មជ្ឈិមសីលវណ្ណនា

១១. តត្ថ យថាតិ ឱបម្មត្ថេ និបាតោ. វាតិ វិកប្បនត្ថេ. បនាតិ វចនាលង្ការេ. ឯកេតិ អញ្ញេ. ភោន្តោតិ សាធូនំ បិយសមុទាហារោ. សាធវោ ហិ បរេ ‘‘ភោន្តោ’’តិ វា, ‘‘ទេវានំ បិយា’’តិ វា ‘‘អាយស្មន្តោ’’តិ វា សមាលបន្តិ. យំ កិញ្ចិ បព្ពជ្ជំ ឧបគតា សមណា. ជាតិមត្តេន ព្រាហ្មណា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឧស្សាហំ កត្វា មម វណ្ណំ វទមានោបិ បុថុជ្ជនោ ‘‘បាណាតិបាតំ បហាយ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ’’តិអាទិនា បរានុទ្ទេសិកនយេន វា យថា បនេកេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណភាវំ បដិជានមានា, បរេហិ ច តថាសម្ភាវិយមានា តទនុរូបបដិបត្តិំ អជាននតោ, អសមត្ថតោ ច ន អភិសម្ភុណន្តិ, ន ឯវមយំ, អយំ បន សមណោ គោតមោ សព្ពថាបិ សមណសារុប្បបដិបទំ បូរេសិយេវាតិ ឯវំ អញ្ញុទ្ទេសិកនយេន វា សព្ពថាបិ អាចារសីលមត្តមេវ វទេយ្យុំ, ន តទុត្តរិន្តិ.

ពីជគាមភូតគាមសមារម្ភបទេ សទ្ទក្កមេន អប្បធានភូតោបិ ពីជគាមភូតគាមោ និទ្ទិសិតព្ពតាយ បធានភាវំ បដិលភតិ. អញ្ញោ ហិ សទ្ទក្កមោ អញ្ញោ អត្ថក្កមោតិ អាហ ‘‘កតមោ សោ ពីជគាមភូតគាមោ’’តិ. តស្មិញ្ហិ វិភត្តេ តព្ពិសយតាយ សមារម្ភោបិ វិភត្តោវ ហោតីតិ. តេនេវាហ ភគវា ‘‘មូលពីជ’’ន្តិអាទិ. មូលមេវ ពីជំ មូលពីជំ, មូលំ ពីជំ ឯតស្សាតិបិ មូលពីជំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. ផឡុពីជន្តិ បព្ពពីជំ. បច្ចយន្តរសមវាយេ សទិសផលុប្បត្តិយា វិសេសការណភាវតោ វិរុហណសមត្ថេ សារផលេ និរុឡ្ហោ ពីជ-សទ្ទោ តទត្ថសំសិទ្ធិយា មូលាទីសុបិ កេសុចិ បវត្តតីតិ មូលាទិតោ និវត្តនត្ថំ ឯកេន ពីជ-សទ្ទេន វិសេសេត្វា វុត្តំ ‘‘ពីជពីជ’’ន្តិ. ‘‘រូបរូបំ, ទុក្ខទុក្ខ’’ន្តិ (សំ. និ. ៤.៣២៧) ច យថា. កស្មា បនេត្ថ ពីជគាមភូតគាមំ បុច្ឆិត្វា ពីជគាមោ ឯវ វិភត្តោតិ? ន ខោ បនេតំ ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ. ននុ អវោចុម្ហ ‘‘មូលមេវ ពីជំ មូលពីជំ, មូលំ ពីជំ ឯតស្សាតិបិ មូលពីជន្តិ’’. តត្ថ បុរិមេន ពីជគាមោ និទ្ទិដ្ឋោ, ទុតិយេន ភូតគាមោ, ទុវិធោបេស សាមញ្ញនិទ្ទេសេន, មូលពីជញ្ច មូលពីជញ្ច មូលពីជន្តិ ឯកសេសនយេន វា បាឡិយំ និទ្ទិដ្ឋោតិ វេទិតព្ពោ. តេនេវាហ ‘‘សព្ពញ្ហេត’’ន្តិអាទិ.

