ឯកច្ចសស្សតវាទវណ្ណនា

៣៨. សត្តេសុ សង្ខារេសុ ច ឯកច្ចំ សស្សតំ ឯតស្សាតិ ឯកច្ចសស្សតោ, ឯកច្ចសស្សតវាទោ. សោ ឯតេសំ អត្ថីតិ ឯកច្ចសស្សតិកា. តេ បន យស្មា ឯកច្ចសស្សតោ វាទោ ទិដ្ឋិ ឯតេសន្តិ ឯកច្ចសស្សតវាទា នាម ហោន្តិ, តស្មា តមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឯកច្ចសស្សតវាទា’’តិ. ឥមិនា នយេន ឯកច្ចអសស្សតិកា ទិបទស្សបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ននុ ច ‘‘ឯកច្ចសស្សតិកា’’តិ វុត្តេ តទញ្ញស្ស ឯកច្ចស្ស អសស្សតតាសន្និដ្ឋានំ សិទ្ធមេវ ហោតីតិ? សច្ចំ សិទ្ធមេវ ហោតិ អត្ថតោ, ន បន សទ្ទតោ. តស្មា សុបាកដំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ឯកច្ចអសស្សតិកា’’តិ វុត្តំ. ន ហិ ឥធ សាវសេសំ កត្វា ធម្មំ ទេសេតិ ធម្មស្សាមី. ឥធាតិ ‘‘ឯកច្ចសស្សតិកា’’តិ ឥមស្មិំ បទេ. គហិតាតិ វុត្តា, តថា ចេវ អត្ថោ ទស្សិតោ. ឥធាតិ វា ឥមិស្សា ទេសនាយ. តថា ហិ បុរិមកា តយោ វាទា សត្តវសេន, ចតុត្ថោ សង្ខារវសេន វិភត្តោ. ‘‘សង្ខារេកច្ចសស្សតិកា’’តិ ឥទំ តេហិ សស្សតភាវេន គយ្ហមានានំ ធម្មានំ យាថាវសភាវទស្សនវសេន វុត្តំ, ន បនេកច្ចសស្សតិកមតទស្សនវសេន. តស្ស ហិ សស្សតាភិមតំ អសង្ខតមេវាតិ លទ្ធិ. តេនេវាហ ‘‘ចិត្តន្តិ វា…បេ… ឋស្សតី’’តិ. ន ហិ យស្ស ភាវស្ស បច្ចយេហិ អភិសង្ខតភាវំ បដិជានាតិ, តស្សេវ និច្ចធុវាទិភាវោ អនុម្មត្តកេន សក្កា បដិញ្ញាតុំ. ឯតេន ‘‘ឧប្បាទវយធុវតាយុត្តភាវា សិយា និច្ចា, សិយា អនិច្ចា សិយា ន វត្តព្ពា’’តិអាទិនា បវត្តស្ស សត្តភង្គវាទស្ស អយុត្តតា វិភាវិតា ហោតិ.

តត្ថាយំ អយុត្តតាវិភាវនា – យទិ ‘‘យេន សភាវេន យោ ធម្មោ អត្ថីតិ វុច្ចតិ, តេនេវ សភាវេន សោ ធម្មោ នត្ថី’’តិអាទិនា វុច្ចេយ្យ, សិយា អនេកន្តវាទោ. អថ អញ្ញេន, សិយា ន អនេកន្តវាទោ. ន ចេត្ថ ទេសន្តរាទិសម្ពន្ធភាវោ យុត្តោ វត្តុំ តស្ស សព្ពលោកសិទ្ធត្តា, វិវាទាភាវតោ. យេ បន វទន្តិ ‘‘យថា សុវណ្ណឃដេន មកុដេ កតេ ឃដភាវោ នស្សតិ, មកុដភាវោ ឧប្បជ្ជតិ, សុវណ្ណភាវោ តិដ្ឋតិយេវ, ឯវំ សព្ពភាវានំ កោចិ ធម្មោ នស្សតិ, កោចិ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ, សភាវោ បន តិដ្ឋតី’’តិ. តេ វត្តព្ពា ‘‘កិំ តំ សុវណ្ណំ, យំ ឃដេ មកុដេ ច អវដ្ឋិតំ, យទិ រូបាទិ, សោ សទ្ទោ វិយ អនិច្ចោ. អថ រូបាទិ សមូហោ, សមូហោ នាម សម្មុតិមត្តំ. ន តស្ស អត្ថិតា នត្ថិតា និច្ចតា វា លព្ភតី’’តិ អនេកន្តវាទោ ន សិយា. ធម្មានញ្ច ធម្មិនោ អញ្ញថានញ្ញថាសុ ទោសោ វុត្តោយេវ សស្សតវាទវិចារណាយំ. តស្មា សោ តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. អបិច និច្ចានិច្ចនវត្តព្ពរូបោ អត្តា លោកោ ច បរមត្ថតោ វិជ្ជមានតាបដិជាននតោ យថា និច្ចាទីនំ អញ្ញតរំ រូបំ, យថា វា ទីបាទយោ. ន ហិ ទីបាទីនំ ឧទយព្ពយសភាវានំ និច្ចានិច្ចនវត្តព្ពសភាវតា សក្កា វិញ្ញាតុំ, ជីវស្ស និច្ចាទីសុ អញ្ញតរំ រូបំ វិយាតិ ឯវំ សត្តភង្គស្ស វិយ សេសភង្គានម្បិ អសម្ភវោយេវាតិ សត្តភង្គវាទស្ស អយុត្តតា វេទិតព្ពា.

