនិក្ខេបសុទស្សនេន ធម្មស្ស បរិហរណំ ធារណំ. ឯវំ សុតធាតបរិចិតានំ មនសានុបេក្ខនំ បច្ចវេក្ខណំ. ពហូនំ នានប្បការានំ កិលេសានំ សក្កាយទិដ្ឋិយា ច អវិហតត្តា តា ជនេន្តិ, តាហិ វា ជនិតាតិ បុថុជ្ជនា. អវិឃាតមេវ វា ជន-សទ្ទោ វទតិ. បុថុ សត្ថារានំ មុខុល្លោកិកាតិ ឯត្ថ បុថូ ជនា សត្ថុបដិញ្ញា ឯតេសន្តិ បុថុជ្ជនាតិ វចនត្ថោ. បុថុ…បេ… អវុដ្ឋិតាតិ ឯត្ថ ជនេតព្ពា, ជាយន្តិ វា ឯត្ថាតិ ជនា, គតិយោ. បុថូ ជនា ឯតេសន្តិ បុថុជ្ជនា. ឥតោ បរេ ជាយន្តិ ឯតេហីតិ ជនា, អភិសង្ខារាទយោ. តេ ឯតេសំ បុថូ វិជ្ជន្តីតិ បុថុជ្ជនា. អភិសង្ខរណាទិ អត្ថោ ឯវ វា ជន-សទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ. កាមរាគភវរាគទិដ្ឋិអវិជ្ជា ឱឃា. រាគគ្គិអាទយោ សន្តាបា. តេយេវ, សព្ពេបិ វា កិលេសា បរិឡាហា. បុថុ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ រត្តាតិ ឯត្ថ ជាយតីតិ ជនោ, រាគោ គេធោតិ ឯវំ អាទិកោ. បុថុ ជនោ ឯតេសន្តិ បុថុជ្ជនា, បុថូសុ វា ជនា ជាតា រត្តាតិ ឯវំ រាគាទិអត្ថោ ឯវ វា ជន-សទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ. បលិពុទ្ធាតិ សម្ពុទ្ធា, ឧបទ្ទុតា វា. ‘‘បុថូនំ គណនបថមតីតាន’’ន្តិអាទិនា បុថូ ជនា បុថុជ្ជនាតិ ទស្សេតិ.

យេហិ គុណវិសេសេហិ និមិត្តភូតេហិ ភគវតិ តថាគត-សទ្ទោ បវត្តោ, តំទស្សនត្ថំ ‘‘អដ្ឋហិ ការណេហិ ភគវា តថាគតោ’’តិអាទិមាហ. គុណនេមិត្តកានេវ ហិ ភគវតោ សព្ពានិ នាមានិ. យថាហ –

‘‘អសង្ខ្យេយ្យានិ នាមានិ, សគុណេន មហេសិនោ;

គុណេន នាមមុទ្ធេយ្យំ, អបិ នាមសហស្សតោ’’តិ. (ធ. ស. អដ្ឋ. ១៣១៣; ឧទា. អដ្ឋ. ៥៣; បដិ. ម. អដ្ឋ. ១.១.៧៦);

តថា អាគតោតិ ឯត្ថ អាការនិយមនវសេន ឱបម្មសម្បដិបាទនត្ថោ តថា-សទ្ទោ. សាមញ្ញជោតនាយ វិសេសាវដ្ឋានតោ បដិបទាគមនត្ថោ អាគត-សទ្ទោ, ន ញាណគមនត្ថោ ‘‘តថលក្ខណំ អាគតោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៧; ម. និ. អដ្ឋ. ១.១២; សំ. និ. អដ្ឋ. ២.៤.៧៨; អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.១៧០; ឧទា. អដ្ឋ. ១៨; បដិ. ម. អដ្ឋ. ១.១.៣៧; ថេរគា. អដ្ឋ. ១.៣; ឥតិវុ. អដ្ឋ. ៣៨; មហានិ. អដ្ឋ. ១៤) វិយ, នាបិ កាយគមនាទិអត្ថោ ‘‘អាគតោ ខោ មហាសមណោ, មាគធានំ គិរិព្ពជ’’ន្តិអាទីសុ (មហាវ. ៦២) វិយ. តត្ថ យទាការនិយមនវសេន ឱបម្មសម្បដិបាទនត្ថោ តថា-សទ្ទោ, តំ ករុណាបធានត្តា មហាករុណាមុខេន បុរិមពុទ្ធានំ អាគមនបដិបទំ ឧទាហរណវសេន សាមញ្ញតោ ទស្សេន្តោ យំតំសទ្ទានំ ឯកន្តសម្ពន្ធភាវតោ ‘‘យថា សព្ពលោក…បេ… អាគតា’’តិ អាហ. តំ បន បដិបទំ មហាបទានសុត្តាទីសុ (ទី. និ. ២.៤) សម្ពហុលនិទ្ទេសេន សុបាកដានំ អាសន្នានញ្ច វិបស្សីអាទីនំ ឆន្នំ សម្មាសម្ពុទ្ធានំ វសេន និទស្សេន្តោ ‘‘យថា វិបស្សី ភគវា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យេន អភិនីហារេនាតិ មនុស្សត្តលិង្គសម្បត្តិហេតុសត្ថារទស្សនបព្ពជ្ជាអភិញ្ញាទិគុណសម្បត្តិអធិការឆន្ទានំ វសេន អដ្ឋង្គសមន្នាគតេន កាយប្បណិធានមហាបណិធានេន. សព្ពេសញ្ហិ ពុទ្ធានំ កាយប្បណិធានំ ឥមិនាវ អភិនីហារេន សមិជ្ឈតីតិ. ឯវំ មហាភិនីហារវសេន ‘‘តថាគតោ’’តិ បទស្ស អត្ថំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បារមីបូរណវសេន ទស្សេតុំ ‘‘យថា វិបស្សី ភគវា…បេ… កស្សបោ ភគវា ទានបារមិំ បូរេត្វា’’តិអាទិមាហ.

ឯត្ថ ច សុត្តន្តិកានំ មហាពោធិយានបដិបទាយ កោសល្លជននត្ថំ បារមីសុ អយំ វិត្ថារកថា – កា បនេតា បារមិយោ? កេនដ្ឋេន បារមិយោ? កតិវិធា ចេតា? កោ តាសំ កមោ? កានិ លក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានានិ? កោ បច្ចយោ? កោ សំកិលេសោ? កិំ វោទានំ? កោ បដិបក្ខោ? កា បដិបត្តិ? កោ វិភាគោ? កោ សង្គហោ? កោ សម្បាទនូបាយោ? កិត្តកេន កាលេន សម្បាទនំ? កោ អានិសំសោ? កិំ ចេតាសំ ផលន្តិ?

តត្រិទំ វិស្សជ្ជនំ – កា បនេតា បារមិយោតិ. តណ្ហាមានាទីហិ អនុបហតា ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតា ទានាទយោ គុណា បារមិយោ.

កេនដ្ឋេន បារមិយោតិ ទានសីលាទិគុណវិសេសយោគេន សត្តុត្តមតាយ បរមា មហាសត្តា ពោធិសត្តា, តេសំ ភាវោ, កម្មំ វា បារមី, ទានាទិកិរិយា. អថ វា បរតីតិ បរមោ, ទានាទិគុណានំ បូរកោ បាលកោ ច ពោធិសត្តោ. បរមស្ស អយំ, បរមស្ស វា ភាវោ, កម្មំ វា បារមី, ទានាទិកិរិយាវ. អថ វា បរំ សត្តំ អត្តនិ មវតិ ពន្ធតិ គុណវិសេសយោគេន, បរំ វា អធិកតរំ មជ្ជតិ សុជ្ឈតិ សំកិលេសមលតោ, បរំ វា សេដ្ឋំ និព្ពានំ វិសេសេន មយតិ គច្ឆតិ, បរំ វា លោកំ បមាណភូតេន ញាណវិសេសេន ឥធលោកំ វិយ មុនាតិ បរិច្ឆិន្ទតិ, បរំ វា អតិវិយ សីលាទិគុណគណំ អត្តនោ សន្តានេ មិនោតិ បក្ខិបតិ, បរំ វា អត្តភូតតោ ធម្មកាយតោ អញ្ញំ, បដិបក្ខំ វា តទនត្ថករំ កិលេសចោរគណំ មិនាតិ ហិំសតីតិ បរមោ, មហាសត្តោ. ‘‘បរមស្ស អយ’’ន្តិអាទិ វុត្តនយេនេវ យោជេតព្ពំ. បារេ វា និព្ពានេ មជ្ជតិ សុជ្ឈតិ សត្តេ ច សោធេតិ, តត្ថ វា សត្តេ មវតិ ពន្ធតិ យោជេតិ, តំ វា មយតិ គច្ឆតិ គមេតិ ច, មុនាតិ វា តំ យាថាវតោ, តត្ថ វា សត្តេ មិនោតិ បក្ខិបតិ, កិលេសារិំ វា សត្តានំ តត្ថ មិនាតិ ហិំសតីតិ បារមី, មហាបុរិសោ. តស្ស ភាវោ, កម្មំ វា បារមិតា, ទានាទិកិរិយាវ. ឥមិនា នយេន បារមីនំ សទ្ទត្ថោ វេទិតព្ពោ.

កតិវិធាតិ សង្ខេបតោ ទសវិធា, តា បន បាឡិយំ សរូបតោ អាគតាយេវ. យថាហ –

‘‘វិចិនន្តោ តទា ទក្ខិំ, បឋមំ ទានបារមិ’’ន្តិអាទិ (ពុ. វំ. ១១៦).

យថា ចាហ –

‘‘កតិ នុ ខោ ភន្តេ ពុទ្ធការកា ធម្មា? ទស ខោ សារិបុត្ត ពុទ្ធការកា ធម្មា. កតមេ ទស? ទានំ ខោ សារិបុត្ត ពុទ្ធការកោ ធម្មោ, សីលំ នេក្ខម្មំ បញ្ញា វីរិយំ ខន្តិ សច្ចមធិដ្ឋានំ មេត្តា ឧបេក្ខា ពុទ្ធការកោ ធម្មោ, ឥមេ ខោ សារិបុត្ត ទស ពុទ្ធការកា ធម្មាតិ. ឥទមវោច ភគវា, ឥទំ វត្វាន សុគតោ អថាបរំ ឯតទវោច សត្ថា –

‘ទានំ សីលញ្ច នេក្ខម្មំ, បញ្ញា វីរិយេន បញ្ចមំ;

ខន្តិ សច្ចំ អធិដ្ឋានំ, មេត្តុបេក្ខាតិ តេ ទសា’តិ’’.

កេចិ បន ‘‘ឆព្ពិធា’’តិ វទន្តិ, តំ ឯតាសំ សង្គហវសេន វុត្តំ. សោ បន សង្គហោ បរតោ អាវិភវិស្សតិ.

