២. សាមញ្ញផលសុត្តវណ្ណនា

រាជាមច្ចកថាវណ្ណនា

១៥០. រាជគហេតិ ឯត្ថ ទុគ្គជនបទដ្ឋានវិសេសសម្បទាទិយោគតោ បធានភាវេន រាជូហិ គហិតន្តិ រាជគហន្តិ អាហ ‘‘មន្ធាតុ…បេ… វុច្ចតី’’តិ. តត្ថ មហាគោវិន្ទេន មហាសត្តេន បរិគ្គហិតំ រេណុអាទីហិ រាជូហិ បរិគ្គហិតមេវ ហោតីតិ មហាគោវិន្ទគ្គហណំ. មហាគោវិន្ទោតិ មហានុភាវោ ឯកោ បុរាតនោ រាជាតិ កេចិ. បរិគ្គហិតត្តាតិ រាជធានីភាវេន បរិគ្គហិតត្តា. បការេតិ នគរមាបនេន រញ្ញា ការិតសព្ពគេហត្តា រាជគហំ, គិជ្ឈកូដាទីហិ បរិក្ខិត្តត្តា បព្ពតរាជេហិ បរិក្ខិត្តគេហសទិសន្តិបិ រាជគហំ, សម្បន្នភវនតាយ រាជមានំ គេហន្តិ បិ រាជគហំ, សំវិហិតារក្ខតាយ អនត្ថាវហភាវេន ឧបគតានំ បដិរាជូនំ គហំ គេហភូតន្តិបិ រាជគហំ, រាជូហិ ទិស្វា សម្មា បតិដ្ឋាបិតត្តា តេសំ គហំ គេហភូតន្តិបិ រាជគហំ, អារាមរាមណេយ្យកាទីហិ រាជតេ, និវាសសុខតាទិនា សត្តេហិ មមត្តវសេន គយ្ហតិ, បរិគ្គយ្ហតីតិ វា រាជគហន្តិ ឯទិសេ បការេ សោ បទេសោ ឋានវិសេសភាវេន ឧឡារសត្តបរិភោគោតិ អាហ ‘‘តំ បនេត’’ន្តិអាទិ. តេសន្តិ យក្ខានំ. វសនវនន្តិ អាបានភូមិភូតំ ឧបវនំ.

អវិសេសេនាតិ ‘‘បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរតិ’’ (ម. និ. ១.៦៩; ៣.៧៥; វិភ. ៥០៨), ‘‘បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, (ទី. និ. ១.២២៦; សំ. និ. ២.១៥២; អ. និ. ៤.១២៣; បារា. ១១) ‘‘មេត្តាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតិ’’, (ទី. និ. ១.៥៥៦; ៣.៣០៨; ម. និ. ១.៧៧, ៤៥៩, ៥០៩; ២.៣០៩, ៣១៥, ៤៥១, ៤៧១; ៣.២៣០; វិភ. ៦៤២) ‘‘សព្ពនិមិត្តានំ អមនសិការា អនិមិត្តំ ចេតោសមាធិំ សមាបជ្ជិត្វា វិហរតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៤៥៩) វិយ សទ្ទន្តរសន្និធានសិទ្ធេន វិសេសបរាមសនេន វិនា. ឥរិយាយ កាយិកកិរិយាយ បវត្តនូបាយភាវតោ បថោតិ ឥរិយាបថោ. ឋានាទីនញ្ហិ គតិនិវត្តិ អាទិអវត្ថាហិ វិនា ន កញ្ចិ កាយិកកិរិយំ បវត្តេតុំ សក្កា. វិហរតិ បវត្តតិ ឯតេន, វិហរណញ្ចាតិ វិហារោ, ទិព្ពភាវាវហោ វិហារោ ទិព្ពវិហារោ, មហគ្គតជ្ឈានានិ. នេត្តិយំ បន ‘‘ចតស្សោ អារុប្បសមាបត្តិយោ អានេញ្ជា វិហារា’’តិ វុត្តំ. តំ តាសំ មេត្តាឈានាទីនំ ព្រហ្មវិហារតា វិយ ភាវនាវិសេសភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. អដ្ឋកថាសុ បន ទិព្ពភាវាវហសាមញ្ញតោ តាបិ ‘‘ទិព្ពវិហារា’’ ត្វេវ វុត្តា. ហិតូបសំហារាទិវសេន បវត្តិយា ព្រហ្មភូតា សេដ្ឋភូតា វិហារាតិ ព្រហ្មវិហារា, មេត្តាឈានាទិកា. អនញ្ញសាធារណត្តា អរិយានំ វិហារាតិ អរិយវិហារា, ចតស្សោបិ ផលសមាបត្តិយោ. សមង្គីបរិទីបនន្តិ សមង្គិភាវបរិទីបនំ. ឥរិយាបថសមាយោគបរិទីបនំ ឥតរវិហារសមាយោគបរិទីបនស្ស វិសេសវចនស្ស អភាវតោ, ឥរិយាបថសមាយោគបរិទីបនស្ស ច អត្ថសិទ្ធត្តា. វិហរតីតិ ឯត្ថ វិ-សទ្ទោ វិច្ឆេទត្ថជោតនោ, ហរតីតិ នេតិ, បវត្តេតីតិ អត្ថោ. តត្ថ កស្ស កេន វិច្ឆិន្ទនំ, កថំ កស្ស បវត្តនន្តិ អន្តោលីនំ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘សោ ហី’’តិអាទិ.

គោចរគាមទស្សនត្ថំ ‘‘រាជគហេ’’តិ វត្វា ពុទ្ធានំ អនុរូបនិវាសនដ្ឋានទស្សនត្ថំ ‘‘អម្ពវនេ’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឥទមស្សា’’តិអាទិ. ឯតន្តិ ឯតំ ‘‘រាជគហេ’’តិ ភុម្មវចនំ សមីបត្ថេ ‘‘គង្គាយ គាវោ ចរន្តិ, កូបេ គគ្គកុល’’ន្តិ ច យថា. កុមារេន ភតោតិ កុមារភតោ, សោ ឯវ កោមារភច្ចោ យថា ភិសគ្គមេវ ភេសជ្ជំ. ទោសាភិសន្នន្តិ វាតបិត្តាទិវសេន ឧស្សន្នទោសំ. វិរេចេត្វាតិ ទោសបកោបតោ វិវេចេត្វា.

អឌ្ឍតេឡសហីតិ អឌ្ឍេន តេរសហិ អឌ្ឍតេរសហិ ភិក្ខុសតេហិ. តានិ បន បញ្ញាសាយ ឩនានិ តេរសភិក្ខុសតានិ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘អឌ្ឍសតេនា’’តិអាទិ.

រាជតីតិ ទិព្ពតិ, សោភតីតិ អត្ថោ. រញ្ជេតីតិ រមេតិ. រញ្ញោតិ បិតុ ពិម្ពិសាររញ្ញោ. សាសនដ្ឋេន ហិំសនដ្ឋេន សត្តុ.

ភារិយេតិ គរុកេ អញ្ញេសំ អសក្កុណេយ្យេ វា. សុវណ្ណសត្ថកេនាតិ សុវណ្ណមយេន សត្ថកេន. អយោមយញ្ហិ រញ្ញោ សរីរំ ឧបនេតុំ អយុត្តន្តិ វទតិ. សុវណ្ណសត្ថកេនាតិ វា សុវណ្ណបរិក្ខតេន សត្ថកេន ពាហុំ ផាលាបេត្វាតិ សិរាវេធវសេន ពាហុំ ផលាបេត្វា ឧទកេន សម្ភិន្ទិត្វា បាយេសិ កេវលស្ស លោហិតស្ស គព្ភិនិត្ថិយា ទុជ្ជីរភាវតោ. ធុរាតិ ធុរភូតា, គណស្ស, ធោរយ្ហាតិ អត្ថោ. ធុរំ នីហរាមីតិ គណធុរំ គណពន្ធិយំ និព្ពត្តេមិ. ‘‘បុព្ពេ ខោ’’តិអាទិ ខន្ធកបាឡិ ឯវ.

បោត្ថនិយន្តិ ឆុរិកំ, យំ ‘‘នខរ’’ន្តិបិ [បោថនិកន្តិ ឆុរិកំ, យំ ខរន្តិបិ (សារត្ថ. ដី. ៣.៣៣៩) បោថនិកន្តិ ឆុរិកំ, ខរន្តិបិ (វិ. វិ. ដី. ២.ចូឡវគ្គវណ្ណនា ៣៣៩)] វុច្ចតិ. ទិវា ទិវស្សាតិ ទិវស្សបិ ទិវា, មជ្ឈន្ហិកវេលាយន្តិ អត្ថោ.

តស្សា សរីរំ លេហិត្វា យាបេតិ អត្តូបក្កមេន មរណំ ន យុត្តន្តិ. ន ហិ អរិយសាវកា អត្តានំ វិនិបាតេន្តីតិ. មគ្គផលសុខេនាតិ មគ្គផលសុខាវហេន សោតាបត្តិមគ្គផលសុខូបសញ្ហិតេន ចង្កមេន យាបេតិ.ចេតិយង្គណេតិ គន្ធបុប្ផាទីហិ បូជនដ្ឋានភូតេ ចេតិយង្គណេ. និសជ្ជនត្ថាយាតិ ភិក្ខុសង្ឃនិសីទនត្ថាយ. ចាតុមហារាជិកទេវលោកេ…បេ… យក្ខោ ហុត្វា និព្ពត្តិ តត្ថ ពហុលំ និព្ពត្តបុព្ពតាយ ចិរបរិចិតនិកន្តិវសេន.

ខោភេត្វាតិ បុត្តសិនេហស្ស ពលវភាវតោ, សហជាតបីតិវេគស្ស ច សវិប្ផារតាយ តំសមុដ្ឋានរូបធម្មេហិ ផរណវសេន សកលសរីរំ អាលោឡេត្វា. តេនាហ ‘‘អដ្ឋិមិញ្ជំ អាហច្ច អដ្ឋាសី’’តិ. បិតុគុណន្តិ បិតុ អត្តនិ សិនេហគុណំ. មុញ្ចាបេត្វាតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ បការត្ថោ, តេន ‘‘អភិមារកបុរិសបេសនាទិប្បការេនា’’តិ វុត្តេ ឯវ បការេ បច្ចាមសតិ. វិត្ថារកថានយោតិ អជាតសត្តុបសាទនាទិវសេន វិត្ថារតោ វត្តព្ពាយ កថាយ នយមត្តំ. កស្មា បនេត្ថ វិត្ថារនយា កថា ន វុត្តាតិ អាហ ‘‘អាគតត្តា បន សព្ពំ ន វុត្ត’’ន្តិ.

កោសលរញ្ញោតិ មហាកោសលរញ្ញោ. បណ្ឌិតាធិវចនន្តិ បណ្ឌិតវេវចនំ. វិទន្តីតិ ជានន្តិ. វេទេន ញាណេន ករណភូតេន ឦហតិ បវត្តតីតិ វេទេហិ.

ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ ទិវសេ. អនសនេន វាតិ វា-សទ្ទោ អនិយមត្ថោ, តេន ឯកច្ចមនោទុច្ចរិតទុស្សីល្យាទីនិ សង្គណ្ហាតិ. តថា ហិ គោបាលកូបោសថោ អភិជ្ឈាសហគតចិត្តស្ស វសេន វុត្តោ, និគណ្ឋុបោសថោ មោសវជ្ជាទិវសេន. យថាហ ‘‘សោ តេន អភិជ្ឈាសហគតេន ចេតសា ទិវសំ អតិនាមេតី’’តិ (អ. និ. ១.៧១), ‘‘ឥតិ យស្មិំ សមយេ សច្ចេ សមាទបេតព្ពា, មុសាវាទេ តស្មិំ សមយេ សមាទបេន្តី’’តិ (អ. និ. ១.៧១) ច អាទិ. ឯត្ថាតិ ឧបោសថសទ្ទេ. អត្ថុទ្ធារោតិ វត្តព្ពអត្ថានំ ឧទ្ធារណំ.

ននុ ច អត្ថមត្តំ បតិ សទ្ទា អភិនិវិសន្តីតិ ន ឯកេន សទ្ទេន អនេកេ អត្ថា អភិធីយន្តីតិ? សច្ចមេតំ សទ្ទវិសេសេ អបេក្ខិតេ, តេសំ បន អត្ថានំ ឧបោសថសទ្ទវចនីយតា សាមញ្ញំ ឧបាទាយ វុច្ចមានោ អយំ វិចារោ ឧបោសថសទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារោតិ វុត្តោ. ហេដ្ឋា ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិអាទីសុ អាគតេ អត្ថុទ្ធារេបិ ឯសេវ នយោ. កាមញ្ច បាតិមោក្ខុទ្ទេសាទិវិសយោបិ ឧបោសថសទ្ទោ សាមញ្ញរូបោ ឯវ វិសេសសទ្ទស្ស អវាចកភាវតោ, តាទិសំ បន សាមញ្ញំ អនាទិយិត្វា អយមត្ថោ វុត្តោតិ វេទិតព្ពំ. សីលសុទ្ធិវសេន ឧបេតេហិ សមគ្គេហិ វសីយតិ អនុដ្ឋីយតីតិ ឧបោសថោ, បាតិមោក្ខុទ្ទេសោ. សមាទានវសេន អធិដ្ឋានវសេន វា ឧបេច្ច អរិយវាសាទិអត្ថំ វសិតព្ពតោ ឧបោសថោ, សីលំ. អនសនាទិវសេន ឧបេច្ច វសិតព្ពតោ អនុវសិតព្ពតោ ឧបោសថោ. ឧបវាសោតិ សមាទានំ. ឧបោសថកុលភូតតាយ នវមហត្ថិនិកាយបរិយាបន្នេ ហត្ថិនាគេ កិញ្ចិ កិរិយំ អនបេក្ខិត្វា រូឡ្ហិវសេន សមញ្ញាមត្តំ ឧបោសថោតិ អាហ ‘‘ឧបោសថោ នាគរាជាតិអាទីសុ បញ្ញត្តី’’តិ. ទិវសេ បន ឧបោសថសទ្ទប្បវត្តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តា ឯវ. សុទ្ធស្ស វេ សទា ផគ្គូតិ ឯត្ថ បន សុទ្ធស្សាតិ សព្ពសោ កិលេសមលាភាវេន សុទ្ធស្ស. វេតិ និបាតមត្តំ. វេតិ វា ព្យត្តន្តិ អត្ថោ. សទា ផគ្គូតិ និច្ចកាលម្បិ ផគ្គុណនក្ខត្តមេវ. យស្ស ហិ ផគ្គុណមាសេ ឧត្តរផគ្គុណទិវសេ តិត្ថន្ហានំ ករោន្តស្ស សំវច្ឆរិកបាបបវាហនំ ហោតីតិ លទ្ធិ, តំ តតោ វិវេចេតុំ ឥទំ ភគវតា វុត្តំ. សុទ្ធស្សុបោសថោ សទាតិ យថាវុត្តសុទ្ធិយា សុទ្ធស្ស ឧបោសថង្គានិ វតសមាទានានិ ច អសមាទិយតោបិ និច្ចំ ឧបោសថោ, ឧបោសថវាសោ ឯវាតិ អត្ថោ. បញ្ចទសន្នំ តិថីនំ បូរណវសេន បន្នរសោ.

ពហុសោ, អតិសយតោ វា កុមុទានិ ឯត្ថ សន្តីតិ កុមុទវតី, តិស្សំ កុមុទវតិយា. ចតុន្នំ មាសានំ បារិបូរិភូតាតិ ចាតុមាសី. សា ឯវ បាឡិយំ ចាតុមាសិនីតិ វុត្តាតិ អាហ ‘‘ឥធ បន ចាតុមាសិនីតិ វុច្ចតី’’តិ. តទា កត្តិកមាសស្ស បុណ្ណតាយ មាសបុណ្ណតា. វស្សានស្ស ឧតុនោ បុណ្ណតាយ ឧតុបុណ្ណតា. កត្តិកមាសលក្ខិតស្ស សំវច្ឆរស្ស បុណ្ណតាយ សំវច្ឆរបុណ្ណតា. ‘‘មា’’ ឥតិ ចន្ទោ វុច្ចតិ តស្ស គតិយា ទិវសស្ស មិនិតព្ពតោ. ឯត្ថ បុណ្ណោតិ ឯតិស្សា រត្តិយា សព្ពកលាបារិបូរិយា បុណ្ណោ. តទា ហិ ចន្ទោ សព្ពសោ បរិបុណ្ណោ ហុត្វា ទិស្សតិ. ឯត្ថ ច ‘‘តទហុបោសថេ បន្នរសេ’’តិ បទានិ ទិវសវសេន វុត្តានិ, ‘‘កោមុទិយា’’តិអាទីនិ រត្តិវសេន.

រាជាមច្ចបរិវុតោតិ រាជកុលសមុទាគតេហិ អមច្ចេហិ បរិវុតោ. អថ វា អនុយុត្តករាជូហិ ចេវ អមច្ចេហិ ច បរិវុតោ. ចតុរុបក្កិលេសាតិ អព្ភា មហិកា ធូមរជោ រាហូតិ ឥមេហិ ចតូហិ ឧបក្កិលេសេហិ. សន្និដ្ឋានំ កតំ អដ្ឋកថាយំ.

បីតិវចនន្តិ បីតិសមុដ្ឋានំ វចនំ. យញ្ហិ វចនំ បដិគ្គាហកនិរបេក្ខំ កេវលំ ឧឡារាយ បីតិយា វសេន សរសតោ សហសាវ មុខតោ និច្ឆរតិ, តំ ឥធ ‘‘ឧទាន’’ន្តិ អធិប្បេតំ. តេនាហ ‘‘យំ បីតិវចនំ ហទយំ គហេតុំ ន សក្កោតី’’តិអាទិ.

ទោសេហិ ឥតា គតា អបគតាតិ ទោសិនា ត-ការស្ស ន-ការំ កត្វា យថា ‘‘កិលេសេ ជិតោ វិជិតាវីតិ ជិនោ’’តិ. អនីយ-សទ្ទោ កត្តុអត្ថេ វេទិតព្ពោតិ អាហ ‘‘មនំ រមយតី’’តិ ‘‘រមណីយា’’តិ យថា ‘‘និយ្យានិកា ធម្មា’’តិ. ជុណ្ហវសេន រត្តិយា សុរូបតាតិ អាហ ‘‘វុត្តទោសវិមុត្តាយា’’តិអាទិ. តត្ថ អព្ភាទយោ វុត្តទោសា, តព្ពិគមេនេវ ចស្សា ទស្សនីយតា, តេន, ឧតុសម្បត្តិយា ច បាសាទិកតា វេទិតព្ពា. លក្ខណំ ភវិតុំ យុត្តាតិ ឯតិស្សា រត្តិយា យុត្តោ ទិវសោ មាសោ ឧតុ សំវច្ឆរោតិ ឯវំ ទិវសមាសឧតុសំវច្ឆរានំ សល្លក្ខណំ ភវិតុំ យុត្តា លក្ខញ្ញា, លក្ខណីយាតិ អត្ថោ.

‘‘យំ នោ បយិរុបាសតោ ចិត្តំ បសីទេយ្យា’’តិ វុត្តត្តា ‘‘សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា’’តិ ឯត្ថ បរមត្ថសមណោ ច បរមត្ថព្រាហ្មណោ ច អធិប្បេតោ, ន បព្ពជ្ជាមត្តសមណោ, ន ជាតិមត្តព្រាហ្មណោ ចាតិ អាហ ‘‘សមិតបាបតាយ សមណំ. ពាហិតបាបតាយ ព្រាហ្មណ’’ន្តិ. ពហុវចនេ វត្តព្ពេ ឯកវចនំ, ឯកវចនេ វា វត្តព្ពេ ពហុវចនំ វចនព្យតយោ. អដ្ឋកថាយំ បន ឯកវចនវសេនេវ ព្យតយោ ទស្សិតោ. អត្តនិ, គរុដ្ឋានិយេ ច ឯកស្មិម្បិ ពហុវចនប្បយោគោ និរូឡ្ហោតិ. សព្ពេនបីតិ ‘‘រមណីយា វតា’’តិអាទិនា សព្ពេន វចនេន. ឱភាសនិមិត្តកម្មន្តិ ឱភាសភូតនិមិត្តកម្មំ បរិព្យត្តំ និមិត្តករណន្តិ អត្ថោ. ទេវទត្តោ ចាតិ. ច-សទ្ទោ អត្តូបនយនេ, តេន យថា រាជា អជាតសត្តុ អត្តនោ បិតុ អរិយសាវកស្ស សត្ថុឧបដ្ឋាកស្ស ឃាតនេន មហាបរាធោ, ឯវំ ភគវតោ មហាអនត្ថករស្ស ទេវទត្តស្ស អវស្សយភាវេន បីតិ ឥមមត្ថំ ឧបនេតិ. តស្ស បិដ្ឋិឆាយាយាតិ តស្ស ជីវកស្ស បិដ្ឋិអបស្សយេន, តំ បមុខំ កត្វា តំ អបស្សាយាតិ អត្ថោ. វិក្ខេបបច្ឆេទនត្ថន្តិ ភាវិនិយា អត្តនោ កថាយ ឧប្បជ្ជនកវិក្ខេបនស្ស បច្ឆិន្ទនត្ថំ, អនុប្បត្តិអត្ថន្តិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘តស្សំ ហី’’តិអាទិ.

១៥១. ‘‘សោ កិរា’’តិអាទិ បោរាណដ្ឋកថាយ អាគតនយោ. ឯសេវ នយោ បរតោ មក្ខលិបទនិព្ពចនេបិ. ឧបសង្កមន្តីតិ ឧបគតា. តទេវ បព្ពជ្ជំ អគ្គហេសីតិ តទេវ នគ្គរូបំ បព្ពជ្ជំ កត្វា គណ្ហិ.

