ចូឡសីលវណ្ណនា

៧. និវត្តោ អមូលកត្តា វិស្សជ្ជេតព្ពតាភាវតោ. អនុវត្តតិយេវ វិស្សជ្ជេតព្ពតាយ អធិកតភាវតោ. អនុសន្ធិំ ទស្សេស្សតិ ‘‘អត្ថិ ភិក្ខវេ’’តិអាទិនា. ឱរន្តិ វា អបរភាគោ ‘‘ឱរតោ ភោគំ, ឱរំ បារ’’ន្តិអាទីសុ វិយ. អថ វា ហេដ្ឋាអត្ថោ ឱរ-សទ្ទោ ‘‘ឱរំ អាគមនាយ យេ បច្ចយា, តេ ឱរម្ភាគិយានិ សំយោជនានី’’តិអាទីសុ វិយ. សីលញ្ហិ សមាធិបញ្ញាយោ អបេក្ខិត្វា អបរភាគោ, ហេដ្ឋាភូតញ្ច ហោតីតិ. សីលមត្តកន្តិ ឯត្ថ មត្ត-សទ្ទោ អប្បកត្ថោ វា ‘‘ភេសជ្ជមត្តា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៤៤៧) វិយ. វិសេសនិវត្តិអត្ថោ វា ‘‘អវិតក្កវិចារមត្តា ធម្មា (ធ. ស. តិកមាតិកា ៦), មនោមត្តា ធាតុ មនោធាតូ’’តិ ច អាទីសុ វិយ. ‘‘អប្បមត្តកំ, ឱរមត្តក’’ន្តិ បទទ្វយេន សាមញ្ញតោ វុត្តោយេវ ហិ អត្ថោ សីលមត្តកន្តិ វិសេសវសេន វុត្តោ. អថ វា សីលេនបិ តទេកទេសស្សេវ សង្គហណត្ថំ អប្បកត្ថវាចកោ, វិសេសនិវត្តិអត្ថោ ឯវ វា ‘‘សីលមត្តក’’ន្តិ ឯត្ថ មត្ត-សទ្ទោ វុត្តោ. តថា ហិ ឥន្ទ្រិយសំវរបច្ចយសន្និស្សិតសីលានិ ឥធ ទេសនំ អនារុឡ្ហានិ. ន ហិ តានិ បាតិមោក្ខអាជីវបារិសុទ្ធិសីលានិ វិយ សព្ពបុថុជ្ជនេសុ បាកដានីតិ. ‘‘ឧស្សាហំ កត្វា’’តិ ឯតេន ‘‘វទមានោ’’តិ ឯត្ថ សត្តិអត្ថំ មាន-សទ្ទំ ទស្សេតិ.

អលង្ករណំ វិភូសនំ អលង្ការោ, កុណ្ឌលាទិបសាធនំ វា. ឩនដ្ឋានបូរណំ មណ្ឌនំ. មណ្ឌនេតិ មណ្ឌនហេតុ. អថ វា មណ្ឌតីតិ មណ្ឌនោ, មណ្ឌនជាតិកោ បុរិសោ. ពហុវចនត្ថេ ច ឥទំ ឯកវចនំ, មណ្ឌនសីលេសូតិ អត្ថោ. បរិបូរការីតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ, បការត្ថោ វា, តេន សកលម្បិ សីលថោមន សុត្តំ ទស្សេតិ. ចន្ទនន្តិ ចន្ទនសហចរណតោ ចន្ទនគន្ធោ, តថា តគរាទីសុបិ. សតញ្ច គន្ធោតិ ឯត្ថ គន្ធោ វិយាតិ គន្ធោតិ វុត្តោ សីលនិពន្ធនោ ថុតិឃោសោ. សីលញ្ហិ កិត្តិយា និមិត្តំ. យថាហ ‘‘សីលវតោ សីលសម្បន្នស្ស កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតី’’តិ (ទី. និ. ២.១៥០; អ. និ. ៥.២១៣; មហាវ. ២៨៥). បវាយតីតិ បកាសតិ. គន្ធាវ គន្ធជាតា.