កោ តាសំ កមោតិ ឯត្ថ កមោ នាម ទេសនាក្កមោ, សោ ច បឋមសមាទានហេតុកោ, សមាទានំ បវិចយហេតុកំ, ឥតិ យថា អាទិម្ហិ បវិចិតា សមាទិន្នា ច, តថា ទេសិតា. តត្ថ ច ទានំ សីលស្ស ពហូបការំ សុករញ្ចាតិ តំ អាទិម្ហិ វុត្តំ. ទានំ សីលបរិគ្គហិតំ មហប្ផលំ ហោតិ មហានិសំសន្តិ ទានានន្តរំ សីលំ វុត្តំ. សីលំ នេក្ខម្មបរិគ្គហិតំ, នេក្ខម្មំ បញ្ញាបរិគ្គហិតំ, បញ្ញា វីរិយបរិគ្គហិតា, វីរិយំ ខន្តិបរិគ្គហិតំ, ខន្តិ សច្ចបរិគ្គហិតា, សច្ចំ អធិដ្ឋានបរិគ្គហិតំ, អធិដ្ឋានំ មេត្តាបរិគ្គហិតំ, មេត្តា ឧបេក្ខាបរិគ្គហិតា មហប្ផលា ហោតិ មហានិសំសាតិ មេត្តានន្តរំ ឧបេក្ខា វុត្តា. ឧបេក្ខា បន ករុណាបរិគ្គហិតា, ករុណា ច ឧបេក្ខាបរិគ្គហិតាតិ វេទិតព្ពា. កថំ បន មហាការុណិកា ពោធិសត្តា សត្តេសុ ឧបេក្ខកា ហោន្តីតិ? ឧបេក្ខិតព្ពយុត្តេសុ កញ្ចិ កាលំ ឧបេក្ខកា ហោន្តិ, ន បន សព្ពត្ថ, សព្ពទា ចាតិ កេចិ. អបរេ បន ន សត្តេសុ ឧបេក្ខកា, សត្តកតេសុ បន វិប្បការេសុ ឧបេក្ខកា ហោន្តីតិ.

អបរោ នយោ – បចុរជនេសុបិ បវត្តិយា សព្ពសត្តសាធារណត្តា, អប្បផលត្តា, សុករត្តា ច អាទិម្ហិ ទានំ វុត្តំ. សីលេនទាយកបដិគ្គាហកសុទ្ធិតោ, បរានុគ្គហំ វត្វា បរបីឡានិវត្តិវចនតោ, កិរិយធម្មំ វត្វា អកិរិយធម្មវចនតោ, ភោគសម្បត្តិហេតុំ វត្វា ភវសម្បត្តិហេតុវចនតោ ច ទានស្ស អនន្តរំ សីលំ វុត្តំ. នេក្ខម្មេន សីលសម្បត្តិសិទ្ធិតោ, កាយវចីសុចរិតំ វត្វា មនោសុចរិតវចនតោ, វិសុទ្ធសីលស្ស សុខេនេវ ឈានសមិជ្ឈនតោ, កម្មាបរាធប្បហានេន បយោគសុទ្ធិំ វត្វា កិលេសាបរាធប្បហានេន អាសយសុទ្ធិវចនតោ, វីតិក្កមប្បហានេន ចិត្តស្ស បរិយុដ្ឋានប្បហានវចនតោ ច សីលស្ស អនន្តរំ នេក្ខម្មំ វុត្តំ. បញ្ញាយ នេក្ខម្មស្ស សិទ្ធិបរិសុទ្ធិតោ, ឈានាភាវេ បញ្ញាភាវវចនតោ. សមាធិបទដ្ឋានា ហិ បញ្ញា, បញ្ញាបច្ចុបដ្ឋានោ ច សមាធិ. សមថនិមិត្តំ វត្វា ឧបេក្ខានិមិត្តវចនតោ, បរហិតជ្ឈានេន បរហិតករណូបាយកោសល្លវចនតោ ច នេក្ខម្មស្ស អនន្តរំ បញ្ញា វុត្តា. វីរិយារម្ភេន បញ្ញាកិច្ចសិទ្ធិតោ, សត្តសុញ្ញតាធម្មនិជ្ឈានក្ខន្តិំ វត្វា សត្តហិតាយ អារម្ភស្ស អច្ឆរិយតាវចនតោ, ឧបេក្ខានិមិត្តំ វត្វា បគ្គហនិមិត្តវចនតោ, និសម្មការិតំ វត្វា ឧដ្ឋានវចនតោ ច. និសម្មការិនោ ហិ ឧដ្ឋានំ ផលវិសេសមាវហតីតិ បញ្ញាយ អនន្តរំ វីរិយំ វុត្តំ.

វីរិយេន តិតិក្ខាសិទ្ធិតោ. វីរិយវា ហិ អារទ្ធវីរិយត្តា សត្តសង្ខារេហិ ឧបនីតំ ទុក្ខំ អភិភុយ្យ វិហរតិ វីរិយស្ស តិតិក្ខាលង្ការភាវតោ. វីរិយវតោ ហិ តិតិក្ខា សោភតិ. បគ្គហនិមិត្តំ វត្វា សមថនិមិត្តវចនតោ, អច្ចារម្ភេន ឧទ្ធច្ចទោសប្បហានវចនតោ. ធម្មនិជ្ឈានក្ខន្តិយា ហិ ឧទ្ធច្ចទោសោ បហីយតិ. វីរិយវតោ សាតច្ចករណវចនតោ. ខន្តិពហុលោ ហិ អនុទ្ធតោ សាតច្ចការី ហោតិ. អប្បមាទវតោ បរហិតកិរិយារម្ភេ បច្ចុបការតណ្ហាភាវវចនតោ. យាថាវតោ ធម្មនិជ្ឈានេ ហិ សតិ តណ្ហា ន ហោតិ. បរហិតារម្ភេ បរមេបិ បរកតទុក្ខសហនភាវវចនតោ ច វីរិយស្ស អនន្តរំ ខន្តិ វុត្តា. សច្ចេន ខន្តិយា ចិរាធិដ្ឋានតោ, អបការិនោ អបការខន្តិំ វត្វា តទុបការករណេ អវិសំវាទវចនតោ, ខន្តិយា អបវាទវាចាវិកម្បនេន ភូតវាទិតាយ អវិជហនវចនតោ, សត្តសុញ្ញតាធម្មនិជ្ឈានក្ខន្តិំ វត្វា តទុបព្រូហិតញាណសច្ចវចនតោ ច ខន្តិយា អនន្តរំ សច្ចំ វុត្តំ. អធិដ្ឋានេន សច្ចសិទ្ធិតោ. អចលាធិដ្ឋានស្ស ហិ វិរតិ សិជ្ឈតិ. អវិសំវាទិតំ វត្វា តត្ថ អចលភាវវចនតោ. សច្ចសន្ធោ ហិ ទានាទីសុ បដិញ្ញានុរូបំ និច្ចលោវ បវត្តតិ. ញាណសច្ចំ វត្វា សម្ភារេសុ បវត្តិនិដ្ឋាបនវចនតោ. យថាភូតញាណវា ហិ ពោធិសម្ភារេសុ អធិតិដ្ឋតិ, តេ ច និដ្ឋាបេតិ បដិបក្ខេហិ អកម្បិយភាវតោតិ សច្ចស្ស អនន្តរំ អធិដ្ឋានំ វុត្តំ. មេត្តាយ បរហិតករណសមាទានាធិដ្ឋានសិទ្ធិតោ, អធិដ្ឋានំ វត្វា ហិតូបសំហារវចនតោ. ពោធិសម្ភារេ ហិ អធិតិដ្ឋមានោ មេត្តាវិហារី ហោតិ. អចលាធិដ្ឋានស្ស សមាទានាវិកោបនតោ, សមាទានសម្ភវតោ ច អធិដ្ឋានស្ស អនន្តរំ មេត្តា វុត្តា. ឧបេក្ខាយ មេត្តាវិសុទ្ធិតោ, សត្តេសុ ហិតូបសំហារំ វត្វា តទបរាធេសុ ឧទាសីនតាវចនតោ, មេត្តាភាវនំ វត្វា តន្និស្សន្ទភាវនាវចនតោ, ‘‘ហិតកាមសត្តេបិ ឧបេក្ខកោ’’តិ អច្ឆរិយគុណភាវវចនតោ ច មេត្តាយ អនន្តរំ ឧបេក្ខា វុត្តាតិ ឯវមេតាសំ កមោ វេទិតព្ពោ.

កានិ លក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានានីតិ? ឯត្ថ អវិសេសេន តាវ សព្ពាបិ បារមិយោ បរានុគ្គហលក្ខណា, បរេសំ ឧបការករណរសា, អវិកម្បនរសា វា, ហិតេសិតាបច្ចុបដ្ឋានា, ពុទ្ធត្តបច្ចុបដ្ឋានា វា, មហាករុណាបទដ្ឋានា, ករុណូបាយកោសល្លបទដ្ឋានា វា.

វិសេសេន បន យស្មា ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតា អត្តុបករណបរិច្ចាគចេតនា ទានបារមិតា. ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតំ កាយវចីសុចរិតំ អត្ថតោ អកត្តព្ពវិរតិ, កត្តព្ពករណចេតនាទយោ ច សីលបារមិតា. ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតោ អាទីនវទស្សនបុព្ពង្គមោ កាមភវេហិ និក្ខមនចិត្តុប្បាទោ នេក្ខម្មបារមិតា. ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតោ ធម្មានំ សាមញ្ញវិសេសលក្ខណាវពោធោ បញ្ញាបារមិតា. ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតោ កាយចិត្តេហិ បរហិតារម្ភោ វីរិយបារមិតា. ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតំ សត្តសង្ខារាបរាធសហនំ អទោសប្បធានោ តទាការប្បវត្តោ ចិត្តុប្បាទោ ខន្តិបារមិតា. ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតំ វិរតិចេតនាទិភេទំ អវិសំវាទនំ សច្ចបារមិតា. ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតំ អចលសមាទានាធិដ្ឋានំ តទាការប្បវត្តោ ចិត្តុប្បាទោ អធិដ្ឋានបារមិតា. ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតោ លោកស្ស ហិតូបសំហារោ អត្ថតោ អព្យាបាទោ មេត្តាបារមិតា. ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតា អនុនយបដិឃវិទ្ធំសិនី ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ សត្តសង្ខារេសុ សមប្បវត្តិ ឧបេក្ខាបារមិតា.

តស្មា បរិច្ចាគលក្ខណំ ទានំ, ទេយ្យធម្មេ លោភវិទ្ធំសនរសំ, អនាសត្តិបច្ចុបដ្ឋានំ, ភវវិភវសម្បត្តិបច្ចុបដ្ឋានំ វា, បរិច្ចជិតព្ពវត្ថុបទដ្ឋានំ. សីលនលក្ខណំ សីលំ, សមាធានលក្ខណំ, បតិដ្ឋានលក្ខណញ្ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. ទុស្សីល្យវិទ្ធំសនរសំ, អនវជ្ជរសំ វា, សោចេយ្យបច្ចុបដ្ឋានំ, ហិរោត្តប្បបទដ្ឋានំ. កាមតោ ភវតោ ច និក្ខមនលក្ខណំ នេក្ខម្មំ, តទាទីនវវិភាវនរសំ, តតោ ឯវ វិមុខភាវបច្ចុបដ្ឋានំ, សំវេគបទដ្ឋានំ. យថាសភាវបដិវេធលក្ខណា បញ្ញា, អក្ខលិតបដិវេធលក្ខណា វា កុសលិស្សាសខិត្តឧសុបដិវេធោ វិយ, វិសយោភាសនរសា បទីបោ វិយ, អសម្មោហបច្ចុបដ្ឋានា អរញ្ញគតសុទេសកោ វិយ, សមាធិបទដ្ឋានា, ចតុសច្ចបទដ្ឋានា វា. ឧស្សាហលក្ខណំ វីរិយំ, ឧបត្ថម្ភនរសំ, អសំសីទនបច្ចុបដ្ឋានំ, វីរិយារម្ភវត្ថុ (អ. និ. ៨.៨០) បទដ្ឋានំ, សំវេគបទដ្ឋានំ វា. ខមនលក្ខណា ខន្តិ, ឥដ្ឋានិដ្ឋសហនរសា, អធិវាសនបច្ចុបដ្ឋានា, អវិរោធបច្ចុបដ្ឋានា វា, យថាភូតទស្សនបទដ្ឋានា. អវិសំវាទនលក្ខណំ សច្ចំ, យាថាវវិភាវនរសំ [យថាសភាវវិភាវនរសំ (ចរិយា. អដ្ឋ. បកិណ្ណកកថាយ)], សាធុតាបច្ចុបដ្ឋានំ, សោរច្ចបទដ្ឋានំ. ពោធិសម្ភារេសុ អធិដ្ឋានលក្ខណំ អធិដ្ឋានំ, តេសំ បដិបក្ខាភិភវនរសំ, តត្ថ អចលតាបច្ចុបដ្ឋានំ, ពោធិសម្ភារបទដ្ឋានំ. ហិតាការប្បវត្តិលក្ខណា មេត្តា, ហិតូបសំហាររសា, អាឃាតវិនយនរសា វា, សោម្មភាវបច្ចុបដ្ឋានា, សត្តានំ មនាបភាវទស្សនបទដ្ឋានា. មជ្ឈត្តាការប្បវត្តិលក្ខណា ឧបេក្ខា, សមភាវទស្សនរសា, បដិឃានុនយវូបសមបច្ចុបដ្ឋានា, កម្មស្សកតាបច្ចវេក្ខណបទដ្ឋានា. ឯត្ថ ច ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតតា ទានាទីនំ បរិច្ចាគាទិលក្ខណស្ស វិសេសនភាវេន វត្តព្ពា, យតោ តានិ បារមីសង្ខ្យំ លភន្តីតិ.