បព្ពជិតសមូហសង្ខាតោ សង្ឃោតិ បព្ពជិតសមូហតាមត្តេន សង្ឃោ, ន និយ្យានិកទិដ្ឋិសុវិសុទ្ធសីលសាមញ្ញវសេន សំហតត្តាតិ អធិប្បាយោ. អស្ស អត្ថីតិ អស្ស សត្ថុបដិញ្ញស្ស បរិវារភូតោ អត្ថិ. ស្វេវាតិ បព្ពជិតសមូហសង្ខាតោវ. កេចិ បន ‘‘បព្ពជិតសមូហវសេន សង្ឃី, គហដ្ឋសមូហវសេន គណី’’តិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ គណេ ឯវ លោកេ សង្ឃ-សទ្ទស្ស និរូឡ្ហត្តា. អាចារសិក្ខាបនវសេនាតិ អចេលក វតចរិយាទិអាចារសិក្ខាបនវសេន. បាកដោតិ សង្ឃីអាទិភាវេន បកាសិតោ. ‘‘អប្បិច្ឆោ’’តិ វត្វា តត្ថ លព្ភមានំ អប្បិច្ឆត្តំ ទស្សេតុំ ‘‘អប្បិច្ឆតាយ វត្ថម្បិ ន និវាសេតី’’តិ វុត្តំ. ន ហិ តស្មិំ សាសនិកេ វិយ សន្តគុណនិគូហណលក្ខណា អប្បិច្ឆតា លព្ភតីតិ. យសោតិ កិត្តិសទ្ទោ. ‘‘តរន្តិ ឯតេន សំសារោឃ’’ន្តិ ឯវំ សម្មតត្តា តិត្ថំ វុច្ចតិ លទ្ធីតិ អាហ ‘‘តិត្ថករោតិ លទ្ធិករោ’’តិ. សាធុសម្មតោតិ ‘‘សាធូ’’តិ សម្មតោ, ន សាធូហិ សម្មតោតិ អាហ ‘‘អយំ សាធូ’’តិអាទិ. ‘‘ឥមានិ មេ វតសមាទានានិ ឯត្តកំ កាលំ សុចិណានី’’តិ បព្ពជិតតោ បដ្ឋាយ អតិក្កន្តា ពហូ រត្តិយោ ជានាតីតិ រត្តញ្ញូ. តា បនស្ស រត្តិយោ ចិរកាលភូតាតិ កត្វា ចិរំ បព្ពជិតស្ស អស្សាតិ ចិរបព្ពជិតោ. តត្ថ ចិរបព្ពជិតតាគហណេន ពុទ្ធិសីលតំ ទស្សេតិ, រត្តញ្ញុតាគហណេន តត្ថ សម្បជានតំ. អទ្ធានន្តិ ទីឃកាលំ. កិត្តកោ បន សោតិ អាហ ‘‘ទ្វេ តយោ រាជបរិវដ្ដេ’’តិ, ទ្វិន្នំ តិណ្ណំ រាជូនំ រជ្ជំ អនុសាសនបដិបាដិយោតិ អត្ថោ. ‘‘អទ្ធគតោ’’តិ វត្វា កតំ វយោគហណំ ឱសានវយាបេក្ខន្តិ អាហ ‘‘បច្ឆិមវយំ អនុប្បត្តោ’’តិ. ឧភយន្តិ ‘‘អទ្ធគតោ, វយោអនុប្បត្តោ’’តិ បទទ្វយំ.

បុព្ពេ បិតរា សទ្ធិំ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ទេសនាយ សុតបុព្ពតំ សន្ធាយាហ ‘‘ឈានាភិញ្ញាទិ…បេ… សោតុកាមោ’’តិ. ទស្សនេនាតិ ន ទស្សនមត្តំ, ទិស្វា បន តេន សទ្ធិំ អាលាបសល្លាបំ កត្វា តតោ អកិរិយវាទំ សុត្វា តេសំ អនត្តមនោ អហោសិ. គុណកថាយាតិ អភូតគុណកថាយ. តេនាហ ‘‘សុដ្ឋុតរំ អនត្តមនោ ហុត្វា’’តិ. យទិ អនត្តមនោ, កស្មា តុណ្ហី អហោសីតិ អាហ ‘‘អនត្តមនោ សមានោបី’’តិអាទិ.

១៥២. គោសាលាយាតិ ឯវំ នាមកេ គាមេ. វស្សានកាលេ គុន្នំ តិដ្ឋនសាលាតិ ឯកេ.

១៥៣. បដិកិដ្ឋតរន្តិ និហីនតរំ. តន្តាវុតានីតិ តន្តេ បសារេត្វា វីតានិ. ‘‘សីតេ សីតោ’’តិអាទិនា ឆហាការេហិ តស្ស និហីនស្ស និហីនតរតំ ទស្សេតិ.

១៥៤. វច្ចំ កត្វាបីតិ បិ-សទ្ទេន ភោជនំ ភុញ្ជិត្វាបិ កេនចិ អសុចិនា មក្ខិតោ បីតិ ឥមមត្ថំ សម្បិណ្ឌេតិ. វាលិកថូបំ កត្វាតិ វត្តវសេន វាលិកាយ ថូបំ កត្វា.

១៥៦. បលិពុទ្ធនកិលេសោតិ សំសារេ បលិពុទ្ធនកិច្ចោ រាគាទិកិលេសោ ខេត្តវត្ថុបុត្តទារាទិវិសយោ.

កោមារភច្ចជីវកកថាវណ្ណនា

១៥៧. ន យថាធិប្បាយំ វត្តតីតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘អនត្ថោ វត មេ’’តិ. ជីវកស្ស តុណ្ហីភាវោ មម អធិប្បាយស្ស មទ្ទនសទិសោ, តស្មា តំ បុច្ឆិត្វា កថាបនេន មម អធិប្បាយោ បូរេតព្ពោតិ អយមេត្ថ រញ្ញោ អជ្ឈាសយោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ហត្ថិម្ហិ នុ ខោ បនា’’តិអាទិមាហ. កិំ តុណ្ហីតិ កិំ ការណា តុណ្ហី, កិំ តំ ការណំ, យេន តុវំ តុណ្ហីតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘កេន ការណេន តុណ្ហី’’តិ.

កាមំ សព្ពាបិ តថាគតស្ស បដិបត្តិ អនញ្ញសាធារណា អច្ឆរិយអព្ភុតរូបា ច, តថាបិ គព្ភោក្កន្តិ- អភិជាតិអភិនិក្ខមនអភិសម្ពោធិធម្មចក្កប្បវត្តន- យមកបាដិហារិយទេវោរោហណានិ សទេវកេ លោកេ អតិវិយ សុបាកដានិ, ន សក្កា កេនចិ បដិពាហិតុន្តិ តានិយេវេត្ថ ឧទ្ធដានិ. ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថេតិ ឥត្ថំ ឯវំ បការោ ភូតោ ជាតោតិ ឯវំ កថនត្ថេ. ឧបយោគវចនន្តិ. ‘‘អព្ភុគ្គតោ’’តិ ឯត្ថ អភីតិ ឧបសគ្គោ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថជោតកោ, តេន យោគតោ ‘‘តំ ខោ បន ភគវន្ត’’ន្តិ ឥទំ សាមិអត្ថេ ឧបយោគវចនំ, តេនាហ ‘‘តស្ស ខោ បន ភគវតោតិ អត្ថោ’’តិ. កល្យាណគុណសមន្នាគតោតិ កល្យាណេហិ គុណេហិ យុត្តោ, តំ និស្សិតោ តព្ពិសយតាយាតិ អធិប្បាយោ. សេដ្ឋោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. កិត្តេតព្ពតោ កិត្តិ, សា ឯវ សទ្ទនីយតោ សទ្ទោតិ អាហ ‘‘កិត្តិសទ្ទោតិ កិត្តិយេវា’’តិ. អភិត្ថវនវសេន បវត្តោ សទ្ទោ ថុតិឃោសោ. អនញ្ញសាធារណគុណេ អារព្ភ បវត្តត្តា សទេវកំ លោកំ អជ្ឈោត្ថរិត្វា អភិភវិត្វា ឧគ្គតោ.

សោ ភគវាតិ យោ សោ សមតិំ សបារមិយោ បូរេត្វា សព្ពកិលេសេ ភញ្ជិត្វា អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ ទេវានំ អតិទេវោ សក្កានំ អតិសក្កោ ព្រហ្មានំ អតិព្រហ្មា លោកនាថោ ភាគ្យវន្តតាទីហិ ការណេហិ សទេវកេ លោកេ ‘‘ភគវា’’តិ សព្ពត្ថ បត្ថដកិត្តិសទ្ទោ, សោ ភគវា. ‘‘ភគវា’’តិ ច ឥទំ សត្ថុ នាមកិត្តនំ. តេនាហ អាយស្មា ធម្មសេនាបតិ ‘‘ភគវាតិ នេតំ នាមំ មាតរា កត’’ន្តិអាទិ (មហានិ. ៨៤). បរតោ បន ភគវាតិ គុណកិត្តនំ.

យថា កម្មដ្ឋានិកេន ‘‘អរហ’’ន្តិអាទីសុ នវដ្ឋានេសុ បច្ចេកំ ឥតិ-សទ្ទំ យោជេត្វា ពុទ្ធគុណា អនុស្សរីយន្តិ, ឯវំ ពុទ្ធគុណសង្កិត្តកេនាបីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥតិបិ អរហំ, ឥតិបិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ…បេ… ឥតិបិ ភគវា’’តិ អាហ. ‘‘ឥតិបេតំ អភូតំ, ឥតិបេតំ អតច្ឆ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៥) វិយ ឥធ ឥតិ-សទ្ទោ អាសន្នបច្ចក្ខករណត្ថោ, បិ-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ, តេន ច តេសំ គុណានំ ពហុភាវោ ទីបិតោ. តានិ ច សង្កិត្តេន្តេន វិញ្ញុនា ចិត្តស្ស សម្មុខីភូតានេវ កត្វា សង្កិត្តេតព្ពានីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥមិនា ច ឥមិនា ច ការណេនាតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ អាហ. ឯវញ្ហិ និរូបេត្វា កិត្តេន្តេ យស្ស សង្កិត្តេតិ, តស្ស ភគវតិ អតិវិយ អភិប្បសាទោ ហោតិ. អារកត្តាតិ សុវិទូរត្តា. អរីនន្តិ កិលេសារីនំ. អរានន្តិ សំសារចក្កស្ស អរានំ. ហតត្តាតិ វិហតត្តា. បច្ចយាទីនន្តិ ចីវរាទិបច្ចយានញ្ចេវ បូជាវិសេសានញ្ច. តតោតិ វិសុទ្ធិមគ្គតោ. យថា ច វិសុទ្ធិមគ្គតោ, ឯវំ តំសំវណ្ណនតោបិ នេសំ វិត្ថារោ គហេតព្ពោ.

យស្មា ជីវកោ ពហុសោ សត្ថុសន្តិកេ ពុទ្ធគុណេ សុត្វា ឋិតោ, ទិដ្ឋសច្ចតាយ ច សត្ថុសាសនេ វិគតកថំកថោ វេសារជ្ជប្បត្តោ, តស្មា អាហ ‘‘ជីវកោ បនា’’តិអាទិ. បញ្ចវណ្ណាយាតិ ខុទ្ទិកាទិវសេន បញ្ចប្បការាយ. និរន្តរំ ផុដំ អហោសិ កតាធិការភាវតោ. កម្មន្តរាយវសេន ហិស្ស រញ្ញោ គុណសរីរំ ខតុបហតំ អហោសិ.

១៥៨. ‘‘ឧត្តម’’ន្តិ វត្វា ន កេវលំ សេដ្ឋភាវោ ឯវេត្ថ ការណំ, អថ ខោ អប្បសទ្ទតាបិ ការណន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘អស្សយានរថយានានី’’តិអាទិ វុត្តំ. ហត្ថិយានេសុ និព្ពិសេវនមេវ គណ្ហន្តោ ហត្ថិនិយោវ កប្បាបេសិ. រញ្ញោ អាសង្កានិវត្តនត្ថំ អាសន្នចារីភាវេន តត្ថ ឥត្ថិយោវ និសជ្ជាបិតា. រញ្ញោ បរេសំ ទុរុបសង្កមនភាវទស្សនត្ថំ តា បុរិសវេសំ គាហាបេត្វា អាវុធហត្ថា ការិតា. បដិវេទេសីតិ ញាបេសិ. តទេវាតិ គមនំ, អគមនមេវ វា.

១៥៩. មហញ្ចាតិ ករណត្ថេ បច្ចត្តវចនន្តិ អាហ ‘‘មហតាចា’’តិ. មហច្ចាតិ មហតិយា, លិង្គវិបល្លាសវសេន វុត្តំ, មហន្តេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘រាជានុភាវេនា’’តិ ‘‘ទ្វិន្នំ មហារដ្ឋានំ ឥស្សរិយសិរី’’តិ អង្គមគធរដ្ឋានំ អាធិបច្ចមាហ. អាសត្តខគ្គានីតិ អំសេ ឱលម្ពនវសេន សន្នទ្ធអសីនិ. កុលភោគឥស្សរិយាទិវសេន មហតី មត្តា ឯតេសន្តិ មហាមត្តា, មហានុភាវា រាជបុរិសា. វិជ្ជាធរតរុណា វិយាតិ វិជ្ជាធរកុមារា វិយ. រដ្ឋិយបុត្តាតិ ភោជបុត្តា. ហត្ថិឃដាតិ ហត្ថិសមូហា. អញ្ញមញ្ញសង្ឃដ្ដនាតិ អវិច្ឆេទវសេន គមនេន អញ្ញមញ្ញសម្ពន្ធា.

ចិត្តុត្រាសោ សយំ ភាយនដ្ឋេន ភយំ យថា តថា ភាយតីតិ កត្វា. ញាណំ ភាយិតព្ពេ ឯវ វត្ថុស្មិំ ភយតោ ឧបដ្ឋិតេ ‘‘ភាយិតព្ពមិទ’’ន្តិ ភយតោ តីរណតោ ភយំ. តេនេវាហ ‘‘ភយតុបដ្ឋានញាណំ បន ភាយតិ នភាយតីតិ? ន ភាយតិ. តញ្ហិ អតីតា សង្ខារា និរុទ្ធា, បច្ចុប្បន្នា និរុជ្ឈន្តិ, អនាគតា និរុជ្ឈិស្សន្តីតិ តីរណមត្តមេវ ហោតី’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៧៥១). អារម្មណំ ភាយតិ ឯតស្មាតិ ភយំ. ឱតប្បំ បាបតោ ភាយតិ ឯតេនាតិ ភយំ. ភយានកន្តិ ភាយនាការោ. ភយន្តិ ញាណភយំ. សំវេគន្តិ សហោត្តប្បញាណំ សន្តាសន្តិ សព្ពសោ ឧព្ពិជ្ជនំ. ភាយិតព្ពដ្ឋេន ភយំ ភីមភាវេន ភេរវន្តិ ភយភេរវំ, ភីតព្ពវត្ថុ. តេនាហ ‘‘អាគច្ឆតី’’តិ.

ភីរុំ បសំសន្តីតិ បាបតោ ភាយនតោ ឧត្តសនតោ ភីរុំ បសំសន្តិ បណ្ឌិតា. ន ហិ តត្ថ សូរន្តិ តស្មិំ បាបករណេ សូរំ បគព្ភធំសិនំ ន ហិ បសំសន្តិ. តេនាហ ‘‘ភយា ហិ សន្តោ ន ករោន្តិ បាប’’ន្តិ. តត្ថ ភយាតិ បាបុត្រាសតោ, ឱត្តប្បហេតូតិ អត្ថោ. សរីរចលនន្តិ ភយវសេនសរីរសំកម្បោ. ឯកេតិ ឧត្តរវិហារវាសិនោ. ‘‘រាជគហេ’’តិអាទិ តេសំ អធិប្បាយវិវរណំ. កាមំ វយតុល្យោ ‘‘វយស្សោ’’តិ វុច្ចតិ, រូឡ្ហិរេសោ, យោ កោចិ បន សហាយោ វយស្សោ, តស្មា វយស្សាភិលាបោតិ សហាយាភិលាបោ. ន វិប្បលម្ភេសីតិ ន វិសំវាទេសិ. វិនស្សេយ្យាតិ ចិត្តវិឃាតេន វិហញ្ញេយ្យ.

សាមញ្ញផលបុច្ឆាវណ្ណនា

១៦០. ភគវតោ តេជោតិ ពុទ្ធានុភាវោ. រញ្ញោ សរីរំ ផរិ យថា តំ សោណទណ្ឌស្ស ព្រាហ្មណស្ស ភគវតោ សន្តិកំ គច្ឆន្តស្ស អន្តោវនសណ្ឌគតស្ស. ឯកេតិ ឧត្តរវិហារវាសិនោ.

១៦១. យេន, តេនាតិ ច ភុម្មត្ថេ ករណវចនន្តិ អាហ ‘‘យត្ថ ភគវា, តត្ថ គតោ’’តិ. តទា តស្មិំ ភិក្ខុសង្ឃេ តុណ្ហីភាវស្ស អនវសេសតោ ព្យាបិភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘តុណ្ហីភូតំ តុណ្ហីភូត’’ន្តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘យតោ យតោ…បេ… មេវាតិ អត្ថោ’’តិ. ហត្ថស្ស កុកតត្តា អសំយមោ អសម្បជញ្ញកិរិយា ហត្ថកុក្កុច្ចន្តិ វេទិតព្ពោ. វា-សទ្ទោ អវុត្តវិកប្បត្ថោ, តេន តទញ្ញោ អសំយមភាវោ វិភាវិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. តត្ថ បន ចក្ខុអសំយមោ សព្ពបឋមោ, ទុន្និវារោ ចាតិ តទភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. កាយិកវាចសិកេន ឧបសមេន លទ្ធេន ឥតរោបិ អនុមានតោ លទ្ធោ ឯវ ហោតីតិ អាហ ‘‘មានសិកេន ចា’’តិ. ឧបសមន្តិ សំយមំ, អាចារសម្បត្តិន្តិ អត្ថោ. បញ្ចបរិវដ្ដេតិ បញ្ចបុរិសបរិវដ្ដេ. បញ្ចហាការេហីតិ ‘‘ឥដ្ឋានិដ្ឋេ តាទី’’តិ (មហានិ. ៣៨, ១៩២) ឯវំ អាទិនា អាគតេហិ, បញ្ចវិធអរិយិទ្ធិសិទ្ធេហិ ច បញ្ចហិ បការេហិ. តាទិលក្ខណេតិ តាទិភាវេ.

១៦២. ន មេ បញ្ហវិស្សជ្ជនេ ភារោ អត្ថីតិ សត្ថុ សព្ពត្ថ អប្បដិហតញាណចារតាទស្សនំ. យទាកង្ខសីតិ ន វទន្តិ, កថំ បន វទន្តីតិ អាហ ‘‘សុត្វា វេទិស្សាមា’’តិ បទេសញាណេ ឋិតត្តា. ពុទ្ធា បន សព្ពញ្ញុបវារណំ បវារេន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘យក្ខនរិន្ទទេវសមណព្រាហ្មណបរិព្ពាជកាន’’ន្តិ ឥទំ ‘‘បុច្ឆាវុសោ យទាកង្ខសី’’តិអាទីនិ (សំ. និ. ១.២៣៧, ២៤៦; សុ. និ. អាឡវកសុត្តេ) សុត្តបទានិ បុច្ឆន្តានំ យេសំ បុគ្គលានំ វសេន អាគតានិ, តំ ទស្សនត្ថំ. ‘‘បុច្ឆាវុសោ យទាកង្ខសី’’តិ ឥទំ អាឡវកស្ស យក្ខស្ស ឱកាសករណំ, សេសានិ នរិន្ទាទីនំ. មនសិច្ឆសីតិ មនសា ឥច្ឆសិ. បុច្ឆវ្ហោ, យំ កិញ្ចិ មនសិច្ឆថាតិ ពាវរិស្ស សំសយំ មនសា បុច្ឆវ្ហោ. តុម្ហាកំ បន សព្ពេសំ យំ កិញ្ចិ សព្ពសំសយំ មនសា, អញ្ញថា ច, យថា ឥច្ឆថ, តថា បុច្ឆវ្ហោតិ អធិប្បាយោ.

សាធុរូបាតិ សាធុសភាវា. ធម្មោតិ បវេណីធម្មោ. វុទ្ធន្តិ សីលាទីហិ ពុទ្ធិប្បត្តំ, គរុន្តិ អត្ថោ. ឯស ភារោតិ ឯស សំសយូបច្ឆេទនសង្ខាតោ ភារោ, អាគតោ ភារោ អវស្សំ អាវហិតព្ពោតិ អធិប្បាយោ. ញត្វា សយន្តិ បរូបទេសេន វិនា សយមេវ ញត្វា.

សុចិរតេនាតិ ឯវំ នាមកេន ព្រាហ្មណេន. តគ្ឃាតិ ឯកំសេន. យថាបិ កុសលោ តថាតិ យថា សព្ពធម្មកុសលោ សព្ពវិទូ ជានាតិ កថេតិ, តថា អហមក្ខិស្សំ. រាជា ច ខោ តំ យទិ កាហតិ វា ន វាតិ យោ តំ ឥធ បុច្ឆិតុំ បេសេសិ, សោ រាជានំ តយា បុច្ឆិតំ ករោតុ វា មា វា, អហំ បន តេ អក្ខិស្សំ អក្ខិស្សាមិ, អាចិក្ខិស្សាមីតិ អត្ថោ.

១៦៣. សិប្បនដ្ឋេន សិក្ខិតព្ពតាយ ច សិប្បមេវ សិប្បាយតនំ ជីវិកាយ ការណភាវតោ. សេយ្យថិទន្តិ និបាតោ, តស្ស តេ កតមេតិ អត្ថោ. បុថុ សិប្បាយតនានីតិ ហិ សាធារណតោ សិប្បានិ ឧទ្ទិសិត្វា ឧបរិ តំតំសិប្បូបជីវិនោ និទ្ទិដ្ឋា បុគ្គលាធិដ្ឋានកថាយ បបញ្ចំ បរិហរិតុំ. អញ្ញថា យថាធិប្បេតានិ តាវ សិប្បាយតនានិ ទស្សេត្វា បុន តំតំសិប្បូបជីវីសុ ទស្សិយមានេសុ បបញ្ចោ សិយាតិ. តេនាហ ‘‘ហត្ថារោហា’’តិអាទិ.

