បុព្ពន្តកប្បិកសស្សតវាទវណ្ណនា

២៨. ភិក្ខុសង្ឃេន វុត្តវណ្ណោ នាម ‘‘យាវញ្ចិទំ តេន ភគវតា’’តិអាទិនា វុត្តវណ្ណោ. ឯត្ថាយំ សម្ពន្ធោ – ន ភិក្ខវេ ឯត្តកា ឯវ ពុទ្ធគុណា, យេ តុម្ហាកំ បាកដា, អបាកដា បន ‘‘អត្ថិ ភិក្ខវេ អញ្ញេ ធម្មា’’តិ វិត្ថារោ. តត្ថ ‘‘ឥមេ ទិដ្ឋិដ្ឋានា ឯវំ គហិតា’’តិអាទិនា សស្សតាទិទិដ្ឋិដ្ឋានានំ យថាគហិតាការសុញ្ញតភាវប្បកាសនតោ, ‘‘តញ្ច បជាននំ ន បរាមសតី’’តិ សីលាទីនញ្ច អបរាមាសនិយ្យានិកភាវទីបនេន និច្ចសារាទិវិរហប្បកាសនតោ, យាសុ វេទនាសុ អវីតរាគតាយ ពាហិរកានំ ឯតានិ ទិដ្ឋិវិប្ផន្ទិតានិ សម្ភវន្តិ, តេសំ បច្ចយភូតានញ្ច សម្មោហាទីនំ វេទកការកសភាវាភាវទស្សនមុខេន សព្ពធម្មានំ អត្តត្តនិយតាវិរហទីបនតោ, អនុបាទាបរិនិព្ពានទីបនតោ ច អយំ ទេសនា សុញ្ញតាវិភាវនប្បធានាតិ អាហ ‘‘សុញ្ញតាបកាសនំ អារភី’’តិ. បរិយត្តីតិ វិនយាទិភេទភិន្នា តន្តិ. ទេសនាតិ តស្សា តន្តិយា មនសាវវត្ថាបិតាយ វិភាវនា, យថាធម្មំ ធម្មាភិលាបភូតា វា បញ្ញាបនា, អនុលោមាទិវសេន វា កថនន្តិ បរិយត្តិទេសនានំ វិសេសោ បុព្ពេយេវ វវត្ថាបិតោតិ អាហ ‘‘ទេសនាយំ បរិយត្តិយ’’ន្តិ. ឯវំ អាទីសូតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន សច្ចសភាវសមាធិបញ្ញាបកតិបុញ្ញអាបត្តិញេយ្យាទយោ សង្គយ្ហន្តិ. តថា ហិ អយំ ធម្ម-សទ្ទោ ‘‘ចតុន្នំ ភិក្ខវេ ធម្មានំ អននុពោធា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.១៨៦; អ. និ. ៤.១) សច្ចេ វត្តតិ, ‘‘កុសលា ធម្មា អកុសលា ធម្មា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១) សភាវេ, ‘‘ឯវំធម្មា តេ ភគវន្តោ អហេសុ’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ៥.៣៧៨) សមាធិម្ហិ, ‘‘សច្ចំ ធម្មោ ធិតិ ចាគោ, ស វេ បេច្ច ន សោចតី’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ១៩០) បញ្ញាយ, ‘‘ជាតិធម្មានំ ភិក្ខវេ សត្តានំ ឯវំ ឥច្ឆា ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.៣៧៣; បដិ. ម. ១.៣៣) បកតិយំ, ‘‘ធម្មោ សុចិណ្ណោ សុខមាវហាតី’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ១៨៤; ថេរគា. ៣០៣; ជា. ១.១០.១០២) បុញ្ញេ, ‘‘ចត្តារោ បារាជិកា ធម្មា’’តិអាទីសុ (បារា. ២៣៣) អាបត្តិយំ, ‘‘សព្ពេ ធម្មា សព្ពាការេន ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណមុខេ អាបាថំ អាគច្ឆន្តី’’តិអាទីសុ (មហានិ. ១៥៦; ចូឡនិ. ៨៥; បដិ. ម. ៣.៦) ញេយ្យេ វត្តតិ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.សុត្តនិក្ខេបវណ្ណនា; អភិ. អដ្ឋ. ១.តិកមាតិកាបទវណ្ណនា; ពុ. វំ. អដ្ឋ. រតនចង្កមនកណ្ឌវណ្ណនា). ធម្មា ហោន្តីតិ សុញ្ញា ធម្មមត្តា ហោន្តីតិ អត្ថោ.

‘‘ទុទ្ទសា’’តិ ឯតេនេវ តេសំ ធម្មានំ ទុក្ខោគាហតា បកាសិតា ហោតិ. សចេ បន កោចិ អត្តនោ បមាណំ អជានន្តោ ញាណេន តេ ធម្មេ ឱគាហិតុំ ឧស្សាហំ ករេយ្យ, តស្ស តំ ញាណំ អប្បតិដ្ឋមេវ មកសតុណ្ឌសូចិ វិយ មហាសមុទ្ទេតិ អាហ ‘‘អលព្ភនេយ្យបតិដ្ឋា’’តិ. អលព្ភនេយ្យា បតិដ្ឋា ឯត្ថាតិ អលព្ភនេយ្យបតិដ្ឋាតិ បទវិគ្គហោ វេទិតព្ពោ. អលព្ភនេយ្យបតិដ្ឋានំ ឱគាហិតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ ‘‘ឯត្តកា ឯតេ ឦទិសា ចា’’តិ បស្សិតុំ ន សក្កាតិ វុត្តំ ‘‘គម្ភីរត្តា ឯវ ទុទ្ទសា’’តិ. យេ បន ទដ្ឋុមេវ ន សក្កា, តេសំ ឱគាហិត្វា អនុពុជ្ឈនេ កថា ឯវ នត្ថីតិ អាហ ‘‘ទុទ្ទសត្តា ឯវ ទុរនុពោធា’’តិ. សព្ពបរិឡាហបដិប្បស្សទ្ធិមត្ថកេ សមុប្បន្នត្តា, និព្ពុតសព្ពបរិឡាហសមាបត្តិសមោកិណ្ណត្តា ច និព្ពុតសព្ពបរិឡាហា. សន្តារម្មណានិ មគ្គផលនិព្ពានានិ អនុបសន្តសភាវានំ កិលេសានំ សង្ខារានញ្ច អភាវតោ. អថ វា សមូហតវិក្ខេបតាយ និច្ចសមាហិតស្ស មនសិការស្ស វសេន តទារម្មណធម្មានំ សន្តភាវោ វេទិតព្ពោ កសិណុគ្ឃាដិមាកាសតព្ពិសយវិញ្ញាណានំ អនន្តភាវោ វិយ. អវិរជ្ឈិត្វា និមិត្តបដិវេធោ វិយ ឥស្សាសានំ អវិរជ្ឈិត្វា ធម្មានំ យថាភូតសភាវពោធោ សាទុរសោ មហារសោ ច ហោតីតិ អាហ អតិត្តិករណដ្ឋេនាតិ. បដិវេធប្បត្តានំ, តេសុ ច ពុទ្ធានំយេវ សព្ពាការេន វិសយភាវូបគមនតោ ន តក្កពុទ្ធិយា គោចរាតិ អាហ ‘‘ឧត្តមញាណវិសយត្តា’’តិអាទិ. ‘‘និបុណា’’តិ ញេយ្យេសុ តិក្ខវិសទវុត្តិយា ឆេកា. យស្មា បន សោ ឆេកភាវោ អារម្មណេ អប្បដិហតវុត្តិតាយ សុខុមញេយ្យគហណសមត្ថតាយ សុបាកដោ ហោតិ, តេន វុត្តំ ‘‘សណ្ហសុខុមសភាវត្តា’’តិ.

អបរោ នយោ – វិនយបណ្ណត្តិអាទិគម្ភីរនេយ្យវិភាវនតោ គម្ភីរា. កទាចិ អសង្ខ្យេយ្យមហាកប្បេ អតិក្កមិត្វាបិ ទុល្លភទស្សនតាយ ទុទ្ទសា. ទស្សនញ្ចេត្ថ បញ្ញាចក្ខុវសេនេវ វេទិតព្ពំ. ធម្មន្វយសង្ខាតស្ស អនុពោធស្ស កស្សចិទេវ សម្ភវតោ ទុរនុពោធា. សន្តសភាវតោ, វេនេយ្យានញ្ច គុណសម្បទានំ បរិយោសានត្តា សន្តា. អត្តនោ ច បច្ចយេហិ បធានភាវំ នីតតាយ បណីតា. សមធិគតសច្ចលក្ខណតាយ អតក្កេហិ, អតក្កេន វា ញាណេន អវចរិតព្ពតាយ អតក្កាវចរា. និបុណំ, និបុណេ វា អត្ថេ សច្ចប្បច្ចយាការាទិវសេន វិភាវនតោ និបុណា. លោកេ អគ្គបណ្ឌិតេន សម្មាសម្ពុទ្ធេន វេទីយន្តិ បកាសីយន្តីតិ បណ្ឌិតវេទនីយា. អនាវរណញាណបដិលាភតោ ហិ ភគវា ‘‘សព្ពវិទូ ហំ អស្មិ, (ធ. ប. ៣៥៣; មហាវ. ១១; កថា. ៤០៥) ទសពលសមន្នាគតោ ភិក្ខវេ តថាគតោ’’តិអាទិនា (សំ. និ. ២.២១) អត្តនោ សព្ពញ្ញុតាទិគុណេ បកាសេតិ. តេនេវាហ ‘‘សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេតី’’តិ.