កោ បច្ចយោតិ អភិនីហារោ បច្ចយោ. យោ ហិ អយំ ‘‘មនុស្សត្តំ លិង្គសម្បត្តី’’តិអាទិ (ពុ. វំ. ២.៥៩) អដ្ឋធម្មសមោធានសម្បាទិតោ ‘‘តិណ្ណោ តារេយ្យំ, មុត្តោ មោចេយ្យំ, ពុទ្ធោ ពោធេយ្យំ, សុទ្ធោ សោធេយ្យំ, ទន្តោ ទមេយ្យំ, សន្តោ សមេយ្យំ, អស្សត្ថោ អស្សាសេយ្យំ, បរិនិព្ពុតោ បរិនិព្ពាបេយ្យ’’ន្តិអាទិនា (ចរិយា. អដ្ឋ. បកិណ្ណកកថាយ) បវត្តោ អភិនីហារោ, សោ អវិសេសេន សព្ពបារមីនំ បច្ចយោ. តប្បវត្តិយា ហិ ឧទ្ធំ បារមីនំ បវិចយុបដ្ឋានសមាទានាធិដ្ឋាននិប្ផត្តិយោ មហាបុរិសានំ សម្ភវន្តិ.

យថា ច អភិនីហារោ, ឯវំ មហាករុណា, ឧបាយកោសល្លញ្ច. តត្ថ ឧបាយកោសល្លំ នាម ទានាទីនំ ពោធិសម្ភារភាវស្ស និមិត្តភូតា បញ្ញា, យាហិ ករុណូបាយកោសល្លតាហិ មហាបុរិសានំ អត្តសុខនិរបេក្ខតា, និរន្តរំ បរហិតករណបសុតតា, សុទុក្ករេហិបិ មហាពោធិសត្តចរិតេហិ វិសាទាភាវោ, បសាទសម្ពុទ្ធិទស្សនសវនានុស្សរណាវត្ថាសុបិ សត្តានំ ហិតសុខបដិលាភហេតុភាវោ ច សម្បជ្ជតិ. តថា ហិ បញ្ញាយ ពុទ្ធភាវសិទ្ធិ, ករុណាយ ពុទ្ធកម្មសិទ្ធិ. បញ្ញាយ សយំ តរតិ, ករុណាយ បរេ តារេតិ. បញ្ញាយ បរទុក្ខំ បរិជានាតិ, ករុណាយ បរទុក្ខបដិការំ អារភតិ. បញ្ញាយ ច ទុក្ខេ និព្ពិន្ទតិ, ករុណាយ ទុក្ខំ សម្បដិច្ឆតិ. តថា បញ្ញាយ បរិនិព្ពានាភិមុខោ ហោតិ, ករុណាយ តំ ន បាបុណាតិ. តថា ករុណាយ សំសារាភិមុខោ ហោតិ, បញ្ញាយ តត្រ នាភិរមតិ. បញ្ញាយ ច សព្ពត្ថ វិរជ្ជតិ, ករុណានុគតត្តា ន ច ន សព្ពេសំ អនុគ្គហាយ បវត្តោ, ករុណាយ សព្ពេបិ អនុកម្បតិ, បញ្ញានុគតត្តា ន ច ន សព្ពត្ថ វិរត្តចិត្តោ. បញ្ញាយ ច អហំការមមំការាភាវោ, ករុណាយ អាលសិយទីនតាភាវោ. តថា បញ្ញាករុណាហិ យថាក្កមំ អត្តបរនាថតា, ធីរវីរភាវោ, អនត្តន្តបអបរន្តបតា, អត្តហិតបរហិតនិប្ផត្តិ, និព្ភយាភិំសនកភាវោ, ធម្មាធិបតិលោកាធិបតិតា, កតញ្ញុបុព្ពការិភាវោ, មោហតណ្ហាវិគមោ, វិជ្ជាចរណសិទ្ធិ, ពលវេសារជ្ជនិប្ផត្តីតិ សព្ពស្សាបិ បារមិតាផលស្ស វិសេសេន ឧបាយភាវតោ បញ្ញាករុណា បារមីនំ បច្ចយោ. ឥទញ្ច ទ្វយំ បារមីនំ វិយ បណិធានស្សាបិ បច្ចយោ.

តថា ឧស្សាហឧម្មង្គអវត្ថានហិតចរិយា ច បារមីនំ បច្ចយោតិ វេទិតព្ពា, យា ពុទ្ធភាវស្ស ឧប្បត្តិដ្ឋានតាយ ‘‘ពុទ្ធភូមិយោ’’តិ បវុច្ចន្តិ. យថាហ –

‘‘កតិ បន ភន្តេ ពុទ្ធភូមិយោ? ចតស្សោ ខោ សារិបុត្ត ពុទ្ធភូមិយោ. កតមា ចតស្សោ? ឧស្សាហោ ច ហោតិ វីរិយំ, ឧមង្គោ ច ហោតិ បញ្ញាភាវនា, អវត្ថានញ្ច ហោតិ អធិដ្ឋានំ, មេត្តាភាវនា ច ហោតិ ហិតចរិយា. ឥមា ខោ សារិបុត្ត ចតស្សោ ពុទ្ធភូមិយោ’’តិ (សុ. និ. អដ្ឋ. ១.ខគ្គវិសាណសុត្តវណ្ណនាយម្បិ).

តថា នេក្ខម្មបវិវេកអលោភាទោសាមោហនិស្សរណប្បភេទា ឆ អជ្ឈាសយា. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘នេក្ខម្មជ្ឈាសយា ច ពោធិសត្តា កាមេ ទោសទស្សាវិនោ, បវិវេក…បេ… សង្គណិកាយ, អលោភ…បេ… លោភេ, អទោស…បេ… ទោសេ, អមោហ…បេ… មោហេ, និស្សរណជ្ឈាសយា ច ពោធិសត្តា សព្ពភវេសុ ទោសទស្សាវិនោ’’តិ (វិសុទ្ធិ. អដ្ឋ. ១.៤៩ វាក្យខន្ធេបិ).

តស្មា ឯតេ ពោធិសត្តានំ ឆ អជ្ឈាសយា ទានាទីនំ បច្ចយាតិ វេទិតព្ពា. ន ហិ លោភាទីសុ អាទីនវទស្សនេន, អលោភាទិអធិកភាវេន ច វិនា ទានាទិបារមិយោ សម្ភវន្តិ. អលោភាទីនញ្ហិ អធិកភាវេន បរិច្ចាគាទិនិន្នចិត្តតា អលោភជ្ឈាសយាទិតាតិ. យថា ចេតេ, ឯវំ ទានជ្ឈាសយតាទយោបិ. យថាហ –

‘‘កតិ បន ភន្តេ ពោធាយ ចរន្តានំ ពោធិសត្តានំ អជ្ឈាសយា? ទស ខោ សារិបុត្ត ពោធាយ ចរន្តានំ ពោធិសត្តានំ អជ្ឈាសយា. កតមេ ទស? ទានជ្ឈាសយា សារិបុត្ត ពោធិសត្តា មច្ឆេរេ ទោសទស្សាវិនោ, សីល…បេ… ឧបេក្ខជ្ឈាសយា សារិបុត្ត ពោធិសត្តា សុខទុក្ខេសុ ទោសទស្សាវិនោ’’តិ.

ឯតេសុ ហិ មច្ឆេរអសំវរកាមវិចិកិច្ឆាកោសជ្ជអក្ខន្តិវិសំវាទអនធិដ្ឋានព្យាបាទ- សុខទុក្ខសង្ខាតេសុ អាទីនវទស្សនបុព្ពង្គមា ទានាទិនិន្នចិត្តតាសង្ខាតា ទានជ្ឈាសយតាទយោ ទានាទិបារមីនំ និព្ពត្តិយា ការណន្តិ. តថា អបរិច្ចាគបរិច្ចាគាទីសុ យថាក្កមំ អាទីនវានិសំសបច្ចវេក្ខណា ទានាទិបារមីនំ បច្ចយោ.

តត្ថាយំ បច្ចវេក្ខណាវិធិ – ខេត្តវត្ថុហិរញ្ញសុវណ្ណគោមហិំសទាសិទាសបុត្តទារាទិបរិគ្គហព្យាសត្តចិត្តានំ សត្តានំ ខេត្តាទីនំ វត្ថុកាមភាវេន ពហុបត្ថនីយភាវតោ, រាជចោរាទិសាធារណភាវតោ, វិវាទាធិដ្ឋានតោ, សបត្តករណតោ, និស្សារតោ, បដិលាភបរិបាលនេសុ បរវិហេឋនហេតុតោ, វិនាសនិមិត្តញ្ច សោកាទិអនេកវិហិតព្យសនាវហតោ, តទាសត្តិនិទានញ្ច មច្ឆេរមលបរិយុដ្ឋិតចិត្តានំ អបាយូបបត្តិសម្ភវតោតិ ឯវំ វិវិធវិបុលានត្ថាវហា ឯតេ អត្ថា នាម, តេសំ បរិច្ចាគោយេវេកោ សោត្ថិភាវោតិ បរិច្ចាគេ អប្បមាទោ ករណីយោ.

អបិច ‘‘យាចកោ យាចមានោ អត្តនោ គុយ្ហស្ស អាចិក្ខនតោ មយ្ហំ វិស្សាសិកោ’’តិ ច ‘‘បហាយ គមនីយំ អត្តនោ សន្តកំ គហេត្វា បរលោកំ យាហីតិ មយ្ហំ ឧបទេសកោ’’តិ ច ‘‘អាទិត្តេ វិយ អគារេ មរណគ្គិនា អាទិត្តេ លោកេ តតោ មយ្ហំ សន្តកស្ស អបវាហកសហាយោ’’តិ ច ‘‘អបវាហិតស្ស ចស្ស និជ្ឈាយនិក្ខេបដ្ឋានភូតោ’’តិ ច ‘‘ទានសង្ខាតេ កល្យាណកម្មស្មិំ សហាយភាវតោ, សព្ពសម្បត្តីនំ អគ្គភូតាយ បរមទុល្លភាយ ពុទ្ធភូមិយា សម្បត្តិហេតុភាវតោ ច បរមោ កល្យាណមិត្តោ’’តិ ច បច្ចវេក្ខិតព្ពំ.