ឯត្ថ ច ‘‘ឥស្សរោ និច្ចោ, អញ្ញេ សត្តា អនិច្ចា’’តិ ឯវំ បវត្តវាទា សត្តេកច្ចសស្សតិកា សេយ្យថាបិ ឥស្សរវាទា. ‘‘បរមាណវោ និច្ចា ធុវា, អណុកាទយោ អនិច្ចា’’តិ ឯវំ បវត្តវាទា សង្ខារេកច្ចសស្សតិកា សេយ្យថាបិ កាណាទា. ននុ ‘‘ឯកច្ចេ ធម្មា សស្សតា, ឯកច្ចេ អសស្សតា’’តិ ឯតស្មិំ វាទេ ចក្ខាទីនំ អសស្សតតាសន្និដ្ឋានំ យថាសភាវាវពោធោ ឯវ, តយិទំ កថំ មិច្ឆាទស្សនន្តិ, កោ វា ឯវមាហ ‘‘ចក្ខាទីនំ អសស្សតភាវសន្និដ្ឋានំ មិច្ឆាទស្សន’’ន្តិ? អសស្សតេសុយេវ បន កេសញ្ចិ ធម្មានំ សស្សតភាវាភិនិវេសោ ឥធ មិច្ឆាទស្សនំ. តេន បន ឯកវារេ បវត្តមានេន ចក្ខាទីនំ អសស្សតភាវាវពោធោ វិទូសិតោ សំសដ្ឋភាវតោ វិសសំសដ្ឋោ វិយ សប្បិមណ្ឌោ សកិច្ចករណាសមត្ថតាយ សម្មាទស្សនបក្ខេ ឋបេតព្ពតំ នារហតីតិ. អសស្សតភាវេន និច្ឆិតាបិ វា ចក្ខុអាទយោ សមារោបិតជីវសភាវា ឯវ ទិដ្ឋិគតិកេហិ គយ្ហន្តីតិ តទវពោធស្ស មិច្ឆាទស្សនភាវោ ន សក្កា និវារេតុំ. តេនេវាហ ‘‘ចក្ខុំ ឥតិបិ…បេ… កាយោ ឥតិបិ អយំ មេ អត្តា’’តិអាទិ. ឯវញ្ច កត្វា អសង្ខតាយ សង្ខតាយ ច ធាតុយា វសេន យថាក្កមំ ‘‘ឯកច្ចេ ធម្មា សស្សតា, ឯកច្ចេ អសស្សតា’’តិ ឯវំ បវត្តោ វិភជ្ជវាទោបិ ឯកច្ចសស្សតវាទោ អាបជ្ជតីតិ ឯវំបការា ចោទនា អនវកាសា ហោតិ អវិបរីតធម្មសភាវសម្បដិបត្តិភាវតោ.