១២. ‘‘សន្និធិកតស្សា’’តិ ឯតេន ‘‘សន្និធិការបរិភោគ’’ន្តិ ឯត្ថ ការ-សទ្ទស្ស កម្មត្ថតំ ទស្សេតិ. យថា វា ‘‘អាចយំគមិនោ’’តិ វត្តព្ពេ អនុនាសិកលោបេន ‘‘អាចយគាមិនោ’’តិ (ធ. ស. ១០) និទ្ទេសោ កតោ, ឯវំ ‘‘សន្និធិការំ បរិភោគ’’ន្តិ វត្តព្ពេ អនុនាសិកលោបេន ‘‘សន្និធិការបរិភោគ’’ន្តិ វុត្តំ, សន្និធិំ កត្វា បរិភោគន្តិ អត្ថោ.

សម្មា កិលេសេ លិខតីតិ សល្លេខោ, សុត្តន្តនយេន បដិបត្តិ. បរិយាយតិ កប្បីយតីតិ បរិយាយោ, កប្បិយវាចានុសារេន បដិបត្តិ. កិលេសេហិ អាមសិតព្ពតោ អាមិសំ, យំ កិញ្ចិ ឧបភោគារហំ វត្ថុ. តេនេវាហ ‘‘អាមិសន្តិ វុត្តាវសេស’’ន្តិ. នយទស្សនញ្ហេតំ សន្និធិវត្ថូនំ. ឧទកកទ្ទមេតិ ឧទកេ ច កទ្ទមេ ច. អច្ឆថាតិ និសីទថ. គីវាយាមកន្តិ គីវំ អាយមិត្វា, យថា ច ភុត្តេ អតិភុត្តតាយ គីវា អាយមិតព្ពាវ ហោតិ, ឯវន្តិ អត្ថោ. ចតុភាគមត្តន្តិ កុឌុពមត្តំ. ‘‘កប្បិយកុដិយ’’ន្តិអាទិ វិនយវសេន វុត្តំ.

១៣. ឯត្តកម្បីតិ វិនិច្ឆយវិចារណាវត្ថុកិត្តនម្បិ. បយោជនមត្តមេវាតិ បទត្ថយោជនមត្តមេវ. យស្ស បន បទស្ស វិត្ថារកថំ វិនា ន សក្កា អត្ថោ វិញ្ញាតុំ, តត្ថ វិត្ថារកថាបិ បទត្ថសង្គហមេវ គច្ឆតិ. កុតូហលវសេន បេក្ខិតព្ពតោ បេក្ខា, នដសត្ថវិធិនា នដានញ្ច បយោគោ. នដសមូហេន បន ជនសមូហេ ករណវសេន ‘‘នដសមជ្ជ’’ន្តិ វុត្តំ, សារសមាសេ ‘‘បេក្ខា មហ’’ន្តិ វុត្តំ. ឃនតាឡំ នាម ទណ្ឌមយតាឡំ, សិលាសលាកតាឡំ វា. ឯកេតិ សារសមាសាចរិយា, ឧត្តរវិហារវាសិនោ ច. យថា ចេត្ថ, ឯវំ ឥតោ បរេសុបិ ‘‘ឯកេ’’តិ អាគតដ្ឋានេសុ. ចតុរស្សអម្ពណកតាឡំ នាម រុក្ខសារទណ្ឌាទីសុ យេន កេនចិ ចតុរស្សអម្ពណកំ កត្វា ចតូសុ បស្សេសុ ចម្មេន ឱនន្ធិត្វា កតវាទិតំ. អព្ភោក្កិរណំ រង្គពលីករណំ, យា ‘‘នន្ទី’’តិ វុច្ចតិ. សោភនករន្តិ សោភនករណំ, ‘‘សោភនឃរក’’ន្តិ សារសមាសេ វុត្តំ. ចណ្ឌាលានមិទន្តិ ចណ្ឌាលំ. សាណេ ឧទកេន តេមេត្វា អញ្ញមញ្ញំ អាកោដនកីឡា សាណធោវនំ. ឥន្ទជាលេនាតិ អដ្ឋិធោវនមន្តំ បរិជប្បិត្វា យថា បរេ អដ្ឋីនិយេវ បស្សន្តិ, ឯវំ តចាទីនំ អន្តរធាបនមាយាយ. សកដព្យូហាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន ចក្កបទុមកឡីរព្យូហាទិំ សង្គណ្ហាតិ.