តថា ‘‘ឧឡារេ កម្មនិ អនេនាហំ សម្ភាវិតោ, តស្មា សា សម្ភាវនា អវិតថា កាតព្ពា’’តិ ច ‘‘ឯកន្តភេទិតាយ ជីវិតស្ស អយាចិតេនបិ មយា ទាតព្ពំ, បគេវ យាចិតេនា’’តិ ច ‘‘ឧឡារជ្ឈាសយេហិ គវេសិត្វាបិ ទាតព្ពោ, សយមេវាគតោ មម បុញ្ញេនា’’តិ ច ‘‘យាចកស្ស ទានាបទេសេន មយ្ហមេវាយមនុគ្គហោ’’តិ ច ‘‘អហំ វិយ អយំ សព្ពោបិ លោកោ មយា អនុគ្គហេតព្ពោ’’តិ ច ‘‘អសតិ យាចកេ កថំ មយ្ហំ ទានបារមី បូរេយ្យា’’តិ ច ‘‘យាចកានមេវត្ថាយ មយា សព្ពោ បរិគ្គហេតព្ពោ’’តិ ច ‘‘អយាចិត្វា មម សន្តកំ យាចកា សយមេវ កទា គណ្ហេយ្យុ’’ន្តិ ច ‘‘កថមហំ យាចកានំ បិយោ ចស្សំ មនាបោ’’តិ ច ‘‘កថំ វា តេ មយ្ហំ បិយា ចស្សុ មនាបា’’តិ ច ‘‘កថំ វាហំ ទទមានោ, ទត្វាបិ ច អត្តមនោ អស្សំ បមុទិតោ បីតិសោមនស្សជាតោ’’តិ ច ‘‘កថំ វា មេ យាចកា ភវេយ្យុំ, ឧឡារោ ច ទានជ្ឈាសយោ’’តិ ច ‘‘កថំ វាហមយាចិតោយេវ យាចកានំ ហទយមញ្ញាយ ទទេយ្យ’’ន្តិ ច ‘‘សតិ ធនេ យាចកេ ច អបរិច្ចាគោ មហតី មយ្ហំ វញ្ចនា’’តិ ច ‘‘កថំ វាហំ អត្តនោ អង្គានិ ជីវិតំ វាបិ យាចកានំ បរិច្ចជេយ្យ’’ន្តិ ច បច្ចវេក្ខិតព្ពំ.

អបិច ‘‘អត្ថោ នាមាយំ និរបេក្ខំ ទាយកំ អនុគច្ឆតិ យថា តំ និរបេក្ខំ ខេបកំ កិដកោ’’តិ អត្ថេ និរបេក្ខតាយ ចិត្តំ ឧប្បាទេតព្ពំ. យាចមានោ បន យទិ បិយបុគ្គលោ ហោតិ, ‘‘បិយោ មំ យាចតី’’តិ សោមនស្សំ ឧប្បាទេតព្ពំ. អថ ឧទាសីនបុគ្គលោ ហោតិ, ‘‘អយំ មំ យាចមានោ អទ្ធា ឥមិនា បរិច្ចាគេន មិត្តោ ហោតី’’តិ សោមនស្សំ ឧប្បាទេតព្ពំ. ទទន្តោបិ ហិ យាចកានំ បិយោ ហោតីតិ. អថ បន វេរីបុគ្គលោ យាចតិ, ‘‘បច្ចត្ថិកោ មំ យាចតិ, អយំ មំ យាចមានោ អទ្ធា ឥមិនា បរិច្ចាគេន វេរីបិ បិយោ មិត្តោ ហោតី’’តិ វិសេសតោ សោមនស្សំ ឧប្បាទេតព្ពំ. ឯវំ បិយបុគ្គលេ វិយ មជ្ឈត្តវេរីបុគ្គលេសុបិ មេត្តាបុព្ពង្គមំ ករុណំ ឧបដ្ឋបេត្វាវ ទាតព្ពំ.

សចេ បនស្ស ចិរកាលបរិភាវិតត្តា លោភស្ស ទេយ្យធម្មវិសយា លោភធម្មា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, តេន ពោធិសត្តបដិញ្ញេន ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខិតព្ពំ ‘‘ននុ តយា សប្បុរិស សម្ពោធាយ អភិនីហារំ ករោន្តេន សព្ពសត្តានំ ឧបការត្ថាយ អយំ កាយោ និស្សដ្ឋោ, តប្បរិច្ចាគមយញ្ច បុញ្ញំ, តត្ថ នាម តេ ពាហិរេបិ វត្ថុស្មិំ អតិសង្គប្បវត្តិ ហត្ថិសិនានសទិសី ហោតិ, តស្មា តយា ន កត្ថចិ សង្គោ ឧប្បាទេតព្ពោ. សេយ្យថាបិ នាម មហតោ ភេសជ្ជរុក្ខស្ស តិដ្ឋតោ មូលំ មូលត្ថិកា ហរន្តិ, បបដិកំ, តចំ, ខន្ធំ, វិដបំ, សារំ, សាខំ, បលាសំ, បុប្ផំ, ផលំ ផលត្ថិកា ហរន្តិ, ន តស្ស រុក្ខស្ស ‘មយ្ហំ សន្តកំ ឯតេ ហរន្តី’’តិ វិតក្កសមុទាចារោ ហោតិ, ឯវមេវ សព្ពលោកហិតាយ ឧស្សុក្កមាបជ្ជន្តេន មយា មហាទុក្ខេ អកតញ្ញុកេ និច្ចាសុចិម្ហិ កាយេ បរេសំ ឧបការាយ វិនិយុជ្ជមានេ អណុមត្តោបិ មិច្ឆាវិតក្កោ ន ឧប្បាទេតព្ពោ, កោ វា ឯត្ថ វិសេសោ អជ្ឈត្តិកពាហិរេសុ មហាភូតេសុ ឯកន្តភេទនវិកិរណវិទ្ធំសនធម្មេសុ, កេវលំ បន សម្មោហវិជម្ភិតមេតំ, យទិទំ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ អភិនិវេសោ. តស្មា ពាហិរេសុ វិយ អជ្ឈត្តិកេសុបិ ករចរណនយនាទីសុ, មំសាទីសុ ច អនបេក្ខេន ហុត្វា ‘តំតទត្ថិកា ហរន្តូ’តិ និស្សដ្ឋចិត្តេន ភវិតព្ព’’ន្តិ. ឯវំ បដិសញ្ចិក្ខតោ ចស្ស ពោធាយ បហិតត្តស្ស កាយជីវិតេសុ និរបេក្ខស្ស អប្បកសិរេនេវ កាយវចីមនោកម្មានិ សុវិសុទ្ធានិ ហោន្តិ. សោ វិសុទ្ធកាយវចីមនោកម្មន្តោ វិសុទ្ធាជីវោ ញាយបដិបត្តិយំ ឋិតោ, អាយាបាយុបាយកោសល្លសមន្នាគមេន ភិយ្យោសោ មត្តាយ ទេយ្យធម្មបរិច្ចាគេន, អភយទានសទ្ធម្មទានេហិ ច សព្ពសត្តេ អនុគ្គណ្ហិតុំ សមត្ថោ ហោតីតិ. អយំ តាវ ទានបារមិយំ បច្ចវេក្ខណានយោ.

សីលបារមិយំ បន ឯវំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ – ឥទញ្ហិ សីលំ នាម គង្គោទកាទីហិ វិសោធេតុំ អសក្កុណេយ្យស្ស ទោសមលស្ស វិក្ខាលនជលំ, ហរិចន្ទនាទីហិ វិនេតុំ អសក្កុណេយ្យរាគាទិបរិឡាហវិនយនំ, ហារមកុដកុណ្ឌលាទីហិ បចុរជនាលង្ការេហិ អសាធារណោ សាធូនំ អលង្ការវិសេសោ, សព្ពទិសាវាយនតោ អកិត្តិមោ, សព្ពកាលានុរូបោ ច សុរភិគន្ធោ, ខត្តិយមហាសាលាទីហិ ទេវតាហិ ច វន្ទនីយាទិភាវាវហនតោ បរមោ វសីករណមន្តោ, ចាតុមហារាជិកាទិ ទេវលោការោហនសោបានបន្តិ, ឈានាភិញ្ញានំ អធិគមុបាយោ, និព្ពានមហានគរស្ស សម្បាបកមគ្គោ, សាវកពោធិបច្ចេកពោធិសម្មាសម្ពោធីនំ បតិដ្ឋានភូមិ, យំ យំ វា បនិច្ឆិតំ បត្ថិតំ, តស្ស តស្ស សមិជ្ឈនូបាយភាវតោ ចិន្តាមណិកប្បរុក្ខាទិកេ ច អតិសេតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ‘‘ឥជ្ឈតិ ភិក្ខវេ សីលវតោ ចេតោបណិធិ វិសុទ្ធត្តា’’តិ (អ. និ. ៨.៣៥). អបរម្បិ វុត្តំ ‘‘អាកង្ខេយ្យ ចេ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ សព្រហ្មចារីនំ បិយោ ច អស្សំ មនាបោ ច គរុ ច ភាវនីយោ ចាតិ, សីលេស្វេវស្ស បរិបូរការី’’តិអាទិ (ម. និ. ១.៦១), តថា ‘‘អវិប្បដិសារត្ថានិ ខោ អានន្ទ កុសលានិ សីលានី’’តិ (អ. និ. ១០.១; ១១.១), ‘‘បញ្ចិមេ គហបតយោ អានិសំសា សីលវតោ សីលសម្បទាយា’’តិ (ទី. និ. ២.១៥០; ឧទា. ៧៦; មហាវ. ១៨៥) សុត្តានញ្ច វសេន សីលស្ស គុណា បច្ចវេក្ខិតព្ពា, តថា អគ្គិក្ខន្ធោបមសុត្តាទីនំ (អ. និ. ៧.៧២) វសេន សីលវិរហេ អាទីនវា.