តត្ថ កិញ្ចាបិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ផលនិព្ពានានិ វិយ សច្ឆិកាតព្ពសភាវំ ន ហោតិ, អាសវក្ខយញាណេ បន អធិគតេ អធិគតមេវ ហោតីតិ តស្ស បច្ចក្ខករណំ សច្ឆិកិរិយាតិ អាហ ‘‘អភិវិសិដ្ឋេន ញាណេន បច្ចក្ខំ កត្វា’’តិ. អភិវិសិដ្ឋេន ញាណេនាតិ ច ហេតុអត្ថេ ករណវចនំ, អភិវិសិដ្ឋញាណាធិគមហេតូតិ អត្ថោ. អភិវិសិដ្ឋញាណន្តិ វា បច្ចវេក្ខណញាណេ អធិប្បេតេ ករណវចនម្បិ យុជ្ជតិយេវ. បវេទនញ្ចេត្ថ អញ្ញាវិសយានំ សច្ចាទីនំ ទេសនាកិច្ចសាធនតោ, ‘‘ឯកោម្ហិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិអាទិនា (មហាវ. ១១; កថា. ៤០៥) បដិជាននតោ ច វេទិតព្ពំ. វទមានាតិ ឯត្ថ សត្តិអត្ថោ មាន-សទ្ទោ, វត្តុំ ឧស្សាហំ ករោន្តោតិ អត្ថោ. ឯវំភូតា ច វត្តុកាមា នាម ហោន្តីតិ អាហ ‘‘វណ្ណំ វត្តុកាមា’’តិ. សាវសេសំ វទន្តោបិ វិបរីតំ វទន្តោ វិយ ‘‘សម្មា វទតី’’តិ ន វត្តព្ពោតិ អាហ ‘‘អហាបេត្វា’’តិ, តេន អនវសេសត្ថោ ឥធ សម្មា-សទ្ទោតិ ទស្សេតិ. ‘‘វត្តុំ សក្កុណេយ្យុ’’ន្តិ ឥមិនា ‘‘វទេយ្យុ’’ន្តិ សកត្ថទីបនភាវមាហ. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ ភគវតោ ទសពលាទិញាណានិបិ អនញ្ញសាធារណានិ, សប្បទេសវិសយត្តា បន តេសំ ញាណានំ ន តេហិ ពុទ្ធគុណា អហាបេត្វា គហិតា នាម ហោន្តិ, និប្បទេសវិសយត្តា បន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស តស្មិំ គហិតេ សព្ពេបិ ពុទ្ធគុណា គហិតា ឯវ នាម ហោន្តីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘យេហិ…បេ… វទេយ្យុ’’ន្តិ. បុថូនិ អារម្មណានិ ឯតស្សាតិ បុថុអារម្មណំ, សព្ពារម្មណត្តាតិ អធិប្បាយោ. អថ វា បុថុអារម្មណារម្មណតោតិ ឯតស្មិំ អត្ថេ ‘‘បុថុអារម្មណតោ’’តិ វុត្តំ, ឯកស្ស អារម្មណ-សទ្ទស្ស លោបំ កត្វា ‘‘ឱដ្ឋមុខោ កាមាវចរ’’ន្តិ អាទីសុ វិយ, តេនស្ស បុថុញាណកិច្ចសាធកតំ ទស្សេតិ. តថា ហេតំ តីសុ កាលេសុ អប្បដិហតញាណំ, ចតុយោនិបរិច្ឆេទកញាណំ, បញ្ចគតិបរិច្ឆេទកញាណំ, ឆសុ អសាធារណញាណេសុ សេសាសាធារណញាណានិ, សត្តអរិយបុគ្គលវិភាវកញាណំ, អដ្ឋសុបិ បរិសាសុ អកម្បនញាណំ, នវសត្តាវាសបរិជាននញាណំ, ទសពលញាណន្តិ ឯវមាទីនំ អនេកសតសហស្សភេទានំ ញាណានំ យថាសម្ភវំ កិច្ចំ សាធេតីតិ. ‘‘បុនប្បុនំ ឧប្បត្តិវសេនា’’តិ ឯតេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស កមវុត្តិតំ ទស្សេតិ. កមេនាបិ ហិ តំ វិសយេសុ បវត្តតិ, ន សកិំយេវ យថា ពាហិរកា វទន្តិ ‘‘សកិំយេវ សព្ពញ្ញូ សព្ពំ ជានាតិ, ន កមេនា’’តិ.

យទិ ឯវំ អចិន្តេយ្យាបរិមេយ្យភេទស្ស ញេយ្យស្ស បរិច្ឆេទវតា ឯកេន ញាណេន និរវសេសតោ កថំ បដិវេធោតិ, កោ វា ឯវមាហ ‘‘បរិច្ឆេទវន្តំ ពុទ្ធញាណ’’ន្តិ. អនន្តញ្ហិ តំ ញាណំ ញេយ្យំ វិយ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘យាវតកំ ញេយ្យំ តាវតកំ ញាណំ. យាវតកំ ញាណំ, តាវតកំ ញេយ្យ’’ន្តិ (មហានិ. ១៥៦; ចូឡនិ. ៨៥; បដិ. ម. ៣.៥). ឯវម្បិ ជាតិភូមិសភាវាទិវសេន ទិសាទេសកាលាទិវសេន ច អនេកភេទភិន្នេ ញេយ្យេ កមេន គយ្ហមានេ អនវសេសបដិវេធោ ន សម្ភវតិ យេវាតិ, នយិទមេវំ. កស្មា? យំ កិញ្ចិ ភគវតា ញាតុំ ឥច្ឆិតំ សកលំ ឯកទេសោ វា. តត្ថ អប្បដិហតចារតាយ បច្ចក្ខតោ ញាណំ បវត្តតិ, វិក្ខេបាភាវតោ ច ភគវា សព្ពកាលំ សមាហិតោវ ញាតុំ, ឥច្ឆិតស្ស បច្ចក្ខភាវោ ន សក្កា និវារេតុំ ‘‘អាកង្ខាបដិពទ្ធំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណ’’ន្តិអាទិ (មហានិ. ១៥៦; ចូឡនិ. ៨៥; បដិ. ម. ៣.៥) វចនតោ, ន ចេត្ថ ទូរតោ ចិត្តបដំ បស្សន្តានំ វិយ, ‘‘សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’’តិ វិបស្សន្តានំ វិយ ច អនេកធម្មាវពោធកាលេ អនិរូបិតរូបេន ភគវតោ ញាណំ បវត្តតីតិ គហេតព្ពំ អចិន្តេយ្យានុភាវតាយ ពុទ្ធញាណស្ស. តេនេវាហ ‘‘ពុទ្ធវិសយោ អចិន្តេយ្យោ’’តិ (អ. និ. ៤.៧៧). ឥទំ បនេត្ថ សន្និដ្ឋានំសព្ពាការេន សព្ពធម្មាវពោធនសមត្ថស្ស អាកង្ខាបដិពទ្ធវុត្តិនោ អនាវរណញាណស្ស បដិលាភេន ភគវា សន្តានេន សព្ពធម្មបដិវេធសមត្ថោ អហោសិ សព្ពនេយ្យាវរណស្ស បហានតោ, តស្មា សព្ពញ្ញូ, ន សកិំយេវ សព្ពធម្មាវពោធតោ, យថា សន្តានេន សព្ពឥន្ធនស្ស ទហនសមត្ថតាយ បាវកោ ‘‘សព្ពភូ’’តិ វុច្ចតីតិ.

វវត្ថាបនវចនន្តិ សន្និដ្ឋាបនវចនំ, អវធារណវចនន្តិ អត្ថោ. អញ្ញេ វាតិ ឯត្ថ អវធារណេន និវត្តិតំ ទស្សេតិ ‘‘ន បាណាតិបាតា វេរមណិអាទយោ’’តិ, អយញ្ច ឯវ-សទ្ទោ អនិយតទេសតាយ ច-សទ្ទោ វិយ យត្ថ វុត្តោ, តតោ អញ្ញត្ថាបិ វចនិច្ឆាវសេន ឧបតិដ្ឋតីតិ អាហ ‘‘គម្ភីរា វា’’តិអាទិ. សព្ពបទេហីតិ យាវ ‘‘បណ្ឌិតវេទនីយា’’តិ ឥទំ បទំ, តាវ សព្ពបទេហិ. សាវកបារមិញាណន្តិ សាវកានំ ទានាទិបារិបូរិយា និប្ផន្នំ វិជ្ជត្តយឆឡភិញ្ញាចតុប្បដិសម្ភិទាទិភេទំ ញាណំ. តតោតិ សាវកបារមិញាណតោ. តត្ថាតិ សាវកបារមិញាណេ. តតោបីតិ អនន្តរនិទ្ទិដ្ឋតោ បច្ចេកពុទ្ធញាណតោបិ, កោ បន វាទោ សាវកបារមិញាណតោតិ អធិប្បាយោ. ឯត្ថាយំ អត្ថយោជនា – កិញ្ចាបិ សាវកបារមិញាណំ ហេដ្ឋិមសេក្ខញាណំ បុថុជ្ជនញាណញ្ច ឧបាទាយ គម្ភីរំ, បច្ចេកពុទ្ធញាណំ ឧបាទាយ ន តថា គម្ភីរន្តិ ‘‘គម្ភីរមេវា’’តិ ន សក្កា វត្តុំ. តថា បច្ចេកពុទ្ធញាណម្បិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ឧបាទាយាតិ តត្ថ វវត្ថានំ ន លព្ភតិ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណធម្មា បន សាវកបារមិញាណាទីនំ វិយ កិញ្ចិ ឧបាទាយ អគម្ភីរភាវាភាវតោ គម្ភីរា វាតិ. យថា ចេត្ថ វវត្ថានំ ទស្សិតំ, ឯវំ សាវកបារមិញាណំ ទុទ្ទសំ, បច្ចេកពុទ្ធញាណំ បន តតោ ទុទ្ទសតរន្តិ តត្ថ វវត្ថានំ នត្ថីតិអាទិនា វវត្ថានសព្ភាវោ នេតព្ពោ. តេនេវាហ ‘‘តថា ទុទ្ទសាវ…បេ… វេទិតព្ព’’ន្តិ.

កស្មា បនេតំ ឯវំ អារទ្ធំតិ ឯត្ថាយំ អធិប្បាយោ – ភវតុ តាវ និរវសេសពុទ្ធគុណវិភាវនូបាយភាវតោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ឯកម្បិ បុថុនិស្សយារម្មណញាកិច្ចសិទ្ធិយា ‘‘អត្ថិ ភិក្ខវេ អញ្ញេវ ធម្មា’’តិអាទិនា ពហុវចនេន ឧទ្ទិដ្ឋំ, តស្ស បន វិស្សជ្ជនំ សច្ចបច្ចយាការាទិវិសេសវសេន អនញ្ញសាធារណេន វិភជននយេន អនារភិត្វា សនិស្សយានំ ទិដ្ឋីនំ វិភជនវសេន កស្មា អារទ្ធន្តិ. តត្ថ យថា សច្ចបច្ចយាការាទីនំ វិភជនំ អនញ្ញសាធារណំ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្សេវ វិសយោ, ឯវំ និរវសេសេន ទិដ្ឋិគតវិភជនម្បីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ពុទ្ធានញ្ហី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ ឋានានីតិ ការណានិ. គជ្ជិតំ មហន្តំ ហោតីតិ ទេសេតព្ពស្ស អត្ថស្ស អនេកវិធតាយ, ទុវិញ្ញេយ្យតាយ ច នានានយេហិ បវត្តមានំ ទេសនាគជ្ជិតំ មហន្តំ វិបុលំ, ពហុភេទញ្ច ហោតិ. ញាណំ អនុបវិសតីតិ តតោ ឯវ ច ទេសនាញាណំ ទេសេតព្ពធម្មេ វិភាគសោ កុរុមានំ អនុបវិសតិ, តេ អនុបវិស្ស ឋិតំ វិយ ហោតីតិ អត្ថោ.