កាមញ្ចេត្ថ បុរិមវាទេបិ អសស្សតានំ ធម្មានំ ‘‘សស្សតា’’តិ គហណំ វិសេសតោ មិច្ឆាទស្សនំ, សស្សតានំ បន ‘‘សស្សតា’’តិ គាហោ ន មិច្ឆាទស្សនំ យថាសភាវគ្គហណភាវតោ. អសស្សតេសុយេវ បន ‘‘កេចិទេវ ធម្មា សស្សតា, កេចិ អសស្សតា’’តិ គហេតព្ពធម្មេសុ វិភាគប្បវត្តិយា ឥមស្ស វាទស្ស វាទន្តរតា វុត្តា, ន ចេត្ថ ‘‘សមុទាយន្តោគធត្តា ឯកទេសស្ស សប្បទេសសស្សតគ្គាហោ និប្បទេសសស្សតគ្គាហេ សមោធានំ គច្ឆតី’’តិ សក្កា វត្តុំ វាទី តព្ពិសយវិសេសវសេន វាទទ្វយស្ស បវត្តត្តា. អញ្ញេ ឯវ ហិ ទិដ្ឋិគតិកា ‘‘សព្ពេ ធម្មា សស្សតា’’តិ អភិនិវិដ្ឋា, អញ្ញេ ‘‘ឯកច្ចសស្សតា’’តិ. សង្ខារានំ អនវសេសបរិយាទានំ, ឯកទេសបរិគ្គហោ ច វាទទ្វយស្ស បរិព្យត្តោយេវ. កិញ្ច ភិយ្យោ អនេកវិធសមុស្សយេ ឯកវិធសមុស្សយេ ច ខន្ធបពន្ធេ អភិនិវេសភាវតោ. ចតុព្ពិធោបិ ហិ សស្សតវាទី ជាតិវិសេសវសេន នានាវិធរូបកាយសន្និស្សយេ ឯវ អរូបធម្មបុញ្ជេ សស្សតាភិនិវេសី ជាតោ អភិញ្ញាណេន អនុស្សវាទីហិ ច រូបកាយភេទគ្គហណតោ. តថា ច វុត្តំ ‘‘តតោ ចុតោ អមុត្រ ឧទបាទិ’’ន្តិ (ទី. និ. ១.៣២) ‘‘ចវន្តិ ឧបបជ្ជន្តី’’តិ ច អាទិ. វិសេសលាភី ឯកច្ចសស្សតិកោ អនុបធារិតភេទសមុស្សយេវ ធម្មបពន្ធេ សស្សតាការគ្គហណេន អភិនិវិសនំ ជនេសិ ឯកភវបរិយាបន្នខន្ធសន្តានវិសយត្តា តទភិនិវេសស្ស. តថា ច តីសុបិ វាទេសុ ‘‘តំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរតិ, តតោ បរំ នានុស្សរតី’’តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ, តក្កីនំ បន សស្សតេកច្ចសស្សតវាទីនំ សស្សតាភិនិវេសវិសេសោ រូបារូបធម្មវិសយតាយ សុបាកដោយេវាតិ.

៣៩. ទីឃស្ស កាលស្ស អតិក្កមេនាតិ វិវដ្ដវិវដ្ដដ្ឋាយីនំ អបគមេន. អនេកត្ថត្តា ធាតូនំ សំ-សទ្ទេន យុត្តោ វដ្ដ-សទ្ទោ វិនាសវាចីតិ អាហ ‘‘វិនស្សតី’’តិ, សង្ខយវសេន វត្តតីតិ អត្ថោ. វិបត្តិករមហាមេឃសមុប្បត្តិតោ បដ្ឋាយ ហិ យាវ អណុសហគតោបិ សង្ខារោ ន ហោតិ, តាវ លោកោ សំវដ្ដតីតិ វុច្ចតិ. លោកោតិ ចេត្ថ បថវីអាទិភាជនលោកោ អធិប្បេតោ. ឧបរិព្រហ្មលោកេសូតិ បរិត្តសុភាទីសុ រូបីព្រហ្មលោកេសុ. អគ្គិនា ហិ កប្បវុដ្ឋានំ ឥធាធិប្បេតំ ពហុលំ បវត្តនតោ. តេនេវាហ ភគវា ‘‘អាភស្សរសំវត្តនិកា ហោន្តី’’តិ. អរូបេសុវាតិ វា-សទ្ទេន សំវដ្ដមានលោកធាតូហិ អញ្ញលោកធាតូសុ វាតិ វិកប្បនំ វេទិតព្ពំ. ន ហិ ‘‘សព្ពេ អបាយសត្តា តទា រូបារូបភវេសុ ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ សក្កា វិញ្ញាតុំ អបាយេសុ ទីឃតមាយុកានំ មនុស្សលោកូបត្តិយា អសម្ភវតោ. សតិបិ សព្ពសត្តានំ អភិសង្ខារមនសា និព្ពត្តភាវេ ពាហិរបច្ចយេហិ វិនា មនសាវ និព្ពត្តត្តា ‘‘មនោមយា’’តិ វុច្ចន្តិ រូបាវចរសត្តា. យទិ ឯវំ កាមភវេ ឱបបាតិកសត្តានម្បិ មនោមយភាវោ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ អធិចិត្តភូតេន អតិសយមនសា និព្ពត្តសត្តេសុ មនោមយវោហារតោតិ ទស្សន្តោ អាហ ‘‘ឈានមនេន និព្ពត្តត្តា មនោមយា’’តិ. ឯវំ អរូបាវចរសត្តានម្បិ មនោមយភាវោ អាបជ្ជតីតិ ចេ? ន, តត្ថ ពាហិរបច្ចយេហិ និព្ពត្តេតព្ពតាសង្កាយ ឯវ អភាវតោ, ‘‘មនសាវ និព្ពត្តា’’តិ អវធារណាសម្ភវតោ. និរុឡ្ហោ វាយំ លោកេ មនោមយវោហារោ រូបាវចរសត្តេសុ. តថា ហិ ‘‘អន្នមយោ បានមយោ មនោមយោ អានន្ទមយោ វិញ្ញាណមយោ’’តិ បញ្ចធា អត្តានំ វេទវាទិនោ វទន្តិ. ឧច្ឆេទវាទេបិ វក្ខតិ ‘‘ទិព្ពោ រូបី មនោមយោ’’តិ (ទី. និ. ១.៨៦). សោភនា បភា ឯតេសុ សន្តីតិ សុភា. ‘‘ឧក្កំសេនា’’តិ អាភស្សរទេវេ សន្ធាយាហ, បរិត្តាភា អប្បមាណាភា បន ទ្វេ ចត្តារោ ច កប្បេ តិដ្ឋន្តិ. អដ្ឋកប្បេតិ អដ្ឋ មហាកប្បេ.