បីតិសោមនស្សនិមិត្តតោ, អត្តានុវាទបរានុវាទទណ្ឌទុគ្គតិភយាភាវតោ, វិញ្ញូហិ បាសំសភាវតោ, អវិប្បដិសារហេតុតោ, សោត្ថិដ្ឋានតោ, អភិជនសាបតេយ្យាធិបតេយ្យាយុរូបដ្ឋានពន្ធុមិត្តសម្បត្តីនំ អតិសយនតោ ច សីលំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ. សីលវតោ ហិ អត្តនោ សីលសម្បទាហេតុ មហន្តំ បីតិសោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ ‘‘កតំ វត មយា កុសលំ, កតំ កល្យាណំ, កតំ ភីរុត្តាណ’’ន្តិ. តថា សីលវតោ អត្តា ន ឧបវទតិ, ន បរេ វិញ្ញូ, ទណ្ឌទុគ្គតិភយានំ សម្ភវោយេវ នត្ថិ, ‘‘សីលវា បុរិសបុគ្គលោ កល្យាណធម្មោ’’តិ វិញ្ញូនំ បាសំសោ ហោតិ. តថា សីលវតោ យ្វាយំ ‘‘កតំ វត មយា បាបំ, កតំ លុទ្ទំ, កតំ កិព្ពិស’’ន្តិ ទុស្សីលស្ស វិប្បដិសារោ ឧប្បជ្ជតិ, សោ ន ហោតិ. សីលញ្ច នាមេតំ អប្បមាទាធិដ្ឋានតោ, ភោគព្យសនាទិបរិហារមុខេន មហតោ អត្ថស្ស សាធនតោ, មង្គលភាវតោ ច បរមំ សោត្ថិដ្ឋានំ, និហីនជច្ចោបិ សីលវា ខត្តិយមហាសាលាទីនំ បូជនីយោ ហោតីតិ កុលសម្បត្តិំ អតិសេតិ សីលសម្បទា, ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ មហារាជ, ឥធ តេ អស្ស បុរិសោ ទាសោ កម្មករោ’’តិអាទិ (ទី. និ. ១.១៨៣) វចនញ្ចេត្ថ សាធកំ. ចោរាទីហិ អសាធារណតោ, បរលោកានុគមនតោ, មហប្ផលភាវតោ, សមថាទិគុណាធិដ្ឋានតោ ច ពាហិរធនំ អតិសេតិ សីលំ, បរមស្ស ចិត្តិស្សរិយស្ស អធិដ្ឋានភាវតោ ខត្តិយាទីនំ ឥស្សរិយំ អតិសេតិ សីលំ. សីលនិមិត្តញ្ហិ តំតំសត្តនិកាយេសុ សត្តានំ ឥស្សរិយំ វស្សសតទីឃប្បមាណតោ ជីវិតតោ ឯកាហម្បិ សីលវតោ ជីវិតស្ស វិសិដ្ឋតាវចនតោ, សតិ ច ជីវិតេ សិក្ខានិក្ខេបស្ស មរណតាវចនតោ សីលំ ជីវិតតោ វិសិដ្ឋតរំ. វេរីនម្បិ មនុញ្ញភាវាវហនតោ, ជរារោគវិបត្តីហិ អនភិភវនីយតោ ច រូបសម្បត្តិំ អតិសេតិ សីលំ. បាសាទហម្មិយាទិដ្ឋានវិសេសេ, រាជយុវរាជសេនាបតិអាទិដ្ឋានវិសេសេ ច អតិសេតិ សីលំ សុខវិសេសាធិដ្ឋានភាវតោ. សភាវសិនិទ្ធេ សន្តិកាវចរេបិ ពន្ធុជនេ មិត្តជនេ ច អតិសេតិ ឯកន្តហិតសម្បាទនតោ, បរលោកានុគមនតោ ច. ‘‘ន តំ មាតា បិតា កយិរា’’តិអាទិ (ធ. ប. ៤៣) វចនញ្ចេត្ថ សាធកំ. តថា ហត្ថិអស្សរថាទិភេទេហិ, មន្តាគទសោត្ថានប្បយោគេហិ ច ទុរារក្ខំ អត្តានំ អារក្ខភាវេន សីលមេវ វិសិដ្ឋតរំ អត្តាធីនតោ, អបរាធីនតោ, មហាវិសយតោ ច. តេនេវាហ ‘‘ធម្មោ ហវេ រក្ខតិ ធម្មចារិ’’ន្តិអាទិ (ជា. ១.៩.១០២). ឯវមនេកគុណសមន្នាគតំ សីលន្តិ បច្ចវេក្ខន្តស្ស អបរិបុណ្ណា ចេវ សីលសម្បទា បារិបូរិំ គច្ឆតិ អបរិសុទ្ធា ច បារិសុទ្ធិំ.

សចេ បនស្ស ទីឃរត្តំ បរិចយេន សីលបដិបក្ខា ធម្មា ទោសាទយោ អន្តរន្តរា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, តេន ពោធិសត្តបដិញ្ញេន ឯវំ បដិសញ្ចិក្ខិតព្ពំ ‘‘ននុ តយា សម្ពោធាយ បណិធានំ កតំ, សីលវិកលេន ច ន សក្កា លោកិយាបិ សម្បត្តិយោ បាបុណិតុំ, បគេវ លោកុត្តរា, សព្ពសម្បត្តីនំ បន អគ្គភូតាយ សម្មាសម្ពោធិយា អធិដ្ឋានភូតេន សីលេន បរមុក្កំសគតេន ភវិតព្ពំ. តស្មា ‘កិកីវ អណ្ឌ’ន្តិអាទិនា (វិសុទ្ធិ. ១.១៩; ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៧) វុត្តនយេន សម្មា សីលំ បរិរក្ខន្តេន សុដ្ឋុ តយា បេសលេន ភវិតព្ពំ. អបិ ច តយា ធម្មទេសនាយ យានត្តយេ សត្តានំ អវតារណបរិបាចនានិ កាតព្ពានិ, សីលវិកលស្ស ច វចនំ ន បច្ចេតព្ពំ ហោតិ អសប្បាយាហារវិចារស្ស វិយ វេជ្ជស្ស តិកិច្ឆនំ, តស្មា កថាហំ សទ្ធេយ្យោ ហុត្វា សត្តានំ អវតារណបរិបាចនានិ ករេយ្យ’’ន្តិ សភាវបរិសុទ្ធសីលេន ភវិតព្ពំ. កិញ្ច ‘‘ឈានាទិគុណវិសេសយោគេន មេ សត្តានំ ឧបការករណសមត្ថតា, បញ្ញាបារមីអាទិបរិបូរណញ្ច, ឈានាទយោ ច គុណា សីលបារិសុទ្ធិំ វិនា ន សម្ភវន្តី’’តិ សម្មទេវ សីលំ បរិសោធេតព្ពំ.

តថា ‘‘សម្ពាធោ ឃរាវាសោ រជោបថោ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.១៩១; ម. និ. ១.២៩១; សំ. និ. ២.១៥៤; ម. និ. ២.១០) ឃរាវាសេ ‘‘អដ្ឋិកង្កលូបមា កាមា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៣៤; បាចិ. ៤១៧; មហានិ. ៣, ៦;), ‘‘មាតាបិ បុត្តេន វិវទតី’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.១៦៨, ១៧៨) ច កាមេសុ ‘‘សេយ្យថាបិ បុរិសោ ឥណំ អាទាយ កម្មន្តេ បយោជេយ្យា’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.២១៨) កាមច្ឆន្ទាទីសុ អាទីនវទស្សនបុព្ពង្គមា វុត្តវិបរិយាយេន ‘‘អព្ភោកាសោ បព្ពជ្ជា’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.១.៩១; សំ. និ. ១.១៥៤) បព្ពជ្ជាទីសុ អានិសំសបដិសង្ខាវសេន នេក្ខម្មបារមិយំ បច្ចវេក្ខណា វេទិតព្ពា. អយមេត្ថ សង្ខេបត្ថោ, វិត្ថារោ បន ទុក្ខក្ខន្ធ (ម. និ. ១.១៦៣) វីមំសសុត្តាទិ (ម. និ. ១.៤៨៧) វសេន ទុក្ខក្ខន្ធអាសិវិសោបមសុត្តាទិវសេន (ចរិយា. អដ្ឋ. បកិណ្ណកកថាយំ) វេទិតព្ពោ.

តថា ‘‘បញ្ញាយ វិនា ទានាទយោ ធម្មា ន វិសុជ្ឈន្តិ, យថាសកំ ព្យាបារសមត្ថា ច ន ហោន្តី’’តិ បញ្ញាគុណា មនសិ កាតព្ពា. យថេវ ហិ ជីវិតេន វិនា សរីរយន្តំ ន សោភតិ, ន ច អត្តនោ កិរិយាសុ បដិបត្តិសមត្ថំ ហោតិ, យថា ច ចក្ខាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ វិញ្ញាណេន វិនា យថាសកំ វិសយេសុ កិច្ចំ កាតុំ នប្បហោន្តិ, ឯវំ សទ្ធាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ បញ្ញាយ វិនា សកិច្ចបដិបត្តិយំ អសមត្ថានីតិ បរិច្ចាគាទិបដិបត្តិយំ បញ្ញា បធានការណំ. ឧម្មីលិតបញ្ញាចក្ខុកា ហិ មហាសត្តា អត្តនោ អង្គបច្ចង្គានិបិ ទត្វា អនត្តុក្កំសកា, អបរវម្ភកា ច ហោន្តិ, ភេសជ្ជរុក្ខា វិយ វិកប្បរហិតា កាលត្តយេបិ សោមនស្សជាតា. បញ្ញាវសេន ឧបាយកោសល្លយោគតោ បរិច្ចាគោ បរហិតប្បវត្តិយា ទានបារមិភាវំ ឧបេតិ. អត្តត្ថញ្ហិ ទានំ វុឌ្ឍិសទិសំ ហោតិ.

តថា បញ្ញាយ អភាវេន តណ្ហាទិសំកិលេសាវិយោគតោ សីលស្ស វិសុទ្ធិយេវ ន សម្ភវតិ, កុតោ សព្ពញ្ញុគុណាធិដ្ឋានភាវោ. បញ្ញវា ឯវ ច ឃរាវាសេ កាមគុណេសុ សំសារេ ច អាទីនវំ, បព្ពជ្ជាយ ឈានសមាបត្តិយំ និព្ពានេ ច អានិសំសំ សុដ្ឋុ សល្លក្ខេន្តោ បព្ពជិត្វា ឈានសមាបត្តិយោ និព្ពត្តេត្វា និព្ពាននិន្នោ, បរេ ច តត្ថ បតិដ្ឋបេតីតិ.

វីរិយញ្ច បញ្ញារហិតំ យទិច្ឆិតមត្ថំ ន សាធេតិ ទុរារម្ភភាវតោ. វរមេវ ហិ អនារម្ភោ ទុរារម្ភតោ, បញ្ញាសហិតេន បន វីរិយេន ន កិញ្ចិ ទុរធិគមំ ឧបាយបដិបត្តិតោ. តថា បញ្ញវា ឯវ បរាបការាទិអធិវាសកជាតិយោ ហោតិ, ន ទុប្បញ្ញោ. បញ្ញាវិរហិតស្ស ច បរេហិ ឧបនីតា អបការា ខន្តិយា បដិបក្ខមេវ អនុព្រូហេន្តិ, បញ្ញវតោ បន តេ ខន្តិសម្បត្តិយា បរិព្រូហនវសេន អស្សា ថិរភាវាយ សំវត្តន្តិ. បញ្ញវា ឯវ តីណិ សច្ចានិ តេសំ ការណានិ បដិបក្ខេ ច យថាភូតំ ជានិត្វា បរេសំ អវិសំវាទកោ ហោតិ. តថា បញ្ញាពលេន អត្តានំ ឧបត្ថម្ភេត្វា ធិតិសម្បទាយ សព្ពបារមីសុ អចលសមាទានាធិដ្ឋានោ ហោតិ, បញ្ញវា ឯវ ច បិយមជ្ឈត្តវេរីវិភាគំ អកត្វា សព្ពត្ថ ហិតូបសំហារកុសលោ ហោតិ. តថា បញ្ញាវសេន លាភាទិលោកធម្មសន្និបាតេ និព្ពិការតាយ មជ្ឈត្តោ ហោតិ. ឯវំ សព្ពាសំ បារមីនំ បញ្ញាវ បារិសុទ្ធិហេតូតិ បញ្ញាគុណា បច្ចវេក្ខិតព្ពា.