ពុទ្ធញាណស្ស មហន្តភាវោ បញ្ញាយតីតិ ឯវំវិធស្ស នាម ធម្មស្ស ទេសកំ បដិវេធកញ្ចាតិ ពុទ្ធានំ ទេសនាញាណស្ស បដិវេធញាណស្ស ច ឧឡារភាវោ បាកដោ ហោតិ. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ ‘‘សព្ពំ វចីកម្មំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណបុព្ពង្គមំ ញាណានុបរិវត្តី’’តិ (មហានិ. ៦៩; ចូឡនិ. ៨៥; បដិ. ម. ៣.៥; នេត្តិ. ១៤) វចនតោ សព្ពាបិ ភគវតោ ទេសនា ញាណរហិតា នត្ថិ, សីហសមានវុត្តិតាយ ច សព្ពត្ថ សមានុស្សាហប្បវត្តិ ទេសេតព្ពធម្មវសេន បន ទេសនា វិសេសតោ ញាណេន អនុបវិដ្ឋា គម្ភីរតរា ច ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. កថំ បន វិនយបណ្ណត្តិំ បត្វា ទេសនា តិលក្ខណាហតា សុញ្ញតាបដិសំយុត្តា ហោតីតិ? តត្ថាបិ ច សន្និសិន្នបរិសាយ អជ្ឈាសយានុរូបំ បវត្តមានា ទេសនា សង្ខារានំ អនិច្ចតាទិវិភាវនី, សព្ពធម្មានំ អត្តត្តនិយតាភាវប្បកាសនី ច ហោតិ. តេនេវាហ ‘‘អនេកបរិយាយេន ធម្មិំ កថំ កត្វា’’តិអាទិ.

ភូមន្តរន្តិ ធម្មានំ អវត្ថាវិសេសញ្ច ឋានវិសេសញ្ច. តត្ថ អវត្ថាវិសេសោសតិអាទិធម្មានំ សតិបដ្ឋានិន្ទ្រិយពលពោជ្ឈង្គមគ្គង្គាទិភេទោ. ឋានវិសេសោ កាមាវចរាទិភេទោ. បច្ចយាការបទស្ស អត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ. សមយន្តរន្តិ ទិដ្ឋិវិសេសា, នានាវិហិតា ទិដ្ឋិយោតិ អត្ថោ, អញ្ញសមយំ វា. ឯវំ ឱតិណ្ណេ វត្ថុស្មិន្តិ ឯវំ លហុកគរុកាទិវសេន តទនុរូបេ ឱតិណ្ណេ វត្ថុស្មិំ សិក្ខាបទបញ្ញាបនំ.

យទិបិ កាយានុបស្សនាទិវសេន សតិបដ្ឋានាទយោ សុត្តន្តបិដកេបិ (ទី. និ. ២.៣៧៤; ម. និ. ១.១០៧) វិភត្តា, សុត្តន្តភាជនីយាទិវសេន បន អភិធម្មេយេវ តេ សវិសេសំ វិភត្តាតិ អាហ ‘‘ឥមេ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា…បេ… អភិធម្មបិដកំ វិភជិត្វា’’តិ. តត្ថ ‘‘សត្ត ផស្សា’’តិ សត្តវិញ្ញាណធាតុសម្បយោគវសេន វុត្តំ. តថា ‘‘សត្ត វេទនា’’តិអាទីសុបិ. លោកុត្តរា ធម្មា នាមាតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ, បការត្ថោ វា, តេន វុត្តាវសេសំ អភិធម្មេ អាគតំ ធម្មានំ វិភជិតព្ពាការំ សង្គណ្ហាតិ. ចតុវីសតិ សមន្តបដ្ឋានានិ ឯត្ថាតិ ចតុវីសតិសមន្តបដ្ឋានំ, អភិធម្មបិដកំ. ឯត្ថ បច្ចយនយំ អគ្គហេត្វា ធម្មវសេនេវ សមន្តបដ្ឋានស្ស ចតុវីសតិវិធតា វុត្តា. យថាហ –

‘‘តិកញ្ច បដ្ឋានវរំ ទុកុត្តមំ,

ទុកតិកញ្ចេវ តិកទុកញ្ច;

តិកតិកញ្ចេវ ទុកទុកញ្ច,

ឆ អនុលោមម្ហិ នយា សុគម្ភីរា. (បដ្ឋា. ១.បច្ចយនិទ្ទេស ៤១, ៤៤, ៤៨, ៥២);

តថា –

តិកញ្ច…បេ… ឆ បច្ចនីយម្ហិ នយា សុគម្ភីរា;

តិកញ្ច…បេ… ឆ អនុលោមបច្ចនីយម្ហិ នយា សុគម្ភីរា;

តិកញ្ច…បេ… បច្ចនីយានុលោមម្ហិ នយា សុគម្ភីរា’’តិ. (បដ្ឋា. ១.បច្ចយនិទ្ទេស ៤៤, ៥២);

ឯវំ ធម្មវសេន ចតុវីសតិភេទេសុ តិកបដ្ឋានាទីសុ ឯកេកំ បច្ចយនយេន អនុលោមាទិវសេន ចតុព្ពិធំ ហោតីតិ ឆន្នវុតិ សមន្តបដ្ឋានានិ. តត្ថ បន ធម្មានុលោមេ តិកបដ្ឋានេ កុសលត្តិកេ បដិច្ចវារេ បច្ចយានុលោមេ ហេតុមូលកេ ហេតុបច្ចយវសេន ឯកូនបញ្ញាស បុច្ឆានយា សត្ត វិស្សជ្ជននយាតិ អាទិនា ទស្សិយមានា អនន្តភេទា នយាតិ អាហ ‘‘អនន្តនយ’’ន្តិ. ហោតិ ចេត្ថ –

‘‘បដ្ឋានំ នាម បច្ចេកំ ធម្មានំ អនុលោមាទិម្ហិ តិកទុកាទីសុ យា បច្ចយមូលវិសិដ្ឋា ចតុនយតោ សត្តធា គតី’’តិ.

នវហាការេហីតិ ឧប្បាទាទីហិ នវហិ បច្ចយាការេហិ. តត្ថ ឧប្បជ្ជតិ ឯតស្មា ផលន្តិ ឧប្បាទោ, ឧប្បត្តិយា ការណភាវោ. សតិ ច អវិជ្ជាយ សង្ខារា ឧប្បជ្ជន្តិ, ន អសតិ, តស្មា អវិជ្ជា សង្ខារានំ ឧប្បាទោ ហុត្វា បច្ចយោ ហោតិ. តថា អវិជ្ជាយ សតិ សង្ខារា បវត្តន្តិ ធរន្តិ, និវិសន្តិ ច, តេ អវិជ្ជាយ សតិ ផលំ ភវាទីសុ ខិបន្តិ, អាយូហន្តិ ផលុប្បត្តិយា ឃដន្តិ, សំយុជ្ជន្តិ អត្តនោ ផលេន, យស្មិំ សន្តានេ សយញ្ច ឧប្បន្នា, តំ បលិពុន្ធន្តិ, បច្ចយន្តរសមវាយេ ឧទយន្តិ ឧប្បជ្ជន្តិ, ហិនោតិ ច សង្ខារានំ ការណភាវំ គច្ឆតិ, បដិច្ច អវិជ្ជំ សង្ខារា អយន្តិ បវត្តន្តីតិ ឯវំ អវិជ្ជាយ សង្ខារានំ ការណភាវូបគមនវិសេសា ឧប្បាទាទយោ វេទិតព្ពា. តថា សង្ខារាទីនំ វិញ្ញាណាទីសុ.

ឧប្បាទដ្ឋិតីតិអាទីសុ ច តិដ្ឋតិ ឯតេនាតិ ឋិតិ, ការណំ. ឧប្បាទោ ឯវ ឋិតិ ឧប្បាទដ្ឋិតិ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. យស្មា អយោនិសោមនសិការោ, ‘‘អាសវសមុទយា អវិជ្ជាសមុទយោ’’តិ (ម. និ. ១.១០៣) វចនតោ អាសវា ច អវិជ្ជាយ បច្ចយោ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឧភោបេតេ ធម្មា បច្ចយសមុប្បន្នា’’តិ. បច្ចយបរិគ្គហេ បញ្ញាតិ សង្ខារានំ អវិជ្ជាយ ច ឧប្បាទាទិកេ បច្ចយាការេ បរិច្ឆិន្ទិត្វា គហណវសេន បវត្តា បញ្ញា. ធម្មដ្ឋិតិញាណន្តិ ធម្មានំ បច្ចយុប្បន្នានំ បច្ចយភាវតោ ធម្មដ្ឋិតិសង្ខាតេ បដិច្ចសមុប្បាទេ ញាណំ. បច្ចយធម្មា ហិ បដិច្ចសមុប្បាទេ ‘‘ទ្វាទស បដិច្ចសមុប្បាទា’’តិ វចនតោ ទ្វាទស បច្ចយា. អយញ្ច នយោ ន បច្ចុប្បន្នេ ឯវ, អថ ខោ អតីតានាគតកាលេបិ, ន ច អវិជ្ជាយ ឯវ សង្ខារេសុ, អថ ខោ សង្ខារាទីនម្បិ វិញ្ញាណាទីសុ លព្ភតីតិ បរិបុណ្ណំ កត្វា បច្ចយាការស្ស វិភត្តភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘អតីតម្បិ អទ្ធាន’’ន្តិអាទិ បាឡិំ អារភិ. បដ្ឋានេ (បដ្ឋា. ១.បច្ចយនិទ្ទេស ១) ទស្សិតា ហេតាទិបច្ចយា ឯវេត្ថ ឧប្បាទាទិបច្ចយាការេហិ គហិតាតិ តេ យថាសម្ភវំ នីហរិត្វា យោជេតព្ពា, អតិវិត្ថារភយេន បន ន យោជយិម្ហ.

តស្ស តស្ស ធម្មស្សាតិ តស្ស តស្ស សង្ខារាទិបច្ចយុប្បន្នធម្មស្ស. តថា តថា បច្ចយភាវេនាតិ ឧប្បាទាទិហេតាទិបច្ចយភាវេន. អតីតបច្ចុប្បន្នានាគតវសេន តយោ អទ្ធា កាលា ឯតស្សាតិ តិយទ្ធំ. ហេតុផលផលហេតុហេតុផលវសេន តយោ សន្ធី ឯតស្សាតិ តិសន្ធិំ. សង្ខិប្បន្តិ ឯត្ថ អវិជ្ជាទយោ វិញ្ញាណាទយោ ចាតិ សង្ខេបោ, កម្មំ វិបាកោ ច. សង្ខិប្បន្តិ ឯត្ថាតិ វា សង្ខេបោ, អវិជ្ជាទយោ វិញ្ញាណាទយោ ច. កោដ្ឋាសបរិយាយោ វា សង្ខេប-សទ្ទោ. អតីតេ កម្មសង្ខេបាទិវសេន ចត្តារោ សង្ខេបា ឯតស្សាតិ ចតុសង្ខេបំ. សរូបតោ អវុត្តាបិ តស្មិំ តស្មិំ សង្ខេបេ អាកិរីយន្តិ អវិជ្ជាសង្ខារាទិគ្គហណេហិ បកាសីយន្តីតិ អាការា, អតីតេ ហេតុអាទីនំ វា បការា អាការា, តេ សង្ខេបេ បញ្ច បញ្ច កត្វា វីសតិអាការា ឯតស្សាតិ វីសតាការំ.