ហត្ថិំ អារោហន្តិ, អារោហាបយន្តិ ចាតិ ហត្ថារោហា. យេហិ បយោគេហិ បុរិសោ ហត្ថិនោ អារោហនយោគ្គោ ហោតិ, ហត្ថិស្ស តំ បយោគំ វិធាយតំ សព្ពេសំ បេតេសំ គហណំ. តេនាហ ‘‘សព្ពេបី’’តិអាទិ. តត្ថ ហត្ថាចរិយា នាម យេ ហត្ថិនោ ហត្ថារោហកានញ្ច សិក្ខបកា. ហត្ថិវេជ្ជា នាម ហត្ថិភិសក្កា. ហត្ថិមេណ្ឌា នាម ហត្ថីនំ បាទរក្ខកា. អាទិ-សទ្ទេន ហត្ថីនំ យវសទាយកាទិកេ សង្គណ្ហាតិ. អស្សារោហា រថិកាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. រថេ និយុត្តា រថិកា. រថរក្ខា នាម រថស្ស អាណិរក្ខកា. ធនុំ គណ្ហន្តិ, គណ្ហាបេន្តិ ចាតិ ធនុគ្គហា, ឥស្សាសា ធនុសិប្បស្ស សិក្ខាបកា ច. តេនាហ ‘‘ធនុអាចរិយា ឥស្សាសា’’តិ. ចេលេន ចេលបដាកាយ យុទ្ធេ អកន្តិ គច្ឆន្តីតិ ចេលកាតិ អាហ ‘‘យេ យុទ្ធេ ជយធជំ គហេត្វា បុរតោ គច្ឆន្តី’’តិ. យថា តថា ឋិតេ សេនិកេ ព្យូហករណវសេន តតោ ចលយន្តិ ឧច្ចាលេន្តីតិ ចលកា. សកុណគ្ឃិអាទយោ វិយ មំសបិណ្ឌំ បរសេនាសមូហំ សាហសិកមហាយោធតាយ ឆេត្វា ឆេត្វា ទយន្តិ ឧប្បតិត្វា ឧប្បតិត្វា គច្ឆន្តីតិ បិណ្ឌទាយកា. ទុតិយវិកប្បេ បិណ្ឌេ ទយន្តិ ជនសម្មទ្ទេ ឧប្បតន្តា វិយ គច្ឆន្តីតិ បិណ្ឌទាយកាតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឧគ្គតុគ្គតាតិ ថាមជវបរក្កមាទិវសេន អតិវិយ ឧគ្គតា ឧគ្គាតិ អត្ថោ. បក្ខន្ទន្តីតិ អត្តនោ វីរសូរភាវេន អសជ្ជមានា បរសេនំ អនុបវិសន្តីតិ អត្ថោ. ថាមជវពលបរក្កមាទិសម្បត្តិយា មហានាគា វិយ មហានាគា. ឯកន្តសូរាតិ ឯកាកិសូរា អត្តនោ សូរភាវេនេវ ឯកាកិនោ ហុត្វា យុជ្ឈនកា. សជាលិកាតិ សវម្មិកា. សរបរិត្តាណចម្មន្តិ ចម្មបរិសិព្ពិតំ ខេដកំ, ចម្មមយំ វា ផលកំ. ឃរទាសយោធាតិ អន្តោជាតយោធា.

អាឡារំ វុច្ចតិ មហានសំ, តត្ថ និយុត្តាតិ អាឡារិកា, ភត្តការា. បូវិកាតិ បូវសម្បាទកា, យេ បូវមេវ នានប្បការតោ សម្បាទេត្វា វិក្កិណន្តា ជីវន្តិ. កេសនខលិខនាទិវសេន មនុស្សានំ អលង្ការវិធិំ កប្បេន្តិ សំវិទហន្តីតិ កប្បកា. ន្ហាបកាតិ ចុណ្ណវិលេបនាទីហិ មលហរណវណ្ណសម្បាទនវិធិនា ន្ហាបេន្តីតិ ន្ហាបកា. នវន្តាទិវិធិនា បវត្តោ គណនគន្ថោ អន្តរា ឆិទ្ទាភាវេន អច្ឆិទ្ទកោតិ វុច្ចតិ, តំ គណនំ ឧបនិស្សាយ ជីវន្តា អច្ឆិទ្ទកបាឋកា. ហត្ថេន អធិប្បាយវិញ្ញាបនំ ហត្ថមុទ្ទា ហត្ថ-សទ្ទោ ចេត្ថ តទេកទេសេសុ អង្គុលីសុ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘ន ភុញ្ជមានោ សព្ពំ ហត្ថំ មុខេ បក្ខិបិស្សាមី’’តិអាទីសុ វិយ, តស្មា អង្គុលិសង្កោចនាទិនា គណនា ហត្ថមុទ្ទាយ គណនា. ចិត្តការាទីនីតិ. អាទិ-សទ្ទេន ភមការកោដ្ដកលេខក វិលីវការាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ទិដ្ឋេវ ធម្មេតិ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ. សន្ទិដ្ឋិកមេវាតិ អសម្បរាយិកតាយ សាមំ ទដ្ឋព្ពំ, សយំ អនុភវិតព្ពំ អត្តបច្ចក្ខំ ទិដ្ឋធម្មិកន្តិ អត្ថោ. សុខិតន្តិ សុខប្បត្តំ. ឧបរីតិ ទេវលោកេ. សោ ហិ មនុស្សលោកតោ ឧបរិមោ. កម្មស្ស កតត្តា និព្ពត្តនតោ តស្ស ផលំ តស្ស អគ្គិសិខា វិយ ហោតិ, តញ្ច ឧទ្ធំ ទេវលោកេតិ អាហ ‘‘ឧទ្ធំ អគ្គំ អស្សា អត្ថីតិ ឧទ្ធគ្គិកា’’តិ. សគ្គំ អរហតីតិ អត្តនោ ផលភូតំ សគ្គំ អរហតិ, តត្ថ សា និព្ពត្តនារហោតិ អត្ថោ. សុខវិបាកាតិ ឥដ្ឋវិបាកវិបច្ចនីកា. សុដ្ឋុ អគ្គេតិ អតិវិយ ឧត្តមេ ឧឡារេ. ទក្ខន្តិ វឌ្ឍន្តិ ឯតាយាតិ ទក្ខិណា, បរិច្ចាគមយំ បុញ្ញន្តិ អាហ ‘‘ទក្ខិណំ ទាន’’ន្តិ.

មគ្គោ សាមញ្ញំ សមិតបាបសមណភាវោតិ កត្វា. យស្មា អយំ រាជា បព្ពជិតានំ ទាសកស្សកាទីនំ លោកតោ អភិវាទនាទិលាភោ សន្ទិដ្ឋិកំ សាមញ្ញផលន្តិ ចិន្តេត្វា ‘‘អត្ថិ នុ ខោ កោចិ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ឦទិសមត្ថំ ជានន្តោ’’តិ វីមំសន្តោ បូរណាទិកេ បុច្ឆិត្វា តេសំ កថាយ អនារាធិតចិត្តោ ភគវន្តម្បិ តមត្ថំ បុច្ឆិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឧបរិ អាគតំ បន ទាសកស្សកោបមំ សន្ធាយ បុច្ឆតី’’តិ.

កណ្ហបក្ខន្តិ យថាបុច្ឆិតេ អត្ថេ លព្ភមានំ ទិដ្ឋិគតូបសញ្ហិតំ សំកិលេសបក្ខំ. សុក្កបក្ខន្តិ តព្ពិធុរំ ឧបរិសុត្តាគតំ វោទានបក្ខំ. សមណកោលាហលន្តិ សមណកោតូហលំ តំតំសមណវាទានំ អញ្ញមញ្ញវិរោធំ. សមណភណ្ឌនន្តិ តេនេវ វិរោធេន ‘‘ឯវំវាទីនំ តេសំ សមណព្រាហ្មណានំ អយំ ទោសោ, ឯវំវាទីនំ អយំ ទោសោ’’តិ ឯវំ តំតំវាទស្ស បរិភាសនំ. រញ្ញោ ភារំ ករោន្តោ អត្តនោ ទេសនាកោសល្លេនាតិ អធិប្បាយោ.

១៦៤. បណ្ឌិតបតិរូបកានន្តិ អាមំ វិយ បក្កានំ បណ្ឌិតាភាសានំ.

បូរណកស្សបវាទវណ្ណនា

១៦៥. ឯកំ ឥទាហន្តិ ឯកាហំ. ឥធ-សទ្ទោ ចេត្ថ និបាតមត្តំ, ឯកាហំ សមយំ តិច្ចេវ អត្ថោ. សរិតព្ពយុត្តន្តិ អនុស្សរណានុច្ឆវិកំ.

១៦៦. សហត្ថា ករោន្តស្សាតិ សហត្ថេនេវ ករោន្តស្ស. និស្សគ្គិយថាវរាទយោបិ ឥធ សហត្ថករណេនេវ សង្គហិតា. ហត្ថាទីនីតិ ហត្ថបាទកណ្ណនាសាទីនិ. បចនំ ទហនំ វិពាធនន្តិ អាហ ‘‘ទណ្ឌេន ឧប្បីឡេន្តស្សា’’តិ. បបញ្ចសូទនិយំ ‘‘តជ្ជេន្តស្ស វា’’តិ អត្ថោ វុត្តោ, ឥធ បន តជ្ជនំ បរិភាសនំ ទណ្ឌេនេវ សង្គហេត្វា ‘‘ទណ្ឌេន ឧប្បីឡេន្តស្ស’’ ឥច្ចេវ វុត្តំ. សោកំ សយំ ករោន្តស្សាតិ បរស្ស សោកការណំ សយំ ករោន្តស្ស, សោកំ វា ឧប្បាទេន្តស្ស. បរេហីតិ អត្តនោ វចនករេហិ. សយម្បិ ផន្ទតោតិ បរស្ស វិពាធនបយោគេន សយម្បិ ផន្ទតោ. ‘‘អតិបាតាបយតោ’’តិ បទំ សុទ្ធកត្តុអត្ថេ ហេតុកត្តុអត្ថេ ច វត្តតីតិ អាហ ‘‘ហនន្តស្សាបិ ហនាបេន្តស្សាបី’’តិ. ការណវសេនាតិ ការាបនវសេន.

ឃរស្ស ភិត្តិ អន្តោ ពហិ ច សន្ធិតា ហុត្វា ឋិតា ឃរសន្ធិ. កិញ្ចិបិ អសេសេត្វា និរវសេសោ លោបោ និល្លោបោ. ឯកាគារេ និយុត្តោ វិលោបោ ឯកាគារិកោ. បរិតោ សព្ពសោ បន្ថេ ហននំ បរិបន្ថោ. បាបំ ន ករីយតិ បុព្ពេ អសញ្ញតោ ឧប្បាទេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា, តស្មា នត្ថិ បាបំ. យទិ ឯវំ កថំ សត្តា បាបេ បដិបជ្ជន្តីតិ អាហ ‘‘សត្តា បន បាបំ ករោមាតិ ឯវំ សញ្ញិនោ ហោន្តី’’តិ. ឯវំ កិរស្ស ហោតិ – ឥមេសញ្ហិ សត្តានំ ហិំសាទិកិរិយា ន អត្តានំ ផុសតិ តស្ស និច្ចតាយ និព្ពិការត្តា សរីរំ បន អចេតនំ កដ្ឋកលិង្គរូបមំ, តស្មិំ វិកោបិតេបិ ន កិញ្ចិ បាបន្តិ. ខុរនេមិនាតិ និសិតខុរមយនេមិនា.

គង្គាយ ទក្ខិណា ទិសា អប្បតិរូបទេសោ, ឧត្តរា ទិសា បតិរូបទេសោតិ អធិប្បាយេន‘‘ទក្ខិណញ្ច’’តិអាទិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ទក្ខិណតីរេ មនុស្សា កក្ខឡា’’តិអាទិ. មហាយាគន្តិ មហាវិជិតយញ្ញសទិសំ មហាយាគំ. ឧបោសថកម្មេន វាតិ ឧបោសថកម្មេន ច. ទម-សទ្ទោ ហិ ឥន្ទ្រិយសំវរស្ស ឧបោសថសីលស្ស ច វាចកោ ឥធាធិប្បេតោ. កេចិ បន ‘‘ឧបោសថកម្មេនាតិ ឥទំ ឥន្ទ្រិយទមនស្ស វិសេសនំ, តស្មា ‘ឧបោសថកម្មភូតេន ឥន្ទ្រិយទមនេនា’’តិ អត្ថំ វទន្តិ. សីលសំយមេនាតិ កាយិកវាចសិកសំវរេន. សច្ចវជ្ជេនាតិ សច្ចវាចាយ, តស្សា វិសុំ វចនំ លោកេ គរុតរបុញ្ញសម្មតភាវតោ. យថា ហិ បាបធម្មេសុ មុសាវាទោ គរុ, ឯវំ បុញ្ញធម្មេសុ សច្ចវាចា. តេនាហ ភគវា ‘‘ឯកំ ធម្មំ អតីតស្សា’’តិអាទិ. បវត្តីតិ យោ ‘‘ករោតី’’តិ វុច្ចតិ, តស្ស សន្តានេ ផលុប្បត្តិបច្ចយភាវេន ឧប្បត្តិ. សព្ពថាតិ ‘‘ករោតោ’’តិអាទិនា វុត្តេន សព្ពប្បការេន. កិរិយមេវ បដិក្ខិបតិ, ន រញ្ញា បុដ្ឋំ សន្ទិដ្ឋិកំ សាមញ្ញផលំ ព្យាករោតីតិ អធិប្បាយោ. ឥទំ អវធារណំ វិបាកបដិក្ខេបនិវត្តនត្ថំ. យោ ហិ កម្មំ បដិក្ខិបតិ, តេន អត្ថតោ វិបាកោបិ បដិក្ខិត្តោ ឯវ នាម ហោតិ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘កម្មំ បដិពាហន្តេនាបី’’តិអាទិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១៧០-១៧២).

បដិរាជូហិ អនភិភវនីយភាវេន វិសេសតោ ជិតន្តិ វិជិតំ, អាណាបវត្តិទេសោ. ‘‘មា មយ្ហំ វិជិតេ វសថា’’តិ អបសាទនា បព្ពជិតស្ស វិហេឋនា បព្ពាជនាតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘អបសាទេតព្ពន្តិ វិហេឋេតព្ព’’ន្តិ. ឧគ្គណ្ហនំ តេន វុត្តស្ស អត្ថស្ស ‘‘ឯវមេត’’ន្តិ ឧបធារណំ សល្លក្ខណំ, និកុជ្ជនំ តស្ស អទ្ធនិយភាវាបាទនវសេន ចិត្តេន សន្ធារណំ. តទុភយំ បដិក្ខិបន្តោ អាហ ‘‘អនុគ្គណ្ហន្តោ អនិកុជ្ជន្តោ’’តិ. តេនាហ ‘‘សារវសេន អគ្គណ្ហន្តោ’’តិអាទិ.

មក្ខលិគោសាលវាទវណ្ណនា

១៦៨. ឧភយេនាតិ ហេតុបច្ចយបដិសេធនវចនេន. សំកិលេសបច្ចយន្តិ សំកិលិស្សនស្ស មលីនភាវស្ស ការណំ. វិសុទ្ធិបច្ចយន្តិ សង្កិកិលេសតោ វិសុទ្ធិយា វោទានស្ស ការណំ. អត្តការោតិ តេន តេន សត្តេន អត្តនា កាតព្ពកម្មំ អត្តនា និប្ផាទេតព្ពបយោគោ. បរការន្តិ បរស្ស វាហសា ឥជ្ឈនកបយោជនំ. តេនាហ ‘‘យេនា’’តិអាទិ. មហាសត្តន្តិ អន្តិមភវិកំ មហាពោធិសត្តំ, បច្ចេកពោធិសត្តស្សបិ ឯត្ថេវ សង្គហោ វេទិតព្ពោ. មនុស្សសោភគ្យតន្តិ មនុស្សេសុ សុភគភាវំ. ឯវន្តិ វុត្តប្បការេន. កម្មវាទស្ស កិរិយវាទស្ស បដិក្ខិបនេន ‘‘អត្ថិ ភិក្ខវេ កម្មំ កណ្ហំ កណ្ហវិបាក’’ន្តិអាទិ (អ. និ. ៤.២៣២) នយប្បវត្តេ ជិនចក្កេ បហារំ ទេតិ នាម. នត្ថិ បុរិសការេតិ យថាវុត្តអត្តការបរការាភាវតោ ឯវ សត្តានំ បច្ចត្តបុរិសការោ នាម កោចិ នត្ថីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘យេនា’’តិអាទិ. នត្ថិ ពលន្តិ សត្តានំ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកនិព្ពានសម្បត្តិអាវហំ ពលំ នាម កិញ្ចិ នត្ថិ. តេនាហ ‘‘យម្ហី’’តិអាទិ. និទស្សនមត្តញ្ចេតំ, សំកិលេសិកម្បិ ចាយំ ពលំ បដិក្ខិបតេវ. យទិ វីរិយាទីនិ បុរិសការវេវចនានិ, កស្មា វិសុំ គហណន្តិ អាហ ‘‘ឥទំ នោ វីរិយេនា’’តិអាទិ. សទ្ទត្ថតោ បន តស្សា តស្សា កិរិយាយ ឧស្សន្នដ្ឋេន ពលំ. សូរវីរភាវាវហដ្ឋេន វីរិយំ. តទេវ ទឡ្ហភាវតោ, បោរិសធុរំ វហន្តេន បវត្តេតព្ពតោ ច បុរិសថាមោ. បរំ បរំ ឋានំ អក្កមនប្បវត្តិយា បុរិសបរក្កមោតិ វុត្តោតិ វេទិតព្ពំ.

សត្តយោគតោ រូបាទីសុ សត្តវិសត្តតាយ សត្តា. បាណនតោ អស្សសនបស្សសនវសេន បវត្តិយា បាណា. តេ បន សោ ឯកិន្ទ្រិយាទិវសេន វិភជិត្វា វទតីតិ អាហ ‘‘ឯកិន្ទ្រិយោ’’តិអាទិ. អណ្ឌកោសាទីសុ ភវនតោ ‘‘ភូតា’’តិ វុច្ចន្តីតិ អាហ ‘‘អណ្ឌកោស…បេ… វទតី’’តិ. ជីវនតោ បាណំ ធារេន្តា វិយ វឌ្ឍនតោ ជីវា. តេនាហ ‘‘សាលិយវា’’តិអាទិ. នត្ថិ ឯតេសំ សំកិលេសវិសុទ្ធីសុ វសោតិ អវសា. នត្ថិ នេសំ ពលំ វីរិយំ ចាតិ អពលា អវីរិយា. និយតាតិ អច្ឆេជ្ជសុត្តាវុតាភេជ្ជមណិនោ វិយ និយតប្បវត្តិតាយ គតិជាតិពន្ធាបវគ្គវសេន និយាមោ. តត្ថ តត្ថ គមនន្តិ ឆន្នំ អភិជាតីនំ តាសុ តាសុ គតីសុ ឧបគមនំ សមវាយេន សមាគមោ. សភាវោយេវាតិ យថា កណ្ដកស្ស តិខិណតា, កបិត្ថផលានំ បរិមណ្ឌលតា, មិគបក្ខីនំ វិចិត្តាការតា, ឯវំ សព្ពស្សាបិ លោកស្ស ហេតុបច្ចយេន វិនា តថា តថា បរិណាមោ អយំ សភាវោ ឯវ អកិត្តិមោយេវ. តេនាហ ‘‘យេន ហី’’តិអាទិ. ឆឡាភិជាតិយោ បរតោ វិត្ថារីយន្តិ. ‘‘សុខញ្ច ទុក្ខញ្ច បដិសំវេទេន្តី’’តិ វទន្តោ អទុក្ខមសុខភូមិំ សព្ពេន សព្ពំ ន ជានាតីតិ ឧល្លិង្គន្តោ ‘‘អញ្ញា អទុក្ខមសុខភូមិ នត្ថីតិ ទស្សេតី’’តិ អាហ.

បមុខយោនីនន្តិ មនុស្សតិរច្ឆានាទីសុ ខត្តិយព្រាហ្មណាទិសីហព្យគ្ឃាទិវសេន បធានយោនីនំ. សដ្ឋិសតានីតិ ឆសហស្សានិ. ‘‘បញ្ច ច កម្មុនោ សតានី’’តិ បទស្ស អត្ថទស្សនំ ‘‘បញ្ចកម្មសតានិ ចា’’តិ. ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ ឥមិនា ‘‘កេវលំ តក្កមត្តកេន និរត្ថកំ ទិដ្ឋិំ ទីបេតី’’តិ ឥមមេវត្ថំ អតិទិសតិ. ឯត្ថ ច ‘‘តក្កមត្តកេនា’’តិ ឥមិនា យស្មា តក្កិកា និរង្កុសតាយ បរិកប្បនស្ស យំ កិញ្ចិ អត្តនោ បរិកប្បិតំ សារតោ មញ្ញមានា តថេវ អភិនិវិស្ស តក្កទិដ្ឋិគាហំ គណ្ហន្តិ, តស្មា ន តេសំ ទិដ្ឋិវត្ថុស្មិំ វិញ្ញូហិ វិចារណា កាតព្ពាតិ ទស្សេតិ. កេចីតិ ឧត្តរវិហារវាសិនោ. តេ ហិ ‘‘បញ្ច កម្មានីតិ ចក្ខុសោតឃានជិវ្ហាកាយា ឥមានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ‘បញ្ច កម្មានី’តិ បញ្ញាបេន្តី’’តិ វទន្តិ. កម្មន្តិ លទ្ធីតិ ឱឡារិកភាវតោ បរិបុណ្ណកម្មន្តិ លទ្ធិ. មនោកម្មំ អនោឡារិកត្តា ឧបឌ្ឍកម្មន្តិ លទ្ធីតិ យោជនា. ទ្វដ្ឋិបដិបទាតិ ‘‘ទ្វាសដ្ឋិ បដិបទា’’តិ វត្តព្ពេ សភាវនិរុត្តិំ អជានន្តោ ‘‘ទ្វដ្ឋិបដិបទា’’តិ វទតិ. ឯកស្មិំ កប្បេតិ ឯកស្មិំ មហាកប្បេ, តត្ថាបិ ច វិវដ្ដដ្ឋាយីសញ្ញិតេ ឯកស្មិំ អសង្ខ្យេយ្យេកប្បេ.

ឧរព្ភេ ហនន្តីតិ ឱរព្ភិកា. ឯវំ សូករិកាទយោ វេទិតព្ពា. លុទ្ទាតិ អញ្ញេបិ យេ កេចិ មាគវិកនេសាទា. តេ បាបកម្មបសុតតាយ ‘‘កណ្ហាភិជាតីតិ វទតិ. ភិក្ខូ’’តិ ពុទ្ធសាសនេ ភិក្ខូ. តេ កិរ ‘‘សឆន្ទរាគា បរិភុញ្ជន្តី’’តិ អធិប្បាយេន ‘‘ចតូសុ បច្ចយេសុ កណ្ដកេ បក្ខិបិត្វា ខាទន្តី’’តិ វទតិ. កស្មាតិ ចេ? យស្មា ‘‘តេ បណីតបណីតេ បច្ចយេ បដិសេវន្តី’’តិ តស្ស មិច្ឆាគាហោ, តស្មា ញាយលទ្ធេបិ បច្ចយេ ភុញ្ជមានា អាជីវកសមយស្ស វិលោមគាហិតាយ បច្ចយេសុ កណ្ដកេ បក្ខិបិត្វា ខាទន្តិ នាមាតិ វទតីតិ អបរេ. ឯកេ បព្ពជិតា, យេ សវិសេសំ អត្តកិលមថានុយោគំ អនុយុត្តា. តថា ហិ តេ កណ្ដកេ វត្តន្តា វិយ ហោន្តីតិ ‘‘កណ្ដកវុត្តិកា’’តិ វុត្តា. ឋត្វា ភុញ្ជននហានបដិក្ខេបាទិវតសមាយោគេន បណ្ឌរតរា. ‘‘អចេលកសាវកា’’តិ អាជីវកសាវកេ វទតិ. តេ កិរ អាជីវកលទ្ធិយា វិសុទ្ធចិត្តតាយ និគណ្ឋេហិបិ បណ្ឌរតរា. នន្ទាទយោ ហិ តថារូបំ អាជីវកបដិបត្តិំ ឧក្កំសំ បាបេត្វា ឋិតា. តស្មា និគណ្ឋេហិ អាជីវកសាវកេហិ ច បណ្ឌរតរា បរមសុក្កាភិជាតីតិ អយំ តស្ស លទ្ធិ.

