អធិច្ចសមុប្បន្នវាទវណ្ណនា

៦៧. អធិច្ច យទិច្ឆកំ យំ កិញ្ចិ ការណំ, កស្សចិ វុទ្ធិបុព្ពំ វា វិនា សមុប្បន្នោតិ អត្តលោកសញ្ញិតានំ ខន្ធានំ អធិច្ចុប្បត្តិអាការារម្មណំ ទស្សនំ តទាការសន្និស្សយេន បវត្តិតោ, តទាការសហចរិតតាយ ច ‘‘អធិច្ចសមុប្បន្ន’’ន្តិ វុច្ចតិ យថា ‘‘មញ្ចា ឃោសន្តិ, កុន្តា បចរន្តី’’តិ ច ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អធិច្ចសមុប្បន្នោ អត្តា ច លោកោ ចាតិ ទស្សនំ អធិច្ចសមុប្បន្ន’’ន្តិ.

៦៨-៧៣. ទេសនាសីសន្តិ ទេសនាយ ជេដ្ឋកភាវេន គហណំ, តេន សញ្ញំយេវ ធុរំ កត្វា ភគវតា អយំ ទេសនា កតា, ន បន តត្ថ អញ្ញេសំ អរូបធម្មានំ អត្ថិភាវតោតិ ទស្សេតិ. តេនេវាហ ‘‘អចិត្តុប្បាទា’’តិអាទិ. ភគវា ហិ យថា លោកុត្តរធម្មំ ទេសេន្តោ សមាធិំ បញ្ញំ វា ធុរំ ករោតិ, ឯវំ លោកិយធម្មំ ទេសេន្តោ ចិត្តំ សញ្ញំ វា ធុរំ ករោតិ. តត្ថ ‘‘យស្មិំ សមយេ លោកុត្តរំ ឈានំ ភាវេតិ (ធ. ស. ២៧៧) បញ្ចង្គិកោ សម្មាសមាធិ [ទី. និ. ៣.៣៥៥ (ខ)] បញ្ចញាណិកោ សម្មាសមាធិ, [ទី. និ. ៣.៣៥៥ (ជ); វិភ. ២.៨០៤] បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តី’’តិ (ម. និ. ១.២៧១) តថា ‘‘យស្មិំ សមយេ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ, (ធ. ស. ១) កិំចិត្តោ ត្វំ ភិក្ខុ (បារា. ១៤៦, ១៨០) មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា, (ធ. ប. ១, ២; នេត្តិ. ៩០; បេដកោ. ៨៣) សន្តិ ភិក្ខវេ សត្តា នានត្តកាយា នានត្តសញ្ញិនោ, (ទី. និ. ៣.៣៣២, ៣៤២, ៣៥៧; អ. និ. ៩.២៤; ចូឡនិ. ៨៣) ន នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន’’ន្តិអាទីនិ សុត្តានិ (ទី. និ. ៣.៣៥៨) ឯតស្ស អត្ថស្ស សាធកានិ ទដ្ឋព្ពានិ. តិត្ថាយតនេតិ អញ្ញតិត្ថិយសមយេ. តិត្ថិយា ហិ ឧបបត្តិវិសេសេ វិមុត្តិសញ្ញិនោ, សញ្ញាវិរាគាវិរាគេសុ អាទីនវានិសំសទស្សិនោ វា ហុត្វា អសញ្ញសមាបត្តិំ និព្ពត្តេត្វា អក្ខណភូមិយំ ឧប្បជ្ជន្តិ, ន សាសនិកា. វាយោកសិណេ បរិកម្មំ កត្វាតិ វាយោកសិណេ បឋមាទីនិ តីណិ ឈានានិ និព្ពត្តេត្វា តតិយជ្ឈានេ ចិណ្ណវសី ហុត្វា តតោ វុដ្ឋាយ ចតុត្ថជ្ឈានាធិគមាយ បរិកម្មំ កត្វា. តេនេវាហ ‘‘ចតុត្ថជ្ឈានំ និព្ពត្តេត្វា’’តិ.