៤០. សណ្ឋាតីតិ សម្បត្តិករមហាមេឃសមុប្បត្តិតោ បដ្ឋាយ បថវីសន្ធារកុទកតំសន្ធារកវាយុមហាបថវីអាទីនំ សមុប្បត្តិវសេន ឋាតិ, ‘‘សម្ភវតិ’’ ឥច្ចេវ វា អត្ថោ អនេកត្ថត្តា ធាតូនំ. បកតិយាតិ សភាវេន, តស្ស ‘‘សុញ្ញ’’ន្តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘និព្ពត្តសត្តានំ នត្ថិតាយា’’តិ, អនុប្បន្នត្តាតិ អត្ថោ, តេន យថា ឯកច្ចានិ វិមានានិ តត្ថ និព្ពត្តសត្តានំ ចុតត្តា សុញ្ញានិ ហោន្តិ, ន ឯវមិទន្តិ ទស្សេតិ. ព្រហ្មបារិសជ្ជព្រហ្មបុរោហិតមហាព្រហ្មានោ ព្រហ្មកាយិកា, តេសំ និវាសោ ភូមិបិ ‘‘ព្រហ្មកាយិកា’’តិ វុត្តា. កម្មំ ឧបនិស្សយវសេន បច្ចយោ ឯតិស្សាតិ កម្មបច្ចយា. អថ វា តត្ថ និព្ពត្តសត្តានំ វិបច្ចនកកម្មស្ស សហការីបច្ចយភាវតោ, កម្មស្ស បច្ចយាតិ កម្មបច្ចយា. ឧតុ សមុដ្ឋានំ ឯតិស្សាតិ ឧតុសមុដ្ឋានា. ‘‘កម្មបច្ចយឧតុសមុដ្ឋានា’’តិ វា បាឋោ, កម្មសហាយោ បច្ចយោ, កម្មស្ស វា សហាយភូតោ បច្ចយោ កម្មបច្ចយោ, សោវ ឧតុ កម្មបច្ចយឧតុ, សោ សមុដ្ឋានំ ឯតិស្សាតិ យោជេតព្ពំ. ឯត្ថាតិ ‘‘ព្រហ្មវិមាន’’ន្តិ វុត្តាយ ព្រហ្មកាយិកភូមិយា. កថំ បណីតាយ ទុតិយជ្ឈានភូមិយំ ឋិតានំ ហីនាយ បឋមជ្ឈានភូមិយា ឧបបត្តិ ហោតីតិ អាហ ‘‘អថ សត្តាន’’ន្តិអាទិ. ឱតរន្តីតិ ឧបបជ្ជនវសេន ហេដ្ឋាភូមិំ គច្ឆន្តិ.