បុរិសភូមិយោតិ បធានបុគ្គលេន និទ្ទេសោ. ឥត្ថីនម្បិ តា ភូមិយោ ឥច្ឆន្តេវ. ‘‘ភិក្ខុ ច បន្នកោ’’តិអាទិ តេសំ បាឡិយេវ. តត្ថ បន្នកោតិ ភិក្ខាយ វិចរណកោ, តេសំ វា បដិបត្តិយា បដិបន្នកោ. ជិនោតិ ជិណ្ណោ ជរាវសេន ហីនធាតុកោ, អត្តនោ វា បដិបត្តិយា បដិបក្ខំ ជិនិត្វា ឋិតោ. សោ កិរ តថាភូតោ ធម្មម្បិ កស្សចិ ន កថេសិ. តេនាហ ‘‘ន កិញ្ចិ អាហា’’តិ. ឱដ្ឋវទនាទិវិប្បការេ កតេបិ ខមនវសេន ន កិញ្ចិ វទតីតិបិ វទន្តិ. អលាភិន្តិ ‘‘សោ ន កុម្ភិមុខា បដិគ្គណ្ហាតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.៣៩៤) នយេន វុត្តអលាភហេតុសមាយោគេន អលាភិំ, តតោយេវ ជិឃច្ឆាទុព្ពលបរេតតាយ សយនបរាយនំ ‘‘សមណំ បន្នភូមី’’តិ វទតិ.

អាជីវវុត្តិសតានីតិ សត្តានំ អាជីវភូតានិ ជីវិកាវុត្តិសតានិ. បសុគ្គហណេន ឯឡកជាតិ គហិតា, មិគគ្គហណេន រុរុគវយាទិសព្ពមិគជាតិ. ពហូ ទេវាតិ ចាតុមហារាជិកាទិព្រហ្មកាយិកាទិវសេន, តេសំ អន្តរភេទវសេន ពហូ ទេវា. តត្ថ ចាតុមហារាជិកានំ ឯកច្ចភេទោ មហាសមយសុត្តវសេន (ទី. និ. ២.៣៣១) ទីបេតព្ពោ. មនុស្សាបិ អនន្តាតិ ទីបទេសកុលវំសាជីវាទិវិភាគវសេន មនុស្សាបិ អនន្តភេទា. បិសាចា ឯវ បេសាចា. តេ អបរបេតាទយោ មហន្តមហន្តា. ឆទ្ទន្តទហមន្ទាកិនិយោ កុវាឡិយមុចលិន្ទនាមេន វទតិ.

បវុដាតិ បព្ពគណ្ឋិកា. បណ្ឌិតោបិ …បេ… ឧទ្ធំ ន គច្ឆតិ, កស្មា? សត្តានំ សំសរណកាលស្ស និយតភាវតោ. អបរិបក្កំ សំសរណនិមិត្តំ សីលាទិនា បរិបាចេតិ នាម សីឃំយេវ វិសុទ្ធិប្បត្តិយា. បរិបក្កំ កម្មំ ផុស្ស ផុស្ស បត្វា បត្វា កាលេន បរិបក្កភាវានាបាទនេន ព្យន្តិំ ករោតិ នាម.

សុត្តគុឡេតិ សុត្តវដ្ដិយំ. ‘‘និព្ពេឋិយមានមេវ បលេតី’’តិ ឧបមាយ សត្តានំ សំសារោ អនុក្កមេន ខីយតេវ, ន តស្ស វឌ្ឍតីតិ ទស្សេតិ បរិច្ឆិន្នរូបត្តា.

អជិតកេសកម្ពលវាទវណ្ណនា

១៧១. ទិន្នន្តិ ទេយ្យធម្មសីសេន ទានំ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ទិន្នស្ស ផលាភាវំ វទតី’’តិ, ទិន្នំ បន អន្នាទិវត្ថុំ កថំ បដិក្ខិបតិ. ឯសេវ នយោ យិដ្ឋំ ហុតន្តិ ឯត្ថាបិ. មហាយាគោតិ សព្ពសាធារណំ មហាទានំ. បាហុនកសក្ការោតិ បាហុនភាវេន កាតព្ពសក្ការោ. ផលន្តិ អានិសំសផលំ, និស្សន្ទផលញ្ច. វិបាកោតិ សទិសផលំ. បរលោកេ ឋិតស្ស អយំ លោកោ នត្ថីតិ បរលោកេ ឋិតស្ស កម្មុនា លទ្ធព្ពោ អយំ លោកោ ន ហោតិ. ឥធលោកេ ឋិតស្សាបិ បរលោកោ នត្ថីតិ ឥធលោកេ ឋិតស្ស កម្មុនា លទ្ធព្ពោ បរលោកោ ន ហោតិ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘សព្ពេ តត្ថ តត្ថេវ ឧច្ឆិជ្ជន្តី’’តិ. ឥមេ សត្តា យត្ថ យត្ថ ភវេ, យោនិអាទីសុ ច ឋិតា តត្ថ តត្ថេវ ឧច្ឆិជ្ជន្តិ និរុទយវិនាសវសេន វិនស្សន្តិ. ផលាភាវវសេនាតិ មាតាបិតូសុ សម្មាបដិបត្តិមិច្ឆាបដិបត្តីនំ ផលស្ស អភាវវសេន ‘‘នត្ថិ មាតា, នត្ថិ បិតា’’តិ វទតិ, ន មាតាបិតូនំ, នាបិ តេសុ ឥទានិ កយិរមានសក្ការាសក្ការានំ អភាវវសេន តេសំ លោកបច្ចក្ខត្តា. បុព្ពុឡកស្ស វិយ ឥមេសំ សត្តានំ ឧប្បាទោ នាម កេវលោ, ន ចវិត្វា អាគមនបុព្ពកោតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘នត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ចវិត្វា ឧបបជ្ជនកសត្តា នាម នត្ថីតិ វទតី’’តិ. សមណេន នាម យាថាវតោ ជានន្តេន កស្សចិ កិញ្ចិ អកថេត្វា សញ្ញតេន ភវិតព្ពំ, អញ្ញថា អាហោបុរិសិកា នាម សិយា. កិញ្ហិ បរោ បរស្ស ករិស្សតិ? តថា ច អត្តនោ សម្បាទនស្ស កស្សចិ អវស្សយោ ឯវ ន សិយា តត្ថ តត្ថេវ ឧច្ឆិជ្ជនតោតិ អាហ ‘‘យេ ឥមញ្ច…បេ… បវេទេន្តី’’តិ.

ចតូសុ មហាភូតេសុ និយុត្តោតិ ចាតុមហាភូតិកោ. យថា បន មត្តិកាយ និព្ពត្តំ ភាជនំ មត្តិកាមយំ, ឯវំ អយំ ចតូហិ មហាភូតេហិ និព្ពត្តោតិ អាហ ‘‘ចតុមហាភូតមយោ’’តិ. អជ្ឈត្តិកបថវីធាតូតិ សត្តសន្តានគតា បថវីធាតុ. ពាហិរបថវីធាតុន្តិ ពហិទ្ធា មហាបថវិំ. ឧបគច្ឆតីតិ ពាហិរបថវិកាយតោ តទេកទេសភូតា បថវី អាគន្ត្វា អជ្ឈត្តិកភាវប្បត្តិយា សត្តភាវេន សណ្ឋិតា ឥទានិ ឃដាទិគតបថវី វិយ តមេវ ពាហិរបថវិកាយំ ឧបេតិ ឧបគច្ឆតិ សព្ពសោ តេន និព្ពិសេសតំ ឯកីភាវមេវ គច្ឆតិ. អាបាទីសុបិ ឯសេវ នយោតិ ឯត្ថ បជ្ជុន្នេន មហាសមុទ្ទតោ គហិតអាបោ វិយ វស្សោទកភាវេន បុនបិ មហាសមុទ្ទមេវ, សូរិយរស្មិតោ គហិតំ ឥន្ទគ្គិសង្ខាតតេជោ វិយ បុន សូរិយរស្មិំ, មហាវាយុខន្ធតោ និគ្គតមហាវាតោ វិយ តមេវ វាយុខន្ធំ ឧបេតិ ឧបគច្ឆតីតិ ទិដ្ឋិគតិកស្ស អធិប្បាយោ. មនច្ឆដ្ឋានិ ឥន្ទ្រិយានិ អាកាសំ បក្ខន្ទន្តិ តេសំ វិសយាភាវាតិ វទន្តិ. វិសយិគហណេន ហិ វិសយាបិ គហិតា ឯវ ហោន្តីតិ. គុណាគុណបទានីតិ គុណទោសកោដ្ឋាសា. សរីរមេវ បទានីតិ អធិប្បេតំ សរីរេន តំតំកិរិយាយ បជ្ជិតព្ពតោ. ទព្ពន្តិ មុយ្ហន្តីតិ ទត្តូ, មូឡ្ហបុគ្គលា. តេហិ ទត្តូហិ ពាលមនុស្សេហិ. ‘‘បរលោកោ អត្ថី’’តិ មតិ យេសំ, តេ អត្ថិកា, តេសំ វាទោតិ អត្ថិកវាទោ, តំ អត្ថិកវាទំ.

កម្មំ បដិពាហតិ អកិរិយវាទិភាវតោ. វិបាកំ បដិពាហតិ សព្ពេន សព្ពំ អាយតិំ ឧបបត្តិយា បដិក្ខិបនតោ. ឧភយំ បដិពាហតិ សព្ពសោ ហេតុបដិពាហនេនេវ ផលស្សបិ បដិក្ខិត្តត្តា. ឧភយន្តិ ហិ កម្មំ វិបាកញ្ចាតិ ឧភយំ. សោ ហិ ‘‘អហេតូ អប្បច្ចយា សត្តា សំកិលិស្សន្តិ, វិសុជ្ឈន្តិ ចា’’តិ (ទី. និ. ១.១៦៨; ម. និ. ២.១០០, ២២៧; សំ. និ. ៣.២១២) វទន្តោ កម្មស្ស វិយ វិបាកស្សាបិ សំកិលេសវិសុទ្ធីនំ បច្ចយត្តាភាវវចនតោ តទុភយំ បដិពាហតិ នាម. វិបាកោ បដិពាហិតោ ហោតិ អសតិ កម្មេ វិបាកាភាវតោ. កម្មំ បដិពាហិតំ ហោតិ អសតិ វិបាកេ កម្មស្ស និរត្ថកភាវាបត្តិតោ. អត្ថតោតិ សរូបេន. ឧភយប្បដិពាហកាតិ វិសុំ វិសុំ តំតំទិដ្ឋិទីបកភាវេន បាឡិយំ អាគតាបិ បច្ចេកំ តិវិធទិដ្ឋិកា ឯវ ឧភយបដិពាហកត្តា. ឧភយប្បដិពាហកាតិ ហិ ហេតុវចនំ. ‘‘អហេតុកវាទា ចេវា’’តិអាទិ បដិញ្ញាវចនំ. យោ ហិ វិបាកបដិពាហនេន នត្ថិកទិដ្ឋិកោ ឧច្ឆេទវាទី, សោ អត្ថតោ កម្មបដិពាហនេន អកិរិយទិដ្ឋិកោ, ឧភយបដិពាហនេន អហេតុកទិដ្ឋិកោ ច ហោតិ. សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ.

សជ្ឈាយន្តីតិ តំ ទិដ្ឋិទីបកំ គន្ថំ ឧគ្គហេត្វា បឋន្តិ. វីមំសន្តីតិ តស្ស អត្ថំ វិចារេន្តិ. ‘‘តេស’’ន្តិអាទិ វីមំសនាការទស្សនំ. តស្មិំ អារម្មណេតិ យថាបរិកប្បិតកម្មផលាភាវាទិកេ ‘‘ករោតោ ន ករីយតិ បាប’’ន្តិ អាទិនយប្បវត្តាយ លទ្ធិយា អារម្មណេ. មិច្ឆាសតិ សន្តិដ្ឋតីតិ ‘‘ករោតោ ន ករីយតិ បាប’’ន្តិអាទិវសេន អនុស្សវូបលទ្ធេ អត្ថេ តទាការបរិវិតក្កនេហិ សវិគ្គហេ វិយ សរូបតោ ចិត្តស្ស បច្ចុបដ្ឋិតេ ចិរកាលបរិចយេន ឯវមេតន្តិ និជ្ឈានក្ខមភាវូបគមនេន និជ្ឈានក្ខន្តិយា តថាគហិតេ បុនប្បុនំ តថេវ អាសេវន្តស្ស ពហុលីករោន្តស្ស មិច្ឆាវិតក្កេន សមាទិយមានា មិច្ឆាវាយាមូបត្ថម្ភិតា អតំសភាវំ ‘‘តំសភាវ’’ន្តិ គណ្ហន្តី មិច្ឆាសតីតិ លទ្ធនាមា តំលទ្ធិសហគតា តណ្ហា សន្តិដ្ឋតិ. ចិត្តំ ឯកគ្គំ ហោតីតិ យថាសកំ វិតក្កាទិបច្ចយលាភេន តស្មិំ អារម្មណេ អវដ្ឋិតតាយ អនេកគ្គតំ បហាយ ឯកគ្គំ អប្បិតំ វិយ ហោតិ. ចិត្តសីសេន មិច្ឆាសមាធិ ឯវ វុត្តោ. សោបិ ហិ បច្ចយវិសេសេហិ លទ្ធភាវនាពលោ ឦទិសេ ឋានេ សមាធានបតិរូបកិច្ចករោយេវ, វាឡវិជ្ឈនាទីសុ វិយាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ជវនានិ ជវន្តីតិ អនេកក្ខត្តុំ តេនាការេន បុព្ពភាគិយេសុ ជវនវារេសុ បវត្តេសុ សព្ពបច្ឆិមេ ជវនវារេ សត្ត ជវនានិ ជវន្តិ. បឋមេ ជវនេ សតេកិច្ឆា ហោន្តិ. តថា ទុតិយាទីសូតិ ធម្មសភាវទស្សនមត្តមេតំ, ន បន តស្មិំ ខណេ តេសំ តិកិច្ឆា កេនចិ សក្កា កាតុំ.

តត្ថាតិ តេសុ តីសុ មិច្ឆាទស្សនេសុ. កោចិ ឯកំ ទស្សនំ ឱក្កមតីតិ យស្ស ឯកស្មិំយេវ អភិនិវេសោ អាសេវនា ច បវត្តា, សោ ឯកមេវ ទស្សនំ ឱក្កមតិ. យស្ស បន ទ្វីសុ តីសុបិ វា អភិនិវេសោ អាសេវនា ច បវត្តា, សោ ទ្វេ តីណិបិ ឱក្កមតិ, ឯតេន យា បុព្ពេ ឧភយបដិពាហកតាមុខេន ទីបិតា អត្ថសិទ្ធា សព្ពទិដ្ឋិកតា, សា បុព្ពភាគិយា. យា បន មិច្ឆត្តនិយាមោក្កន្តិភូតា, សា យថាសកំ បច្ចយសមុទាគមសិទ្ធិតោ ភិន្នារម្មណានំ វិយ វិសេសាធិគមានំ ឯកជ្ឈំ អនុប្បត្តិយា អសង្កិណ្ណា ឯវាតិ ទស្សេតិ. ‘‘ឯកស្មិំ ឱក្កន្តេបី’’តិអាទិនា តិស្សន្នម្បិ ទិដ្ឋីនំ សមានពលតំ សមានផលតញ្ច ទស្សេតិ. តស្មា តិស្សោបិ ចេតា ឯកស្ស ឧប្បន្នា អព្ពោកិណ្ណា ឯវ, ឯកាយ វិបាកេ ទិន្នេ ឥតរា អនុពលប្បទាយិកាយោ ហោន្តិ. ‘‘វដ្ដខាណុ នាមេសា’’តិ ឥទំ វចនំ នេយ្យត្ថំ, ន នីតត្ថំ. តថា ហិ បបញ្ចសូទនិយំ ‘‘កិំ បនេស ឯកស្មិំយេវ អត្តភាវេ និយតោ ហោតិ, ឧទាហុ អញ្ញស្មិំ បីតិ? ឯកស្មិំយេវ និយតោ, អាសេវនវសេន បន ភវន្តរេបិ តំ តំ ទិដ្ឋិំ រោចេតិ យេវា’’តិ (ម. និ. អដ្ឋ. ៣.១២៩) វុត្តំ. អកុសលញ្ហិ នាមេតំ អពលំ ទុព្ពលំ, ន កុសលំ វិយ សពលំ មហាពលំ. តស្មា ‘‘ឯកស្មិំយេវ អត្តភាវេ និយតោ’’តិ វុត្តំ. អញ្ញថា សម្មត្តនិយាមោ វិយ មិច្ឆត្តនិយាមោបិ អច្ចន្តិកោ សិយា, ន ច អច្ចន្តិកោ. យទិ ឯវំ វដ្ដខាណុជោតនា កថន្តិ អាហ ‘‘អាសេវនវសេន បនា’’តិអាទិ. តស្មា យថា ‘‘សកិំ និមុគ្គោបិ និមុគ្គោ ឯវ ពាលោ’’តិ វុត្តំ, ឯវំ វដ្ដខាណុជោតនា. យាទិសេ ហិ បច្ចយេ បដិច្ច អយំ តំ តំ ទស្សនំ ឱក្កន្តោ បុន កទាចិ តប្បដិបក្ខេ បច្ចយេ បដិច្ច តតោ សីសុក្ខិបនមស្ស ន ហោតីតិ ន វត្តព្ពំ, តស្មា ‘‘យេភុយ្យេន ហិ ឯវរូបស្ស ភវតោ វុដ្ឋានំ នាម នត្ថី’’តិ វុត្តំ.

តស្មាតិ យស្មា ឯវំ សំសារខាណុភាវស្សបិ បច្ចយោ អបណ្ណកជាតោ, តស្មា. ភូតិកាមោតិ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថានំ វសេន អត្តនោ គុណេហិ វឌ្ឍិកាមោ.

បកុធកច្ចាយនវាទវណ្ណនា

១៧៤. អកតាតិ សមេន វិសមេន វា កេនចិ ហេតុនា ន កតា ន វិហិតា. កតវិធោ ករណវិធិ នត្ថិ ឯតេសន្តិ អកតវិធានា. បទទ្វយេនាបិ លោកេ កេនចិ ហេតុបច្ចយេន នេសំ អនិព្ពត្តនភាវំ ទស្សេតិ. ឥទ្ធិយាបិ ន និម្មិតាតិ កស្សចិ ឥទ្ធិមតោ ចេតោវសិប្បត្តស្ស ទេវស្ស, ឥស្សរាទិនោ វា ឥទ្ធិយាបិ ន និម្មិតា. អនិម្មាបិតា កស្សចិ អនិម្មាបិតា. វុត្តត្ថមេវាតិ ព្រហ្មជាលវណ្ណនាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៣០) វុត្តត្ថមេវ. វញ្ឈាតិ វញ្ឈបសុវញ្ឈតាលាទយោ វិយ អផលា, កស្សចិ អជនកាតិ អត្ថោ, ឯតេន បថវិកាយាទីនំ រូបាទិជនកភាវំ បដិក្ខិបតិ. រូបសទ្ទាទយោ ហិ បថវិកាយាទីហិ អប្បដិពទ្ធវុត្តិកាតិ តស្ស លទ្ធិ. បព្ពតកូដំ វិយ ឋិតាតិ កូដដ្ឋា, យថា បព្ពតកូដំ កេនចិ អនិព្ពត្តិតំ, កស្សចិ ច អនិព្ពត្តកំ, ឯវមេតេ បីតិ អធិប្បាយោ. យមិទំ ‘‘ពីជតោ អង្កុរាទិ ជាយតី’’តិ វុច្ចតិ, តំ វិជ្ជមានមេវ តតោ និក្ខមតិ, ន អវិជ្ជមានំ, អញ្ញថា អញ្ញតោបិ អញ្ញស្ស ឧបលទ្ធិ សិយាតិ អធិប្បាយោ. ឋិតត្តាតិ និព្ពិការាភាវេន ឋិតត្តា. ន ចលន្តីតិ វិការំ នាបជ្ជន្តិ. វិការាភាវតោ ហិ តេសំ សត្តន្នំ កាយានំ ឯសិកដ្ឋាយិដ្ឋិតតា. អនិញ្ជនញ្ច អត្តនោ បកតិយា អវដ្ឋានមេវ. តេនាហ ‘‘ន វិបរិណមន្តី’’តិ. អវិបរិណាមធម្មត្តា ឯវ ហិ តេ អញ្ញមញ្ញំ ន ព្យាពាធេន្តិ. សតិ ហិ វិការំ អាបាទេតព្ពតាយ ព្យាពាធកតាបិ សិយា, តថា អនុគ្គហេតព្ពតាយ អនុគ្គាហកតាតិ តទភាវំ ទស្សេតុំ បាឡិយំ នាលន្តិអាទិ វុត្តំ. បថវី ឯវ កាយេកទេសត្តា បថវិកាយោ. ជីវសត្តមានំ កាយានំ និច្ចតាយ និព្ពិការភាវតោ ន ហន្តព្ពតា, ន ឃាតេតព្ពតា ចាតិ នេវ កោចិ ហន្តា វា ឃាតេតា វា, តេនេវាហ ‘‘សត្តន្នំ ត្វេវ កាយាន’’ន្តិអាទិ. យទិ កោចិ ហន្តា នត្ថិ, កថំ សត្ថប្បហារោតិ អាហ ‘‘យថា មុគ្គរាសិ អាទីសូ’’តិអាទិ. កេវលំ សញ្ញាមត្តមេវ ហោតិ. ហននឃាតនាទិ បន បរមត្ថតោ នត្ថេវ កាយានំ អវិកោបនីយភាវតោតិ អធិប្បាយោ.