ខត្តិយាទិភេទេន អនេកភេទភិន្នាបិ សស្សតវាទិនោ ជាតិសតសហស្សានុស្សរណាទិនោ អភិនិវេសហេតុនោ វសេន ចត្តារោវ ហោន្តិ, ន តតោ ឧទ្ធំ អធោតិ សស្សតវាទាទីនំ បរិមាណបរិច្ឆេទស្ស អនញ្ញវិសយតំ ទស្សេតុំ ‘‘ចត្តារោ ជនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ចត្តារោ ជនាតិ ចត្តារោ ជនសមូហា. ឥទំ និស្សាយាតិ ឥទំ ឥទប្បច្ចយតាយ សម្មា អគ្គហណំ, តត្ថាបិ ច ហេតុផលភាវេន សម្ពន្ធានំ សន្តតិឃនស្ស អភេទិតត្តា បរមត្ថតោ វិជ្ជមានម្បិ ភេទនិពន្ធនំ នានត្តនយំ អនុបធារេត្វា គហិតំ ឯកត្តគ្គហណំ និស្សាយ. ឥទំ គណ្ហន្តីតិ ឥទំ សស្សតគ្គហណំ អភិនិវិស្ស វោហរន្តិ, ឥមិនា នយេន ឯកច្ចសស្សតវាទាទយោបេត្ថ យថាសម្ភវំ យោជេត្វា វត្តព្ពា. ភិន្ទិត្វាតិ ‘‘អាតប្បមន្វាយា’’តិអាទិនា វិភជិត្វា ‘‘តយិទំ ភិក្ខវេ តថាគតោ បជានាតី’’តិអាទិនា វិមទ្ទិត្វា និជ្ជដំ និគុម្ពំ កត្វា ទិដ្ឋិជដាវិជដនេន ទិដ្ឋិគុម្ពវិវរណេន ច.

‘‘តស្មា’’តិអាទិនា ពុទ្ធគុណេ អារព្ភ ទេសនាយ សមុដ្ឋិតត្តា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ឧទ្ទិសិត្វា ទេសនាកុសលោ ភគវា សមយន្តរវិគ្គាហណវសេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណមេវ វិស្សជ្ជេតីតិ ទស្សេតិ. ‘‘សន្តី’’តិ ឥមិនា តេសំ ទិដ្ឋិគតិកានំ វិជ្ជមានតាយ អវិច្ឆិន្នតំ, តតោ ច នេសំ មិច្ឆាគាហតោ សិថិលករណវិវេចនេហិ អត្តនោ ទេសនាយ កិច្ចការិតំ, អវិតថតញ្ច ទីបេតិ ធម្មរាជា.

២៩. អត្ថីតិ ‘‘សំវិជ្ជន្តី’’តិ ឥមិនា សមានត្ថោ បុថុវចនវិសយោ ឯកោ និបាតោ ‘‘អត្ថិ ឥមស្មិំ កាយេ កេសា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣៧៧; ម. និ. ១.១១០; ម. និ. ៣.១៥៤; សំ. និ. ៤.១២៧; ខុ. បា. ៣.១) វិយ. សស្សតាទិវសេន បុព្ពន្តំ កប្បេន្តីតិ បុព្ពន្តកប្បិកា. យស្មា បន តេ តំ បុព្ពន្តំ បុរិមសិទ្ធេហិ តណ្ហាទិដ្ឋិកប្បេហិ កប្បេត្វា, អាសេវនពលវតាយ វិចិត្តវុត្តិតាយ ច វិកប្បេត្វា អបរភាគសិទ្ធេហិ អភិនិវេសភូតេហិ តណ្ហាទិដ្ឋិគ្គាហេហិ គណ្ហន្តិ អភិនិវិសន្តិ បរាមសន្តិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘បុព្ពន្តំ កប្បេត្វា វិកប្បេត្វា គណ្ហន្តី’’តិ. តណ្ហុបាទានវសេន វា កប្បនគ្គហណានិ វេទិតព្ពានិ. តណ្ហាបច្ចយា ហិ ឧបាទានំ. កោដ្ឋាសេសូតិ ឯត្ថ កោដ្ឋាសាទីសូតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. បទបូរណសមីបឧម្មគ្គាទីសុបិ ហិ អន្ត-សទ្ទោ ទិស្សតិ. តថា ហិ ‘‘ឥង្ឃ ត្វំ សុត្តន្តេ វា គាថាយោ វា អភិធម្មំ វា បរិយាបុណស្សុ (បាចិ. ៤៤២), សុត្តន្តេ ឱកាសំ ការាបេត្វា’’តិ (បាចិ. ១២២១) ច អាទីសុ បទបូរណេ អន្ត-សទ្ទោ វត្តតិ, គាមន្តំ ឱសរេយ្យ, (បារា. ៤០៩; ចូឡវ. ៣៤៣) គាមន្តសេនាសន’’ន្តិអាទីសុ សមីបេ, ‘‘កាមសុខល្លិកានុយោគោ ឯកោ អន្តោ, អត្ថីតិ ខោ កច្ចាន អយមេកោ អន្តោ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.១៥; ៣.៩០) ឧម្មគ្គេតិ.

កប្ប-សទ្ទោ មហាកប្បសមន្តភាវកិលេសកាមវិតក្កកាលបញ្ញត្តិសទិសភាវាទីសុ វត្តតីតិ អាហ ‘‘សម្ពហុលេសុ អត្ថេសុ វត្តតី’’តិ. តថា ហេស ‘‘ចត្តារិមានិ ភិក្ខវេ កប្បស្ស អសង្ខ្យេយ្យានី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.១៥៦) មហាកប្បេ វត្តតិ, ‘‘កេវលកប្បំ វេឡុវនំ ឱភាសេត្វា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.៩៤) សមន្តភាវេ, ‘‘សង្កប្បោ កាមោ, រាគោ កាមោ, សង្កប្បរាគោ កាមោ’’តិអាទីសុ (មហានិ. ១; ចូឡនិ. ៨) កិលេសកាមេ, ‘‘តក្កោ វិតក្កោ សង្កប្បោ’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ៧) វិតក្កេ, ‘‘យេន សុទំ និច្ចកប្បំ វិហរាមី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣៨៧) កាលេ, ‘‘ឥច្ចាយស្មា កប្បោ’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ១០៩០; ចូឡនិ. ១១៣) បញ្ញត្តិយំ, ‘‘សត្ថុកប្បេន វត កិរ ភោ សាវកេន សទ្ធិំ មន្តយមានា ន ជានិម្ហា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៦០) សទិសភាវេ វត្តតីតិ. វុត្តម្បិ ចេតន្តិ មហានិទ្ទេសំ (មហានិ. ២៨) សន្ធាយាហ. តណ្ហាទិដ្ឋិវសេនាតិ ទិដ្ឋិយា ឧបនិស្សយភូតាយ សហជាតាយ អភិនន្ទនភូតាយ ច តណ្ហាយ, សស្សតាទិអាការេន អភិនិវិសន្តស្ស មិច្ឆាគាហស្ស ច វសេន. បុព្ពេនិវុត្ថធម្មវិសយាយ កប្បនាយ អធិប្បេតត្តា អតីតកាលវាចកោ ឥធ បុព្ព-សទ្ទោ, រូបាទិខន្ធវិនិមុត្តស្ស កប្បនាវត្ថុនោ អភាវា អន្ត-សទ្ទោ ច ភាគវាចកោតិ អាហ ‘‘អតីតំ ខន្ធកោដ្ឋាស’’ន្តិ. ‘‘កប្បេត្វា’’តិ ច តស្មិំ បុព្ពន្តេ តណ្ហាយនាភិនិវេសានំ សមត្ថនំ បរិនិដ្ឋាបនមាហ. ឋិតាតិ តស្សា លទ្ធិយា អវិជហនំ. អារព្ភាតិ អាលម្ពិត្វា. វិសយោ ហិ តស្សា ទិដ្ឋិយា បុព្ពន្តោ. វិសយភាវតោ ឯវ ហិ សោ តស្សា អាគមនដ្ឋានំ, អារម្មណបច្ចយោ ចាតិ វុត្តំ ‘‘អាគម្ម បដិច្ចា’’តិ.

អធិវចនបទានីតិ បញ្ញត្តិបទានិ. ទាសាទីសុ សិរិវឌ្ឍកាទិ-សទ្ទា វិយ វចនមត្តមេវ អធិការំ កត្វា បវត្តិយា អធិវចនំ បញ្ញត្តិ. អថ វា អធិ-សទ្ទោ ឧបរិភាវេ, វុច្ចតីតិ វចនំ, ឧបរិ វចនំ អធិវចនំ, ឧបាទាភូតរូបាទីនំ ឧបរិ បញ្ញាបិយមានា ឧបាទាបញ្ញត្តីតិ អត្ថោ, តស្មា បញ្ញត្តិទីបកបទានីតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. បញ្ញត្តិមត្តញ្ហេតំ វុច្ចតិ, យទិទំ ‘‘អត្តា, លោកោ’’តិ ច, ន រូបវេទនាទយោ វិយ បរមត្ថោ. អធិកវុត្តិតាយ វា អធិវុត្តិយោតិ ទិដ្ឋិយោ វុច្ចន្តិ. អធិកញ្ហិ សភាវធម្មេសុ សស្សតាទិំ បកតិអាទិទព្ពាទិំ ជីវាទិំ កាយាទិញ្ច អភូតមត្ថំ អជ្ឈារោបេត្វា ទិដ្ឋិយោ បវត្តន្តីតិ.