អប្បាយុកេតិ យំ ឧឡារំ បុញ្ញកម្មំ កតំ, តស្ស ឧប្បជ្ជនារហវិបាកបពន្ធតោ អប្បបរិមាណាយុកេ. អាយុប្បមាណេនេវាតិ បរមាយុប្បមាណេនេវ. កិំ បនេតំ បរមាយុ នាម, កថំ វា តំ បរិច្ឆិន្នបមាណន្តិ? វុច្ចតេ – យោ តេសំ តេសំ សត្តានំ តស្មិំ តស្មិំ ភវវិសេសេ បុរិមសិទ្ធភវបត្ថនូបនិស្សយវសេន សរីរាវយវវណ្ណសណ្ឋានបមាណាទិវិសេសា វិយ តំតំគតិនិកាយាទីសុ យេភុយ្យេន និយតបរិច្ឆេទោ គព្ភសេយ្យកកាមាវចរទេវរូបាវចរសត្តានំ សុក្កសោណិតឧតុភោជនាទិ ឧតុអាទិបច្ចយុប្បន្នបច្ចយូបត្ថម្ភិតោ វិបាកបពន្ធស្ស ឋិតិកាលនិយមោ, សោ យថាសកំ ខណមត្តាវដ្ឋាយីនម្បិ អត្តនោ សហជាតានំ រូបារូបធម្មានំ ឋបនាការវុត្តិតាយ បវត្តកានិ រូបារូបជីវិតិន្ទ្រិយានិ យស្មា ន កេវលំ នេសំ ខណឋិតិយា ឯវ ការណភាវេន អនុបាលកានិ, អថ ខោ យាវ ភវង្គុបច្ឆេទា អនុបពន្ធស្ស អវិច្ឆេទហេតុភាវេនាបិ, តស្មា អាយុហេតុកត្តា ការណូបចារេន អាយុ, ឧក្កំសបរិច្ឆេទវសេន បរមាយូតិ ច វុច្ចតិ. តំ បន ទេវានំ នេរយិកានំ ឧត្តរកុរុកានញ្ច និយតបរិច្ឆេទំ, ឧត្តរកុរុកានំ បន ឯកន្តនិយតបរិច្ឆេទមេវ, អវសិដ្ឋមនុស្សបេតតិរច្ឆានានំ បន ចិរដ្ឋិតិសំវត្តនិកកម្មពហុលេ កាលេ តំកម្មសហិតសន្តានជនិតសុក្កសោណិតប្បច្ចយានំ តំមូលកានញ្ច ចន្ទសូរិយសមវិសមបរិវត្តនាទិជនិតឧតុអាហារាទិសមវិសម បច្ចយានំ វសេន ចិរាចិរកាលតោ អនិយតបរិច្ឆេទំ, តស្ស ច យថា បុរិមសិទ្ធភវបត្ថនាវសេន តំតំគតិនិកាយាទីសុ វណ្ណសណ្ឋានាទិវិសេសនិយមោ សិទ្ធោ ទស្សនានុស្សវាទីហិ, តថា អាទិតោ គហណសិទ្ធិយា. ឯវំ តាសុ តាសុ ឧបបត្តីសុ និព្ពត្តសត្តានំ យេភុយ្យេន សមប្បមាណដ្ឋិតិកាលំ ទស្សនានុស្សវេហិ លភិត្វា តំ បរមតំ អជ្ឈោសាយ បវត្តិតភវបត្ថនាវសេន អាទិតោ បរិច្ឆេទនិយមោ វេទិតព្ពោ. យស្មា បន កម្មំ តាសុ តាសុ ឧបបត្តីសុ យថា តំតំឧបបត្តិនិយតវណ្ណាទិនិព្ពត្តនេ សមត្ថំ, ឯវំ និយតាយុបរិច្ឆេទាសុ ឧបបត្តីសុ បរិច្ឆេទាតិក្កមេន វិបាកនិព្ពត្តនេ សមត្ថំ ន ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘អាយុប្បមាណេនេវ ចវន្តី’’តិ. យស្មា បន ឧបត្ថម្ភកសហាយេហិ អនុបាលកប្បច្ចយេហិ ឧបាទិន្នកក្ខន្ធានំ បវត្តេតព្ពាការោ អត្ថតោ បរមាយុ, តស្ស យថាវុត្តបរិច្ឆេទានតិក្កមនតោ សតិបិ កម្មាវសេសេ ឋានំ ន សម្ភវតិ, តេន វុត្តំ ‘‘អត្តនោ បុញ្ញពលេនេវ ឋាតុំ ន សក្កោតី’’តិ. កប្បំ វាតិ អសង្ខ្យេយ្យកប្បំ វា តស្ស ឧបឌ្ឍំ វា ឧបឌ្ឍកប្បតោ ឩនមធិកំ វាតិ វិកប្បនត្ថោ វា-សទ្ទោ.