និគណ្ឋនាដបុត្តវាទវណ្ណនា

១៧៧. ចត្តារោ យាមា ភាគា ចតុយាមា, ចតុយាមា ឯវ ចាតុយាមា, ភាគត្ថោ ហិ ឥធ យាម-សទ្ទោ យថា ‘‘រត្តិយា បឋមោ យាមោ’’តិ. សោ បនេត្ថ ភាគោ សំវរលក្ខណោតិ អាហ ‘‘ចាតុយាមសំវុតោតិ ចតុកោដ្ឋាសេន សំវរេន សំវុតោ’’តិ. បដិក្ខិត្តសព្ពសីតោទកោតិ បដិក្ខិត្តសព្ពសីតោទកបរិភោគោ. សព្ពេន បាបវារណេន យុត្តោតិ សព្ពប្បការេន សំវរលក្ខណេន សមន្នាគតោ. ធុតបាបោតិ សព្ពេន និជ្ជរលក្ខណេន បាបវារណេន វិធុតបាបោ. ផុដ្ឋោតិ អដ្ឋន្នម្បិ កម្មានំ ខេបនេន មោក្ខប្បត្តិយា កម្មក្ខយលក្ខណេន សព្ពេន បាបវារណេន ផុដ្ឋោ តំ បត្វា ឋិតោ. កោដិប្បត្តចិត្តោតិ មោក្ខាធិគមេនេវ ឧត្តមមរិយាទប្បត្តចិត្តោ. យតត្តោតិ កាយាទីសុ ឥន្ទ្រិយេសុ សំយមេតព្ពស្ស អភាវតោ សំយតចិត្តោ. សុប្បតិដ្ឋិតចិត្តោតិ និស្សេសតោ សុដ្ឋុ បតិដ្ឋិតចិត្តោ. សាសនានុលោមំ នាម បាបវារណេន យុត្តតា. តេនាហ ‘‘ធុតបាបោ’’តិអាទិ. អសុទ្ធលទ្ធិតាយាតិ ‘‘អត្ថិ ជីវោ, សោ ច សិយា និច្ចោ, សិយា អនិច្ចោ’’តិ ឯវមាទិអសុទ្ធលទ្ធិតាយ. សព្ពាតិ កម្មបកតិវិភាគាទិវិសយា សព្ពា និជ្ឈានក្ខន្តិយោ. ទិដ្ឋិយេ វាតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិយោ ឯវ ជាតា.

សញ្ចយពេលដ្ឋបុត្តវាទវណ្ណនា

១៧៩-១៨១. អមរាវិក្ខេបេ វុត្តនយោ ឯវាតិ ព្រហ្មជាលេ អមរាវិក្ខេបវាទសំវណ្ណនាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៦១-៦៣) វុត្តនយោ ឯវ វិក្ខេបព្យាករណភាវតោ, តថេវ ចេត្ថ វិក្ខេបវាទស្ស អាគតត្តា.

បឋមសន្ទិដ្ឋិកសាមញ្ញផលវណ្ណនា

១៨៣. យថា តេ រុច្ចេយ្យាតិ ឥទានិ មយា បុច្ឆិយមានោ អត្ថោ យថា តវ ចិត្តេ រោចេយ្យ. ឃរទាសិយា កុច្ឆិស្មិំ ជាតោ អន្តោជាតោ. ធនេន កីតោ ធនក្កីតោ. ពន្ធគ្គាហគហិតោ ករមរានីតោ. សាមន្តិ សយមេវ. ទាសព្យន្តិ ទាសភាវំ. កោចិ ទាសោបិ សមានោ អលសោ កម្មំ អករោន្តោ ‘‘កម្មការោ’’តិ ន វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘អនលសោ កម្មករណសីលោយេវា’’តិ. បឋមមេវាតិ អាសន្នតរដ្ឋានូបសង្កមនតោ បគេវ បុរេតរមេវ. បច្ឆាតិ សាមិកស្ស និបជ្ជាយ បច្ឆា. សយនតោ អវុដ្ឋិតេតិ រត្តិយា វិភាយនវេលាយ សេយ្យតោ អវុដ្ឋិតេ. បច្ចូសកាលតោ បដ្ឋាយាតិ អតីតាយ រត្តិយា បច្ចូសកាលតោ បដ្ឋាយ. យាវ សាមិនោ រត្តិំ និទ្ទោក្កមនន្តិ អបរាយ បទោសវេលាយំ យាវ និទ្ទោក្កមនំ. កិំ ការន្តិ កិំ ករណីយំ, កិំការភាវតោ បុច្ឆិត្វា កាតព្ពវេយ្យាវច្ចន្តិ អត្ថោ.

ទេវោ វិយាតិ អាធិបច្ចបរិវារាទិសម្បត្តិសមន្នាគតោ បធានទេវោ វិយ. សោ វតស្សាហន្តិ សោ វត អស្សំ អហំ. សោ រាជា វិយ អហម្បិ ភវេយ្យំ, កថំ បុញ្ញានិ ករេយ្យំ, យទិ បុញ្ញានិ ឧឡារានិ ករេយ្យន្តិ យោជនា. ‘‘សោ វតស្ស’ស្ស’’ន្តិ បាឋេ សោ រាជា អស្ស អហំ អស្សំ វត, យទិ បុញ្ញានិ ករេយ្យន្តិ យោជនា. តេនាហ ‘‘អយមេវត្ថោ’’តិ. អស្សន្តិ ឧត្តមបុរិសប្បយោគេ អហំ-សទ្ទោ អប្បយុត្តោបិ បយុត្តោ ឯវ ហោតិ. យាវជីវំ ន សក្ខិស្សាមិ ទាតុន្តិ យាវជីវំ ទានត្ថាយ ឧស្សាហំ ករោន្តោបិ យំ រាជា ឯកំ ទិវសំ ទេតិ, តតោ សតភាគម្បិ ទាតុំ ន សក្ខិស្សាមិ. តស្មា បព្ពជិស្សាមីតិ បព្ពជ្ជាយំ ឧស្សាហំ កត្វាតិ យោជនា.

កាយេន សំវុតោតិ កាយេន សំវរិតព្ពំ កាយទ្វារេន បវត្តនកំ បាបធម្មំ សំវរិត្វា វិហរេយ្យាតិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ អាហ ‘‘កាយេន បិហិតោ ហុត្វា’’តិអាទិ. ឃាសច្ឆាទនេន បរមតាយាតិ ឃាសច្ឆាទនបរិយេសនេ សល្លេខវសេន បរមតាយ, ឧក្កដ្ឋភាវេ សណ្ឋិតោ ឃាសច្ឆាទនមេវ វា បរមំ បរា កោដិ ឯតស្ស, ន តតោ បរំ កិញ្ចិ អាមិសជាតំ បរិយេសតិ បច្ចាសិសតិ ចាតិ ឃាសច្ឆាទនបរមោ, តព្ភាវោ ឃាសច្ឆាទនបរមតា, តស្សា ឃាសច្ឆាទនបរមតាយ. វិវេកដ្ឋកាយានន្តិ គណសង្គណិកតោ បវិវិត្តេ ឋិតកាយានំ. នេក្ខម្មាភិរតានន្តិ ឈានាភិរតានំ. តាយ ឯវ ឈានាភិរតិយា បរមំ ឧត្តមំ វោទានំ វិសុទ្ធិំ បត្តតាយ បរមវោទានប្បត្តានំ. កិលេសូបធិអភិសង្ខារូបធីនំ អច្ចន្តវិគមេន និរុបធីនំ. វិសង្ខារគតានន្តិ អធិគតនិព្ពានានំ. ឯត្ថ ច បឋមោ វិវេកោ ឥតរេហិ ទ្វីហិ វិវេកេហិ សហាបិ បត្តព្ពោ វិនាបិ, តថា ទុតិយោ. តតិយោ បន ឥតរេហិ ទ្វីហិ សហេវ បត្តព្ពោ, ន វិនាតិ ទដ្ឋព្ពំ. គណេ ជនសមាគមេ សន្និបតនំ គណសង្គណិកា, តំ បហាយ ឯកោ វិហរតិ ចរតិ បុគ្គលវសេន អសហាយត្តា. ចិត្តេ កិលេសានំ សន្និបតនំ ចិត្តកិលេសសង្គណិកា, តំ បហាយ ឯកោ វិហរតិ កិលេសវសេន អសហាយត្តា. មគ្គស្ស ឯកចិត្តក្ខណិកត្តា, គោត្រភុអាទីនញ្ច អារម្មណមត្តត្តា ន តេសំ វសេន សាតិសយា និព្ពុតិសុខសម្ផុសនា, ផលសមាបត្តិនិរោធសមាបត្តិវសេន សាតិសយាតិ អាហ ‘‘ផលសមាបត្តិំ វា និរោធសមាបត្តិំ វា បវិសិត្វា’’តិ. ផលបរិយោសានោ ហិ និរោធោតិ.

១៨៤. អភិហរិត្វាតិ អភិមុខីភាវេន នេត្វា. ‘‘អហំ ចីវរាទីហិ បយោជនំ សាធេស្សាមី’’តិ វចនសេសោ. សប្បាយន្តិ សព្ពគេលញ្ញបហរណវសេន ឧបការាវហំ. ភាវិនា អនត្ថតោ បរិបាលនវសេន គោបនា រក្ខាគុត្តិ. បច្ចុប្បន្នស្ស និសេធវសេន អាវរណគុត្តិ.

ទុតិយសន្ទិដ្ឋិកសាមញ្ញផលវណ្ណនា

១៨៦. កសតីតិ កសិំ ករោតិ. គហបតិកោតិ ឯត្ថ ក-សទ្ទោ អប្បត្ថោតិ អាហ ‘‘ឯកគេហមត្តេ ជេដ្ឋកោ’’តិ, តេន អនេកកុលជេដ្ឋកភាវំ បដិក្ខិបតិ. ករំ ករោតីតិ ករំ សម្បាទេតិ. វឌ្ឍេតីតិ ឧបរូបរិ សម្បាទនេន វឌ្ឍេតិ. ឯវំ អប្បម្បិ បហាយ បព្ពជិតុំ ទុក្ករន្តិ អយមត្ថោ លដុកិកោបមសុត្តេន (ម. និ. ២.១៥១, ១៥២) ទីបេតព្ពោ. តេនាហ ‘‘សេយ្យថាបិ, ឧទាយិ, បុរិសោ ទលិទ្ទោ អស្សកោ អនាឡ្ហិយោ, តស្សស្ស ឯកំ អគារកំ ឱលុគ្គវិលុគ្គំ កាកាតិទាយិំ នបរមរូប’’ន្តិ វិត្ថារោ. យទិ អប្បម្បិ ភោគំ បហាយ បព្ពជិតុំ ទុក្ករំ, កស្មា ទាសវារេ ភោគគ្គហណំ ន កតន្តិ អាហ ‘‘ទាសវារេ បនា’’តិអាទិ. យថា ច ទាសស្ស ភោគាបិ អភោគា បរាយត្តភាវតោ, ឯវំ ញាតយោ បីតិ ទាសវារេ ញាតិបរិវដ្ដគ្គហណម្បិ ន កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

បណីតតរសាមញ្ញផលវណ្ណនា

១៨៩. ឯវរូបាហីតិ យថាវុត្តទាសកស្សកូបមាសទិសាហិ ឧបមាហិ សាមញ្ញផលំ ទីបេតុំ បហោតិ ភគវា សកលម្បិ រត្តិន្ទិវំ តតោ ភិយ្យោបិ អនន្តបដិភានតាយ វិចិត្តនយទេសនភាវតោ. តថាបីតិ សតិបិ ទេសនាយ ឧត្តរុត្តរាធិកនានានយវិចិត្តភាវេ.

ឯកត្ថមេតំ បទំ សាធុសទ្ទស្សេវ ក-ការេន វឌ្ឍិត្វា វុត្តត្តា, តេនេវ សាធុក-សទ្ទស្ស អត្ថំ វទន្តេន អត្ថុទ្ធារវសេន សាធុ-សទ្ទោ ឧទាហដោ. អាយាចនេតិ អភិមុខយាចនេ, អភិបត្ថនាយន្តិ អត្ថោ. សម្បដិច្ឆនេតិ បដិគ្គណ្ហនេ. សម្បហំសនេតិ សំវិជ្ជមានគុណវសេន ហំសនេ តោសនេ, ឧទគ្គតាករណេតិ អត្ថោ. ធម្មរុចីតិ បុញ្ញកាមោ. បញ្ញាណវាតិ បញ្ញវា. អទ្ទុព្ភោតិ អទូសកោ, អនុបឃាតកោតិ អត្ថោ. ឥធាបីតិ ឥមស្មិំ សាមញ្ញផលេបិ. អយំ សាធុ-សទ្ទោ. ទឡ្ហីកម្មេតិ សក្កច្ច កិរិយាយំ. អាណត្តិយន្តិ អាណាបនេ. ‘‘សុណោហិ សាធុកំ មនសិ ករោហី’’តិ ហិ វុត្តេ សាធុក-សទ្ទេន សវនមនសិការានំ សក្កច្ចកិរិយា វិយ តទាណាបនម្បិ ជោតិតំ ហោតិ, អាយាចនត្ថតា វិយ ចស្ស អាណាបនត្ថតា វេទិតព្ពា. សុន្ទរេបីតិ សុន្ទរត្ថេបិ. ឥទានិ យថាវុត្តេន សាធុក-សទ្ទស្ស អត្ថត្តយេន បកាសិតំ វិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘ទឡ្ហីកម្មត្ថេន ហី’’តិអាទិ វុត្តំ.

មនសិ ករោហីតិ ឯត្ថ មនសិការោ ន អារម្មណបដិបាទនលក្ខណោ, អថ ខោ វីថិបដិបាទនជវនបដិបាទនមនសិការបុព្ពកំ ចិត្តេ ឋបនលក្ខណោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អាវជ្ជា’’តិអាទិមាហ. សោតិន្ទ្រិយវិក្ខេបវារណំ សវនេ និយោជនវសេន កិរិយន្តរបដិសេធនភាវតោ, សោតំ ឱទហាតិ អត្ថោ. មនិន្ទ្រិយវិក្ខេបវារណំ អញ្ញចិន្តាបដិសេធនតោ. ព្យញ្ជនវិបល្លាសគ្គាហវារណំ ‘‘សាធុក’’ន្តិ វិសេសេត្វា វុត្តត្តា. បច្ឆិមស្ស អត្ថវិបល្លាសគ្គាហវារណេបិ ឯសេវ នយោ. ធារណូបបរិក្ខាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន តុលនតីរណាទិកេ, ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិធេ ច សង្គណ្ហាតិ. សព្យញ្ជនោតិ ឯត្ថ យថាធិប្បេតមត្ថំ ព្យញ្ជយតីតិ ព្យញ្ជនំ, សភាវនិរុត្តិ. សហ ព្យញ្ជនេនាតិ សព្យញ្ជនោ, ព្យញ្ជនសម្បន្នោតិ អត្ថោ. សាត្ថោតិ អរណីយតោ ឧបគន្តព្ពតោ អនុធាតព្ពតោ អត្ថោ, ចតុបារិសុទ្ធិសីលាទិកោ. តេន សហ អត្ថេនាតិ សាត្ថោ, អត្ថសម្បន្នោតិ អត្ថោ. ធម្មគម្ភីរោតិអាទីសុ ធម្មោ នាម តន្តិ. ទេសនា នាម តស្សា មនសា វវត្ថាបិតាយ តន្តិយា ទេសនា. អត្ថោ នាម តន្តិយា អត្ថោ. បដិវេធោ នាម តន្តិយា, តន្តិអត្ថស្ស ច យថាភូតាវពោធោ. យស្មា ចេតេ ធម្មទេសនា អត្ថប្បដិវេធា សសាទីហិ វិយ មហាសមុទ្ទោ មន្ទពុទ្ធីហិ ទុក្ខោគាហា, អលព្ភនេយ្យបតិដ្ឋា ច, តស្មា គម្ភីរា. តេន វុត្តំ ‘‘យស្មា អយំ ធម្មោ…បេ… សាធុកំ មនសិ ករោហី’’តិ. ឯត្ថ ច បដិវេធស្ស ទុក្ករភាវតោ ធម្មត្ថានំ, ទេសនាញាណស្ស ទុក្ករភាវតោ ទេសនាយ ទុក្ខោគាហតា, បដិវេធស្ស បន ឧប្បាទេតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ, ញាណុប្បត្តិយា ច ទុក្ករភាវតោ ទុក្ខោគាហតា វេទិតព្ពា. ទេសនំ នាម ឧទ្ទិសនំ, តស្ស និទ្ទិសនំ ភាសនន្តិ ឥធាធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘វិត្ថារតោ ភាសិស្សាមី’’តិ. បរិព្យត្តំ កថនញ្ហិ ភាសនំ, តេនាហ ‘‘ទេសេស្សាមីតិ…បេ… វិត្ថារទីបន’’ន្តិ.

យថាវុត្តមត្ថំ សុត្តបទេន សមត្ថេតុំ ‘‘តេនាហា’’តិអាទិ វុត្តំ. សាឡិកាយិវ និគ្ឃោសោតិ សាឡិកាយ អាលាបោ វិយ មធុរោ កណ្ណសុខោ បេមនីយោ. បដិភានន្តិ សទ្ទោ. ឧទីរយីតិ ឧច្ចារីយតិ, វុច្ចតិ វា.

ឯវំ វុត្តេ ឧស្សាហជាតោតិ ឯវំ ‘‘សុណោហិ សាធុកំ មនសិ ករោហិ ភាសិស្សាមី’’តិ វុត្តេ ‘‘ន កិរ ភគវា សង្ខេបេនេវ ទេសេស្សតិ, វិត្ថារេនបិ ភាសិស្សតី’’តិ សញ្ជាតុស្សាហោ ហដ្ឋតុដ្ឋោ ហុត្វា.

១៩០. ‘‘ឥធា’’តិ ឥមិនា វុច្ចមានំ អធិករណំ តថាគតស្ស ឧប្បត្តិដ្ឋានភូតំ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘ទេសាបទេសេ និបាតោ’’តិ. ‘‘ស្វាយ’’ន្តិ សាមញ្ញតោ ឥធសទ្ទមត្តំ គណ្ហាតិ, ន យថាវិសេសិតព្ពំ ឥធ-សទ្ទំ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘កត្ថចិ បទបូរណមត្តមេវា’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១៩០). លោកំ ឧបាទាយ វុច្ចតិ លោក-សទ្ទេន សមានាធិករណភាវេន វុត្តត្តា. សេសបទទ្វយេ បន បទន្តរសន្និធានមត្តេន តំ តំ ឧបាទាយ វុត្តតា ទដ្ឋព្ពា. ឥធ តថាគតោ លោកេតិ ហិ ជាតិខេត្តំ, តត្ថាបិ អយំ ចក្កវាឡោ ‘‘លោកោ’’តិ អធិប្បេតោ. សមណោតិ សោតាបន្នោ. ទុតិយោ សមណោតិ សកទាគាមី. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘កតមោ ច ភិក្ខវេ សមណោ? ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ តិណ្ណំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា សោតាបន្នោ ហោតី’’តិអាទិ (អ. និ. ៤.២៤១). ‘‘កតមោ ច ភិក្ខវេ ទុតិយោ សមណោ? ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ តិណ្ណំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា រាគទោសមោហានំ តនុត្តា’’តិអាទិ (អ. និ. ៤.២៤១). ឱកាសន្តិ កញ្ចិ បទេសំ. ឥធេវ តិដ្ឋមានស្សាតិ ឥមិស្សា ឯវ ឥន្ទសាលគុហាយំ តិដ្ឋមានស្ស.

បទបូរណមត្តមេវ ឱកាសាបទិសនស្សាបិ អសម្ភវតោ អត្ថន្តរស្ស អពោធនតោ. អរហន្តិ អាទយោ សទ្ទា វិត្ថារិតាតិ យោជនា. អត្ថតោ វិត្ថារណំ សទ្ទមុខេនេវ ហោតីតិ សទ្ទគ្គហណំ. យស្មា. ‘‘អបរេហិបិ អដ្ឋហិ ការណេហិ ភគវា តថាគតោ’’តិអាទិនា ឧទានដ្ឋកថាទីសុ, (ឧទា. អដ្ឋ. ១៨; ឥតិវុ. អដ្ឋ. ៣៨) អរហន្តិ អាទយោ វិសុទ្ធិមគ្គដីកាយំ អបរេហិ បការេហិ វិត្ថារិតា, តស្មាតេសុ វុត្តានយេនបិ សោ (វិសុទ្ធិ. ដី. ១.១២៩, ១៣០) អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តថាគតស្ស សត្តនិកាយន្តោគធតាយ ‘‘ឥធ បន សត្តលោកោ អធិប្បេតោ’’តិ វត្វា តត្ថាយំ យស្មិំ សត្តនិកាយេ យស្មិញ្ច ឱកាសេ ឧប្បជ្ជតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សត្តលោកេ ឧប្បជ្ជមានោបិ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘តថាគតោ ន ទេវលោកេ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ បរតោ អាគមិស្សតិ. សារប្បត្តាតិ កុលភោគិស្សរិយាទិវសេន សារភូតា. ព្រាហ្មណគហបតិកាតិ ព្រហ្មាយុបោក្ខរសាតិអាទិព្រាហ្មណា ចេវ អនាថបិណ្ឌិកាទិគហបតិកា ច.

‘‘សុជាតាយា’’តិអាទិនា វុត្តេសុ ចតូសុ វិកប្បេសុ បឋមោ វិកប្បោ ពុទ្ធភាវាយ អាសន្នតរបដិបត្តិទស្សនវសេន វុត្តោ. អាសន្នតរាយ ហិ បដិបត្តិយា ឋិតោ ‘‘ឧប្បជ្ជតីតិ’’ វុច្ចតិ ឧប្បាទស្ស ឯកន្តិកត្តា, បគេវ បដិបត្តិយា មត្ថកេ ឋិតោ. ទុតិយោ ពុទ្ធភាវាវហបព្ពជ្ជតោ បដ្ឋាយ អាសន្នបដិបត្តិទស្សនវសេន, តតិយោ ពុទ្ធករធម្ម បារិបូរិតោ បដ្ឋាយ ពុទ្ធភាវាយ បដិបត្តិទស្សនវសេន. ន ហិ មហាសត្តានំ ឧប្បតិភវូបបត្តិតោ បដ្ឋាយ ពោធិសម្ភារសម្ភរណំ នាម អត្ថិ. ចតុត្ថោ ពុទ្ធករធម្មសមារម្ភតោ បដ្ឋាយ. ពោធិយា និយតភាវប្បត្តិតោ បភុតិ ហិ វិញ្ញូហិ ‘‘ពុទ្ធោ ឧប្បជ្ជតី’’តិ វត្តុំ សក្កា ឧប្បាទស្ស ឯកន្តិកត្តា. យថា បន សន្ទន្តិ នទិយោតិ សន្ទនកិរិយាយ អវិច្ឆេទមុបាទាយ វត្តមានប្បយោគោ, ឯវំ ឧប្បាទត្ថាយ បដិបជ្ជនកិរិយាយ អវិច្ឆេទមុបាទាយ ចតូសុ វិកប្បេសុ ‘‘ឧប្បជ្ជតិ នាមា’’តិ វុត្តំ. សព្ពបឋមំ ឧប្បន្នភាវន្តិ ចតូសុ វិកប្បេសុ សព្ពបឋមំ វុត្តំ តថាគតស្ស ឧប្បន្នតាសង្ខាតំ អត្ថិភាវំ. តេនាហ ‘‘ឧប្បន្នោ ហោតីតិ អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ’’តិ.