អបិច បញ្ញាយ វិនា ន ទស្សនសម្បត្តិ, អន្តរេន ច ទិដ្ឋិសម្បទំ ន សីលសម្បទា, សីលទិដ្ឋិសម្បទារហិតស្ស ន សមាធិសម្បទា, អសមាហិតេន ច ន សក្កា អត្តហិតមត្តម្បិ សាធេតុំ, បគេវ ឧក្កំសគតំ បរហិតន្តិ បរហិតាយ បដិបន្នេន ‘‘ននុ តយា សក្កច្ចំ បញ្ញាបារិសុទ្ធិយំ អាយោគោ ករណីយោ’’តិ ពោធិសត្តេន អត្តា ឱវទិតព្ពោ. បញ្ញានុភាវេន ហិ មហាសត្តោ ចតុរធិដ្ឋានាធិដ្ឋិតោ ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ (ទី. និ. ៣.២១០, ៣១៣; អ. និ. ១០.៣២) លោកំ អនុគ្គណ្ហន្តោ សត្តេ និយ្យានិកមគ្គេ អវតារេតិ, ឥន្ទ្រិយានិ ច នេសំ បរិបាចេតិ. តថា បញ្ញាពលេន ខន្ធាយតនាទីសុ បវិចយពហុលោ បវត្តិនិវត្តិយោ យាថាវតោ បរិជានន្តោ ទានាទយោ គុណេ វិសេសនិព្ពេធភាគិយភាវំ នយន្តោ ពោធិសត្តសិក្ខាយ បរិបូរការី ហោតីតិ ឯវមាទិនា អនេកាការវោការេ បញ្ញាគុណេ វវត្ថបេត្វា បញ្ញាបារមី អនុព្រូហេតព្ពា.

តថា ទិស្សមានបារានិបិ លោកិយានិ កម្មានិ និហីនវីរិយេន បាបុណិតុំ អសក្កុណេយ្យានិ, អគណិតខេទេន បន អារទ្ធវីរិយេន ទុរធិគមំ នាម នត្ថិ. និហីនវីរិយោ ហិ ‘‘សំសារមហោឃតោ សព្ពសត្តេ សន្តារេស្សាមី’’តិ អារភិតុមេវ ន សក្កុណោតិ. មជ្ឈិមោ អារភិត្វា អន្តរាវោសានមាបជ្ជតិ. ឧក្កដ្ឋវីរិយោ បន អត្តសុខនិរបេក្ខោ អារម្ភបារំ អធិគច្ឆតីតិ វីរិយសម្បត្តិ បច្ចវេក្ខិតព្ពា. អបិច ‘‘យស្ស អត្តនោយេវ សំសារបង្កតោ សមុទ្ធរណត្ថមារម្ភោ, តស្សាបិ វីរិយស្ស សិថិលភាវេន មនោរថានំ មត្ថកប្បត្តិ ន សក្កា សម្ភាវេតុំ, បគេវ សទេវកស្ស លោកស្ស សមុទ្ធរណត្ថំ កតាភិនីហារេនា’’តិ ច ‘‘រាគាទីនំ ទោសគណានំ មត្តមហាគជានំ វិយ ទុន្និវារយភាវតោ, តន្និទានានញ្ច កម្មសមាទានានំ ឧក្ខិត្តាសិកវធកសទិសភាវតោ, តន្និមិត្តានញ្ច ទុគ្គតីនំ សព្ពទា វិវដមុខភាវតោ, តត្ថ និយោជកានញ្ច បាបមិត្តានំ សទា សន្និហិតភាវតោ, តទោវាទការិតាយ ច ពាលស្ស បុថុជ្ជនភាវស្ស សតិ សម្ភវេ យុត្តំ សយមេវ សំសារទុក្ខតោ និស្សរិតុ’’ន្តិ ច ‘‘មិច្ឆាវិតក្កា វីរិយានុភាវេន ទូរី ភវន្តី’’តិ ច ‘‘យទិ បន សម្ពោធិ អត្តាធីនេន វីរិយេន សក្កា សមធិគន្តុំ, កិមេត្ថ ទុក្ករ’’ន្តិ ច ឯវមាទិនា នយេន វីរិយស្ស គុណាបច្ចវេក្ខិតព្ពា.

តថា ‘‘ខន្តិ នាមាយំ និរវសេសគុណបដិបក្ខស្ស កោធស្ស វិធមនតោ គុណសម្បាទនេ សាធូនមប្បដិហតមាយុធំ, បរាភិភវនេ សមត្ថានំ អលង្ការោ, សមណព្រាហ្មណានំ ពលសម្បទា, កោធគ្គិវិនយនី ឧទកធារា, កល្យាណស្ស កិត្តិសទ្ទស្ស សញ្ជាតិទេសោ, បាបបុគ្គលានំ វចីវិសវូបសមករោ មន្តាគទោ, សំវរេ ឋិតានំ បរមា ធីរបកតិ, គម្ភីរាសយតាយ សាគរោ, ទោសមហាសាគរស្ស វេលា, អបាយទ្វារស្ស បិធានកវាដំ, ទេវព្រហ្មលោកានំ អារោហណសោបានំ, សព្ពគុណានំ អធិវាសនភូមិ, ឧត្តមា កាយវចីមនោវិសុទ្ធី’’តិ មនសិ កាតព្ពំ. អបិ ច ‘‘ឯតេ សត្តា ខន្តិសម្បត្តិយា អភាវតោ ឥធ ចេវ តបន្តិ, បរលោកេ ច តបនីយធម្មានុយោគតោ’’តិ ច ‘‘យទិបិ បរាបការនិមិត្តំ ទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស បន ទុក្ខស្ស ខេត្តភូតោ អត្តភាវោ, ពីជភូតញ្ច កម្មំ មយាវ អភិសង្ខត’’ន្តិ ច ‘‘តស្ស ទុក្ខស្ស អាណណ្យការណមេត’’ន្តិ ច ‘‘អបការកេ អសតិ កថំ មយ្ហំ ខន្តិសម្បទា សម្ភវតី’’តិ ច ‘‘យទិបាយំ ឯតរហិ អបការកោ, អយំ នាម បុព្ពេ អនេន មយ្ហំ ឧបការោ កតោ’’តិ ច ‘‘អបការោ ឯវ វា ខន្តិនិមិត្តតាយ ឧបការោ’’តិ ច ‘‘សព្ពេបិមេ សត្តា មយ្ហំ បុត្តសទិសា, បុត្តកតាបរាធេសុ ច កោ កុជ្ឈិស្សតី’’តិ ច ‘‘យេន កោធភូតាវេសេន អយំ មយ្ហំ អបរជ្ឈតិ, សោ កោធភូតាវេសោ មយា វិនេតព្ពោ’’តិ ច ‘‘យេន អបការេន ឥទំ មយ្ហំ ទុក្ខំ ឧប្បន្នំ, តស្ស អហម្បិ និមិត្ត’’ន្តិ ច ‘‘យេហិ ធម្មេហិ អបរាធោ កតោ, យត្ថ ច កតោ, សព្ពេបិ តេ តស្មិំយេវ ខណេ និរុទ្ធា, កស្សិទានិ កេន កោធោ កាតព្ពោ’’តិ ច ‘‘អនត្តតាយ សព្ពធម្មានំ កោ កស្ស អបរជ្ឈតី’’តិ ច បច្ចវេក្ខន្តេន ខន្តិសម្បទា ព្រូហេតព្ពា.

យទិ បនស្ស ទីឃរត្តំ បរិចយេន បរាបការនិមិត្តកោ កោធោ ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋេយ្យ, ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខិតព្ពំ ‘‘ខន្តិ នាមេសា បរាបការស្ស បដិបក្ខបដិបត្តីនំ បច្ចុបការការណ’’ន្តិ ច ‘‘អបការោ ច មយ្ហំ ទុក្ខុប្បាទនេន ទុក្ខុបនិសាយ សទ្ធាយ, សព្ពលោកេ អនភិរតិសញ្ញាយ ច បច្ចយោ’’តិ ច ‘‘ឥន្ទ្រិយបកតិរេសា, យទិទំ ឥដ្ឋានិដ្ឋវិសយសមាយោគោ, តត្ថ អនិដ្ឋវិសយសមាយោគោ មយ្ហំ ន សិយាតិ តំ កុតេត្ថ លព្ភា’’តិ ច ‘‘កោធវសិកោ សត្តោ កោធេន ឧម្មត្តោ វិក្ខិត្តចិត្តោ, តត្ថ កិំ បច្ចបការេនា’’តិ ច ‘‘សព្ពេ បិមេ សត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធេន ឱរសបុត្តា វិយ បរិបាលិតា, តស្មា ន តត្ថ មយា ចិត្តកោបោបិ កាតព្ពោ’’តិ ច ‘‘អបរាធកេ ច សតិ គុណេ គុណវតិ មយា ន កោបោ កាតព្ពោ’’តិ ច ‘‘អសតិ គុណេ វិសេសេន ករុណាយិតព្ពោ’’តិ ច ‘‘កោបេន ច មយ្ហំ គុណយសា និហីយន្តី’’តិ ច ‘‘កុជ្ឈនេន មយ្ហំ ទុព្ពណ្ណទុក្ខសេយ្យាទយោ សបត្តកន្តា អាគច្ឆន្តី’’តិ ច ‘‘កោធោ ច នាមាយំ សព្ពាហិតការកោ សព្ពហិតវិនាសកោ ពលវា បច្ចត្ថិកោ’’តិ ច ‘‘សតិ ច ខន្តិយា ន កោចិ បច្ចត្ថិកោ’’តិ ច ‘‘អបរាធកេន អបរាធនិមិត្តំ យំ អាយតិំ លទ្ធព្ពំ ទុក្ខំ, សតិ ច ខន្តិយា មយ្ហំ តទភាវោ’’តិ ច ‘‘ចិន្តនេន កុជ្ឈន្តេន ច មយា បច្ចត្ថិកោយេវ អនុវត្តិតោ ហោតី’’តិ ច ‘‘កោធេ ច មយា ខន្តិយា អភិភូតេ តស្ស ទាសភូតោ បច្ចត្ថិកោ សម្មទេវ អភិភូតោ ហោតី’’តិ ច ‘‘កោធនិមិត្តំ ខន្តិគុណបរិច្ចាគោ មយ្ហំ ន យុត្តោ’’តិ ច ‘‘សតិ ច កោធេ គុណវិរោធិនិ (គុណវិរោធបច្ចនីធម្មេ ចរិយា. អដ្ឋ. បកិណ្ណកកថាយំ) កិំ មេ សីលាទិធម្មា បារិបូរិំ គច្ឆេយ្យុំ, អសតិ ច តេសុ កថាហំ សត្តានំ ឧបការពហុលោ បដិញ្ញានុរូបំ ឧត្តមំ សម្បត្តិំ បាបុណិស្សាមី’’តិ ច ‘‘ខន្តិយា ច សតិ ពហិទ្ធា វិក្ខេបាភាវតោ សមាហិតស្ស សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ សព្ពេ ធម្មា អនត្តតោ និព្ពានញ្ច អសង្ខតាមតសន្តបណីតាទិភាវតោ និជ្ឈានំ ខមន្តិ ‘ពុទ្ធធម្មា ច អចិន្តេយ្យាបរិមេយ្យបភាវា’តិ’’, តតោ ច ‘‘អនុលោមិយំ ខន្តិយំ ឋិតោ ‘កេវលា ឥមេ ច អត្តត្តនិយភាវរហិតា ធម្មមត្តា យថាសកំ បច្ចយេហិ ឧប្បជ្ជន្តិ វយន្តិ, ន កុតោចិ អាគច្ឆន្តិ, ន កុហិញ្ចិ គច្ឆន្តិ, ន ច កត្ថចិ បតិដ្ឋិតា, ន ចេត្ថ កោចិ កស្សចិ ព្យាបារោ’តិ អហំការមមំការានធិដ្ឋានតា និជ្ឈានំ ខមតិ, យេន ពោធិសត្តោ ពោធិយា និយតោ អនាវត្តិធម្មោ ហោតី’’តិ ឯវមាទិនា ខន្តិបារមិយំ បច្ចវេក្ខណា វេទិតព្ពា.