‘‘អប្បកំ ពហុក’’ន្តិ ឥទំ បារាបារំ វិយ អញ្ញមញ្ញំ ឧបនិធាយ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘ឧបរិគុណេ ឧបនិធាយា’’តិ. សីលញ្ហីតិ ឯត្ថ ហិ-សទ្ទោ ហេតុអត្ថោ, តេន ឥទំ ទស្សេតិ ‘‘យស្មា សីលំ កិញ្ចាបិ បតិដ្ឋាភាវេន សមាធិស្ស ពហុការំ, បភាវាទិគុណវិសេសេ បនស្ស ឧបនិធាយ កលម្បិ ន ឧបេតិ, តថា សមាធិ ច បញ្ញាយា’’តិ. តេនេវាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ. ឥទានិ ‘‘កថ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា សមាធិស្ស អានុភាវំ វិត្ថារតោ វិភាវេតិ. ‘‘អភិ…បេ… មូលេ’’តិ ឥទំ យមកបាដិហារិយស្ស សុបាកដភាវទស្សនត្ថំ, អញ្ញេហិ ពោធិមូលញាតិសមាគមាទីសុ កតបាដិហារិយេហិ វិសេសនត្ថញ្ច វុត្តំ. យមកបាដិហារិយករណត្ថាយ ហិ ភគវតោ ចិត្តេ ឧប្បន្នេ តទនុច្ឆវិកំ ឋានំ ឥច្ឆិតព្ពន្តិ រតនមណ្ឌបាទិ សក្កស្ស ទេវរញ្ញោ អាណាយ វិស្សកម្មុនា និម្មិតន្តិ វទន្តិ, ភគវតាវ និម្មិតន្តិ អបរេ. ‘‘យោ កោចិ ឯវរូបំ បាដិហារិយំ កាតុំ សមត្ថោ អត្ថិ ចេ, អាគច្ឆតូ’’តិ ចោទនាសទិសត្តា វុត្តំ ‘‘អត្តាទានបរិទីបន’’ន្តិ. តត្ថ អត្តាទានំ អនុយោគោ, តិត្ថិយានំ តថា កាតុំ អសមត្ថត្តា, ‘‘ករិស្សាមា’’តិ បុព្ពេ ឧដ្ឋិតត្តា តិត្ថិយបរិមទ្ទនំ.

ឧបរិមកាយតោតិអាទិ បដិសម្ភិទាមគ្គេ (បដិ. ម. ១.១១៦).

តត្ថាយំ បាឡិសេសោ –

‘‘ហេដ្ឋិមកាយតោ អគ្គិក្ខន្ធោ បវត្តតិ, ឧបរិមកាយតោ ឧទកធារា បវត្តតិ. បុរត្ថិមកាយតោ អគ្គិ, បច្ឆិមកាយតោ ឧទកំ. បច្ឆិមកាយតោ អគ្គិ, បុរត្ថិមកាយតោ ឧទកំ. ទក្ខិណអក្ខិតោ អគ្គិ, វាមអក្ខិតោ ឧទកំ. វាមអក្ខិតោ អគ្គិ, ទក្ខិណអក្ខិតោ ឧទកំ. ទក្ខិណកណ្ណសោតតោ អគ្គិ, វាមកណ្ណសោតតោ ឧទកំ. វាមកណ្ណសោតតោ អគ្គិ, ទក្ខិណកណ្ណសោតតោ ឧទកំ. ទក្ខិណនាសិកាសោតតោ អគ្គិ, វាមនាសិកាសោតតោ ឧទកំ. វាមនាសិកាសោតតោ អគ្គិ, ទក្ខិណនាសិកាសោតតោ ឧទកំ. ទក្ខិណអំសកូដតោ អគ្គិ, វាមអំសកូដតោ ឧទកំ. វាមអំសកូដតោ អគ្គិ, ទក្ខិណអំសកូដតោ ឧទកំ. ទក្ខិណហត្ថតោ អគ្គិ, វាមហត្ថតោ ឧទកំ. វាមហត្ថតោ អគ្គិ, ទក្ខិណហត្ថតោ ឧទកំ. ទក្ខិណបស្សតោ អគ្គិ, វាមបស្សតោ ឧទកំ. វាមបស្សតោ អគ្គិ, ទក្ខិណបស្សតោ ឧទកំ. ទក្ខិណបាទតោ អគ្គិ, វាមបាទតោ ឧទកំ. វាមបាទតោ អគ្គិ, ទក្ខិណបាទតោ ឧទកំ. អង្គុលង្គុលេហិ អគ្គិ, អង្គុលន្តរិកាហិ ឧទកំ. អង្គុលន្តរិកាហិ អគ្គិ, អង្គុលង្គុលេហិ ឧទកំ. ឯកេកលោមតោ អគ្គិ, ឯកេកលោមតោ ឧទកំ. លោមកូបតោ លោមកូបតោ អគ្គិក្ខន្ធោ បវត្តតិ, លោមកូបតោ លោមកូបតោ ឧទកធារា បវត្តតី’’តិ (បដិ. ម. ១.១១៦).

អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឯកេកលោមកូបតោ’’តិ អាគតំ.

‘‘ឆន្នំ វណ្ណានន្តិ អាទិនយប្បវត្ត’’ន្តិ ឯត្ថាបិ នីលានំ បីតកានំ លោហិតកានំ ឱទាតានំ មញ្ជិដ្ឋានំ បភស្សរានន្តិ អយំ បាឡិសេសោ. ‘‘សុវណ្ណវណ្ណា រស្មិយោ’’តិ ឥទំ តាសំ យេភុយ្យតាយ វុត្តំ. វិត្ថារេតព្ពន្តិ ឯត្ថាបិ ‘‘សត្ថា តិដ្ឋតិ, និម្មិតោ ចង្កមតិ វា និសីទតិ វា សេយ្យំ វា កប្បេតី’’តិអាទិនា ចតូសុ ឥរិយាបថេសុ ឯកេកមូលកា សត្ថុវសេន ចត្តារោ, និម្មិតវសេន ចត្តារោតិ សព្ពេវ អដ្ឋ វារេ វិត្ថារេតព្ពំ.

មធុបាយាសន្តិ មធុសិត្តំ បាយាសំ. អត្តា មិត្តោ មជ្ឈត្តោ វេរីតិ ចតូសុ សីមសម្ភេទវសេន ចតុរង្គសមន្នាគតំ មេត្តាកម្មដ្ឋានំ. ‘‘ចតុរង្គសមន្នាគត’’ន្តិ ឥទំ បន ‘‘វីរិយាធិដ្ឋាន’’ន្តិ ឯតេនាបិ យោជេតព្ពំ. តត្ថ ‘‘កាមំ តចោ ច ន្ហារុ ចា’’តិអាទិបាឡិ (ម. និ. ២.១៨៤; សំ. និ. ២.២២; អ. និ. ២.៥; អ. និ. ៨.១៣; មហានិ. ១៩៦) វសេន ចតុរង្គសមន្នាគតតា វេទិតព្ពា. ‘‘កិច្ឆំ វតាយំ លោកោ អាបន្នោ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ២.៥៧; សំ. និ. ២.៤) ជរាមរណមុខេន បច្ចយាការេ ញាណំ ឱតារេត្វា. អានាបានចតុត្ថជ្ឈានន្តិ ឯត្ថាបិ ‘‘សព្ពពុទ្ធានំ អាចិណ្ណ’’ន្តិ បទំ វិភត្តិវិបរិណាមំ កត្វា យោជេតព្ពំ. តម្បិ ហិ សព្ពពុទ្ធានំ អាចិណ្ណមេវាតិ វទន្តិ. ឆត្តិំសកោដិសតសហស្សមុខេន មហាវជិរញាណគព្ភំ គណ្ហាបេន្តោ វិបស្សនំវឌ្ឍេត្វា. ទ្វត្តិំសទោណគណ្ហនប្បមាណំ កុណ្ឌំ កោលម្ពោ. ទរិភាគោ កន្ទរោ. ចក្កវាឡបាទេសុ មហាសមុទ្ទោ ចក្កវាឡមហាសមុទ្ទោ.