សោ ភគវាតិ យោ ‘‘តថាគតោ អរហ’’ន្តិអាទិនា កិត្តិតគុណោ, សោ ភគវា. ‘‘ឥមំ លោក’’ន្តិ នយិទំ មហាជនស្ស សម្មុខមត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ, អថ ខោ អនវសេសំ បរិយាទាយាតិ ទស្សេតុំ ‘‘សទេវក’’ន្តិអាទិ វុត្តំ, តេនាហ ‘‘ឥទានិ វត្តព្ពំ និទស្សេតី’’តិ. បជាតត្តាតិ យថាសកំ កម្មកិលេសេហិ និព្ពត្តត្តា. បញ្ចកាមាវចរទេវគ្គហណំ បារិសេសញាយេន ឥតរេសំ បទន្តរេហិ សង្គហិតត្តា. សទេវកន្តិ ច អវយវេន វិគ្គហោ សមុទាយោ សមាសត្ថោ. ឆដ្ឋកាមាវចរទេវគ្គហណំ បច្ចាសត្តិញាយេន. តត្ថ ហិ សោ ជាតោ, តំនិវាសី ច. ព្រហ្មកាយិកាទិព្រហ្មគ្គហណន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. បច្ចត្ថិក …បេ… សមណព្រាហ្មណគ្គហណន្តិ និទស្សនមត្តមេតំ អបច្ចត្ថិកានំ, អសមិតាពាហិតបាបានញ្ច សមណព្រាហ្មណានំ សស្សមណព្រាហ្មណីវចនេន គហិតត្តា. កាមំ ‘‘សទេវក’’ន្តិអាទិ វិសេសនានំ វសេន សត្តវិសយោ លោកសទ្ទោតិ វិញ្ញាយតិ តុល្យយោគវិសយត្តា តេសំ, ‘‘សលោមកោ សបក្ខកោ’’តិអាទីសុ បន អតុល្យយោគេបិ អយំ សមាសោ លព្ភតីតិ ព្យភិចារទស្សនតោ បជាគហណន្តិ អាហ ‘‘បជាវចនេន សត្តលោកគ្គហណ’’ន្តិ.

អរូបិនោ សត្តា អត្តនោ អានេញ្ជវិហារេន វិហរន្តា ទិព្ពន្តីតិ ទេវាតិ ឥមំ និព្ពចនំ លភន្តីតិ អាហ ‘‘សទេវកគ្គហណេន អរូបាវចរលោកោ គហិតោ’’តិ. តេនាហ ‘‘អាកាសានញ្ចាយតនូបគានំ ទេវានំ សហព្យត’’ន្តិ (អ. និ. ៣.១១៧). សមារកគ្គហណេន ឆកាមាវចរទេវលោកោ គហិតោ តស្ស សវិសេសំ មារស្ស វសេ វត្តនតោ. រូបី ព្រហ្មលោកោ គហិតោ អរូបីព្រហ្មលោកស្ស វិសុំ គហិតត្តា. ចតុបរិសវសេនាតិ ខត្តិយាទិចតុបរិសវសេន, ឥតរា បន ចតស្សោ បរិសា សមារកាទិគ្គហណេន គហិតា ឯវាតិ. អវសេសសព្ពសត្តលោកោ នាគគរុឡាទិភេទោ.

ឯត្តាវតា ច ភាគសោ លោកំ គហេត្វា យោជនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តេន តេន វិសេសេន អភាគសោ លោកំ គហេត្វា យោជនំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិ ចេត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទតោតិ ឧក្កំសគតិវិជាននេន. បញ្ចសុ ហិ គតីសុ ទេវគតិបរិយាបន្នាវ សេដ្ឋា, តត្ថាបិ អរូបិនោ ទូរសមុស្សារិតកិលេសទុក្ខតាយ, សន្តបណីតអានេញ្ជវិហារសមង្គិតាយ, អតិទីឃាយុកតាយាតិ ឯវមាទីហិ វិសេសេហិ អតិវិយ ឧក្កដ្ឋា. ‘‘ព្រហ្មា មហានុភាវោ’’តិអាទិ ទសសហស្សិយំ មហាព្រហ្មុនោ វសេន វទតិ. ‘‘ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទតោ’’តិ ហិ វុត្តំ. អនុត្តរន្តិ សេដ្ឋំ នវ លោកុត្តរំ. ភាវានុក្កមោតិ ភាវវសេន បរេសំ អជ្ឈាសយវសេន ‘‘សទេវក’’ន្តិអាទីនំ បទានំ អនុក្កមោ.

តីហាការេហីតិ ទេវមារព្រហ្មសហិតតាសង្ខាតេហិ តីហិ បការេហិ. តីសុ បទេសូតិ ‘‘សទេវក’’ន្តិអាទីសុ តីសុ បទេសុ. តេន តេនាការេនាតិ សទេវកត្តាទិនា តេន តេន បការេន. តេធាតុកមេវ បរិយាទិន្នន្តិ បោរាណា បនាហូតិ យោជនា.

អភិញ្ញាតិ យ-ការលោបេនាយំ និទ្ទេសោ, អភិជានិត្វាតិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ អាហ ‘‘អភិញ្ញាយ អធិកេន ញាណេន ញត្វា’’តិ. អនុមានាទិបដិក្ខេបោតិ អនុមានឧបមានអត្ថាបត្តិអាទិបដិក្ខេបោ ឯកប្បមាណត្តា. សព្ពត្ថ អប្បដិហតញាណចារតាយ ហិ សព្ពបច្ចក្ខា ពុទ្ធា ភគវន្តោ.

អនុត្តរំ វិវេកសុខន្តិ ផលសមាបត្តិសុខំ, តេន ឋិតិមិស្សាបិ [វីថិមិស្សាបិ (សារត្ថ. ដី. ១.វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនាយំ) ធិតិមិស្សាបិ (ក)] កទាចិ ភគវតោ ធម្មទេសនា ហោតីតិ ហិត្វាបីតិ បិ-សទ្ទគ្គហណំ. ភគវា ហិ ធម្មំ ទេសេន្តោ យស្មិំ ខណេ បរិសា សាធុការំ វា ទេតិ, យថាសុតំ វា ធម្មំ បច្ចវេក្ខតិ, តំ ខណំ បុព្ពភាគេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជតិ, យថាបរិច្ឆេទញ្ច សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ ឋិតដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ ធម្មំ ទេសេតិ. ឧគ្ឃដិតញ្ញុស្ស វសេន អប្បំ វា វិបញ្ចិតញ្ញុស្ស, នេយ្យស្ស វា វសេន ពហុំ វា ទេសេន្តោ. ធម្មស្ស កល្យាណតា និយ្យានិកតាយ, និយ្យានិកតា ច សព្ពសោ អនវជ្ជភាវេនេវាតិ អាហ ‘‘អនវជ្ជមេវ កត្វា’’តិ. ទេសកាយត្តេន អាណាទិវិធិនា អភិសជ្ជនំ បពោធនំ ទេសនាតិ សា បរិយត្តិធម្មវសេន វេទិតព្ពាតិ អាហ ‘‘ទេសនាយ តាវ ចតុប្បទិកាយបិ គាថាយា’’តិអាទិ. និទាននិគមនានិបិ សត្ថុនោ ទេសនាយ អនុវិធានតោ តទន្តោគធានិ ឯវាតិ អាហ ‘‘និទានមាទិ, ឥទំ ឯវោចាតិ បរិយោសាន’’ន្តិ.

សាសិតព្ពបុគ្គលគតេន យថាបរាធាទិសាសិតព្ពភាវេន អនុសាសនំ តទង្គវិនយាទិវសេន វិនយនំ សាសនន្តិ តំ បដិបត្តិធម្មវសេន វេទិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘សីលសមាធិវិបស្សនា’’តិអាទិ. កុសលានំ ធម្មានន្តិ អនវជ្ជធម្មានំ សីលស្ស, សមថវិបស្សនានញ្ច សីលទិដ្ឋីនំ អាទិភាវោ តំ មូលកត្តា ឧត្តរិមនុស្សធម្មានំ. អរិយមគ្គស្ស អន្តទ្វយវិគមេន មជ្ឈិមបដិបទាភាវោ វិយ, សម្មាបដិបត្តិយា អារព្ភនិប្ផត្តីនំ វេមជ្ឈត្តាបិ មជ្ឈភាវោតិ វុត្តំ. ‘‘អត្ថិ ភិក្ខវេ…បេ… មជ្ឈំ នាមា’’តិ. ផលំ បរិយោសានំ នាម សឧបាទិសេសតាវសេន, និព្ពានំ បរិយោសានំ នាម អនុបាទិសេសតាវសេន. ឥទានិ តេសំ ទ្វិន្នម្បិ សាសនស្ស បរិយោសានតំ អាគមេន ទស្សេតុំ ‘‘ឯតទត្ថមិទ’’ន្តិអាទិ អាហ. ឥធ ទេសនាយ អាទិមជ្ឈបរិយោសានំ អធិប្បេតំ ‘‘សព្យញ្ជន’’ន្តិអាទិ វចនតោ. តស្មិំ តស្មិំ អត្ថេ កតាវធិសទ្ទប្បពន្ធោ គាថាវសេន, សុត្តវសេន ច វវត្ថិតោ បរិយត្តិធម្មោ, យោ ឥធ ‘‘ទេសនា’’តិ វុត្តោ, តស្ស បន អត្ថោ វិសេសតោ សីលាទិ ឯវាតិ អាហ ‘‘ភគវា ហិ ធម្មំ ទេសេន្តោ…បេ… ទស្សេតី’’តិ. តត្ថ សីលំ ទស្សេត្វាតិ សីលគ្គហណេន សសម្ភារំ សីលំ គហិតំ, តថា មគ្គគ្គហណេន សសម្ភារោ មគ្គោតិ តទុភយវសេន អនវសេសតោ បរិយត្តិ អត្ថំ បរិយាទិយតិ. តេនាតិ សីលាទិទស្សនេន. អត្ថវសេន ហិ ឥធ ទេសនាយ អាទិកល្យាណាទិភាវោ អធិប្បេតោ. កថិកសណ្ឋិតីតិ កថិកស្ស សណ្ឋានំ កថនវសេន សមវដ្ឋានំ.

ន សោ សាត្ថំ ទេសេតិ និយ្យានត្ថវិរហតោ តស្សា ទេសនាយ. ឯកព្យញ្ជនាទិយុត្តា វាតិ សិថិលាទិភេទេសុ ព្យញ្ជនេសុ ឯកប្បការេមេវ, ទ្វិបការេមេវ វា ព្យញ្ជនេន យុត្តា វា ទមិឡភាសា វិយ. វិវដករណតាយ ឱដ្ឋេ អផុសាបេត្វា ឧច្ចារេតព្ពតោ សព្ពនិរោដ្ឋព្យញ្ជនា វា កិរាតភាសា វិយ. សព្ពស្សេវ [សព្ពត្ថេវ (សារត្ថ. ដី. ១.វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនាយំ ១)] វិស្សជ្ជនីយយុត្តតាយ សព្ពវិស្សដ្ឋព្យញ្ជនា វា សវរភាសា [យវនភាសា (សារត្ថ. ដី. ១.វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនាយំ)] វិយ. សព្ពស្សេវ [សព្ពត្ថេវ (សារត្ថ. ដី. ១.វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនាយំ)] សានុសារតាយ សព្ពនិគ្គហិតព្យញ្ជនា វា បារសិកាទិមិលក្ខុភាសា វិយ. សព្ពាបេសា ព្យញ្ជនេកទេសវសេន បវត្តិយា អបរិបុណ្ណព្យញ្ជនាតិ កត្វា ‘‘អព្យញ្ជនា’’តិ វុត្តា.

ឋានករណានិ សិថិលានិ កត្វា ឧច្ចារេតព្ពំ អក្ខរំ បញ្ចសុ វគ្គេសុ បឋមតតិយន្តិ ឯវមាទិ សិថិលំ. តានិ អសិថិលានិ កត្វា ឧច្ចារេតព្ពំ អក្ខរំ វគ្គេសុ ទុតិយចតុត្ថន្តិ ឯវមាទិ ធនិតំ. ទ្វិមត្តកាលំ ទីឃំ. ឯកមត្តកាលំ រស្សំ តទេវ លហុកំ. លហុកមេវ សំយោគបរំ, ទីឃញ្ច គរុកំ. ឋានករណានិ និគ្គហេត្វា ឧច្ចារេតព្ពំ និគ្គហិតំ. បរេន សម្ពន្ធំ កត្វា ឧច្ចារេតព្ពំ សម្ពន្ធំ. តថា នសម្ពន្ធំ វវត្ថិតំ. ឋានករណានិ និស្សដ្ឋានិ កត្វា ឧច្ចារេតព្ពំ វិមុត្តំ. ទសធាតិ ឯវំ សិថិលាទិវសេន ព្យញ្ជនពុទ្ធិយា អក្ខរុប្បាទកចិត្តស្ស សព្ពាការេន បភេទោ. សព្ពានិ ហិ អក្ខរានិ ចិត្តសមុដ្ឋានានិ យថាធិប្បេតត្ថំ ព្យញ្ជនតោ ព្យញ្ជនានិ ចាតិ.

អមក្ខេត្វាតិ អមិលេច្ឆេត្វា, អវិនាសេត្វា, អហាបេត្វាតិ វា អត្ថោ. ភគវា យមត្ថំ ញាបេតុំ ឯកំ គាថំ, ឯកំ វាក្យំ វា ទេសេតិ, តមត្ថំ តាយ ទេសនាយ បរិមណ្ឌលបទព្យញ្ជនាយ ឯវ ទេសេតីតិ អាហ ‘‘បរិបុណ្ណព្យញ្ជនមេវ កត្វា ធម្មំ ទេសេតី’’តិ. ឥធ កេវលសទ្ទោ អនវសេសវាចកោ, ន អវោមិស្សកាទិវាចកោតិ អាហ ‘‘សកលាធិវចន’’ន្តិ. បរិបុណ្ណន្តិ សព្ពសោ បុណ្ណំ, តំ បន កេនចិ ឩនំ, អធិកំ វា ន ហោតីតិ ‘‘អនូនាធិកវចន’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ យទត្ថំ ទេសិតោ, តស្ស សាធកត្តា អនូនតា វេទិតព្ពា, តព្ពិធុរស្ស បន អសាធកត្តា អនធិកតា. សកលន្តិ សព្ពភាគវន្តំ. បរិបុណ្ណន្តិ សព្ពសោ បរិបុណ្ណមេវ, តេនាហ ‘‘ឯកទេសនាបិ អបរិបុណ្ណា នត្ថី’’តិ. អបរិសុទ្ធា ទេសនា ហោតិ តណ្ហាយ សំកិលិដ្ឋត្តា. លោកាមិសំ ចីវរាទយោ បច្ចយា តត្ថ អគធិតចិត្តតាយ លោកាមិសនិរបេក្ខោ. ហិតផរណេនាតិ ហិតូបសំហារេន. មេត្តាភាវនាយ ករណភូតាយ មុទុហទយោ. ឧល្លុម្បនសភាវសណ្ឋិតេនាតិ សកលសំកិលេសតោ, វដ្ដទុក្ខតោ ច ឧទ្ធរណាការាវដ្ឋិតេន ចិត្តេន, ការុណាធិប្បាយេនាតិ អត្ថោ.

‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ ទស្សាមេវ, ឯវញ្ច ទស្សាមី’’តិ សមាទាតព្ពដ្ឋេន វតំ. បណ្ឌិតបញ្ញត្តតាយ សេដ្ឋដ្ឋេន ព្រហ្មំ ព្រហ្មានំ វា ចរិយន្តិ ព្រហ្មចរិយំ ទានំ. មច្ឆរិយលោភាទិនិគ្គណ្ហនេន សុចិណ្ណស្ស. ឥទ្ធីតិ ទេវិទ្ធិ. ជុតីតិ បភា, អានុភាវោ វា. ពលវីរិយូបបត្តីតិ ឯវំ មហតា ពលេន ច វីរិយេន ច សមន្នាគមោ. បុញ្ញន្តិ បុញ្ញផលំ. វេយ្យាវច្ចំ ព្រហ្មចរិយំ សេដ្ឋា ចរិយាតិ កត្វា. ឯស នយោ សេសេបិ.

តស្មាតិ យស្មា សិក្ខត្តយសង្គហំ សកលំ សាសនំ ឥធ ‘‘ព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ អធិប្បេតំ តស្មា. ‘‘ព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ ឥមិនា សមានាធិករណានិ សព្ពបទានិ យោជេត្វា អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘សោ ធម្មំ ទេសេតិ…បេ… បកាសេតីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ អាហ.

១៩១. វុត្តប្បការសម្បទន្តិ យថាវុត្តំ អាទិកល្យាណតាទិគុណសម្បទំ, ទូរសមុស្សារិតមានស្សេវ សាសនេ សម្មាបដិបត្តិ សម្ភវតិ, ន មានជាតិកស្សាតិ អាហ ‘‘និហតមានត្តា’’តិ. ឧស្សន្នត្តាតិ ពហុលភាវតោ. ភោគារោគ្យាទិវត្ថុកា មទា សុប្បហេយ្យា ហោន្តិ និមិត្តស្ស អនវត្ថានតោ, ន តថា កុលវិជ្ជាមទា, តស្មា ខត្តិយព្រាហ្មណកុលានំ បព្ពជិតានម្បិ ជាតិវិជ្ជា និស្សាយ មានជប្បនំ ទុប្បជហន្តិ អាហ ‘‘យេភុយ្យេន ហិ…បេ… មានំ ករោន្តី’’តិ. វិជាតិតាយាតិ និហីនជាតិតាយ. បតិដ្ឋាតុំ ន សក្កោន្តីតិ សុវិសុទ្ធំ កត្វា សីលំ រក្ខិតុំ ន សក្កោន្តិ. សីលវសេន ហិ សាសនេ បតិដ្ឋា, បតិដ្ឋាតុន្តិ វា សច្ចបដិវេធេន លោកុត្តរាយ បតិដ្ឋាយ បតិដ្ឋាតុំ. សា ហិ និប្បរិយាយតោ សាសនេ បតិដ្ឋា នាម, យេភុយ្យេន ច ឧបនិស្សយសម្បន្នា សុជាតា ឯវ ហោន្តិ, ន ទុជ្ជាតា.

បរិសុទ្ធន្តិ រាគាទីនំ អច្ចន្តមេវ បហានទីបនតោ និរុបក្កិលេសតាយ សព្ពសោ បរិសុទ្ធំ. សទ្ធំ បដិលភតីតិ បោថុជ្ជនិកសទ្ធាវសេន សទ្ទហតិ. វិញ្ញូជាតិកានញ្ហិ ធម្មសម្បត្តិគ្គហណបុព្ពិកា សទ្ធា សិទ្ធិ ធម្មប្បមាណធម្មប្បសន្នភាវតោ. ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ វត សោ ភគវា, យោ ឯវំ ស្វាក្ខាតធម្មោ’’តិ សទ្ធំ បដិលភតិ. ជាយម្បតិកាតិ ឃរណីបតិកា. កាមំ ‘‘ជាយម្បតិកា’’តិ វុត្តេ ឃរសាមិកឃរសាមិនីវសេន ទ្វិន្នំយេវ គហណំ វិញ្ញាយតិ. យស្ស បន បុរិសស្ស អនេកា បជាបតិយោ, តត្ថ កិំ វត្តព្ពំ, ឯកាយាបិ សំវាសោ សម្ពាធោតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘ទ្វេ’’តិ វុត្តំ. រាគាទិនា សកិញ្ចនដ្ឋេន, ខេត្តវត្ថុ អាទិនា សបលិពោធដ្ឋេន រាគរជាទីនំ អាគមនបថតាបិ ឧដ្ឋានដ្ឋានតា ឯវាតិ ទ្វេបិ វណ្ណនា ឯកត្ថា, ព្យញ្ជនមេវ នានំ. អលគ្គនដ្ឋេនាតិ អស្សជ្ជនដ្ឋេន អប្បដិពទ្ធភាវេន. ឯវំ អកុសលកុសលប្បវត្តីនំ ឋានភាវេន ឃរាវាសបព្ពជ្ជានំ សម្ពាធព្ភោកាសតំ ទស្សេត្វា ឥទានិ កុសលប្បវត្តិយា ឯវ អដ្ឋានដ្ឋានភាវេន តេសំ តំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ.

សង្ខេបកថាតិ វិសុំ វិសុំ បទុទ្ធារំ អកត្វា សមាសតោ អត្ថវណ្ណនា. ឯកម្បិ ទិវសន្តិ ឯកទិវសមត្តម្បិ. អខណ្ឌំ កត្វាតិ ទុក្កដមត្តស្សបិ អនាបជ្ជនេន អខណ្ឌិតំ កត្វា. កិលេសមលេន អមលីនន្តិ តណ្ហាសំកិលេសាទិនា អសំកិលិដ្ឋំ កត្វា. បរិយោទាតដ្ឋេន និម្មលភាវេន សង្ខំ វិយ លិខិតំ ធោតន្តិ សង្ខលិខិតន្តិ អាហ ‘‘ធោតសង្ខសប្បដិភាគ’’ន្តិ. ‘‘អជ្ឈាវសតា’’តិ បទប្បយោគេន ‘‘អគារ’’ន្តិ ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនន្តិ អាហ ‘‘អគារមជ្ឈេ’’តិ. កសាយេន រត្តានិ វត្ថានិ កាសាយានីតិ អាហ ‘‘កសាយរសបីតតាយា’’តិ. បរិទហិត្វាតិ និវាសេត្វា ចេវ បារុបិត្វា ច. អគារវាសោ អគារំ ឧត្តរបទលោបេន, តស្ស វឌ្ឍិអាវហំ អគារស្ស ហិតំ.

១៩២. ភោគក្ខន្ធោតិ ភោគសមុទាយោ. អាពន្ធនដ្ឋេនាតិ ‘‘បុត្តោ នត្តា’’តិអាទិនា បេមវសេន សបរិច្ឆេទំ ពន្ធនដ្ឋេន. ‘‘អម្ហាកមេតេ’’តិ ញាយន្តីតិ ញាតី. បិតាមហបិតុបុត្តាទិវសេន បរិវត្តនដ្ឋេន បរិវដ្ដោ.