១៤. បទានីតិ សារីនំ បតិដ្ឋានដ្ឋានានិ. ទសបទំ នាម ទ្វីហិ បន្តីហិ វីសតិយា បទេហិ កីឡនជូតំ. បាសកំ វុច្ចតិ ឆសុ បស្សេសុ ឯកេកំ យាវ ឆក្កំ ទស្សេត្វា កតកីឡនកំ, តំ វឌ្ឍេត្វា យថាលទ្ធំ ឯកកាទិវសេន សារិយោ អបនេន្តា ឧបនេន្តា ច កីឡន្តិ. ឃដេន កីឡា ឃដិកាតិ ឯកេ. ពហូសុ សលាកាសុ វិសេសរហិតំ ឯកំ សលាកំ គហេត្វា តាសុ បក្ខិបិត្វា បុន តស្សេវ ឧទ្ធរណំ សលាកហត្ថន្តិ ឯកេ. បណ្ណេន វំសាការេន កតា នាឡិកា. តេនេវាហ ‘‘តំ ធមន្តា’’តិ. ‘‘បុច្ឆន្តស្ស មុខាគតំ អក្ខរំ គហេត្វា នដ្ឋមុត្តិ លាភាលាភាទិជាននកីឡា អក្ខរិកា’’តិបិ វទន្តិ. ‘‘វាទិតានុរូបំ នច្ចនំ គាយនំ វា យថាវជ្ជំ’’ តិបិ វទន្តិ. ‘‘ឯវំ កតេ ជយោ ភវិស្សតិ, អញ្ញថា បរាជយោ’’តិ ជយបរាជយេ បុរក្ខត្វា បយោគករណវសេន បរិហារបថាទីនម្បិ ជូតបមាទដ្ឋានភាវោ វេទិតព្ពោ. បង្គចីរាទីហិបិ វំសាទីហិ កាតព្ពកិច្ចសិទ្ធិអសិទ្ធិជយបរាជយាវហោ បយោគោ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘យថាវជ្ជ’’ន្តិ ច កាណាទីហិ សទិសតាការទស្សនេហិ ជយបរាជយវសេន ជូតកីឡិតភាវេន វុត្តំ.

១៥. វាឡរូបានីតិ អាហរិមានិ វាឡរូបានិ. ‘‘អកប្បិយមញ្ចោវ បល្លង្កោ’’តិ សារសមាសេ. វានវិចិត្តន្តិ ភិត្តិច្ឆទាទិវសេន វានេន វិចិត្រំ. រុក្ខតូលលតាតូលបោដកីតូលានំ វសេន តិណ្ណំ តូលានំ. ឧទ្ទលោមិយំ កេចីតិ សារសមាសាចរិយា, ឧត្តរវិហារវាសិនោ ច. តថា ឯកន្តលោមិយំ. កោសេយ្យកដ្ដិស្សមយន្តិ កោសេយ្យកស្សដមយំ. សុទ្ធកោសេយ្យន្តិ រតនបរិសិព្ពនរហិតំ. ‘‘ឋបេត្វា តូលិក’’ន្តិ ឯតេន រតនបរិសិព្ពនរហិតាបិ តូលិកា ន វដ្ដតីតិ ទីបេតិ. ‘‘រតនបរិសិព្ពិតានី’’តិ ឥមិនា យានិ រតនបរិសិព្ពិតានិ, តានិ ភូមត្ថរណវសេន, យថានុរូបំ មញ្ចបីឋាទីសុ ច ឧបនេតុំ វដ្ដតីតិ ទីបិតំ ហោតិ. អជិនចម្មេហីតិ អជិនមិគចម្មេហិ. តានិ កិរ ចម្មានិ សុខុមានិ, តស្មា ទុបដ្ដតិបដ្ដានិ កត្វា សិព្ពន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘អជិនប្បវេណី’’តិ. វុត្តនយេនាតិ វិនយេ វុត្តនយេន.