កស្មា បនេត្ថ វាយោកសិណេយេវ បរិកម្មំ វុត្តន្តិ? វុច្ចតេ – យថេវ ហិ រូបបដិភាគភូតេសុ កសិណវិសេសេសុ រូបវិភាវនេន រូបវិរាគភាវនាសង្ខាតោ អរូបសមាបត្តិវិសេសោ សច្ឆិករីយតិ, ឯវំ អបរិព្យត្តវិគ្គហតាយ អរូបបដិភាគភូតេ កសិណវិសេសេ អរូបវិភាវនេន អរូបវិរាគភាវនាសង្ខាតោ រូបសមាបត្តិវិសេសោ អធិគមីយតីតិ ឯត្ថ ‘‘សញ្ញា រោគោ សញ្ញា គណ្ឌោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ៣.២៤) ‘‘ធិ ចិត្តំ, ធិព្ពតេ តំ ចិត្ត’’ន្តិអាទិនា ច នយេន អរូបប្បវត្តិយា អាទីនវទស្សនេន, តទភាវេ ច សន្តបណីតភាវសន្និដ្ឋានេន រូបសមាបត្តិយា អភិសង្ខរណំ, រូបវិរាគភាវនា បន សទ្ធិំ ឧបចារេន អរូបសមាបត្តិយោ, តត្ថាបិ វិសេសេន បឋមារុប្បជ្ឈានំ. យទិ ឯវំ ‘‘បរិច្ឆិន្នាកាសកសិណេបី’’តិ វត្តព្ពំ. តស្សាបិ ហិ អរូបបដិភាគតា លព្ភតីតិ? ឥច្ឆិតមេវេតំ កេសញ្ចិ អវចនំ បនេត្ថ បុព្ពាចរិយេហិ អគ្គហិតភាវេន. យថា ហិ រូបវិរាគភាវនា វិរជ្ជនីយធម្មភាវមត្តេន បរិនិប្ផន្នា, វិរជ្ជនីយធម្មបដិភាគភូតេ ច វិសយវិសេសេ បាតុភវតិ, ឯវំ អរូបវិរាគភាវនាបីតិ វុច្ចមានេ ន កោចិ វិរោធោ, តិត្ថិយេហេវ បន តស្សា សមាបត្តិយា បដិបជ្ជិតព្ពតាយ, តេសញ្ច វិសយបថេសុបនិពន្ធនស្សេវ តស្ស ឈានស្ស បដិបត្តិតោ ទិដ្ឋិវន្តេហិ បុព្ពាចរិយេហិ ចតុត្ថេយេវ ភូតកសិណេ អរូបវិរាគភាវនាបរិកម្មំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. កិញ្ច វណ្ណកសិណេសុ វិយ បុរិមភូតកសិណត្តយេបិ វណ្ណបដិច្ឆាយាវ បណ្ណត្តិ អារម្មណំ ឈានស្ស លោកវោហារានុរោធេនេវ បវត្តិតោ. ឯវញ្ច កត្វា វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៥៧) បថវីកសិណស្ស អាទាសចន្ទមណ្ឌលូបមាវចនញ្ច សមត្ថិតំ ហោតិ, ចតុត្ថំ បន ភូតកសិណំ ភូតប្បដិច្ឆាយមេវ ឈានស្ស គោចរភាវំ គច្ឆតីតិ តស្សេវ អរូបបដិភាគតា យុត្តាតិ វាយោកសិណេយេវ បរិកម្មំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឥធេវាតិ បញ្ចវោការភវេយេវ. តត្ថាតិ អសញ្ញភវេ. យទិ រូបក្ខន្ធមត្តមេវ អសញ្ញភវេ បាតុភវតិ, កថមរូបសន្និស្សយេន វិនា តត្ថ រូបំ បវត្តតិ, កថំ បន រូបសន្និស្សយេន វិនា អរូបធាតុយំ អរូបំ បវត្តតិ, ឥទម្បិ តេន សមានជាតិយមេវ. កស្មា? ឥធេវ អទស្សនតោ. យទិ ឯវំ កពឡីការាហារេន វិនា រូបធាតុយំ រូបេន ន