‘‘ទុវេ បុថុជ្ជនា’’តិអាទិ បុថុជ្ជនេ លព្ភមានវិភាគទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ន មូលបរិយាយវណ្ណនាទីសុ វិយ បុថុជ្ជនវិសេសនិទ្ធារណត្ថំ. សព្ពោបិ ហិ បុថុជ្ជនោ ភគវតោ ឧបរិ គុណេ វិភាវេតុំ ន សក្កោតិ, តិដ្ឋតុ បុថុជ្ជនោ, សាវកបច្ចេកពុទ្ធានម្បិ អវិសយា ពុទ្ធគុណា. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘សោតាបន្នា’’តិអាទិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៨). វាចុគ្គតករណំ ឧគ្គហោ. អត្ថបរិបុច្ឆនំ បរិបុច្ឆា. អដ្ឋកថាវសេន អត្ថស្ស សវនំ សវនំ. ព្យញ្ជនត្ថានំ សុនិក្ខេបសុទស្សនេន ធម្មស្ស បរិហរណំ ធារណំ. ឯវំ សុតធាតបរិចិតានំ មនសានុបេក្ខនំ បច្ចវេក្ខណំ. ពហូនំ នានប្បការានំ កិលេសានំ សក្កាយទិដ្ឋិយា ច អវិហតត្តា តា ជនេន្តិ, តាហិ វា ជនិតាតិ បុថុជ្ជនា. អវិឃាតមេវ វា ជន-សទ្ទោ វទតិ. បុថុ សត្ថារានំ មុខុល្លោកិកាតិ ឯត្ថ បុថូ ជនា សត្ថុបដិញ្ញា ឯតេសន្តិ បុថុជ្ជនាតិ វចនត្ថោ. បុថុ…បេ… អវុដ្ឋិតាតិ ឯត្ថ ជនេតព្ពា, ជាយន្តិ វា ឯត្ថាតិ ជនា, គតិយោ. បុថូ ជនា ឯតេសន្តិ បុថុជ្ជនា. ឥតោ បរេ ជាយន្តិ ឯតេហីតិ ជនា, អភិសង្ខារាទយោ. តេ ឯតេសំ បុថូ វិជ្ជន្តីតិ បុថុជ្ជនា. អភិសង្ខរណាទិ អត្ថោ ឯវ វា ជន-សទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ. កាមរាគភវរាគទិដ្ឋិអវិជ្ជា ឱឃា. រាគគ្គិអាទយោ សន្តាបា. តេយេវ, សព្ពេបិ វា កិលេសា បរិឡាហា. បុថុ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ រត្តាតិ ឯត្ថ ជាយតីតិ ជនោ, រាគោ គេធោតិ ឯវំ អាទិកោ. បុថុ ជនោ ឯតេសន្តិ បុថុជ្ជនា, បុថូសុ វា ជនា ជាតា រត្តាតិ ឯវំ រាគាទិអត្ថោ ឯវ វា ជន-សទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ. បលិពុទ្ធាតិ សម្ពុទ្ធា, ឧបទ្ទុតា វា. ‘‘បុថូនំ គណនបថមតីតាន’’ន្តិអាទិនា បុថូ ជនា បុថុជ្ជនាតិ ទស្សេតិ.

យេហិ គុណវិសេសេហិ និមិត្តភូតេហិ ភគវតិ តថាគត-សទ្ទោ បវត្តោ, តំទស្សនត្ថំ ‘‘អដ្ឋហិ ការណេហិ ភគវា តថាគតោ’’តិអាទិមាហ. គុណនេមិត្តកានេវ ហិ ភគវតោ សព្ពានិ នាមានិ. យថាហ –

‘‘អសង្ខ្យេយ្យានិ នាមានិ, សគុណេន មហេសិនោ;

គុណេន នាមមុទ្ធេយ្យំ, អបិ នាមសហស្សតោ’’តិ. (ធ. ស. អដ្ឋ. ១៣១៣; ឧទា. អដ្ឋ. ៥៣; បដិ. ម. អដ្ឋ. ១.១.៧៦);