៤១. អនភិរតីតិ ឯកវិហារេន អនភិរតិ. សា បន យស្មា អញ្ញេហិ សមាគមិច្ឆា ហោតិ, តេន វុត្តំ ‘‘អបរស្សាបិ សត្តស្ស អាគមនបត្ថនា’’តិ. បិយវត្ថុវិរហេន បិយវត្ថុអលាភេន វា ចិត្តវិឃាតោ ឧក្កណ្ឋិតា, សា អត្ថតោ ទោមនស្សចិត្តុប្បាទោ យេវាតិ អាហ ‘‘បដិឃសម្បយុត្តា’’តិ. ទីឃរត្តំ ឈានរតិយា រមមានស្ស វុត្តប្បការំ អនភិរតិនិមិត្តំ ឧប្បន្នា ‘‘មម’’ន្តិ ច ‘‘អហ’’ន្តិ ច គហណស្ស ការណភូតា តណ្ហាទិដ្ឋិយោ ឥធ បរិតស្សនា. តា បន ចិត្តស្ស បុរិមាវត្ថាយ ចលនំ កម្បនន្តិ អាហ ‘‘ឧព្ពិជ្ជនា ផន្ទនា’’តិ. តេនេវាហ ‘‘តណ្ហាតស្សនាបិ ទិដ្ឋិតស្សនាបិ វដ្ដតី’’តិ. យំ បន អត្ថុទ្ធារេ ‘‘អហោ វត អញ្ញេបិ សត្តា ឥត្ថត្តំ អាគច្ឆេយ្យុន្តិ អយំ តណ្ហាតស្សនា នាមា’’តិ វុត្តំ, តំ ទិដ្ឋិតស្សនាយ វិសុំ ឧទាហរណំ ទស្សេន្តេន តណ្ហាតស្សនំយេវ តតោ និទ្ធារេត្វា វុត្តំ, ន បន តត្ថ ទិដ្ឋិតស្សនាយ អភាវតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. តាសតស្សនា ចិត្តុត្រាសោ. ភយានកន្តិ ភេរវារម្មណនិមិត្តំ ពលវភយំ. តេន សរីរស្ស ថទ្ធភាវោ ឆម្ភិតត្តំ ភយំ សំវេគន្តិ ឯត្ថ ភយន្តិ ភង្គានុបស្សនាយ ចិណ្ណន្តេ សព្ពសង្ខារតោ ភាយនវសេន ឧប្បន្នំ ភយញាណំ. សំវេគន្តិ សហោត្តប្បញាណំ, ឱត្តប្បមេវ វា. សន្តាសន្តិ អាទីនវនិព្ពិទានុបស្សនាហិ សង្ខារេហិ សន្តស្សនញាណំ. សហ ព្យាយតិ បវត្តតិ, ទោសំ វា ឆាទេតីតិ សហព្យោ, សហាយោ, តស្ស ភាវំ សហព្យតំ.

៤២. អភិភវិត្វា ឋិតោ ឥមេ សត្តេតិ អធិប្បាយោ. យស្មា បន សោ បាសំសភាវេន ឧត្តមភាវេន ច ‘‘តេ សត្តេ អភិភវិត្វា ឋិតោ’’តិ អត្តានំ មញ្ញតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ជេដ្ឋកោហមស្មី’’តិ. អញ្ញទត្ថុ ទសោតិ ទស្សនេ អន្តរាយាភាវវចនេន, ញេយ្យវិសេសបរិគ្គាហិកភាវេន ច អនាវរណទស្សាវិតំ បដិជានាតីតិ អាហ ‘‘សព្ពំ បស្សាមីតិ អត្ថោ’’តិ. ភូតភព្យានន្តិ អហេសុន្តិ ភូតា, ភវន្តិ ភវិស្សន្តីតិ ភព្យា, អដ្ឋកថាយំ បន វត្តមានកាលវសេនេវ ភព្យ-សទ្ទស្ស អត្ថោ ទស្សិតោ. បឋមចិត្តក្ខណេតិ បដិសន្ធិចិត្តក្ខណេ. កិញ្ចាបិ សោ ព្រហ្មា អនវដ្ឋិតទស្សនត្តា បុថុជ្ជនស្ស បុរិមតរជាតិបរិចិតម្បិ កម្មស្សកតញ្ញាណំ វិស្សជ្ជេត្វា វិកុព្ពនិទ្ធិវសេន ចិត្តុប្បត្តិមត្តបដិពទ្ធេន សត្តនិម្មានេន វិបល្លដ្ឋោ ‘‘អហំ ឥស្សរោ កត្តា និម្មាតា’’តិអាទិនា ឥស្សរកុត្តទស្សនំ បក្ខន្ទមានោ អភិនិវិសនវសេនេវ បតិដ្ឋិតោ, ន បតិដ្ឋាបនវសេន ‘‘តស្ស ឯវំ ហោតី’’តិ វុត្តត្តា, បតិដ្ឋាបនក្កមេនេវ បន តស្ស សោ អភិនិវេសោ ជាតោតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘ការណតោ សាធេតុកាមោ’’តិ, ‘‘បដិញ្ញំ កត្វា’’តិ ច វុត្តំ. តេនាហ ភគវា ‘‘តំ កិស្ស ហេតូ’’តិអាទិ. តត្ថ មនោបណិធីតិ មនសា ឯវ បត្ថនា, តថា ចិត្តប្បវត្តិមត្តមេវាតិ អត្ថោ, ឥត្ថភាវន្តិ ឥទប្បការតំ. យស្មា បន ឥត្ថន្តិ ព្រហ្មត្តភាវោ ឥធាធិប្បេតោ, តស្មា ‘‘ព្រហ្មភាវន្តិ អត្ថោ’’តិ វុត្តំ. ននុ ច ទេវានំ ឧបបត្តិសមនន្តរំ ‘‘ឥមិស្សា នាម គតិយា ចវិត្វា ឥមិនា នាម កម្មុនា ឥធូបបន្នា’’តិ បច្ចវេក្ខណា ហោតីតិ? សច្ចំ ហោតិ, សា បន បុរិមជាតីសុ កម្មស្សកតញ្ញាណេ សម្មទេវ និវិដ្ឋជ្ឈាសយានំ. ឥមេ បន សត្តា បុរិមាសុបិ ជាតីសុ ឥស្សរកុត្តទស្សនវសេន វិនិពន្ធាភិនិវេសា អហេសុន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តេន វុត្តំ ‘‘ឥមិនា មយ’’ន្តិអាទិ.