១៩៣. បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោតិ បាតិមោក្ខសំវរេន បិហិតកាយវចីទ្វារោ, តថាភូតោ ច យស្មា តេន សំវរេន ឧបេតោ នាម ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘បាតិមោក្ខសំវរេន សមន្នាគតោ’’តិ. ‘‘អាចារគោចរសម្បន្នោ’’តិអាទិ តស្សេវ បាតិមោក្ខសំវរសមន្នាគមស្ស បច្ចយទស្សនំ. អប្បមត្តកេសូតិ អសញ្ចិច្ច អាបន្នអនុខុទ្ទកេសុ ចេវ សហសា ឧប្បន្នអកុសលចិត្តុប្បាទេសុ ច. ភយទស្សាវីតិ ភយទស្សនសីលោ. សម្មា អាទិយិត្វាតិ សក្កច្ចំ យាវជីវំ អវីតិក្កមវសេន អាទិយិត្វា. តំ តំ សិក្ខាបទន្តិ តំ តំ សិក្ខាកោដ្ឋាសំ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ ‘‘បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ’’តិ បាឋេ. សង្ខេបោតិ សង្ខេបវណ្ណនា. វិត្ថារោ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.១៤) វុត្តោ, តស្មា សោ តត្ថ, តំសំវណ្ណនាយ (វិសុទ្ធិ. ដី. ១.១៤) ច វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ.

អាចារគោចរគ្គហណេនេវាតិ ‘‘អាចារគោចរសម្បន្នោ’’តិ វចនេនេវ. តេនាហ ‘‘កុសលេ កាយកម្មវចីកម្មេ គហិតេបី’’តិ. អធិកវចនំ អញ្ញមត្ថំ ពោធេតីតិ កត្វា តស្ស អាជីវបារិសុទ្ធិសីលស្ស ឧប្បត្តិទ្វារទស្សនត្ថំ…បេ… កុសលេនាតិ វុត្តំ, សព្ពសោ អនេសនប្បហានេន អនវជ្ជេនាតិ អត្ថោ. យស្មា ‘‘កតមេ ច ថបតិ កុសលា សីលា កុសលំ កាយកម្មំ កុសលំ វចីកម្ម’’ន្តិ (ម. និ. ២.២៦៥) សីលស្ស កុសលកាយវចីភាវំ ទស្សេត្វា ‘‘អាជីវបរិសុទ្ធម្បិ ខោ អហំ ថបតិ សីលស្មិំ វទាមី’’តិ (ម. និ. ២.២៦៥) ឯវំ បវត្តាយ មុណ្ឌិកសុត្តទេសនាយ ‘‘កាយកម្មវចីកម្មេន សមន្នាគតោ កុសលេន, បរិសុទ្ធាជីវោ’’តិ អយំ ទេសនា ឯកសង្គហា អញ្ញទត្ថុ សំសន្ទតិ សមេតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘មុណ្ឌិកសុត្តវសេន វា ឯវំ វុត្ត’’ន្តិ. សីលស្មិំ វទាមីតិ ‘‘សីល’’ន្តិ វទាមិ, ‘‘សីលស្មិំ អន្តោគធំ បរិយាបន្ន’’ន្តិ វទាមីតិ វា អត្ថោ. បរិយាទានត្ថន្តិ បរិគ្គហត្ថំ.

តិវិធេន សីលេនាតិ ចូឡសីលំ មជ្ឈិមសីលំ មហាសីលន្តិ ឯវំ តិវិធេន សីលេន. មនច្ឆដ្ឋេសុ ឥន្ទ្រិយេសុ, ន កាយបញ្ចមេសុ. យថាលាភយថាពលយថាសារុប្បប្បការវសេន តិវិធេន សន្តោសេន.

ចូឡមជ្ឈិមមហាសីលវណ្ណនា

១៩៤-២១១. ‘‘សីលស្មិ’’ន្តិ ឥទំ និទ្ធារណេ ភុម្មន្តិ អាហ ‘‘ឯកំ សីលំ ហោតីតិ អត្ថោ’’តិ. អយមេវ អត្ថោតិ បច្ចត្តវចនត្ថោ ឯវ. ព្រហ្មជាលេតិ ព្រហ្មជាលវណ្ណនាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៧).

២១២. អត្តានុវាទបរានុវាទទណ្ឌភយាទីនិ អសំវរមូលកានិ. សីលស្សាសំវរតោតិ សីលស្ស អសំវរណតោ, សីលសំវរាភាវតោតិ អត្ថោ. ភវេយ្យាតិ ឧប្បជ្ជេយ្យ. យថាវិធានវិហិតេនាតិ យថាវិធានសម្បាទិតេន. អវិប្បដិសារាទិនិមិត្តំ ឧប្បន្នចេតសិកសុខសមុដ្ឋានេហិ បណីតរូបេហិ ផុដ្ឋសរីរស្ស ឧឡារំ កាយិកំ សុខំ ភវតីតិ អាហ ‘‘អវិប្បដិសារ…បេ… បដិសំវេទេតី’’តិ.

ឥន្ទ្រិយសំវរកថាវណ្ណនា

២១៣. វិសេសោ កម្មត្ថាបេក្ខតាយ សាមញ្ញស្ស ន តេហិ បរិចត្តោតិ អាហ ‘‘ចក្ខុ-សទ្ទោ កត្ថចិ ពុទ្ធចក្ខុម្ហិ វត្តតី’’តិ. វិជ្ជមានមេវ ហិ អភិធេយ្យេ វិសេសត្ថំ វិសេសន្តរនិវត្តនវសេន វិសេសសទ្ទោ វិភាវេតិ, ន អវិជ្ជមានំ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. អញ្ញេហិ អសាធារណំ ពុទ្ធានំយេវ ចក្ខុទស្សនន្តិ ពុទ្ធចក្ខុ, អាសយានុសយញាណំ, ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណញ្ច. សមន្តតោ សព្ពសោ ទស្សនដ្ឋេន សមន្តចក្ខុ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ. អរិយមគ្គត្តយបញ្ញាតិ ហេដ្ឋិមេ អរិយមគ្គត្តយេ បញ្ញា. ឥធាតិ ‘‘ចក្ខុនា រូប’’ន្តិ ឥមស្មិំ បាឋេ. អយំ ចក្ខុ-សទ្ទោ បសាទ…បេ… វត្តតិ និស្សយវោហារេ និស្សិតស្ស វត្តព្ពតោ យថា. ‘‘មញ្ចា ឧក្កុដ្ឋិំ ករោន្តី’’តិ. អសម្មិស្សន្តិ កិលេសទុក្ខេន អវោមិស្សំ. តេនាហ ‘‘បរិសុទ្ធ’’ន្តិ. សតិ ហិ សុវិសុទ្ធេ ឥន្ទ្រិយសំវរេ, បធានភូតបាបធម្មវិគមេន អធិចិត្តានុយោគោ ហត្ថគតោ ឯវំ ហោតីតិ អាហ ‘‘អធិចិត្តសុខំ បដិសំវេទេតី’’តិ.

សតិសម្បជញ្ញកថាវណ្ណនា

២១៤. សមន្តតោ, បកដ្ឋំ វា សវិសេសំ ជានាតីតិ សម្បជានោ, សម្បជានស្ស ភាវោ សម្បជញ្ញំ, តថាបវត្តញាណំ. តស្ស វិភជនំ សម្បជញ្ញភាជនីយំ, តស្មិំ សម្បជញ្ញភាជនីយម្ហិ. អភិក្កមនំ អភិក្កន្តន្តិ អាហ ‘‘អភិក្កន្តំ វុច្ចតិ គមន’’ន្តិ. តថា បដិក្កមនំ បដិក្កន្តន្តិ អាហ ‘‘បដិក្កន្តំ និវត្តន’’ន្តិ. និវត្តនន្តិ ច និវត្តិមត្តំ. និវត្តិត្វា បន គមនំ គមនមេវ. អភិហរន្តោតិ គមនវសេន កាយំ ឧបនេន្តោ. ឋាននិសជ្ជាសយនេសុ យោ គមនវិធុរោ កាយស្ស បុរតោ អភិហារោ, សោ អភិក្កមោ, បច្ឆតោ អបហរណំ បដិក្កមោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឋានេបី’’តិអាទិមាហ. អាសនស្សាតិ បីឋកាទិអាសនស្ស. បុរិមអង្គាភិមុខោតិ អដនិកាទិបុរិមាវយវាភិមុខោ. សំសរន្តោតិ សំសប្បន្តោ. បច្ចាសំសរន្តោតិ បដិអាសប្បន្តោ. ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ ឥមិនា និបន្នស្សេវ អភិមុខសំសប្បនបដិអាសប្បនានិ និទស្សេតិ.

សម្មា បជាននំ សម្បជានំ, តេន អត្តនា កាតព្ពកិច្ចស្ស ករណសីលោ សម្បជានការីតិ អាហ ‘‘សម្បជញ្ញេន សព្ពកិច្ចការី’’តិ. សម្បជានសទ្ទស្ស សម្បជញ្ញបរិយាយតា បុព្ពេ វុត្តា ឯវ. សម្បជញ្ញំ ករោតេវាតិ អភិក្កន្តាទីសុ អសម្មោហំ ឧប្បាទេតិ ឯវ. សម្បជញ្ញស្ស វា ការោ ឯតស្ស អត្ថីតិ សម្បជានការី. ធម្មតោ វឌ្ឍិសង្ខាតេន សហ អត្ថេន វត្តតីតិ សាត្ថកំ, អភិក្កន្តាទិ. សាត្ថកស្ស សម្បជាននំ សាត្ថកសម្បជញ្ញំ. សប្បាយស្ស អត្តនោ ហិតស្ស សម្បជាននំ សប្បាយសម្បជញ្ញំ. អភិក្កមាទីសុ ភិក្ខាចារគោចរេ, អញ្ញត្ថាបិ ច បវត្តេសុ អវិជហិតេ កម្មដ្ឋានសង្ខាតេ គោចរេ សម្បជញ្ញំ គោចរសម្បជញ្ញំ. អភិក្កមាទីសុ អសម្មុយ្ហនមេវ សម្បជញ្ញំ អសម្មោហសម្បជញ្ញំ. បរិគ្គហេត្វាតិ តូលេត្វា តីរេត្វា បដិសង្ខាយាតិ, អត្ថោ. សង្ឃទស្សនេនេវ ឧបោសថបវារណាទិអត្ថំ គមនំ សង្គហិតំ. អសុភទស្សនាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន កសិណបរិកម្មាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘ចេតិយំ វា ពោធិំ វា ទិស្វាបិ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. អរហត្តំ បាបុណាតីតិ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសោ ឯសោ. សមថវិបស្សនុប្បាទនម្បិ ហិ ភិក្ខុនោ វឌ្ឍិយេវ. កេចីតិ អភយគិរិវាសិនោ.

តស្មិំ បនាតិ សាត្ថកសម្បជញ្ញវសេន បរិគ្គហិតអត្ថេ. ‘‘អត្ថោតិ ធម្មតោ វឌ្ឍី’’តិ យំ សាត្ថកន្តិ អធិប្បេតំ, តំ សប្បាយំ ឯវាតិ សិយា កស្សចិ អាសង្កាតិ តន្និវត្តនត្ថំ ‘‘ចេតិយទស្សនំ តាវា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ចិត្តកម្មរូបកានិ វិយាតិ ចិត្តកម្មកតា បដិមាយោ វិយ, យន្តបយោគេន វា វិចិត្តកម្មា បដិមាយោ វិយ. អសមបេក្ខនំ គេហស្សិត អញ្ញាណុបេក្ខាវសេន អារម្មណស្ស អយោនិសោ គហណំ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ឧប្បជ្ជតិ ឧបេក្ខា ពាលស្ស មូឡ្ហស្ស បុថុជ្ជនស្សា’’តិអាទិ (ម. និ. ៣.៣០៨). ហត្ថិអាទិសម្មទ្ទេន ជីវិតន្តរាយោ. វិសភាគរូបទស្សនាទិនា ព្រហ្មចរិយន្តរាយោ.

បព្ពជិតទិវសតោ បដ្ឋាយ ភិក្ខូនំ អនុវត្តនកថា អាចិណ្ណា, អននុវត្តនកថា បន តស្សា ទុតិយា នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘ទ្វេ កថា នាម ន កថិតបុព្ពា’’តិ. ឯវន្តិ ‘‘សចេ បនា’’តិអាទិកំ សព្ពម្បិ វុត្តាការំ បច្ចាមសតិ, ន ‘‘បុរិសស្ស មាតុគាមាសុភ’’ន្តិអាទិកំ វុច្ចមានំ.

យោគកម្មស្ស បវត្តិដ្ឋានតាយ ភាវនាយ អារម្មណំ ‘‘កម្មដ្ឋាន’’ន្តិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘កម្មដ្ឋានសង្ខាតំ គោចរ’’ន្តិ. ឧគ្គហេត្វាតិ យថា ឧគ្គហនិមិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ ឧគ្គហកោសល្លស្ស សម្បាទនវសេន ឧគ្គហេត្វា.

ហរតីតិ កម្មដ្ឋានំ បវត្តេតិ, យាវ បិណ្ឌបាតបដិក្កមា អនុយុញ្ជតីតិ អត្ថោ. ន បច្ចាហរតីតិ អាហារូបយោគតោ យាវ ទិវាឋានុបសង្កមនា កម្មដ្ឋានំ ន បដិនេតិ. សរីរបរិកម្មន្តិ មុខធោវនាទិសរីរបដិជគ្គនំ. ទ្វេ តយោ បល្លង្កេតិ ទ្វេ តយោ និសជ្ជាវារេ ទ្វេ តីណិ ឧណ្ហាសនានិ. តេនាហ ‘‘ឧសុមំ គាហាបេន្តោ’’តិ. កម្មដ្ឋានសីសេនេវាតិ កម្មដ្ឋានមុខេនេវ កម្មដ្ឋានំ អវិជហន្តោ ឯវ, តេន ‘‘បត្តោបិ អចេតនោ’’តិអាទិនា (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.២១៤) វក្ខមានំ កម្មដ្ឋានំ, យថាបរិហរិយមានំ វា អវិជហិត្វាតិ ទស្សេតិ. តថេវាតិ តិក្ខត្តុមេវ. បរិភោគចេតិយតោ សារីរិកចេតិយំ គរុតរន្តិ កត្វា ‘‘ចេតិយំ វន្ទិត្វា’’តិ បុព្ពកាលកិរិយាយ វសេន វុត្តំ. តថា ហិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ចេតិយំ ពាធយមានា ពោធិសាខា ហរិតព្ពា’’តិ វុត្តា. ពុទ្ធគុណានុស្សរណវសេនេវ ពោធិយំ បណិបាតករណន្តិ អាហ ‘‘ពុទ្ធស្ស ភគវតោ សម្មុខា វិយ និបច្ចការំ ទស្សេត្វា’’តិ. គាមសមីបេតិ គាមស្ស ឧបចារដ្ឋានេ. ជនសង្គហត្ថន្តិ ‘‘មយិ អកថេន្តេ ឯតេសំ កោ កថេស្សតី’’តិ ធម្មានុគ្គហេន ជនសង្គហត្ថំ. តស្មាតិ យស្មា ‘‘ធម្មកថា នាម កថេតព្ពា ឯវា’’តិ អដ្ឋកថាចរិយា វទន្តិ, យស្មា ច ធម្មកថា កម្មដ្ឋានវិនិមុត្តា នាម នត្ថិ, តស្មា. កម្មដ្ឋានសីសេនេវាតិ អត្តនា បរិហរិយមានំ កម្មដ្ឋានំ អវិជហន្តោ តទនុគុណំយេវ ធម្មកថំ កថេត្វា. អនុមោទនំ វត្វាតិ ឯត្ថាបិ ‘‘កម្មដ្ឋានសីសេនេវា’’តិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ.

សម្បត្តបរិច្ឆេទេនេវាតិ ‘‘បរិចិតោ អបរិចិតោ’’តិអាទិ វិភាគំ អកត្វា សម្បត្តកោដិយា ឯវ, សមាគមមត្តេនេវាតិ អត្ថោ. ភយេតិ បរចក្កាទិភយេ.

‘‘កម្មជតេជោ’’តិ គហណិំ សន្ធាយាហ. កម្មដ្ឋានំ វីថិំ នារោហតិ ខុទាបរិស្សមេន កិលន្តកាយត្តា សមាធានាភាវតោ. អវសេសដ្ឋានេតិ យាគុយា អគ្គហិតដ្ឋានេ. បោង្ខានុបោង្ខន្តិ កម្មដ្ឋានុបដ្ឋានស្ស អវិច្ឆេទទស្សនមេតំ, យថា បោង្ខានុបោង្ខំ បវត្តាយ សរបដិបាតិយា អនវិច្ឆេទោ, ឯវមេតស្សបីតិ.

និក្ខិត្តធុរោ ភាវនានុយោគេ. វត្តបដិបត្តិយា អបូរណេន សព្ពវត្តានិ ភិន្ទិត្វា. ‘‘កាមេសុ អវីតរាគោ ហោតិ, កាយេ អវីតរាគោ, រូបេ អវីតរាគោ, យាវទត្ថំ ឧទរាវទេហកំ ភុញ្ជិត្វា សេយ្យសុខំ បស្សសុខំ មិទ្ធសុខំ អនុយុត្តោ វិហរតិ, អញ្ញតរំ ទេវនិកាយំ បណិធាយ ព្រហ្មចរិយំ ចរតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣២០; ម. និ. ១.១៨៦) ឯវំ វុត្តបញ្ចវិធចេតោខិលវិនិពន្ធចិត្តោ. ចរិត្វាតិ បវត្តិត្វា.

គតបច្ចាគតិកវត្តវសេនាតិ ភាវនាសហិតំយេវ ភិក្ខាយ គតបច្ចាគតំ គមនបច្ចាគមនំ ឯតស្ស អត្ថីតិ គតបច្ចាគតិកំ, តទេវ វត្តំ, តស្ស វសេន. អត្តកាមាតិ អត្តនោ ហិតសុខំ ឥច្ឆន្តា, ធម្មច្ឆន្ទវន្តោតិ អត្ថោ. ធម្មោ ហិ ហិតំ តន្និមិត្តកញ្ច សុខន្តិ. អថ វា វិញ្ញូនំ និព្ពិសេសត្តា, អត្តភាវបរិយាបន្នត្តា ច អត្តា នាម ធម្មោ, តំ កាមេន្តិ ឥច្ឆន្តីតិ អត្តកាមា.

ឧសភំ នាម វីសតិ យដ្ឋិយោ. តាយ សញ្ញាយាតិ តាយ បាសាណសញ្ញាយ, ឯត្តកំ ឋានំ អាគតាតិ ជានន្តាតិ អធិប្បាយោ. សោយេវ នយោតិ ‘‘អយំ ភិក្ខូ’’តិអាទិកោ យោ ឋានេ វុត្តោ, សោ ឯវ និសជ្ជាយបិ នយោ. បច្ឆតោ អាគច្ឆន្តានំ ឆិន្នភត្តភាវភយេនបិ យោនិសោមនសិការំ បរិព្រូហេតិ. មទ្ទន្តាតិ ធញ្ញករណដ្ឋានេ សាលិសីសានិ មទ្ទន្តា.

មហាបធានំ បូជេស្សាមីតិ អម្ហាកំ អត្ថាយ លោកនាថេន ឆវស្សានិ កតំ ទុក្ករចរិយមេវាហំ យថាសត្តិ បូជេស្សាមីតិ. បដិបត្តិបូជា ហិ សត្ថុបូជា, ន អាមិសបូជាតិ. ‘‘ឋានចង្កមមេវា’’តិ អធិដ្ឋាតព្ពឥរិយាបថវសេន វុត្តំ, ន ភោជនាទិកាលេសុ អវស្សំ កត្តព្ពនិសជ្ជាយ បដិក្ខេបវសេន.

វីថិំ ឱតរិត្វា ឥតោ ចិតោ ច អនោលោកេត្វា បឋមមេវ វីថិយោ សល្លក្ខេតព្ពាតិ អាហ ‘‘វីថិយោ សល្លក្ខេត្វា’’តិ. យំ សន្ធាយ វុច្ចតិ ‘‘បាសាទិកេន អភិក្កន្តេនា’’តិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘អាហារេ បដិក្កូលសញ្ញំ ឧបដ្ឋបេត្វា’’តិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ បរតោ អាគមិស្សតិ. អដ្ឋង្គសមន្នាគតន្តិ ‘‘យាវទេវ ឥមស្ស កាយស្ស ឋិតិយា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៣; អ. និ. ៦.៥៨; មហានិ. ២០៦) វុត្តេហិ អដ្ឋហិ អង្គេហិ សមន្នាគតំ កត្វា. ‘‘នេវ ទវាយា’’តិអាទិ បដិក្ខេបទស្សនំ.

បច្ចេកពោធិំ សច្ឆិករោតិ, យទិ ឧបនិស្សយសម្បន្នោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. ឯវំ សព្ពត្ថ ឥតោ បរេសុបិ. តត្ថ បច្ចេកពោធិយា ឧបនិស្សយសម្បទា កប្បានំ ទ្វេ អសង្ខ្យេយ្យានិ, សតសហស្សញ្ច តជ្ជាបុញ្ញញាណសម្ភរណំ. សាវកពោធិយា អគ្គសាវកានំ អសង្ខ្យេយ្យំ, កប្បសតសហស្សញ្ច, មហាសាវកានំ (ថេរគា. អដ្ឋ. ២.១២៨៨) សតសហស្សមេវ តជ្ជាបុញ្ញញាណសម្ភរណំ. ឥតរេសំ អតីតាសុ ជាតីសុ វិវដ្ដសន្និស្សយវសេន និព្ពត្តិតំ និព្ពេធភាគិយំ កុសលំ. ពាហិយោ ទារុចីរិយោតិ ពាហិយវិសយេ សញ្ជាតសំវឌ្ឍតាយ ពាហិយោ, ទារុចីរបរិហរណេន ទារុចីរិយោតិ ច សមញ្ញាតោ. សោ ហិ អាយស្មា ‘‘តស្មាតិហ តេ, ពាហិយ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ ‘ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋមត្តំ ភវិស្សតិ, សុតេ, មុតេ, វិញ្ញាតេ វិញ្ញាតមត្តំ ភវិស្សតី’តិ, ឯវញ្ហិ តេ ពាហិយ សិក្ខិតព្ពំ. យតោ ខោ តេ ពាហិយ ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋមត្តំ ភវិស្សតិ, សុតេ, មុតេ, វិញ្ញាតេ វិញ្ញាតមត្តំ ភវិស្សតិ, តតោ ត្វំ, ពាហិយ, ន តេន. យតោ ត្វំ, ពាហិយ, ន តេន, តតោ ត្វំ, ពាហិយ, ន តត្ថ. យតោ ត្វំ, ពាហិយ, ន តត្ថ, តតោ ត្វំ, ពាហិយ, នេវិធ ន ហុរំ ន ឧភយមន្តរេន. ឯសេវន្តោ ទុក្ខស្សា’’តិ (ឧទា. ១០) ឯត្តកាយ ទេសនាយ អរហត្តំ សច្ឆាកាសិ. ឯវំ សារិបុត្តត្ថេរាទីនំ មហាបញ្ញតាទិទីបនានិ សុត្តបទានិ វិត្ថារតោ វេទិតព្ពានិ.