៣០. អភិវទន្តីតិ ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ, មោឃមញ្ញ’’ន្តិ (ម. និ. ២.១៨៧, ២០៣, ៤២៧; ម. និ. ៣.២៧, ២៩) អភិនិវិសិត្វា វទន្តិ ‘‘អយំ ធម្មោ, នាយំ ធម្មោ’’តិអាទិនា វិវទន្តិ. អភិវទនកិរិយាយ អជ្ជាបិ អវិច្ឆេទភាវទស្សនត្ថំ វត្តមានកាលវចនំ. ទិដ្ឋិ ឯវ ទិដ្ឋិគតំ ‘‘មុត្តគតំ, (ម. និ. ២.១១៩; អ. និ. ៩.១១) សង្ខារគត’’ន្តិអាទីសុ (មហានិ. ៤១) វិយ. គន្តព្ពាភាវតោ វា ទិដ្ឋិយា គតមត្តំ, ទិដ្ឋិយា គហណមត្តន្តិ អត្ថោ. ទិដ្ឋិប្បការោ វា ទិដ្ឋិគតំ. លោកិយា ហិ វិធយុត្តគតបការ-សទ្ទេ សមានត្ថេ ឥច្ឆន្តិ. ឯកេកស្មិញ្ច ‘‘អត្តា’’តិ, ‘‘លោកោ’’តិ ច គហណវិសេសំ ឧបាទាយ បញ្ញាបនំ ហោតីតិ អាហ ‘‘រូបាទីសុ អញ្ញតរំ អត្តា ច លោកោ ចាតិ គហេត្វា’’តិ. អមរំ និច្ចំ ធុវន្តិ សស្សតវេវចនានិ. មរណាភាវេន វា អមរំ, ឧប្បាទាភាវេន សព្ពថាបិ អត្ថិតាយ និច្ចំ, ថិរដ្ឋេន វិការាភាវេន ធុវំ. ‘‘យថាហា’’តិអាទិនា យថាវុត្តមត្ថំ និទ្ទេសបដិសម្ភិទាបាឡីហិ វិភាវេតិ. អយញ្ច អត្ថោ ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, វេទនំ, សញ្ញំ, សង្ខារេ, វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិ ឥមិស្សា បញ្ចវិធាយ សក្កាយទិដ្ឋិយា វសេន វុត្តោ. ‘‘រូបវន្តំ អត្តាន’’ន្តិអាទិកាយ បន បញ្ចទសវិធាយ សក្កាយទិដ្ឋិយា វសេន ចត្តារោ ចត្តារោ ខន្ធេ ‘‘អត្តា’’តិ គហេត្វា តទញ្ញំ ‘‘លោកោ’’តិ បញ្ញបេន្តីតិ អយម្បិ អត្ថោ លព្ភតិ. តថា ឯកំ ខន្ធំ ’’អត្តា’’តិ គហេត្វា តទញ្ញេ អត្តនោ ឧបភោគភូតោ លោកោតិ, សសន្តតិបតិតេ វា ខន្ធេ ‘‘អត្តា’’តិ គហេត្វា តទញ្ញេ ‘‘លោកោ’’តិ បញ្ញបេន្តីតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯត្ថាហ – សស្សតោ វាទោ ឯតេសន្តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ តេសំ អត្តា លោកោ ច សស្សតោតិ អធិប្បេតោ, ន វាទោ តិ? សច្ចមេតំ, សស្សតសហចរិតតាយ បន ‘‘វាទោ សស្សតោ’’តិ វុត្តំ យថា ‘‘កុន្តា បចរន្តី’’តិ. សស្សតោ ឥតិ វាទោ ឯតេសន្តិ វា ឥតិ-សទ្ទលោបោ ទដ្ឋព្ពោ. អថ វា សស្សតំ វទន្តិ ‘‘ឥទមេវ សច្ច’’ន្តិ អភិនិវិស្ស វោហរន្តីតិ សស្សតវាទា, សស្សតទិដ្ឋិនោតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

៣១. អាតាបនំ កិលេសានំ វិពាធនំ បហានំ. បទហនំ កោសជ្ជបក្ខេ បតិតុំ អទត្វា ចិត្តស្ស ឧស្សហនំ. អនុយោគោ យថា សមាធិ វិសេសភាគិយតំ បាបុណាតិ, ឯវំ វីរិយស្ស ពហុលីករណំ. ឥធ ឧបចារប្បនាចិត្តបរិទមនវីរិយានំ អធិប្បេតត្តា អាហ ‘‘តិប្បភេទំ វីរិយ’’ន្តិ. នប្បមជ្ជតិ ឯតេនាតិ អប្បមាទោ, អសម្មោសោ. សម្មា ឧបាយេន មនសិ ករោតិ កម្មដ្ឋានំ ឯតេនាតិ សម្មាមនសិការោ ញាណន្តិ អាហ ‘‘វីរិយញ្ច សតិញ្ច ញាណញ្ចា’’តិ. ឯត្ថាតិ ‘‘អាតប្ប…បេ… មនសិការំ អន្វាយា’’តិ ឥមស្មិំ បាឋេ. សីលវិសុទ្ធិយា សទ្ធិំ ចតុន្នំ រូបាវចរជ្ឈានានំ អធិគមនបដិបទា វត្តព្ពា, សា បន វិសុទ្ធិមគ្គេ វិត្ថារតោ វុត្តាតិ អាហ ‘‘សង្ខេបត្ថោ’’តិ. ‘‘តថារូប’’ន្តិ ចុទ្ទសវិធេហិ ចិត្តទមនេហិ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានស្ស ទមិតតំ វទតិ.

សមាធានាទិអដ្ឋង្គសមន្នាគតរូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានស្ស យោគិនោ សមាធិវិជម្ភនភូតា លោកិយាភិញ្ញា ឈានានុភាវោ. ‘‘ឈានាទីន’’ន្តិ ឥទំ ឈានលាភិស្ស វិសេសេន ឈានធម្មា អាបាថំ អាគច្ឆន្តិ, តំមុខេន សេសធម្មាតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ. ជនកភាវំ បដិក្ខិបតិ. សតិ ហិ ជនកភាវេ រូបាទិធម្មានំ វិយ សុខាទិធម្មានំ វិយ, ច បច្ចយាយត្តវុត្តិតាយ ឧប្បាទវន្តតា វិញ្ញាយតិ, ឧប្បាទេ ច សតិ អវស្សម្ភាវី និរោធោតិ អនវកាសាវ និច្ចតា សិយាតិ. កូដដ្ឋ-សទ្ទោ វា លោកេ អច្ចន្តនិច្ចេ និរុឡ្ហោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘ឯសិកដ្ឋាយិដ្ឋិតោ’’តិ ឯតេន យថា ឯសិកា វាតប្បហារាទីហិ ន ចលតិ, ឯវំ ន កេនចិ វិការំ អាបជ្ជតីតិ វិការាភាវមាហ, ‘‘កូដដ្ឋោ’’តិ ឥមិនា បន អនិច្ចតាភាវំ. វិការោបិ វិនាសោយេវាតិ អាហ, ‘‘ឧភយេនបិ លោកស្ស វិនាសាភាវំ ទីបេតី’’តិ. ‘‘វិជ្ជមានមេវា’’តិ ឯតេន ការណេ ផលស្ស អត្ថិភាវទស្សនេន អភិព្យត្តិវាទំ ទីបេតិ. និក្ខមតីតិ ច អភិព្យត្តិំ គច្ឆតីតិ អត្ថោ. កថំ បន វិជ្ជមានោយេវ បុព្ពេ អនភិព្យត្តោ អភិព្យត្តិំ គច្ឆតីតិ? យថា អន្ធការេន បដិច្ឆន្នោ ឃដោ អាលោកេន អភិព្យត្តិំ គច្ឆតិ.

ឥទមេត្ថ វិចារេតព្ពំ – កិំ ករោន្តោ អាលោកោ ឃដំ បកាសេតីតិ វុច្ចតិ, យទិ ឃដវិសយំ ពុទ្ធិំ ករោន្តោ, ពុទ្ធិយា អនុប្បន្នាយ ឧប្បត្តិទីបនតោ អភិព្យត្តិវាទោ ហាយតិ. អថ ឃដពុទ្ធិយា អាវរណភូតំ អន្ធការំ វិធមន្តោ, ឯវម្បិ អភិព្យត្តិវាទោ ហាយតិយេវ. សតិ ហិ ឃដពុទ្ធិយា អន្ធការោ កថំ តស្សា អាវរណំ ហោតីតិ, យថា ឃដស្ស អភិព្យត្តិ ន យុជ្ជតិ, ឯវំ អត្តនោបិ. តត្ថាបិ ហិ យទិ ឥន្ទ្រិយវិសយាទិសន្និបាតេន អនុប្បន្នាយ ពុទ្ធិយា ឧប្បត្តិ, ឧប្បត្តិវចនេនេវ អភិព្យត្តិវាទោ ហាយតិ, តថា សស្សតវាទោ. អថ ពុទ្ធិប្បវត្តិយា អាវរណភូតស្ស អន្ធការដ្ឋានិយស្ស មោហស្ស វិធមនេន. សតិ ពុទ្ធិយា កថំ មោហោ អាវរណន្តិ, កិញ្ចិ ភេទសម្ភវតោ. ន ហិ អភិព្យញ្ជនកានំ ចន្ទសូរិយមណិបទីបាទីនំ ភេទេន អភិព្យញ្ជិតព្ពានំ ឃដាទីនំ ភេទោ ហោតិ, ហោតិ ច វិសយភេទេន ពុទ្ធិភេទោតិ ភិយ្យោបិ អភិព្យត្តិ ន យុជ្ជតិយេវ, ន ចេត្ថ វុត្តិកប្បនា យុត្តា វុត្តិយា វុត្តិមតោ ច អនញ្ញថានុជាននតោតិ. តេ ច សត្តា សន្ធាវន្តីតិ យេ ឥធ មនុស្សភាវេន អវដ្ឋិតា, តេយេវ ទេវភាវាទិឧបគមនេន ឥតោ អញ្ញត្ថ គច្ឆន្តិ, អញ្ញថា កតស្ស កម្មស្ស វិនាសោ, អកតស្ស ច អព្ភាគមោ អាបជ្ជេយ្យាតិ អធិប្បាយោ.