៤៣. ឦសតីតិ ឦសោ, អភិភូតិ អត្ថោ. មហា ឦសោ មហេសោ, សុប្បតិដ្ឋមហេសតាយ បន បរេហិ ‘‘មហេសោ’’តិ អក្ខាតព្ពតាយ មហេសក្ខោ, អតិសយេន មហេសក្ខោ មហេសក្ខតរោតិ វចនត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. យស្មា បន សោ មហេសក្ខភាវោ អាធិបតេយ្យបរិវារសម្បត្តិយា វិញ្ញាយតិ, តស្មា ‘‘ឥស្សរិយបរិវារវសេន មហាយសតរោ’’តិ វុត្តំ.

៤៤. ឥធេវ អាគច្ឆតីតិ ឥមស្មិំ មនុស្សលោកេ ឯវ បដិសន្ធិវសេន អាគច្ឆតិ. យំ អញ្ញតរោ សត្តោតិ ឯត្ថ យន្តិ និបាតមត្តំ, ករណេ វា បច្ចត្តនិទ្ទេសោ, យេន ឋានេនាតិ អត្ថោ, កិរិយាបរាមសនំ វា. ឥត្ថត្តំ អាគច្ឆតីតិ ឯត្ថ យទេតំ ឥត្ថត្តស្ស អាគមនំ, ឯតំ ឋានំ វិជ្ជតីតិ អត្ថោ. ឯស នយោ ‘‘បព្ពជតិ, ចេតោសមាធិំ ផុសតិ, បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរតី’’តិ ឯតេសុបិ បទេសុ. ‘‘ឋានំ ខោ បនេតំ ភិក្ខវេ វិជ្ជតិ, យំ អញ្ញតរោ សត្តោ’’តិ ឥមញ្ហិ បទំ ‘‘បព្ពជតី’’តិអាទីហិ បទេហិ បច្ចេកំ យោជេតព្ពន្តិ.

៤៥. ខិឌ្ឌាយ បទុស្សន្តីតិ ខិឌ្ឌាបទោសិនោ, ខិឌ្ឌាបទោសិនោ ឯវ ខិឌ្ឌាបទោសិកា, ខិឌ្ឌាបទោសោ វា ឯតេសំ អត្ថីតិ ខិឌ្ឌាបទោសិកា. អតិក្កន្តវេលំ អតិវេលំ, អាហារូបភោគកាលំ អតិក្កមិត្វាតិ អត្ថោ. មេថុនសម្បយោគេន ឧប្បជ្ជនកសុខំ កេឡិហស្សសុខំ រតិធម្មោ រតិសភាវោ. អាហារន្តិ ឯត្ថ កោ ទេវានំ អាហារោ, កា អាហារវេលាតិ? សព្ពេសម្បិ កាមាវចរទេវានំ សុធា អាហារោ, សា ហេដ្ឋិមេហិ ឧបរិមានំ បណីតតមា ហោតិ, តំ យថាសកំ ទិវសវសេន ទិវសេ ទិវសេ ភុញ្ជន្តិ. កេចិ បន ‘‘ពិឡារបទប្បមាណំ សុធាហារំ ភុញ្ជន្តិ, សោ ជិវ្ហាយ ឋបិតមត្តោ យាវ កេសគ្គនខគ្គា កាយំ ផរតិ, តេសំយេវ ទិវសវសេន សត្តទិវសេ យាបនសមត្ថោ ច ហោតី’’តិ វទន្តិ. ‘‘និរន្តរំ ខាទន្តា បិវន្តា’’តិ ឥទំ បរិកប្បនវសេន វុត្តំ. កម្មជតេជស្ស ពលវភាវោ ឧឡារបុញ្ញនិព្ពត្តត្តា, ឧឡារគរុសិនិទ្ធសុធាហារជីរណតោ ច. ករជកាយស្ស មន្ទភាវោ មុទុសុខុមាលភាវតោ. តេនេវ ហិ ភគវា ឥន្ទសាលគុហាយំ បកតិបថវិយំ សណ្ឋាតុំ អសក្កោន្តំ សក្កំ ទេវរាជានំ ‘‘ឱឡារិកំ កាយំ អធិដ្ឋេហី’’តិ អាហ. តេសន្តិ មនុស្សានំ. វត្ថុន្តិ ករជកាយំ. កេចីតិ អភយគិរិវាសិនោ.