១៦. អលង្ការញ្ជនមេវ ន ភេសជ្ជំ មណ្ឌនានុយោគស្ស អធិប្បេតត្តា. មាលា-សទ្ទោ សាសនេ សុទ្ធបុប្ផេសុបិ និរុឡ្ហោតិ អាហ ‘‘ពទ្ធមាលា វា’’តិ. មត្តិកកក្កន្តិ ឱសធេហិ អភិសង្ខតំ យោគមត្តិកកក្កំ. ចលិតេតិ កុបិតេ. លោហិតេ សន្និសិន្នេតិ ទុដ្ឋលោហិតេ ខីណេ.

១៧. ទុគ្គតិតោ សំសារតោ ច និយ្យាតិ ឯតេនាតិ និយ្យានំ, សគ្គមគ្គោ មោក្ខមគ្គោ ច. តំ និយ្យានំ អរហតិ, និយ្យានេ វា និយុត្តា, និយ្យានំ វា ផលភូតំ ឯតិស្សា អត្ថីតិ និយ្យានិកា, វចីទុច្ចរិតសំកិលេសតោ និយ្យាតីតិ វា ឦ-ការស្ស រស្សត្តំ, យ-ការស្ស ច ក-ការំ កត្វា និយ្យានិកា, ចេតនាយ សទ្ធិំ សម្ផប្បលាបា វេរមណិ. តប្បដិបក្ខតោ អនិយ្យានិកា, តស្សា ភាវោ អនិយ្យានិកត្តំ, តស្មា អនិយ្យានិកត្តា. តិរច្ឆានភូតាតិ តិរោករណភូតា. កម្មដ្ឋានភាវេតិ អនិច្ចតាបដិសំយុត្តចតុសច្ចកម្មដ្ឋានភាវេ. សហ អត្ថេនាតិ សាត្ថកំ, ហិតបដិសំយុត្តន្តិ អត្ថោ. វិសិខាតិ ឃរសន្និវេសោ, វិសិខាគហណេន ច តន្និវាសិនោ គហិតា ‘‘គាមោ អាគតោ’’តិអាទីសុ វិយ. តេនេវាហ ‘‘សូរា សមត្ថា’’តិ, ‘‘សទ្ធា បសន្នា’’តិ ច. កុម្ភដ្ឋានាបទេសេន កុម្ភទាសិយោ វុត្តាតិ អាហ ‘‘កុម្ភទាសីកថា វា’’តិ. ឧប្បត្តិឋិតិសម្ភារាទិវសេន លោកំ អក្ខាយតីតិ លោកក្ខាយិកា.

១៨. សហិតន្តិ បុព្ពាបរាវិរុទ្ធំ.

១៩. ទូតស្ស កម្មំ ទូតេយ្យំ, តស្ស កថា ទូតេយ្យកថា.

២០. តិវិធេនាតិ សាមន្តជប្បនឥរិយាបថសន្និស្សិតបច្ចយបដិសេវនភេទតោ តិប្បការេន. វិម្ហាបយន្តីតិ ‘‘អហោ អច្ឆរិយបុរិសោ’’តិ អត្តនិ បរេសំ វិម្ហយំ ឧប្បាទេន្តិ. លបន្តីតិ អត្តានំ, ទាយកំ វា ឧក្ខិបិត្វា យថា សោ កិញ្ចិ ទទាតិ, ឯវំ ឧក្កាចេត្វា កថេន្តិ. និមិត្តេន ចរន្តិ, និមិត្តំ វា ករោន្តីតិ នេមិត្តិកា និមិត្តន្តិ ច បរេសំ បច្ចយ ទានសញ្ញុប្បាទកំ កាយវចីកម្មំ វុច្ចតិ. និប្បិំសន្តីតិ និប្បេសា, និប្បេសាយេវ និប្បេសិកា, និប្បេសោតិ ច សឋបុរិសោ វិយ លាភសក្ការត្ថំ អក្កោសខុំសនុប្បណ្ឌនបរបិដ្ឋិមំសិកតាទិ.

មជ្ឈិមសីលវណ្ណនា និដ្ឋិតា.