អបរាបរន្តិ អបរស្មា ភវា អបរំ ភវំ. ឯវំ សង្ខ្យំ គច្ឆន្តីតិ អត្តនោ និច្ចសភាវត្តា ន ចុតូបបត្តិយោ, សព្ពព្យាបិតាយ នាបិ សន្ធាវនសំសរណានិ, ធម្មានំយេវ បន បវត្តិវិសេសេន ឯវំ សង្ខ្យំ គច្ឆន្តិ, ឯវំ វោហរីយន្តីតិ អធិប្បាយោ. ឯតេន អវដ្ឋិតសភាវស្ស អត្តនោ, ធម្មិនោ ច ធម្មមត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ចេវ វិនស្សតិ ចាតិ ឥមំ វិបរិណាមវាទំ ទស្សេតិ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ បរតោ វក្ខាម. អត្តនោ វាទំ ភិន្ទតីតិ សន្ធាវនាទិវចនសិទ្ធាយ អនិច្ចតាយ បុព្ពេ បដិញ្ញាតំ សស្សតវាទំ ភិន្ទតិ, វិទ្ធំសេតីតិ អត្ថោ. សស្សតិសមន្តិ វា ឯតស្ស សស្សតំ ថាវរំ និច្ចកាលន្តិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

ហេតុំ ទស្សេន្តោតិ យេសំ ‘‘សស្សតោ’’តិ អត្តានញ្ច លោកញ្ច បញ្ញបេតិ អយំ ទិដ្ឋិគតិកោ, តេសំ ហេតុំ ទស្សេន្តោតិ អត្ថោ. ន ហិ អត្តនោ ទិដ្ឋិយា បច្ចក្ខកតមត្ថំ អត្តនោយេវ សាធេតិ, អត្តនោ បន បច្ចក្ខកតេន អត្ថេន អត្តនោ អប្បច្ចក្ខភូតម្បិ អត្ថំ សាធេតិ. អត្តនា ហិ យថានិច្ឆិតំ បរេហិ វិញ្ញាបេតិ, ន អនិច្ឆិតំ. ‘‘ហេតុំ ទស្សេន្តោ’’តិ ឯត្ថ ឥទំ ហេតុទស្សនំ – ឯតេសុ អនេកេសុ ជាតិសតសហស្សេសុ ឯកោវាយំ មេ អត្តា, លោកោ ច អនុស្សរណសព្ភាវតោ. យោ ហិ យមត្ថំ អនុភវតិ, សោ ឯវ តំ អនុស្សរតិ, ន អញ្ញោ. ន ហិ អញ្ញេន អនុភូតមត្ថំ អញ្ញោ អនុស្សរិតុំ សក្កោតិ យថា តំ ពុទ្ធរក្ខិតេន អនុភូតំ ធម្មរក្ខិតោ. យថា ចេតាសុ, ឯវំ ឥតោ បុរិមតរាសុបិ ជាតីសូតិ. កស្មា សស្សតោ មេ អត្តា ច លោកោ ច. យថា ច មេ, ឯវំ អញ្ញេសម្បិ សត្តានំ សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចាតិ? សស្សតវសេន ទិដ្ឋិគហនំ បក្ខន្ទោ ទិដ្ឋិគតិកោ បរេបិ តត្ថ បតិដ្ឋបេតិ, បាឡិយំ បន ‘‘អនេកវិហិតានិ អធិវុត្តិបទានិ អភិវទន្តិ. សោ ឯវំ អាហា’’តិ ច វចនតោ បរានុមានវសេន ឥធ ហេតុទស្សនំ អធិប្បេតន្តិ វិញ្ញាយតិ. ការណន្តិ តិវិធំ ការណំ សម្បាបកំ និព្ពត្តកំ ញាបកន្តិ. តត្ថ អរិយមគ្គោ និព្ពានស្ស សម្បាបកំ ការណំ, ពីជំ អង្កុរស្ស និព្ពត្តកំ ការណំ, បច្ចយុប្បន្នតាទយោ អនិច្ចតាទីនំ ញាបកំ ការណំ, ឥធាបិ ញាបកការណមេវ អធិប្បេតំ. ញាបកោ ហិ ញាបេតព្ពត្ថវិសយស្ស ញាណស្ស ហេតុភាវតោ ការណន្តិ. តទាយត្តវុត្តិតាយ តំ ញាណំ តិដ្ឋតិ តត្ថាតិ ‘‘ឋាន’’ន្តិ, វសតិ តត្ថ បវត្តតីតិ ‘‘វត្ថូ’’តិ ច វុច្ចតិ. តថា ហិ ភគវតា វត្ថុ-សទ្ទេន ឧទ្ទិសិត្វាបិ ឋានសទ្ទេន និទ្ទិដ្ឋន្តិ.

៣២-៣៣. ទុតិយតតិយវាទានំ បឋមវាទតោ នត្ថិ វិសេសោ ឋបេត្វា កាលវិសេសន្តិ អាហ ‘‘ឧបរិ វាទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ’’តិ. យទិ ឯវំ កស្មា សស្សតវាទោ ចតុធា វិភត្តោ, ននុ អធិច្ចសមុប្បន្និកវាទោ វិយ ទុវិធេនេវ វិភជិតព្ពោ សិយាតិ អាហ ‘‘មន្ទបញ្ញោ ហិ តិត្ថិយោ’’តិអាទិ.

៣៤. តក្កយតីតិ ឩហយតិ, សស្សតាទិអាការេន តស្មិំ តស្មិំ អារម្មណេ ចិត្តំ អភិនិរោបេតីតិ អត្ថោ. តក្កោតិ អាកោដនលក្ខណោ វិនិច្ឆយលក្ខណោ វា ទិដ្ឋិដ្ឋានភូតោ វិតក្កោ. វីមំសា នាម វិចារណា, សា បនេត្ថ អត្ថតោ បញ្ញាបតិរូបកោ លោភសហគតចិត្តុប្បាទោ, មិច្ឆាភិនិវេសោ វា អយោនិសោមនសិការោ, បុព្ពភាគេ វា ទិដ្ឋិវិប្ផន្ទិតន្តិ ទដ្ឋព្ពា. តេនេវាហ ‘‘តុលនា រុច្ចនា ខមនា’’តិ. បរិយាហននំ វិតក្កស្ស អារម្មណឩហនំ ឯវាតិ អាហ ‘‘តេន តេន បការេន តក្កេត្វា’’តិ. អនុវិចរិតន្តិ វីមំសាយ អនុបវត្តិតំ, វីមំសានុគតេន វា វិចារេន អនុមជ្ជិតំ. បដិ បដិ ភាតីតិ បដិភានំ, យថាសមិហិតាការវិសេសវិភាវកោ ចិត្តុប្បាទោ. បដិភានតោ ជាតំ បដិភានំ, សយំ អត្តនោ បដិភានំ សយំ បដិភានំ. តេនេវាហ ‘‘អត្តនោ បដិភានមត្តសញ្ជាត’’ន្តិ. មត្ត-សទ្ទេន វិសេសាធិគមាទយោ និវត្តេតិ.

‘‘អនាគតេបិ ឯវំ ភវិស្សតី’’តិ ឥទំ ន ឥធាធិប្បេតតក្កីវសេនេវ វុត្តំ, លាភីតក្កិនោ ឯវម្បិ សម្ភវតីតិ សម្ភវទស្សនវសេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. យំ កិញ្ចិ អត្តនា បដិលទ្ធំ រូបាទិ សុខាទិ ច ឥធ លព្ភតីតិ លាភោ, ន ឈានាទិវិសេសោ. ‘‘ឯវំ សតិ ឥទំ ហោតី’’តិ អនិច្ចេសុ ភាវេសុ អញ្ញោ ករោតិ, អញ្ញោ បដិសំវេទេតីតិ អាបជ្ជតិ, តថា ច សតិ កតស្ស វិនាសោ, អកតស្ស ច អព្ភាគមោ សិយា. និច្ចេសុ បន ភាវេសុ យោ ករោតិ, សោ បដិសំវេទេតីតិ ន ទោសោ អាបជ្ជតីតិ តក្កិកស្ស យុត្តិគវេសនាការំ ទស្សេតិ.

តក្កមត្តេនេវាតិ អាគមាធិគមាទីនំ អនុស្សវាទីនញ្ច អភាវា សុទ្ធតក្កេនេវ. ននុ ច វិសេសលាភិនោបិ សស្សតវាទិនោ អត្តនោ វិសេសាធិគមហេតុ អនេកេសុ ជាតិសតសហស្សេសុ ទសសុ សំវដ្ដវិវដ្ដេសុ ចត្តាលីសាយ សំវដ្ដវិវដ្ដេសុ យថានុភូតំ អត្តនោ សន្តានំ តប្បដិពទ្ធញ្ច ‘‘អត្តា, លោកោ’’តិ ច អនុស្សរិត្វា តតោ បុរិមបុរិមតរាសុបិ ជាតីសុ តថាភូតស្ស អត្ថិតានុវិតក្កនមុខេន សព្ពេសម្បិ សត្តានំ តថាភាវានុវិតក្កនវសេនេវ សស្សតាភិនិវេសិនោ ជាតា, ឯវញ្ច សតិ សព្ពោបិ សស្សតវាទី អនុស្សុតិជាតិស្សរតក្កិកា វិយ អត្តនោ ឧបលទ្ធវត្ថុនិពន្ធនេន តក្កនេន បវត្តវាទត្តា តក្កីបក្ខេយេវ តិដ្ឋេយ្យ, អវស្សញ្ច វុត្តប្បការំ តក្កនមិច្ឆិតព្ពំ, អញ្ញថា វិសេសលាភី សស្សតវាទី ឯកច្ចសស្សតិកបក្ខំ, អធិច្ចសមុប្បន្និកបក្ខំ វា ភជេយ្យាតិ? ន ខោ បនេតំ ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ, យស្មា វិសេសលាភីនំ ខន្ធសន្តានស្ស ទីឃទីឃតរទីឃតមកាលានុស្សរណំ សស្សតគ្គាហស្ស អសាធារណការណំ. តថា ហិ ‘‘អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរាមិ. ឥមិនាមហមេតំ ជានាមី’’តិ អនុស្សរណមេវ បធានការណភាវេន ទស្សិតំ. យំ បន តស្ស ‘‘ឥមិនាមហមេតំ ជានាមី’’តិ បវត្តំ តក្កនំ, ន តំ ឥធ បធានំ អនុស្សរណំ បតិ តស្ស អប្បធានភូតត្តា. យទិ ឯវំ អនុស្សវាទីនម្បិ បធានភាវោ អាបជ្ជតីតិ ចេ? ន, តេសំ សច្ឆិកិរិយាយ អភាវេន តក្កបធានត្តា, បធានការណេន ច និទ្ទេសោ និរុឡ្ហោ សាសនេ លោកេ ច យថា ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណំ, យវង្កុរោ’’តិ ច.

អថ វា វិសេសាធិគមនិពន្ធនរហិតស្ស តក្កនស្ស វិសុំ សស្សតគ្គាហេ ការណភាវទស្សនត្ថំ វិសេសាធិគមោ វិសុំ សស្សតគ្គាហការណំ វត្តព្ពោ, សោ ច មន្ទមជ្ឈតិក្ខបញ្ញាវសេន តិវិធោតិ ភគវតា សព្ពតក្កិនោ តក្កីភាវសាមញ្ញេន ឯកជ្ឈំ គហេត្វា ចតុធា វវត្ថាបិតោ សស្សតវាទោ. យទិបិ អនុស្សវាទិវសេន តក្កិកានំ វិយ មន្ទបញ្ញាទីនម្បិ ហីនាទិវសេន អនេកភេទសព្ភាវតោ វិសេសលាភីនម្បិ ពហុធា ភេទោ សម្ភវតិ, សព្ពេ បន វិសេសលាភិនោ មន្ទបញ្ញាទិវសេន តយោ រាសី កត្វា តត្ថ ឧក្កដ្ឋវសេន អនេកជាតិសតសហស្សទសសំវដ្ដវិវដ្ដចត្តារីសសំវដ្ដវិវដ្ដានុស្សរណេន អយំ វិភាគោ វុត្តោ. តីសុបិ រាសីសុ យេ ហីនមជ្ឈបញ្ញា, តេ វុត្តបរិច្ឆេទតោ ឩនកមេវ អនុស្សរន្តិ. យេ បន តត្ថ ឧក្កដ្ឋបញ្ញា, តេ វុត្តបរិច្ឆេទំ អតិក្កមិត្វា នានុស្សរន្តីតិ ឯវំ បនាយំ ទេសនា. តស្មា អញ្ញតរភេទសង្គហវសេនេវ ភគវតា ចត្តារិដ្ឋានានិ វិភត្តានីតិ វវត្ថិតា សស្សតវាទីនំ ចតុព្ពិធតា. ន ហិ ឥធ សាវសេសំ ធម្មំ ទេសេតិ ធម្មរាជា.