៤៧. មនេនាតិ ឥស្សាបកតត្តា បទុដ្ឋេន មនសា. ឧសូយាវសេន មនសោវ បទោសោ មនោបទោសោ, សោ ឯតេសំ អត្ថិ វិនាសហេតុភូតោតិ មនោបទោសិកាតិ ឯវំ វា ឯត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អកុទ្ធោ រក្ខតីតិ កុទ្ធស្ស សោ កោធោ ឥតរស្មិំ អកុជ្ឈន្តេ អនុបាទានោ ឯកវារមេវ ឧប្បត្តិយា អនាសេវនោ ចាវេតុំ ន សក្កោតិ ឧទកន្តំ បត្វា អគ្គិ វិយ និព្ពាយតិ, តស្មា អកុទ្ធោ តំ ចវនតោ រក្ខតិ, ឧភោសុ បន កុទ្ធេសុ ភិយ្យោ ភិយ្យោ អញ្ញមញ្ញម្ហិ បរិវឌ្ឍនវសេន តិខិណសមុទាចារោ និស្សយទហនរសោ កោធោ ឧប្បជ្ជមានោ ហទយវត្ថុំ និទហន្តោ អច្ចន្តសុខុមាលករជកាយំ វិនាសេតិ, តតោ សកលោបិ អត្តភាវោ អន្តរធាយតិ. តេនាហ ‘‘ឧភោសុ បនា’’តិអាទិ. តថា ចាហ ភគវា ‘‘អញ្ញមញ្ញំ បទុដ្ឋចិត្តា កិលន្តកាយា…បេ… ចវន្តី’’តិ. ធម្មតាតិ ធម្មនិយាមោ. សោ ច តេសំ ករជកាយស្ស មន្ទតាយ, តថាឧប្បជ្ជនកកោធស្ស ច ពលវតាយ ឋានសោ ចវនំ, តេសំ រូបារូបធម្មានំ សភាវោតិ អធិប្បាយោ.

៤៩. ចក្ខាទីនំ ភេទំ បស្សតីតិ វិរោធិបច្ចយសន្និបាតេ វិការាបត្តិទស្សនតោ, អន្តេ ច អទស្សនូបគមនតោ វិនាសំ បស្សតិ ឱឡារិកត្តា រូបធម្មភេទស្ស. បច្ចយំ ទត្វាតិ អនន្តរបច្ចយាទិវសេន បច្ចយោ ហុត្វា. ‘‘ពលវតរ’’ន្តិ ចិត្តស្ស លហុតរំ ភេទំ សន្ធាយ វុត្តំ. តថា ហិ ឯកស្មិំ រូបេ ធរន្តេយេវ សោឡស ចិត្តានិ ភិជ្ជន្តិ. ភេទំ ន បស្សតីតិ ខណេ ខណេ ភិជ្ជន្តម្បិ ចិត្តំ បរស្ស អនន្តរបច្ចយភាវេនេវ ភិជ្ជតីតិ បុរិមចិត្តស្ស អភាវំ បដិច្ឆាទេត្វា វិយ បច្ឆិមចិត្តស្ស ឧប្បត្តិតោ ភាវបក្ខោ ពលវតរោ បាកដោ ច ហោតិ, ន អភាវបក្ខោតិ ចិត្តស្ស វិនាសំ ន បស្សតិ, អយញ្ច អត្ថោ អលាតចក្កទស្សនេន សុបាកដោ វិញ្ញាយតិ. យស្មា បន តក្កីវាទី នានត្តនយស្ស ទូរតរតាយ ឯកត្តនយស្សបិ មិច្ឆាគហិតត្តា ‘‘យទេវិទំ វិញ្ញាណំ សព្ពទាបិ ឯករូបេន បវត្តតិ, អយមេវ អត្តា និច្ចោ’’តិអាទិនា អភិនិវេសំ ជនេតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សោ តំ អបស្សន្តោ’’តិអាទិ.