បវត្តិតព្ពំ, កិំ ការណំ? ឥធេវ អទស្សនតោ. អបិ ច យថា យស្ស ចិត្តសន្តានស្ស និព្ពត្តិការណំ រូបេ អវិគតតណ្ហំ, តស្ស សហ រូបេន សម្ភវតោ រូបំ និស្សាយ បវត្តិ, យស្ស បន និព្ពត្តិការណំ រូបេ វិគតតណ្ហំ, តស្ស វិនា រូបេន រូបនិរបេក្ខតាយ ការណស្ស, ឯវំ យស្ស រូបប្បពន្ធស្ស និព្ពត្តិការណំ វិគតតណ្ហំ អរូបេ, តស្ស វិនា អរូបេន បវត្តិ ហោតីតិ អសញ្ញភវេ រូបក្ខន្ធមត្តមេវ និព្ពត្តតិ. កថំ បន តត្ថ កេវលោ រូបប្បពន្ធោ បច្ចុប្បន្នបច្ចយរហិតោ ចិរកាលំ បវត្តតីតិ បច្ចេតព្ពំ, កិត្តកំ វា កាលំ បវត្តតីតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘យថា នាម ជិយាវេគុក្ខិត្តោ សរោ’’តិអាទិ, តេន ន កេវលមាគមោយេវ អយមេត្ថ យុត្តីតិ ទស្សេតិ. តត្តកមេវ កាលន្តិ ឧក្កំសតោ បញ្ច មហាកប្បសតានិបិ តិដ្ឋន្តិ អសញ្ញសត្តា. ឈានវេគេតិ អសញ្ញសមាបត្តិបរិក្ខតេ កម្មវេគេ. អន្តរធាយតីតិ បច្ចយនិរោធេន និរុជ្ឈតិ នប្បវត្តតិ.

ឥធាតិ កាមភវេ. កថំ បន អនេកកប្បសតសមតិក្កមេន ចិរនិរុទ្ធតោ វិញ្ញាណតោ ឥធ វិញ្ញាណំ សមុប្បជ្ជតិ. ន ហិ និរុទ្ធេ ចក្ខុម្ហិ ចក្ខុវិញ្ញាណមុប្បជ្ជមានំ ទិដ្ឋន្តិ? នយិទមេកន្តតោ ទដ្ឋព្ពំ. ចិរនិរុទ្ធម្បិ ហិ ចិត្តំ សមានជាតិកស្ស អន្តរានុប្បជ្ជនតោ អនន្តរបច្ចយមត្តំ ហោតិយេវ, ន ពីជំ, ពីជំ បន កម្មំ. តស្មា កម្មតោ ពីជភូតតោ អារម្មណាទីហិ បច្ចយេហិ អសញ្ញភវតោ ចុតានំ កាមធាតុយា ឧបបត្តិវិញ្ញាណំ ហោតិយេវ. តេនាហ ‘‘ឥធ បដិសន្ធិសញ្ញា ឧប្បជ្ជតី’’តិ. ឯត្ថ ច យថា នាម ឧតុនិយាមេន បុប្ផគ្គហណេ និយតកាលានំ រុក្ខានំ វេខេ ទិន្នេ វេខពលេន ន យថា និយាមតា ហោតិ បុប្ផគ្គហណស្ស, ឯវមេវ បញ្ចវោការភវេ អវិប្បយោគេន វត្តមានេសុ រូបារូបធម្មេសុ រូបារូបវិរាគភាវនាវេខេ ទិន្នេ តស្ស សមាបត្តិវេខពលស្ស អនុរូបតោ អរូបភវេ អសញ្ញាភវេ ច យថាក្កមំ រូបរហិតា អរូបរហិតា ច ខន្ធានំ បវត្តិ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. ននុ ឯត្ថ ជាតិសតសហស្សទសសំវដ្ដាទីនំ មត្ថកេ, អព្ភន្តរតោ វា បវត្តាយ អសញ្ញូបវត្តិយា វសេន លាភីអធិច្ចសមុប្បន្និកវាទោ លាភីសស្សតវាទោ វិយ អនេកភេទោ សម្ភវតីតិ? សច្ចំ សម្ភវតិ, អនន្តរត្តា បន អាបន្នាយ អសញ្ញូបបត្តិយា វសេន លាភីអធិច្ចសមុប្បន្និកវាទោ នយទស្សនវសេន ឯកោវ ទស្សិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. អថ វា សស្សតទិដ្ឋិសង្គហតោ អធិច្ចសមុប្បន្និកវាទស្ស សស្សតវាទេ អាគតោ សព្ពោ ទេសនានយោ យថាសម្ភវំ អធិច្ចសមុប្បន្និកវាទេបិ គហេតព្ពោតិ ឥមស្ស វិសេសស្ស ទស្សនត្ថំ ភគវតា លាភីអធិច្ចសមុប្បន្និកវាទោ អវិភជិត្វា ទេសិតោ. អវស្សញ្ច សស្សតទិដ្ឋិសង្គហោ អធិច្ចសមុប្បន្និកវាទស្ស ឥច្ឆិតព្ពោ សំកិលេសបក្ខេ សត្តានំ អជ្ឈាសយស្ស ទុវិធត្តា. តថា ហិ វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋិ ចា’’តិ. តថា ច វក្ខតិ ‘‘យាសំ សត្តេវ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយោ, សេសា សស្សតទិដ្ឋិយោ’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៩៧-៩៨).

ននុ ច អធិច្ចសមុប្បន្និកវាទស្ស សស្សតទិដ្ឋិសង្គហោ ន យុត្តោ. ‘‘អហញ្ហិ បុព្ពេ នាហោសិ’’ន្តិអាទិវសេន បវត្តនតោ, អបុព្ពសត្តបាតុភាវគ្គាហត្តា, អត្តនោ លោកស្ស ច សទាភាវគាហិនី ច សស្សតទិដ្ឋិ ‘‘អត្ថិត្វេវ សស្សតិសម’’ន្តិ បវត្តនតោ? នោ ន យុត្តោ អនាគតេ កោដិអទស្សនតោ. យទិបិ ហិ អយំ វាទោ ‘‘សោម្ហិ ឯតរហិ អហុត្វា សន្តតាយ បរិណតោ’’តិ (ទី. និ. ១.៦៨) អត្តនោ លោកស្ស ច អតីតកោដិបរាមសនវសេន បវត្តោ, តថាបិ វត្តមានកាលតោ បដ្ឋាយ ន តេសំ កត្ថចិ អនាគតេ បរិយន្តំ បស្សតិ, វិសេសេន ច បច្ចុប្បន្នានាគតកាលេសុ បរិយន្តាទស្សនបភាវិតោ សស្សតវាទោ. យថាហ ‘‘សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សតី’’តិ. យទិ ឯវំ ឥមស្ស វាទស្ស, សស្សតវាទាទីនញ្ច បុព្ពន្តកប្បិកេសុ សង្គហោ ន យុត្តោ អនាគតកាលបរាមសនវសេន បវត្តត្តាតិ? ន, សមុទាគមស្ស អតីតកោដ្ឋាសិកត្តា. តថា ហិ នេសំ សមុប្បត្តិ អតីតំសបុព្ពេនិវាសញាណេហិ, តប្បដិរូបកានុស្សវាទិប្បភាវិតតក្កនេហិ ច សង្គហិតាតិ, តថា ចេវ សំវណ្ណិតំ. អថ វា សព្ពត្ថ អប្បដិហតញាណេន វាទិវរេន ធម្មស្សាមិនា និរវសេសតោ អគតិញ្ច គតិញ្ច យថាភូតំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទិតា ឯតា ទិដ្ឋិយោ, តស្មា យាវតិកា ទិដ្ឋិយោ ភគវតា ទេសិតា, យថា ច ទេសិតា, តថា តថាវ សន្និដ្ឋានតោ សម្បដិច្ឆិតព្ពា, ន ឯត្ថ យុត្តិវិចារណា កាតព្ពា ពុទ្ធវិសយត្តា. អចិន្តេយ្យោ ហិ ពុទ្ធវិសយោតិ.

ទុតិយភាណវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.