៣៥. ‘‘អញ្ញតរេនា’’តិ ឯតស្ស អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯកេនា’’តិ វុត្តំ. វា-សទ្ទស្ស បន អនិយមត្ថតំ ទស្សេតុំ ‘‘ទ្វីហិ វា តីហិ វា’’តិ វុត្តំ. តេន ចតូសុ ឋានេសុ យថារហំ ឯកច្ចំ ឯកច្ចស្ស បញ្ញាបនេ សហការីការណន្តិ ទស្សេតិ. កិំ បនេតានិ វត្ថូនិ អភិនិវេសស្ស ហេតុ, ឧទាហុ បតិដ្ឋាបនស្ស. កិញ្ចេត្ថ យទិ តាវ អភិនិវេសស្ស, កស្មា អនុស្សរណតក្កនានិយេវ គហិតានិ, ន សញ្ញាវិបល្លាសាទយោ. តថាហិ វិបរីតសញ្ញា អយោនិសោមនសិការអសប្បុរិសូបនិស្សយអសទ្ធម្មស្សវនាទីនិ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា បវត្តនដ្ឋានានិ. អថ បតិដ្ឋាបនស្ស អធិគមយុត្តិយោ វិយ អាគមោបិ វត្ថុភាវេន វត្តព្ពោ, ឧភយត្ថាបិ ‘‘នត្ថិ ឥតោ ពហិទ្ធា’’តិ វចនំ ន យុជ្ជតីតិ? ន. កស្មា? អភិនិវេសបក្ខេ តាវ អយំ ទិដ្ឋិគតិកោ អសប្បុរិសូបនិស្សយអសទ្ធម្មស្សវនេហិ អយោនិសោ ឧម្មុជ្ជិត្វា វិបល្លាសសញ្ញោ រូបាទិធម្មានំ ខណេ ខណេ ភិជ្ជនសភាវស្ស អនវពោធតោ ធម្មយុត្តិំ អតិធាវន្តោ ឯកត្តនយំ មិច្ឆា គហេត្វា យថាវុត្តានុស្សរណតក្កេហិ ខន្ធេសុ ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ (ទី. និ. ១.៣១) អភិនិវេសំ ជនេសិ. ឥតិ អាសន្នការណត្តា, បធានការណត្តា, តគ្គហណេនេវ ច ឥតរេសម្បិ គហិតត្តា អនុស្សរណតក្កនានិយេវ ឥធ គហិតានិ. បតិដ្ឋាបនបក្ខេ បន អាគមោបិ យុត្តិបក្ខេយេវ ឋិតោ វិសេសតោ ពាហិរកានំ តក្កគាហិភាវតោតិ អនុស្សរណតក្កនានិយេវ ទិដ្ឋិយា វត្ថុភាវេន គហិតានិ. កិញ្ច ភិយ្យោ ទុវិធំ លក្ខណំ បរមត្ថធម្មានំ សភាវលក្ខណំ សាមញ្ញលក្ខណញ្ចាតិ. តត្ថ សភាវលក្ខណាវពោធោ បច្ចក្ខញាណំ, សាមញ្ញលក្ខណាវពោធោ អនុមានញាណំ, អាគមោ ច សុតមយាយ បញ្ញាយ សាធនតោ អនុមានញាណមេវ អាវហតិ, សុតានំ បន ធម្មានំ អាការបរិវិតក្កនេន និជ្ឈានក្ខន្តិយំ ឋិតោ ចិន្តាមយំ បញ្ញំ និព្ពត្តេត្វា អនុក្កមេន ភាវនាយ បច្ចក្ខញាណំ អធិគច្ឆតីតិ ឯវំ អាគមោបិ តក្កវិសយំ នាតិក្កមតីតិ តគ្គហណេន គហិតោវាតិ វេទិតព្ពោ. សោ អដ្ឋកថាយំ អនុស្សុតិតក្កគ្គហណេន វិភាវិតោតិ យុត្តំ ឯវិទំ ‘‘នត្ថិ ឥតោ ពហិទ្ធា’’តិ. ‘‘អនេកវិហិតានិ អធិវុត្តិបទានិ អភិវទន្តិ, សស្សតំ អត្តានញ្ច លោកញ្ច បញ្ញបេន្តី’’តិ (ទី. និ. ១.៣០) ច វចនតោ បតិដ្ឋាបនវត្ថូនិ ឥធាធិប្បេតានីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៣៦. ទិដ្ឋិយេវ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ បរមវជ្ជតាយ អនេកវិហិតានំ អនត្ថានំ ហេតុភាវតោ. យថាហ ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិបរមាហំ ភិក្ខវេ វជ្ជំ វទាមី’’តិ (អ. និ. ១.៣១០) ‘‘យថាហា’’តិអាទិនា បដិសម្ភិទាបាឡិយា (បដិ. ម. ១.១២៤) ទិដ្ឋិយា ឋានវិភាគំ ទស្សេតិ. តត្ថ ខន្ធាបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ អារម្មណដ្ឋេន ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិអាទិ (សំ. និ. ៣.៨១, ៣៤៥) វចនតោ. អវិជ្ជាបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ ឧបនិស្សយាទិភាវេន បវត្តនតោ. យថាហ ‘‘អស្សុតវា ភិក្ខវេ បុថុជ្ជនោ អរិយានំ អទស្សាវី អរិយធម្មស្ស អកោវិទោ’’តិអាទិ (ម. និ. ១.២; បដិ. ម. ១.១៣០). ផស្សោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ. យថា ចាហ ‘‘តទបិ ផស្សបច្ចយា, (ទី. និ. ១.១១៨ អាទយោ) ផុស្ស ផុស្ស បដិសំវេទេន្តី’’តិ (ទី. និ. ១.១៤៤) ច. សញ្ញាបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ. វុត្តញ្ចេតំ ‘‘សញ្ញានិទានា ហិ បបញ្ចសង្ខា, (សុ. និ. ៨៨០; មហានិ. ១០៩) បថវិតោ សញ្ញត្វា’’តិ (ម. និ. ១.២) ច អាទិ. វិតក្កោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘តក្កញ្ច ទិដ្ឋីសុ បកប្បយិត្វា, សច្ចំ មុសាតិ ទ្វយធម្មមាហូ’’តិ (សុ. និ. ៨៩២) ‘‘តក្កី ហោតិ វីមំសី’’តិ (ទី. និ. ១.៣៤) ច អាទិ. អយោនិសោមនសិការោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ. តេនាហ ភគវា ‘‘តស្ស ឯវំ អយោនិសោ មនសិ ករោតោ ឆន្នំ ទិដ្ឋីនំ អញ្ញតរា ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ. ‘អត្ថិ មេ អត្តា’តិ វា អស្ស សច្ចតោ ថេតតោ ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិ (ម. និ. ១.១៩). សមុដ្ឋាតិ ឯតេនាតិ សមុដ្ឋានំ សមុដ្ឋានភាវោ សមុដ្ឋានដ្ឋោ. បវត្តិតាតិ បរសន្តានេសុ ឧប្បាទិតា. បរិនិដ្ឋាបិតាតិ អភិនិវេសស្ស បរិយោសានំ មត្ថកំ បាបិតាតិ អត្ថោ. ‘‘អារម្មណវសេនា’’តិ អដ្ឋសុ ទិដ្ឋិដ្ឋានេសុ ខន្ធេ សន្ធាយាហ. បវត្តនវសេនាតិ អវិជ្ជាទយោ. អាសេវនវសេនាតិ បាបមិត្តបរតោឃោសាទីនម្បិ សេវនំ លព្ភតិយេវ. អថ វា ឯវំគតិកាតិ ឯវំគមនា, ឯវំនិដ្ឋាតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឥមេ ទិដ្ឋិសង្ខាតា ទិដ្ឋិដ្ឋានា ឯវំ បរមត្ថតោ អសន្តំ អត្តានំ សស្សតភាវញ្ចស្ស អជ្ឈារោបេត្វា គហិតា, បរាមដ្ឋា ច ពាលលបនា យាវ បណ្ឌិតា ន សមនុយុញ្ជន្តិ, តាវ គច្ឆន្តិ បវត្តន្តិ. បណ្ឌិតេហិ សមនុយុញ្ជិយមានា បន អនវដ្ឋិតវត្ថុកា អវិមទ្ទក្ខមា សូរិយុគ្គមនេ ឧស្សាវពិន្ទូ វិយ ខជ្ជោបនកា វិយ ច ភិជ្ជន្តិ វិនស្សន្តិ ចាតិ.

