អន្តានន្តវាទវណ្ណនា

៥៣. អន្តានន្តិកាតិ ឯត្ថ អមតិ គច្ឆតិ ឯត្ថ សភាវោ ឱសានន្តិ អន្តោ, មរិយាទា. តប្បដិសេធេន អនន្តោ, អន្តោ ច អនន្តោ ច អន្តានន្តោ ច នេវន្តានានន្តោ ច អន្តានន្តា សាមញ្ញនិទ្ទេសេន, ឯកសេសេន វា ‘‘នាមរូបបច្ចយា សឡាយតន’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.១៧៦; សំ. និ. ២.១; ឧទា. ១) វិយ. កស្ស បន អន្តានន្តោតិ? លោកីយតិ សំសារនិស្សរណត្ថិកេហិ ទិដ្ឋិគតិកេហិ, លោកីយន្តិ វា ឯត្ថ តេហិ បុញ្ញាបុញ្ញំ តព្ពិបាកោ ចាតិ លោកោតិ សង្ខ្យំ គតស្ស អត្តនោ. តេនាហ ភគវា ‘‘អន្តានន្តំ លោកស្ស បញ្ញបេន្តី’’តិ. កោ បន ឯសោ អត្តាតិ? ឈានវិសយភូតកសិណនិមិត្តំ. តត្ថ ហិ អយំ ទិដ្ឋិគតិកោ លោកសញ្ញី. តថា ច វុត្តំ ‘‘តំ លោកោតិ គហេត្វា’’តិ. កេចិ បន ‘‘ឈានំ តំសម្បយុត្តធម្មា ច ឥធ ‘អត្តា, លោកោ’តិ ច គហិតា’’តិ វទន្តិ. អន្តានន្តសហចរិតវាទោ អន្តានន្តោ, យថា ‘‘កុន្តា បចរន្តី’’តិ អន្តានន្តសន្និស្សយោ វា យថា ‘‘មញ្ចា ឃោសន្តី’’តិ. សោ ឯតេសំ អត្ថីតិ អន្តានន្តិកា. តេ បន យស្មា យថាវុត្តនយេន អន្តានន្តោ វាទោ ទិដ្ឋិ ឯតេសន្តិ ‘‘អន្តានន្តវាទា’’តិ វុច្ចន្តិ. តស្មា អដ្ឋកថាយំ ‘‘អន្តានន្តវាទា’’តិ វត្វា ‘‘អន្តំ វា’’តិអាទិនា អត្ថោ វិភត្តោ.

ឯត្ថាហ – យុត្តំ តាវ បុរិមានំ តិណ្ណំ វាទីនំ អន្តត្តញ្ច អនន្តត្តញ្ច អន្តានន្តត្តញ្ច អារព្ភ បវត្តវាទត្តា អន្តានន្តិកត្តំ, បច្ឆិមស្ស បន តទុភយបដិសេធនវសេន បវត្តវាទត្តា កថ អន្តានន្តិកត្តន្តិ? តទុភយបដិសេធនវសេន បវត្តវាទត្តា ឯវ. យស្មា អន្តានន្តបដិសេធវាទោបិ អន្តានន្តវិសយោ ឯវ តំ អារព្ភ បវត្តត្តា. ឯតទត្ថំយេវ ហិ សន្ធាយ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អារព្ភ បវត្តវាទា’’តិ វុត្តំ. អថ វា យថា តតិយវាទេ ទេសភេទវសេន ឯកស្សេវ អន្តវន្តតា អនន្តតា ច សម្ភវតិ, ឯវំ តក្កីវាទេបិ កាលភេទវសេន ឧភយសម្ភវតោ អញ្ញមញ្ញបដិសេធេន ឧភយញ្ញេវ វុច្ចតិ. កថំ? អន្តវន្តតាបដិសេធេន ហិ អនន្តតា វុច្ចតិ, អនន្តតាបដិសេធេន ច អន្តវន្តតា, អន្តានន្តានញ្ច ន តតិយវាទភាវោ កាលភេទស្ស អធិប្បេតត្តា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យស្មា អយំ លោកសញ្ញិតោ អត្តា អធិគតវិសេសេហិ មហេសីហិ អនន្តោ កទាចិ សក្ខិទិដ្ឋោតិ អនុសុយ្យតិ, តស្មា នេវន្តវា. យស្មា បន តេហិយេវ កទាចិ អន្តវា សក្ខិទិដ្ឋោតិ អនុសុយ្យតិ, តស្មា ន បន អនន្តោតិ. យថា ច អនុស្សុតិតក្កីវសេន, ឯវំ ជាតិស្សរតក្កី អាទីនញ្ច វសេន យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពំ. អយញ្ហិ តក្កិកោ អវឌ្ឍិតភាវបុព្ពកត្តា បដិភាគនិមិត្តានំ វឌ្ឍិតភាវស្ស វឌ្ឍិតកាលវសេន អប្បច្ចក្ខការិតាយ អនុស្សវាទិមត្តេ ឋត្វា ‘‘នេវន្តវា’’តិ បដិក្ខិបតិ. អវឌ្ឍិតកាលវសេន បន ‘‘ន បនានន្តោ’’តិ, ន បន អន្តតានន្តតានំ អច្ចន្តមភាវេន យថា តំ ‘‘នេវសញ្ញិនាសញ្ញី’’តិ. បុរិមវាទត្តយបដិក្ខេបោ ច អត្តនា យថាធិប្បេតប្បការវិលក្ខណតាយ តេសំ, អវស្សញ្ចេតំ ឯវំ វិញ្ញាតព្ពំ, អញ្ញថា វិក្ខេបបក្ខំយេវ ភជេយ្យ ចតុត្ថវាទោ. ន ហិ អន្តតាអនន្តតាតទុភយវិនិមុត្តោ អត្តនោ បការោ អត្ថិ, តក្កីវាទី ច យុត្តិមគ្គកោ, កាលភេទវសេន ច តទុភយំ ឯកស្មិម្បិ ន ន យុជ្ជតីតិ.