តថា ‘‘សច្ចេន វិនា សីលាទីនំ អសម្ភវតោ, បដិញ្ញានុរូបំ បដិបត្តិយា អភាវតោ ច សច្ចធម្មាតិក្កមេ ច សព្ពបាបធម្មានំ សមោសរណតោ, អសច្ចសន្ធស្ស អប្បច្ចយិកភាវតោ, អាយតិញ្ច អនាទេយ្យវចនតាវហនតោ, សម្បន្នសច្ចស្ស ច សព្ពគុណាធិដ្ឋានភាវតោ, សច្ចាធិដ្ឋានេន សព្ពពោធិសម្ភារានំ បារិសុទ្ធិបារិបូរិសមន្វាយតោ, សភាវធម្មាវិសំវាទនេន សព្ពពោធិសម្ភារកិច្ចករណតោ, ពោធិសត្តបដិបត្តិយា ច បរិនិប្ផត្តិតោ’’តិអាទិនា សច្ចបារមិយា សម្បត្តិយោ បច្ចវេក្ខិតព្ពា.

តថា ‘‘ទានាទីសុ ទឡ្ហសមាទានំ, តម្បដិបក្ខសន្និបាតេ ច នេសំ អចលាវត្ថានំ, តត្ថ ច ថិរភាវំ វិនា ន ទានាទិសម្ភារា សម្ពោធិនិមិត្តា សម្ភវន្តី’’តិអាទិនា អធិដ្ឋានេ គុណា បច្ចវេក្ខិតព្ពា.

តថា ‘‘អត្តហិតមត្តេ អវតិដ្ឋន្តេនាបិ សត្តេសុ ហិតចិត្តតំ វិនា ន សក្កា ឥធលោកបរលោកសម្បត្តិយោ បាបុណិតុំ, បគេវ សព្ពសត្តេ និព្ពានសម្បត្តិយំ បតិដ្ឋាបេតុកាមេនា’’តិ ច ‘‘បច្ឆា សព្ពសត្តានំ លោកុត្តរសម្បត្តិំ អាកង្ខន្តេន ឥទានិ លោកិយសម្បត្តិំ អាកង្ខា យុត្តរូបា’’តិ ច ‘‘ឥទានិ អាសយមត្តេន បរេសំ ហិតសុខូបសំហារំ កាតុំ អសក្កោន្តោ កទា បយោគេន តំ សាធេស្សាមី’’តិ ច ‘‘ឥទានិ មយា ហិតសុខូបសំហារេន សំវទ្ធិតា បច្ឆា ធម្មសំវិភាគសហាយា មយ្ហំ ភវិស្សន្តី’’តិ ច ‘‘ឯតេហិ វិនា ន មយ្ហំ ពោធិសម្ភារា សម្ភវន្តិ, តស្មា សព្ពពុទ្ធគុណវិភូតិនិប្ផត្តិការណត្តា មយ្ហំ ឯតេ បរមំ បុញ្ញក្ខេត្តំ អនុត្តរំ កុសលាយតនំ ឧត្តមំ គារវដ្ឋាន’’ន្តិ ច ‘‘សវិសេសំ សត្តេសុ សព្ពេសុ ហិតជ្ឈាសយតា បច្ចុបដ្ឋបេតព្ពា, កិញ្ច ករុណាធិដ្ឋានតោបិ សព្ពសត្តេសុ មេត្តា អនុព្រូហេតព្ពា. វិមរិយាទីកតេន ហិ ចេតសា សត្តេសុ ហិតសុខូបសំហារនិរតស្ស តេសំ អហិតទុក្ខាបនយនកាមតា ពលវតី ឧប្បជ្ជតិ ទឡ្ហមូលា, ករុណា ច សព្ពេសំ ពុទ្ធការកធម្មានមាទិ ចរណំ បតិដ្ឋា មូលំ មុខំ បមុខ’’ន្តិ ឯវមាទិនា មេត្តាយ គុណា បច្ចវេក្ខិតព្ពា.

តថា ‘‘ឧបេក្ខាយ អភាវេ សត្តេហិ កតា វិប្បការា ចិត្តស្ស វិការំ ឧប្បាទេយ្យុំ, សតិ ច ចិត្តវិការេ ទានាទិសម្ភារានំ សម្ភវោយេវ នត្ថី’’តិ ច ‘‘មេត្តាសិនេហេន សិនេហិតេ ចិត្តេ ឧបេក្ខាយ វិនា សម្ភារានំ បារិសុទ្ធិ ន ហោតី’’តិ ច ‘‘អនុបេក្ខកោ សម្ភារេសុ បុញ្ញសម្ភារំ តព្ពិបាកញ្ច សត្តហិតត្ថំ បរិណាមេតុំ ន សក្កោតី’’តិ ច ‘‘ឧបេក្ខាយ អភាវេ ទេយ្យបដិគ្គាហកេសុ វិភាគំ អកត្វា បរិច្ចជិតុំ ន សក្កោតី’’តិ ច ‘‘ឧបេក្ខារហិតេន ជីវិតបរិក្ខារានំ ជីវិតស្ស ច អន្តរាយំ អមនសិករិត្វា សំវរវិសោធនំ កាតុំ ន សក្កា’’តិ ច ‘‘ឧបេក្ខាវសេន អរតិរតិសហស្សេវ នេក្ខម្មពលសិទ្ធិតោ, ឧបបត្តិតោ ឥក្ខនវសេនេវ សព្ពសម្ភារកិច្ចនិប្ផត្តិតោ, អច្ចារទ្ធស្ស វីរិយស្ស អនុបេក្ខនេ បធានកិច្ចាករណតោ, ឧបេក្ខតោយេវ តិតិក្ខានិជ្ឈានសម្ភវតោ, ឧបេក្ខាវសេន សត្តសង្ខារានំ អវិសំវាទនតោ, លោកធម្មានំ អជ្ឈុបេក្ខនេន សមាទិន្នធម្មេសុ អចលាធិដ្ឋានសិទ្ធិតោ, បរាបការាទីសុ អនាភោគវសេនេវ មេត្តាវិហារនិប្ផត្តិតោតិ សព្ពពោធិសម្ភារានំ សមាទានាធិដ្ឋានបារិបូរិនិប្ផត្តិយោ ឧបេក្ខានុភាវេន សម្បជ្ជន្តី’’តិ ឯវំ អាទិនា នយេន ឧបេក្ខាបារមី បច្ចវេក្ខិតព្ពា. ឯវំ អបរិច្ចាគបរិច្ចាគាទីសុ យថាក្កមំ អាទីនវានិសំសបច្ចវេក្ខណា ទានាទិបារមីនំ បច្ចយោតិ វេទិតព្ពា.

តថា សបរិក្ខារា បញ្ចទស ចរណធម្មា បញ្ច ច អភិញ្ញាយោ. តត្ថ ចរណធម្មា នាម សីលសំវរោ, ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតា, ភោជនេ មត្តញ្ញុតា, ជាគរិយានុយោគោ, សត្ត សទ្ធម្មា, ចត្តារិ ឈានានិ ច. តេសុ សីលាទីនំ ចតុន្នំ តេរសបិ ធុតធម្មា, អប្បិច្ឆតាទយោ ច បរិក្ខារោ. សទ្ធម្មេសុ សទ្ធាយ ពុទ្ធធម្មសង្ឃសីលចាគទេវតូបសមានុស្សតិ- លូខបុគ្គលបរិវជ្ជនសិនិទ្ធបុគ្គលសេវនបសាទនីយ- ធម្មបច្ចវេក្ខណតទធិមុត្តតា បរិក្ខារោ, ហិរោត្តប្បានំ អកុសលាទីនវបច្ចវេក្ខណអបាយាទីនវបច្ចវេក្ខណកុសលធម្មុបត្ថម្ភន- ភាវបច្ចវេក្ខណហិរោត្តប្ប រហិតបុគ្គលបរិវជ្ជនហិរោត្តប្បសម្បន្នបុគ្គលសេវនតទធិមុត្តតា, ពាហុសច្ចស្ស បុព្ពយោគបរិបុច្ឆកភាវសទ្ធម្មាភិយោគអនវជ្ជវិជ្ជាដ្ឋានាទិ- បរិចយបរិបក្កិន្ទ្រិយតាកិលេសទូរីភាវអប្បស្សុតបរិវជ្ជនពហុស្សុតសេវនតទធិមុត្តតា, វីរិយស្ស អបាយភយបច្ចវេក្ខណគមនវីថិបច្ចវេក្ខណធម្មមហត្តបច្ចវេក្ខណ- ថិនមិទ្ធវិនោទនកុសីតបុគ្គលបរិវជ្ជនអារទ្ធវីរិយបុគ្គល- សេវនសម្មប្បធានបច្ចវេក្ខណតទធិមុត្តតា, សតិយា សតិសម្បជញ្ញមុដ្ឋស្សតិបុគ្គលបរិវជ្ជនឧបដ្ឋិតស្សតិបុគ្គលសេវនតទធិមុត្តតា, បញ្ញាយ បរិបុច្ឆកភាវវត្ថុវិសទកិរិយាឥន្ទ្រិយសមត្តបដិបាទនទុប្បញ្ញ- បុគ្គលបរិវជ្ជនបញ្ញវន្តបុគ្គលសេវនគម្ភីរញាណចរិយបច្ច- វេក្ខណតទធិមុត្តតា, ចតុន្នំ ឈានានំ សីលាទិចតុក្កំ អដ្ឋតិំសាយ អារម្មណេសុ បុព្ពភាគភាវនា, អាវជ្ជនាទិវសីភាវករណញ្ច បរិក្ខារោ. តត្ថ សីលាទីហិ បយោគសុទ្ធិយា សត្តានំ អភយទានេ, អាសយសុទ្ធិយា អាមិសទានេ, ឧភយសុទ្ធិយា ច ធម្មទានេ សមត្ថោ ហោតីតិអាទិនា ចរណាទីនំ ទានាទិសម្ភារានំ បច្ចយភាវោ យថារហំ និទ្ធារេតព្ពោ, អតិវិត្ថារភយេន ន និទ្ធារយិម្ហ. ឯវំ សម្បត្តិចក្កាទយោបិ ទានាទីនំ បច្ចយោតិ វេទិតព្ពា.

កោ សំកិលេសោតិ អវិសេសេន តណ្ហាទីហិ បរាមដ្ឋភាវោ បារមីនំ សំកិលេសោ, វិសេសេន ទេយ្យបដិគ្គាហកវិកប្បា ទានបារមិយា សំកិលេសោ, សត្តកាលវិកប្បា សីលបារមិយា, កាមភវតទុបសមេសុ អភិរតិអនភិរតិវិកប្បា នេក្ខម្មបារមិយា, ‘‘អហំ មមា’’តិ វិកប្បា បញ្ញាបារមិយា, លីនុទ្ធច្ចវិកប្បា វីរិយបារមិយា, អត្តបរវិកប្បា ខន្តិបារមិយា, អទិដ្ឋាទីសុ ទិដ្ឋាទិវិកប្បា សច្ចបារមិយា, ពោធិសម្ភារតព្ពិបក្ខេសុ ទោសគុណវិកប្បា អធិដ្ឋានបារមិយា, ហិតាហិតវិកប្បា មេត្តាបារមិយា, ឥដ្ឋានិដ្ឋវិកប្បា ឧបេក្ខាបារមិយា សំកិលេសោតិ វេទិតព្ពោ.

កិំ វោទានន្តិ តណ្ហាទីហិ អនុបឃាតោ, យថាវុត្តវិកប្បវិរហោ ច ឯតាសំ វោទានន្តិ វេទិតព្ពំ. អនុបហតា ហិ តណ្ហាមានទិដ្ឋិកោធូបនាហមក្ខបលាសឥស្សាមច្ឆរិយមាយាសាឋេយ្យថម្ភសារម្ភ- មទបមាទាទីហិ កិលេសេហិ ទេយ្យបដិគ្គាហកវិកប្បាទិរហិតា ច ទានាទិបារមិយោ បរិសុទ្ធា បភស្សរា ភវន្តីតិ.

កោ បដិបក្ខោតិ អវិសេសេន សព្ពេបិ កិលេសា សព្ពេបិ អកុសលា ធម្មា ឯតាសំ បដិបក្ខោ, វិសេសេន បន បុព្ពេ វុត្តា មច្ឆេរាទយោតិ វេទិតព្ពា. អបិច ទេយ្យបដិគ្គាហកទានផលេសុ អលោភាទោសាមោហគុណយោគតោ លោភទោសមោហបដិបក្ខំ ទានំ, កាយាទិទោសវង្កាបគមនតោ លោភាទិបដិបក្ខំ សីលំ, កាមសុខបរូបឃាតអត្តកិលមថបរិវជ្ជនតោ ទោសត្តយបដិបក្ខំ នេក្ខម្មំ, លោភាទីនំ អន្ធីករណតោ, ញាណស្ស ច អនន្ធីករណតោ លោភាទិបដិបក្ខា បញ្ញា, អលីនានុទ្ធតញាយារម្ភវសេន លោភាទិបដិបក្ខំ វីរិយំ, ឥដ្ឋានិដ្ឋសុញ្ញតានំ ខមនតោ លោភាទិបដិបក្ខា ខន្តិ, សតិបិ បរេសំ ឧបការេ អបការេ ច យថាភូតប្បវត្តិយា លោភាទិបដិបក្ខំ សច្ចំ, លោកធម្មេ អភិភុយ្យ យថាសមាទិន្នេសុ សម្ភារេសុ អចលនតោ លោភាទិបដិបក្ខំ អធិដ្ឋានំ, នីវរណវិវេកតោ លោភាទិបដិបក្ខា មេត្តា, ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ អនុនយបដិឃវិទ្ធំសនតោ, សមប្បវត្តិតោ ច លោភាទិបដិបក្ខា ឧបេក្ខាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

កា បដិបត្តីតិ សុខូបករណសរីរជីវិតបរិច្ចាគេន ភយាបនូទនេន ធម្មោបទេសេន ច ពហុធា សត្តានំ អនុគ្គហករណំ ទានេ បដិបត្តិ. តត្ថាយំ វិត្ថារនយោ – ‘‘ឥមិនាហំ ទានេន សត្តានំ អាយុវណ្ណសុខពលបដិភានាទិសម្បត្តិំ រមណីយំ អគ្គផលសម្បត្តិំ និប្ផាទេយ្យ’’ន្តិ អន្នទានំ ទេតិ, តថា សត្តានំ កម្មកិលេសបិបាសវូបសមាយ បានំ ទេតិ, តថា សុវណ្ណវណ្ណតាយ, ហិរោត្តប្បាលង្ការស្ស ច និប្ផត្តិយា វត្ថានិ ទេតិ, តថា ឥទ្ធិវិធស្ស ចេវ និព្ពានសុខស្ស ច និប្ផត្តិយា យានំ ទេតិ, តថា សីលគន្ធនិប្ផត្តិយា គន្ធំ, ពុទ្ធគុណសោភានិប្ផត្តិយា មាលាវិលេបនំ, ពោធិមណ្ឌាសននិប្ផត្តិយា អាសនំ, តថាគតសេយ្យានិប្ផត្តិយា សេយ្យំ, សរណភាវនិប្ផត្តិយា អាវសថំ, បញ្ចចក្ខុបដិលាភាយ បទីបេយ្យំ ទេតិ. ព្យាមប្បភានិប្ផត្តិយា រូបទានំ, ព្រហ្មស្សរនិប្ផត្តិយា សទ្ទទានំ, សព្ពលោកស្ស បិយភាវាយ រសទានំ, ពុទ្ធសុខុមាលភាវាយ ផោដ្ឋព្ពទានំ, អជរាមរណភាវាយ ភេសជ្ជទានំ, កិលេសទាសព្យវិមោចនត្ថំ ទាសានំ ភុជិស្សតាទានំ, សទ្ធម្មាភិរតិយា អនវជ្ជខិឌ្ឌារតិហេតុទានំ, សព្ពេបិ សត្តេ អរិយាយ ជាតិយា អត្តនោ បុត្តភាវូបនយនាយ បុត្តទានំ, សកលស្ស លោកស្ស បតិភាវូបគមនាយ ទារទានំ, សុភលក្ខណសម្បត្តិយា សុវណ្ណមណិមុត្តាបវាឡាទិទានំ, អនុព្យញ្ជនសម្បត្តិយា នានាវិធវិភូសនទានំ, សទ្ធម្មកោសាធិគមាយ វិត្តកោសទានំ, ធម្មរាជភាវាយ រជ្ជទានំ, ឈានាទិសម្បត្តិយា អារាមុយ្យានាទិវនទានំ, ចក្កង្កិតេហិ បាទេហិ ពោធិមណ្ឌូបសង្កមនាយ ចរណទានំ, ចតុរោឃនិត្ថរណាយ សត្តានំ សទ្ធម្មហត្ថទានត្ថំ ហត្ថទានំ, សទ្ធិន្ទ្រិយាទិបដិលាភាយ កណ្ណនាសាទិទានំ, សមន្តចក្ខុបដិលាភាយ ចក្ខុទានំ, ‘‘ទស្សនសវនានុស្សរណបារិចរិយាទីសុ សព្ពកាលំ សព្ពសត្តានំ ហិតសុខាវហោ, សព្ពលោកេន ច ឧបជីវិតព្ពោ មេ កាយោ ភវេយ្យា’’តិ មំសលោហិតាទិទានំ, ‘‘សព្ពលោកុត្តមោ ភវេយ្យ’’ន្តិ ឧត្តមង្គទានំ ទេតិ.

ឯវំ ទទន្តោ ច ន អនេសនាយ ទេតិ, ន បរោបឃាតេន, ន ភយេន, ន លជ្ជាយ, ន ទក្ខិណេយ្យរោសនេន, ន បណីតេ សតិ លូខំ, ន អត្តុក្កំសនេន, ន បរវម្ភនេន, ន ផលាភិកង្ខាយ, ន យាចកជិគុច្ឆាយ, ន អចិត្តីការេន ទេតិ, អថ ខោ សក្កច្ចំ ទេតិ, សហត្ថេន ទេតិ, កាលេន ទេតិ, ចិត្តិំ កត្វា ទេតិ, អវិភាគេន ទេតិ, តីសុ កាលេសុ សោមនស្សិតោ ទេតិ. តតោយេវ ទត្វា ន បច្ឆានុតាបី ហោតិ, ន បដិគ្គាហកវសេន មានាវមានំ ករោតិ, បដិគ្គាហកានំ បិយសមុទាចារោ ហោតិ វទញ្ញូ យាចយោគោ សបរិវារទាយី. តញ្ច ទានសម្បត្តិំ សកលលោកហិតសុខាយ បរិណាមេតិ, អត្តនោ ច អកុប្បាយ វិមុត្តិយា, អបរិក្ខយស្ស ឆន្ទស្ស, អបរិក្ខយស្ស វីរិយស្ស, អបរិក្ខយស្ស សមាធានស្ស, អបរិក្ខយស្ស ញាណស្ស, អបរិក្ខយាយ សម្មាសម្ពោធិយា បរិណាមេតិ. ឥមញ្ច ទានបារមិំ បដិបជ្ជន្តេន មហាសត្តេន ជីវិតេ, ភោគេសុ ច អនិច្ចសញ្ញា បច្ចុបដ្ឋបេតព្ពា, សត្តេសុ ច មហាករុណា. ឯវញ្ហិ ភោគេ គហេតព្ពសារំ គណ្ហន្តោ អាទិត្តស្មា វិយ អគារស្មា សព្ពំ សាបតេយ្យំ, អត្តានញ្ច ពហិ នីហរន្តោ ន កិញ្ចិ សេសេតិ, និរវសេសតោ និស្សជ្ជតិយេវ. អយំ តាវ ទានបារមិយា បដិបត្តិក្កមោ.

សីលបារមិយា បន យស្មា សព្ពញ្ញុសីលាលង្ការេហិ សត្តេ អលង្ករិតុកាមេន អត្តនោយេវ តាវ សីលំ វិសោធេតព្ពំ, តស្មា សត្តេសុ តថា ទយាបន្នចិត្តេន ភវិតព្ពំ, យថា សុបិនន្តេនបិ ន អាឃាតោ ឧប្បជ្ជេយ្យ. បរូបការនិរតតាយ បរសន្តកោ អលគទ្ទោ វិយ ន បរាមសិតព្ពោ. អព្រហ្មចរិយតោបិ អារាចារី, សត្តវិធមេថុន សំយោគវិរតោ, បគេវ បរទារគមនតោ. សច្ចំ ហិតំ បិយំ បរិមិតមេវ ច កាលេន ធម្មិំ កថំ ភាសិតា ហោតិ, អនភិជ្ឈាលុ អព្យាបន្នោ អវិបរីតទស្សនោ សម្មាសម្ពុទ្ធេ និវិដ្ឋសទ្ធោ និវិដ្ឋបេមោ. ឥតិ ចតុរាបាយវដ្ដទុក្ខបថេហិ អកុសលកម្មបថេហិ, អកុសលធម្មេហិ ច ឱរមិត្វា សគ្គមោក្ខបថេសុ កុសលកម្មបថេសុ បតិដ្ឋិតស្ស សុទ្ធាសយបយោគតាយ យថាភិបត្ថិតា សត្តានំ ហិតសុខូបសញ្ហិតា មនោរថា សីឃំ អភិនិប្ផជ្ជន្តិ.

តត្ថ ហិំសានិវត្តិយា សព្ពសត្តានំ អភយទានំ ទេតិ, អប្បកសិរេនេវ មេត្តាភាវនំ សម្បាទេតិ, ឯកាទស មេត្តានិសំសេ អធិគច្ឆតិ, អប្បាពាធោ ហោតិ អប្បាតង្កោ ទីឃាយុកោ សុខពហុលោ, លក្ខណវិសេសេ បាបុណាតិ, ទោសវាសនញ្ច សមុច្ឆិន្ទតិ. តថា អទិន្នាទាននិវត្តិយា ចោរាទិអសាធារណេ ឧឡារេ ភោគេ អធិគច្ឆតិ, អនាសង្កនីយោ បិយោ មនាបោ វិស្សសនីយោ, វិភវសម្បត្តីសុ អលគ្គចិត្តោ បរិច្ចាគសីលោ, លោភវាសនញ្ច សមុច្ឆិន្ទតិ. អព្រហ្មចរិយនិវត្តិយា អលោភោ ហោតិ សន្តកាយចិត្តោ, សត្តានំ បិយោ ហោតិ មនាបោ អបរិសង្កនីយោ, កល្យាណោ ចស្ស កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតិ, អលគ្គចិត្តោ ហោតិ មាតុគាមេសុ អលុទ្ធាសយោ, នេក្ខម្មពហុលោ, លក្ខណវិសេសេ អធិគច្ឆតិ, លោភវាសនញ្ច សមុច្ឆិន្ទតិ.