តត្ថាយំ អនុយុញ្ជនេ សង្ខេបកថា – យទិ ហិ បរេន បរិកប្បិតោ អត្តា លោកោ វា សស្សតោ សិយា, តស្ស និព្ពិការតាយ បុរិមរូបាវិជហនតោ កស្សចិ វិសេសាធានស្ស កាតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ អហិតតោ និវត្តនត្ថំ, ហិតេ ច បដិបត្តិអត្ថំ ឧបទេសោ ឯវ និប្បយោជនោ សិយា សស្សតវាទិនោ, កថំ វា សោ ឧបទេសោ បវត្តីយតិ វិការាភាវតោ, ឯវញ្ច អត្តនោ អជដាកាសស្ស វិយ ទានាទិកិរិយា ហិំសាទិកិរិយា ច ន សម្ភវតិ. តថា សុខស្ស ទុក្ខស្ស អនុភវននិពន្ធោ ឯវ សស្សតវាទិនោ ន យុជ្ជតិ កម្មពទ្ធាភាវតោ, ជាតិអាទីនញ្ច អសម្ភវតោ កុតោ វិមោក្ខោ, អថ បន ធម្មមត្តំ តស្ស ឧប្បជ្ជតិ ចេវ វិនស្សតិ ច, យស្ស វសេនាយំ កិរិយាទិវោហារោតិ វទេយ្យ, ឯវម្បិ បុរិមរូបាវិជហនេន អវដ្ឋិតស្ស អត្តនោ ធម្មមត្តន្តិ ន សក្កា សម្ភាវេតុំ, តេ វា បនស្ស ធម្មា អវត្ថាភូតា អញ្ញេ វា សិយុំ អនញ្ញេ វា. យទិ អញ្ញេ, ន តាហិ តស្ស ឧប្បន្នាហិបិ កោចិ វិសេសោ អត្ថិ. យាហិ ករោតិ បដិសំវេទេតិ ចវតិ ឧបបជ្ជតិ ចាតិ ឥច្ឆិតំ, តស្មា តទវត្ថោ ឯវ យថាវុត្តទោសោ. កិញ្ច ធម្មកប្បនាបិ និរត្ថិកា សិយា, អថានញ្ញេ ឧប្បាទវិនាសវន្តីហិ អវត្ថាហិ អនញ្ញស្ស អត្តនោ តាសំ វិយ ឧប្បាទវិនាសសព្ភាវតោ កុតោ និច្ចតាវកាសោ, តាសម្បិ វា អត្តនោ វិយ និច្ចតាតិ ពន្ធវិមោក្ខានំ អសម្ភវោ ឯវាតិ ន យុជ្ជតិយេវ សស្សតវាទោ. ន ចេត្ថ កោចិ វាទី ធម្មានំ សស្សតភាវេ បរិសុទ្ធំ យុត្តិំ វត្តុំ សមត្ថោ, យុត្តិរហិតញ្ច វចនំ ន បណ្ឌិតានំ ចិត្តំ អារាធេតីតិ. តេន វុត្តំ ‘‘យាវ បណ្ឌិតា ន សមនុយុញ្ជន្តិ, តាវ គច្ឆន្តិ បវត្តន្តី’’តិ. កម្មវសេន អភិមុខោ សម្បរេតិ ឯត្ថាតិ អភិសម្បរាយោ, បរោលោកោ.

‘‘សព្ពញ្ញុតញ្ញាណញ្ចា’’តិ ឥទំ ឥធ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស វិភជិយមានត្តា វុត្តំ, តស្មិំ វា វុត្តេ តទធិដ្ឋានតោ អាសវក្ខយញាណំ, តទវិនាភាវតោ សព្ពម្បិ វា ភគវតោ ទសពលាទិញាណំ គហិតមេវ ហោតីតិ កត្វា. បជានន្តោបីតិ បិ-សទ្ទោ សម្ភាវនេ, តេន ‘‘តញ្ចា’’តិ ឯត្ថ វុត្តំ ច-សទ្ទត្ថមាហ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – តំ ទិដ្ឋិគតតោ ឧត្តរិតរំ សារភូតំ សីលាទិគុណវិសេសម្បិ តថាគតោ នាភិនិវិសតិ, កោ បន វាទោ វដ្ដាមិសេតិ. ‘‘អហ’’ន្តិ ទិដ្ឋិវសេន វា តំ បរាមសនាការមាហ. បជានាមីតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ បការត្ថោ, តេន ‘‘មម’’ន្តិ តណ្ហាវសេន បរាមសនាការំ ទស្សេតិ. ធម្មសភាវំ អតិក្កមិត្វា បរតោ អាមសនំ បរាមាសោ. ន ហិ តំ អត្ថិ, ខន្ធេសុ យំ ‘‘អហ’’ន្តិ វា, ‘‘មម’’ន្តិ វា គហេតព្ពំ សិយា. យោ បន បរាមាសោ តណ្ហាទយោវ, តេ ច ភគវតោ ពោធិមូលេយេវ បហីនាតិ អាហ ‘‘បរាមាសកិលេសាន’’ន្តិអាទិ. អបរាមាសតោតិ វា និព្ពុតិវេទនស្ស ហេតុវចនំ, ‘‘វិទិតា’’តិ ឥទំ បទំ អបេក្ខិត្វា កត្តរិ សាមិវចនំ, អបរាមសនហេតុ បរាមាសរហិតាយ បដិបត្តិយា តថាគតេន សយមេវ អសង្ខតធាតុ អធិគតាតិ ឯវំ វា ឯត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

‘‘យាសុ វេទនាសូ’’តិអាទិនា ភគវតោ ទេសនាវិលាសំ ទស្សេតិ. តថា ហិ ខន្ធាយតនាទិវសេន អនេកវិធាសុ ចតុសច្ចទេសនាសុ សម្ភវន្តីសុបិ អយំ តថាគតានំ ទេសនាសុ បដិបត្តិ, យំ ទិដ្ឋិគតិកា មិច្ឆាបដិបត្តិយា ទិដ្ឋិគហនំ បក្ខន្ទាតិ ទស្សនត្ថំ វេទនាយេវ បរិញ្ញាយ ភូមិទស្សនត្ថំ ឧទ្ធដា. កម្មដ្ឋានន្តិ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានំ. យថាភូតំ វិទិត្វាតិ វិបស្សនាបញ្ញាយ វេទនាយ សមុទយាទីនិ អារម្មណបដិវេធវសេន មគ្គបញ្ញាយ អសម្មោហបដិវេធវសេន ជានិត្វា, បដិវិជ្ឈិត្វាតិ អត្ថោ. បច្ចយសមុទយដ្ឋេនាតិ ‘‘ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតិ, ឥមស្សុប្បាទា ឥទំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ (ម. និ. ១.៤០៤; សំ. និ. ២.២១; ឧទា. ១) វុត្តលក្ខណេន អវិជ្ជាទីនំ បច្ចយានំ ឧប្បាទេន ចេវ មគ្គេន អសមុគ្ឃាតេន ច. និព្ពត្តិលក្ខណន្តិ ឧប្បាទលក្ខណំ, ជាតិន្តិ អត្ថោ. បញ្ចន្នំ លក្ខណានន្តិ ឯត្ថ ចតុន្នំ បច្ចយានម្បិ ឧប្បាទលក្ខណមេវ គហេត្វា វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ, យស្មា បច្ចយលក្ខណម្បិ លព្ភតិយេវ, តថា ចេវ សំវណ្ណិតំ. បច្ចយនិរោធដ្ឋេនាតិ ឯត្ថាបិ វុត្តនយានុសារេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. យន្តិ យស្មា, យំ វា សុខំ សោមនស្សំ. បដិច្ចាតិ អារម្មណបច្ចយាទិភូតំ វេទនំ លភិត្វា. អយន្តិ សុខសោមនស្សានំ បច្ចយភាវោ, សុខសោមនស្សមេវ វា, ‘‘អស្សាទោ’’តិ បទំ បន អបេក្ខិត្វា បុល្លិង្គនិទ្ទេសោ. អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – បុរិមុប្បន្នំ វេទនំ អារព្ភ សោមនស្សុប្បត្តិយំ យោ បុរិមវេទនាយ អស្សាទេតព្ពាការោ សោមនស្សស្សាទនាការោ, អយំ អស្សាទោតិ. កថំ បន វេទនំ អារព្ភ សុខំ ឧប្បជ្ជតីតិ? ចេតសិកសុខស្ស អធិប្បេតត្តា នាយំ ទោសោ. វិសេសនំ ហេត្ថ សោមនស្សគ្គហណំ សុខំ សោមនស្សន្តិ ‘‘រុក្ខោ សិំសបា’’តិ យថា.

‘‘អនិច្ចា’’តិ ឥមិនា សង្ខារទុក្ខតាវសេន ឧបេក្ខាវេទនាយ, សព្ពវេទនាសុយេវ វា អាទីនវមាហ, ឥតរេហិ ឥតរទុក្ខតាវសេន យថាក្កមំ ទុក្ខសុខវេទនានំ, អវិសេសេន វា តីណិបិ បទានិ សព្ពាសម្បិ វេទនានំ វសេន យោជេតព្ពានិ. អយន្តិ យោ វេទនាយ ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចភាវោ, ឧទយព្ពយបដិបីឡនដ្ឋេន ទុក្ខភាវោ, ជរាយ មរណេន ចាតិ ទ្វេធា វិបរិណាមេតព្ពភាវោ ច, អយំ វេទនាយ អាទីនវោ, យតោ វា អាទីនំ បរមការុញ្ញំ វាតិ បវត្តតីតិ. វេទនាយ និស្សរណន្តិ ឯត្ថ វេទនាយាតិ និស្សក្កវចនំ, យាវ វេទនាបដិពទ្ធំ ឆន្ទរាគំ ន បជហតិ, តាវាយំ បុរិសោ វេទនំ អល្លីនោយេវ ហោតិ. យទា បន តំ ឆន្ទរាគំ បជហតិ, តទាយំ បុរិសោ វេទនាយ និស្សដោ វិសំយុត្តោ ហោតីតិ ឆន្ទរាគប្បហានំ វេទនាយ និស្សរណំ វុត្តំ. ឯត្ថ ច វេទនាគ្គហណេន វេទនាយ សហជាតនិស្សយារម្មណភូតា ច រូបារូបធម្មា គហិតា ឯវ ហោន្តីតិ បញ្ចន្នម្បិ ឧបាទានក្ខន្ធានំ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ. វេទនាសីសេន បន ទេសនា អាគតា, តត្ថ ការណំ វុត្តមេវ, លក្ខណហារនយេន វា អយមត្ថោ វិភាវេតព្ពោ. តត្ថ វេទនាគ្គហណេន គហិតា បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ទុក្ខសច្ចំ, វេទនានំ សមុទយគ្គហណេន គហិតា អវិជ្ជាទយោ សមុទយសច្ចំ, អត្ថង្គមនិស្សរណបរិយាយេហិ និរោធសច្ចំ, ‘‘យថាភូតំ វិទិត្វា’’តិ ឯតេន មគ្គសច្ចន្តិ ឯវមេត្ថ ចត្តារិ សច្ចានិ វេទិតព្ពានិ. កាមុបាទានមូលកត្តា សេសុបាទានានំ, បហីនេ ច កាមុបាទានេ ឧបាទានសេសាភាវតោ ‘‘វិគតឆន្ទរាគតាយ អនុបាទានោ’’តិ វុត្តំ. អនុបាទាវិមុត្តោតិ អត្តនោ មគ្គផលប្បត្តិំ ភគវា ទស្សេតិ. ‘‘វេទនាន’’ន្តិអាទិនា ហិ យស្សា ធម្មធាតុយា សុប្បដិវិទ្ធត្តា ឥមំ ទិដ្ឋិគតំ សការណំ សគតិកំ បភេទតោ វិភជិតុំ សមត្ថោ អហោសិ, តស្ស សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស សទ្ធិំ បុព្ពភាគបដិបទាយ ឧប្បត្តិភូមិំ ទស្សេតិ ធម្មរាជា.

បឋមភាណវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.