កេចិ បន យទិ បនាយំ អត្តា អន្តវា សិយា, ទូរទេសេ ឧបបជ្ជនានុស្សរណាទិ កិច្ចនិប្ផត្តិ ន សិយា. អថ អនន្តោ, ឥធ ឋិតស្ស ទេវលោកនិរយាទីសុ សុខទុក្ខានុភវនម្បិ សិយា. សចេ បន អន្តវា ច អនន្តោ ច, តទុភយទោសសមាយោគោ. តស្មា ‘‘អន្តវា, អនន្តោ’’តិ ច អព្យាករណីយោ អត្តាតិ ឯវំ តក្កនវសេន ចតុត្ថវាទប្បវត្តិំ វណ្ណេន្តិ. ឯវម្បិ យុត្តំ តាវ បច្ឆិមវាទីទ្វយស្ស អន្តានន្តិកត្តំ អន្តានន្តានំ វសេន ឧភយវិសយត្តា តេសំ វាទស្ស. បុរិមវាទីទ្វយស្ស បន កថំ វិសុំ អន្តានន្តិកត្តន្តិ? ឧបចារវុត្តិយា. សមុទិតេសុ ហិ អន្តានន្តវាទីសុ បវត្តមានោ អន្តានន្តិក-សទ្ទោ តត្ថ និរុឡ្ហតាយ បច្ចេកម្បិ អន្តានន្តិកវាទីសុ បវត្តតិ, យថា អរូបជ្ឈានេសុ បច្ចេកំ អដ្ឋវិមោក្ខបរិយាយោ, យថា ច លោកេ សត្តាសយោតិ. អថ វា អភិនិវេសតោ បុរិមកាលប្បវត្តិវសេន អយំ តត្ថ វោហារោ កតោ. តេសញ្ហិ ទិដ្ឋិគតិកានំ តថារូបចេតោសមាធិសមធិគមតោ បុព្ពកាលំ ‘‘អន្តវា នុ អយំ លោកោ, អនន្តោ នូ’’តិ ឧភយាការាវលម្ពិនោ បរិវិតក្កស្ស វសេន និរុឡ្ហោ អន្តានន្តិកភាវោ វិសេសលាភេន តត្ថ ឧប្បន្នេបិ ឯកំសគ្គាហេ បុរិមសិទ្ធរុឡ្ហិយា វោហរីយតីតិ.

៥៤-៦០. វុត្តនយេនាតិ ‘‘តក្កយតីតិ តក្កី’’តិអាទិនា (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៣៤) សទ្ទតោ, ‘‘ចតុព្ពិធោ តក្កី’’តិអាទិនា (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៣៤) អត្ថតោ ច សស្សតវាទេ វុត្តវិធិនា. ទិដ្ឋបុព្ពានុសារេនាតិ ទស្សនភូតេន វិញ្ញាណេន ឧបលទ្ធបុព្ពស្ស អន្តវន្តាទិនោ អនុស្សរណេន. ឯវញ្ច កត្វា អនុស្សុតិតក្កីសុទ្ធតក្កីនម្បិ ឥធ សង្គហោ សិទ្ធោ ហោតិ. អថ វា ទិដ្ឋគ្គហណេនេវ ‘‘នច្ចគីតវាទិតវិសូកទស្សនា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១០, ១៩៤) វិយ សុតាទីនម្បិ គហិតតា វេទិតព្ពា. ‘‘អន្តវា’’តិអាទិនា ឥច្ឆិតស្ស អត្តនោ សព្ពទា ភាវបរាមសនវសេនេវ ឥមេសំ វាទានំ បវត្តនតោ សស្សតទិដ្ឋិសង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘សេសា សស្សតទិដ្ឋិយោ’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ៩៧-៩៨).