តន្តិ អសម្មុយ្ហនំ ឯវន្តិ ឥទានិ វុច្ចមានមាការេនេវ វេទិតព្ពំ. ‘‘អត្តា អភិក្កមតី’’តិ ឥមិនា អន្ធបុថុជ្ជនស្ស ទិដ្ឋិគាហវសេន អភិក្កមេ សម្មុយ្ហនំ ទស្សេតិ, ‘‘អហំ អភិក្កមាមី’’តិ បន ឥមិនា មានគាហវសេន. តទុភយំ បន តណ្ហាយ វិនា ន ហោតីតិ តណ្ហគាហវសេនបិ សម្មុយ្ហនំ ទស្សិតមេវ ហោតិ. ‘‘តថា អសម្មុយ្ហន្តោ’’តិ វត្វា តំ អសម្មុយ្ហនំ យេន ឃនវិនិព្ភោគេន ហោតិ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘អភិក្កមាមី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យស្មា វាយោធាតុយា អនុគតា តេជោធាតុ ឧទ្ធរណស្ស បច្ចយោ. ឧទ្ធរណគតិកា ហិ តេជោធាតូតិ. ឧទ្ធរណេ វាយោធាតុយា តស្សា អនុគតភាវោ, តស្មា ឥមាសំ ទ្វិន្នមេត្ថ សាមត្ថិយតោ អធិមត្តតា, ឥតរាសញ្ច ឱមត្តតាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯកេកបាទុទ្ធរណេ…បេ… ពលវតិយោតិ អាហ. យស្មា បន តេជោធាតុយា អនុគតា វាយោធាតុ អតិហរណវីតិហរណានំ បច្ចយោ. តិរិយគតិកាយ ហិ វាយោធាតុយា អតិហរណវីតិហរណេសុ សាតិសយោ ព្យាបារោតិ. តេជោធាតុយា តស្សា អនុគតភាវោ, តស្មា ឥមាសំ ទ្វិន្នមេត្ថ សាមត្ថិយតោ អធិមត្តតា, ឥតរាសញ្ច ឱមត្តតាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តថា អតិហរណវីតិហរណេសូ’’តិ អាហ. សតិបិ អនុគមកអនុគន្តព្ពតាវិសេសេ តេជោធាតុវាយោធាតុភាវមត្តំ សន្ធាយ តថា-សទ្ទគ្គហណំ,. តត្ថ អក្កន្តដ្ឋានតោ បាទស្ស ឧក្ខិបនំ ឧទ្ធរណំ. ឋិតដ្ឋានំ អតិក្កមិត្វា បុរតោ ហរណំ អតិហរណំ, ខាណុអាទិបរិហរណត្ថំ, បតិដ្ឋិតបាទឃដ្ដនបរិហរណត្ថំ វា បស្សេន ហរណំ វីតិហរណំ. យាវ បតិដ្ឋិតបាទោ, តាវ អាហរណំ អតិហរណំ, តតោ បរំ ហរណំ វីតិហរណន្តិ អយំ វា ឯតេសំ វិសេសោ.

យស្មា បថវីធាតុយា អនុគតា អាបោធាតុ វោស្សជ្ជនស្ស បច្ចយោ. គរុតរសភាវា ហិ អាបោធាតូតិ. វោស្សជ្ជនេ បថវីធាតុយា តស្សា អនុគតភាវោ, តស្មា តាសំ ទ្វិន្នមេត្ថ សាមត្ថិយតោ អធិមត្តតា, ឥតរាសញ្ច ឱមត្តតាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វោស្សជ្ជនេ…បេ… ពលវតិយោ’’តិ. យស្មា បន អាបោធាតុយា អនុគតា បថវីធាតុ សន្និក្ខេបនស្ស បច្ចយោ, បតិដ្ឋាភាវេ វិយ បតិដ្ឋាបនេបិ តស្សា សាតិសយកិច្ចត្តា អាបោធាតុយា តស្សា អនុគតភាវោ, តថា ឃដ្ដនកិរិយាយ បថវីធាតុយា វសេន សន្និរុជ្ឈនស្ស សិជ្ឈនតោ តត្ថាបិ បថវីធាតុយា អាបោធាតុអនុគតភាវោ, តស្មា វុត្តំ ‘‘តថា សន្និក្ខេបនសន្និរុជ្ឈនេសូ’’តិ.

តត្ថាតិ តស្មិំ អភិក្កមនេ, តេសុ វា វុត្តេសុ ឧទ្ទរណាទីសុ កោដ្ឋាសេសុ. ឧទ្ធរណេតិ ឧទ្ធរណក្ខណេ. រូបារូបធម្មាតិ ឧទ្ធរណាការេន បវត្តា រូបធម្មា, តំសមុដ្ឋាបកា អរូបធម្មា ច. អតិហរណំ ន បាបុណន្តិ ខណមត្តាវដ្ឋានតោ. តត្ថ តត្ថេវាតិ យត្ថ យត្ថ ឧប្បន្នា, តត្ថ តត្ថេវ. ន ហិ ធម្មានំ ទេសន្តរសង្កមនំ អត្ថិ. ‘‘បព្ពំ បព្ព’’តិអាទិ ឧទ្ធរណាទិកោដ្ឋាសេ សន្ធាយ សភាគសន្តតិវសេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អតិឥត្តរោ ហិ រូបធម្មានម្បិ បវត្តិក្ខណោ, គមនស្សាទីនំ, ទេវបុត្តានំ ហេដ្ឋុបរិយេន បដិមុខំ ធាវន្តានំ សិរសិ បាទេ ច ពន្ធខុរធារា សមាគមតោបិ សីឃតរោ. យថា តិលានំ ភជ្ជិយមានានំ បដបដាយនេន ភេទោ លក្ខីយតិ, ឯវំ សង្ខតធម្មានំ ឧប្បាទេនាតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘បដបដាយន្តា’’តិ វុត្តំ. ឧប្បន្នា ហិ ឯកន្តតោ ភិជ្ជន្តីតិ. ‘‘សទ្ធិំ រូបេនា’’តិ ឥទំ តស្ស តស្ស ចិត្តស្ស និរោធេន សទ្ធិំ និរុជ្ឈនករូបធម្មានំ វសេន វុត្តំ, យំ តតោ សត្តរសមចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បន្នំ. អញ្ញថា យទិ រូបារូបធម្មា សមានក្ខណា សិយុំ, ‘‘រូបំ គរុបរិណាមំ ទន្ធនិរោធ’’ន្តិអាទិវចនេហិ វិរោធោ សិយា, តថា ‘‘នាហំ ភិក្ខវេ អញ្ញំ ឯកធម្មម្បិ សមនុបស្សាមិ, យំ ឯវំ លហុបរិវត្តំ, យថយិទំ ចិត្ត’’ន្តិ (អ. និ. ១.៤៨) ឯវំ អាទិបាឡិយា. ចិត្តចេតសិកា ហិ សារម្មណសភាវា យថាពលំ អត្តនោ អារម្មណបច្ចយភូតមត្ថំ វិភាវេន្តោ ឯវ ឧប្បជ្ជន្តីតិ តេសំ តំសភាវនិប្ផត្តិអនន្តរំ និរោធោ. រូបធម្មា បន អនារម្មណា បកាសេតព្ពា, ឯវំ តេសំ បកាសេតព្ពភាវនិប្ផត្តិ សោឡសហិ ចិត្តេហិ ហោតីតិ តង្ខណាយុកតា តេសំ ឥច្ឆិតា, លហុវិញ្ញាណវិសយសង្គតិមត្តប្បច្ចយតាយ តិណ្ណំ ខន្ធានំ, វិសយសង្គតិមត្តតាយ ច វិញ្ញាណស្ស លហុបរិវត្តិតា, ទន្ធមហាភូតប្បច្ចយតាយ រូបធម្មានំ ទន្ធបរិវត្តិតា. នានាធាតុយា យថាភូតញាណំ ខោ បន តថាគតស្សេវ, តេន ច បុរេជាតបច្ចយោ រូបធម្មោវ វុត្តោ, បច្ឆាជាតបច្ចយោ ច តថេវាតិ រូបារូបធម្មានំ សមានក្ខណតា ន យុជ្ជតេវ. តស្មា វុត្តនយេនេវេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អញ្ញំ ឧប្បជ្ជតេ ចិត្តំ, អញ្ញំ ចិត្តំ និរុជ្ឈតីតិ យំ បុរិមុប្បន្នំ ចិត្តំ, តំ អញ្ញំ, តំ បន និរុជ្ឈន្តំ អបរស្ស អនន្តរាទិបច្ចយភាវេនេវ និរុជ្ឈតីតិ តថាលទ្ធបច្ចយំ អញ្ញំ ឧប្បជ្ជតេ ចិត្តំ. យទិ ឯវំ តេសំ អន្តរោ លព្ភេយ្យាតិ? នោតិ អាហ ‘‘អវីចិ មនុប្បពន្ធោ’’តិ, យថា វីចិ អន្តរោ ន លព្ភតិ, ‘‘តទេវេត’’ន្តិ អវិសេសវិទូ មញ្ញន្តិ, ឯវំ អនុ អនុ បពន្ធោ ចិត្តសន្តានោ រូបសន្តានោ ច នទីសោតោវ នទិយំ ឧទកប្បវាហោ វិយ វត្តតិ.

អភិមុខំ លោកិតំ អាលោកិតន្តិ អាហ ‘‘បុរតោ បេក្ខន’’ន្តិ. យស្មា យំទិសាភិមុខោ គច្ឆតិ, តិដ្ឋតិ, និសីទតិ វា តទភិមុខំ បេក្ខនំ អាលោកិតំ, តស្មា តទនុគតវិទិសាលោកនំ វិលោកិតន្តិ អាហ ‘‘វិលោកិតំ នាម អនុទិសាបេក្ខន’’ន្តិ. សម្មជ្ជនបរិភណ្ឌាទិករណេ ឱលោកិតស្ស, ឧល្លោកហរណាទីសុ ឧល្លោកិតស្ស, បច្ឆតោ អាគច្ឆន្តបរិស្សយស្ស បរិវជ្ជនាទីសុ អបលោកិតស្ស សិយា សម្ភវោតិ អាហ ‘‘ឥមិនា វា មុខេន សព្ពានិបិ តានិ គហិតានេវា’’តិ.

កាយសក្ខិន្តិ កាយេន សច្ឆិកតវន្តំ, បច្ចក្ខការិនន្តិ អត្ថោ. សោ ហិ អាយស្មា វិបស្សនាកាលេ ‘‘យមេវាហំ ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារតំ និស្សាយ សាសនេ អនភិរតិអាទិវិប្បការំ បត្តោ, តមេវ សុដ្ឋុ និគ្គហេស្សាមី’’តិ ឧស្សាហជាតោ ពលវហិរោត្តប្បោ, តត្ថ ច កតាធិការត្តា ឥន្ទ្រិយសំវរេ ឧក្កំសបារមិប្បត្តោ, តេនេវ នំ សត្ថា ‘‘ឯតទគ្គំ ភិក្ខវេ មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារានំ, យទិទំ នន្ទោ’’តិ (អ. និ. ១.២៣៥) ឯតទគ្គេ ឋបេសិ.

សាត្ថកតា ច សប្បាយតា ច វេទិតព្ពា អាលោកិតវិលោកិតស្សាតិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. តស្មាតិ កម្មដ្ឋានាវិជហនស្សេវ គោចរសម្បជញ្ញភាវតោតិ វុត្តមេវត្ថំ ហេតុភាវេន បច្ចាមសតិ. អត្តនោ កម្មដ្ឋានវសេនេវ អាលោកនវិលោកនំ កាតព្ពំ, ខន្ធាទិកម្មដ្ឋានា អញ្ញោ ឧបាយោ ន គវេសិតព្ពោតិ អធិប្បាយោ. អាលោកិតាទិសមញ្ញាបិ យស្មា ធម្មមត្តស្សេវ បវត្តិវិសេសោ, តស្មា តស្ស យាថាវតោ បជាននំ អសម្មោហសម្បជញ្ញន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘អព្ភន្តរេ’’តិអាទិ វុត្តំ. ចិត្តកិរិយវាយោធាតុវិប្ផារវសេនាតិ កិរិយមយចិត្តសមុដ្ឋានាយ វាយោធាតុយា ចលនាការប្បវត្តិវសេន. អធោ សីទតីតិ អធោ គច្ឆតិ. ឧទ្ធំ លង្ឃេតីតិ លង្ឃំ វិយ ឧបរិ គច្ឆតិ.

អង្គកិច្ចំ សាធយមានន្តិ បធានភូតអង្គកិច្ចំ និប្ផាទេន្តំ ហុត្វាតិ អត្ថោ. ‘‘បឋមជវនេបិ…បេ… ន ហោតី’’តិ ឥទំ បញ្ចទ្វារវីថិយំ ‘‘ឥត្ថី បុរិសោ’’តិ រជ្ជនាទីនំ អភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. តត្ថ ហិ អាវជ្ជន វោដ្ឋព្ពបនានំ អយោនិសោ អាវជ្ជនវោដ្ឋព្ពនវសេន ឥដ្ឋេ ឥត្ថិរូបាទិម្ហិ លោភមត្តំ, អនិដ្ឋេ ច បដិឃមត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, មនោទ្វារេ បន ‘‘ឥត្ថី បុរិសោ’’តិ រជ្ជនាទិ ហោតិ. តស្ស បញ្ចទ្វារជវនំ មូលំ, យថាវុត្តំ វា សព្ពំ ភវង្គាទិ. ឯវំ មនោទ្វារជវនស្ស មូលវសេន មូលបរិញ្ញា វុត្តា. អាគន្តុកតាវកាលិកតា បន បញ្ចទ្វារជវនស្សេវ អបុព្ពភាវវសេន, ឥត្តរភាវវសេន ច វុត្តា. ‘‘ហេដ្ឋុបរិយវសេន ភិជ្ជិត្វា បតិតេសូ’’តិ ហេដ្ឋិមស្ស ឧបរិមស្ស ច អបរាបរំ ភង្គប្បត្តិមាហ.

តន្តិ ជវនំ, តស្ស អយុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. អាគន្តុកោ អព្ភាគតោ.

ឧទយព្ពយបរិច្ឆិន្នោ តាវតកោ កាលោ ឯតេសន្តិ តាវកាលិកានិ.

ឯតំ អសម្មោហសម្បជញ្ញំ. សមវាយេតិ សាមគ្គិយំ. តត្ថាតិ បញ្ចក្ខន្ធវសេន អាលោកនវិលោកនេ បញ្ញាយមានេ តព្ពិនិមុត្តោ កោ ឯកោ អាលោកេតិ, កោ វិលោកេតិ.

‘‘ឧបនិស្សយបច្ចយោ’’តិ ឥទំ សុត្តន្តនយេន បរិយាយតោ វុត្តំ. សហជាតបច្ចយោតិ និទស្សនមត្តមេតំ អញ្ញមញ្ញសម្បយុត្តអត្ថិអវិគតាទិបច្ចយានម្បិ លព្ភនតោ.

កាលេ សមញ្ឆិតុំ យុត្តកាលេ សមញ្ឆន្តស្ស. តថា បសារេន្តស្សាតិ ឯត្ថាបិ. មណិសប្បោ នាម ឯកា សប្បជាតីតិ វទន្តិ. លឡនន្តិ កម្បនំ, លីឡាករណំ វា.

ឧណ្ហបកតិកោ បរិឡាហពហុលកាយោ. សីលវិទូសនេន អហិតាវហត្តា មិច្ឆាជីវវសេន ឧប្បន្នំ អសប្បាយំ. ‘‘ចីវរម្បិ អចេតន’’ន្តិអាទិនា ចីវរស្ស វិយ កាយោបិ អចេតនោតិ កាយស្ស អត្តសុញ្ញតាវិភាវនេន ‘‘អព្ភន្តរេ’’តិអាទិនា វុត្តមេវត្ថំ បរិទីបេន្តោ ឥតរីតរសន្តោសស្ស ការណំ ទស្សេតិ, តេនាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ.

ចតុបញ្ចគណ្ឋិកាហតោតិ អាហតចតុបញ្ចគណ្ឋិកោ, ចតុបញ្ចគណ្ឋិកាហិ វា អាហតោ តថា.

អដ្ឋវិធោបិ អត្ថោតិ អដ្ឋវិធោបិ បយោជនវិសេសោ មហាសិវត្ថេរវាទវសេន ‘‘ឥមស្ស កាយស្ស ឋិតិយា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៣, ៤២២; ម. និ. ២.៣៨៧; អ. និ. ២.៣៤១; ៨.៩; ធ. ស. ១៣៥៥; វិភ. ៥១៨; មហានិ. ២០៦) នយេន វុត្តោ ទដ្ឋព្ពោ. ឥមស្មិំ បក្ខេ ‘‘នេវ ទវាយាតិអាទិនា (ម. និ. ១.២៣, ៤២២; ម. និ. ២.៣៨៧; អ. និ. ៨.៩; ធ. ស. ១៣៥៥; វិភ. ៥១៨; មហានិ. ២០៦) នយេនា’’តិ បន បដិក្ខេបង្គទស្សនមុខេន ទេសនាយ អាគតត្តា វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

បថវិសន្ធារកជលស្ស តំសន្ធារកវាយុនា វិយ បរិភុត្តស្ស អាហារស្ស វាយោធាតុយាវ អាសយេ អវដ្ឋានន្តិ អាហ ‘‘វាយោធាតុវសេនេវ តិដ្ឋតី’’តិ. អតិហរតីតិ យាវ មុខា អភិហរតិ. វីតិហរតីតិ តតោ កុច្ឆិយំ វីមិស្សំ ករោន្តោ ហរតិ. អតិហរតីតិ វា មុខទ្វារំ អតិក្កាមេន្តោ ហរតិ. វីតិហរតីតិ កុច្ឆិគតំ បស្សតោ ហរតិ, បរិវត្តេតីតិ អបរាបរំ ចារេតិ. ឯត្ថ ច អាហារស្ស ធារណបរិវត្តនសញ្ចុណ្ណនវិសោសនានិ បថវីធាតុសហិតា ឯវ វាយោធាតុ ករោតិ, ន កេវលាតិ តានិ បថវីធាតុយាបិ កិច្ចភាវេន វុត្តានិ. អល្លត្តញ្ច អនុបាលេតីតិ យថា វាយោធាតុ អាទីហិ អញ្ញេហិ វិសោសនំ ន ហោតិ, តថា អល្លត្តញ្ច អនុបាលេតិ. តេជោធាតូតិ គហណីសង្ខាតា តេជោធាតុ. សា ហិ អន្តោបវិដ្ឋំ អាហារំ បរិបាចេតិ. អញ្ជសោ ហោតីតិ អាហារស្ស បវេសនាទីនំ មគ្គោ ហោតិ. អាភុជតីតិ បរិយេសនវសេន, អជ្ឈោហរណជិណ្ណាជិណ្ណតាទិបដិសំវេទនវសេន ច អាវជ្ជេតិ, វិជានាតីតិ អត្ថោ. តំតំវិជាននស្ស បច្ចយភូតោយេវ ហិ បយោគោ ‘‘សម្មាបយោគោ’’តិ វុត្តោ. យេន ហិ បយោគេន បរិយេសនាទិ និប្ផជ្ជតិ, សោ តព្ពិសយវិជាននម្បិ និប្ផាទេតិ នាម តទវិនាភាវតោ. អថ វា សម្មាបយោគំ សម្មាបដិបត្តិ មន្វាយ អាគម្ម អាភុជតិ សមន្នាហរតិ. អាភោគបុព្ពកោ ហិ សព្ពោបិ វិញ្ញាណព្យាបារោតិ តថា វុត្តំ.

គមនតោតិ ភិក្ខាចារវសេន គោចរគាមំ ឧទ្ទិស្ស គមនតោ. បរិយេសនតោតិ គោចរគាមេ ភិក្ខត្ថំ អាហិណ្ឌនតោ. បរិភោគតោតិ អាហារស្ស បរិភុញ្ជនតោ. អាសយតោតិ បិត្តាទិអាសយតោ. អាសយតិ ឯត្ថ ឯកជ្ឈំ បវត្តមានោបិ កម្មផលវវត្ថិតោ ហុត្វា មរិយាទវសេន អញ្ញមញ្ញំ អសង្ករតោ សយតិ តិដ្ឋតិ បវត្តតីតិ អាសយោ, អាមាសយស្ស ឧបរិ តិដ្ឋនកោ បិត្តាទិកោ. មរិយាទត្ថោ ហិ អយមាការោ. និធានន្តិ យថាភុត្តោ អាហារោ និចិតោ ហុត្វា តិដ្ឋតិ ឯត្ថាតិ និធានំ, អាមាសយោ. តតោ និធានតោ. អបរិបក្កតោតិ គហណីសង្ខាតេន កម្មជតេជេន អវិបក្កតោ. បរិបក្កតោតិ យថាភុត្តស្ស អាហារស វិបក្កភាវតោ. ផលតោតិ និប្ផត្តិតោ. និស្សន្ទតោតិ ឥតោ ចិតោ ច និស្សន្ទនតោ. សម្មក្ខនតោតិ សព្ពសោ មក្ខនតោ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន វិសុទ្ធិមគ្គសំវណ្ណនាយ (វិសុទ្ធិ. ដី. ១.២៩៤) គហេតព្ពោ.

សរីរតោ សេទា មុច្ចន្តីតិ វេគសំធារណេន ឧប្បន្នបរិឡាហតោ សរីរតោ សេទា មុច្ចន្តិ. អញ្ញេ ច រោគា កណ្ណសូលភគន្ទរាទយោ. អដ្ឋានេតិ មនុស្សាមនុស្សបរិគ្គហិតេ អយុត្តដ្ឋានេ ខេត្តទេវាយតនាទិកេ. កុទ្ធា ហិ អមនុស្សា, មនុស្សាបិ វា ជីវិតក្ខយំ បាបេន្តិ. និស្សដ្ឋត្តា នេវ អត្តនោ, កស្សចិ អនិស្សជ្ជិតត្តា, ជិគុច្ឆនីយត្តា ច ន បរស្ស. ឧទកតុម្ពតោតិ វេឡុនាឡិអាទិឧទកភាជនតោ. តន្តិ ឆឌ្ឌិតឧទកំ.