តថា អាគតោតិ ឯត្ថ អាការនិយមនវសេន ឱបម្មសម្បដិបាទនត្ថោ តថា-សទ្ទោ. សាមញ្ញជោតនាយ វិសេសាវដ្ឋានតោ បដិបទាគមនត្ថោ អាគត-សទ្ទោ, ន ញាណគមនត្ថោ ‘‘តថលក្ខណំ អាគតោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៧; ម. និ. អដ្ឋ. ១.១២; សំ. និ. អដ្ឋ. ២.៤.៧៨; អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.១៧០; ឧទា. អដ្ឋ. ១៨; បដិ. ម. អដ្ឋ. ១.១.៣៧; ថេរគា. អដ្ឋ. ១.៣; ឥតិវុ. អដ្ឋ. ៣៨; មហានិ. អដ្ឋ. ១៤) វិយ, នាបិ កាយគមនាទិអត្ថោ ‘‘អាគតោ ខោ មហាសមណោ, មាគធានំ គិរិព្ពជ’’ន្តិអាទីសុ (មហាវ. ៦២) វិយ. តត្ថ យទាការនិយមនវសេន ឱបម្មសម្បដិបាទនត្ថោ តថា-សទ្ទោ, តំ ករុណាបធានត្តា មហាករុណាមុខេន បុរិមពុទ្ធានំ អាគមនបដិបទំ ឧទាហរណវសេន សាមញ្ញតោ ទស្សេន្តោ យំតំសទ្ទានំ ឯកន្តសម្ពន្ធភាវតោ ‘‘យថា សព្ពលោក…បេ… អាគតា’’តិ អាហ. តំ បន បដិបទំ មហាបទានសុត្តាទីសុ (ទី. និ. ២.៤) សម្ពហុលនិទ្ទេសេន សុបាកដានំ អាសន្នានញ្ច វិបស្សីអាទីនំ ឆន្នំ សម្មាសម្ពុទ្ធានំ វសេន និទស្សេន្តោ ‘‘យថា វិបស្សី ភគវា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យេន អភិនីហារេនាតិ មនុស្សត្តលិង្គសម្បត្តិហេតុសត្ថារទស្សនបព្ពជ្ជាអភិញ្ញាទិគុណសម្បត្តិអធិការឆន្ទានំ វសេន អដ្ឋង្គសមន្នាគតេន កាយប្បណិធានមហាបណិធានេន. សព្ពេសញ្ហិ ពុទ្ធានំ កាយប្បណិធានំ ឥមិនាវ អភិនីហារេន សមិជ្ឈតីតិ. ឯវំ មហាភិនីហារវសេន ‘‘តថាគតោ’’តិ បទស្ស អត្ថំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បារមីបូរណវសេន ទស្សេតុំ ‘‘យថា វិបស្សី ភគវា…បេ… កស្សបោ ភគវា ទានបារមិំ បូរេត្វា’’តិអាទិមាហ.

ឯត្ថ ច សុត្តន្តិកានំ មហាពោធិយានបដិបទាយ កោសល្លជននត្ថំ បារមីសុ អយំ វិត្ថារកថា – កា បនេតា បារមិយោ? កេនដ្ឋេន បារមិយោ? កតិវិធា ចេតា? កោ តាសំ កមោ? កានិ លក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានានិ? កោ បច្ចយោ? កោ សំកិលេសោ? កិំ វោទានំ? កោ បដិបក្ខោ? កា បដិបត្តិ? កោ វិភាគោ? កោ សង្គហោ? កោ សម្បាទនូបាយោ? កិត្តកេន កាលេន សម្បាទនំ? កោ អានិសំសោ? កិំ ចេតាសំ ផលន្តិ?

តត្រិទំ វិស្សជ្ជនំ – កា បនេតា បារមិយោតិ. តណ្ហាមានាទីហិ អនុបហតា ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតា ទានាទយោ គុណា បារមិយោ.

កេនដ្ឋេន បារមិយោតិ ទានសីលាទិគុណវិសេសយោគេន សត្តុត្តមតាយ បរមា មហាសត្តា ពោធិសត្តា, តេសំ ភាវោ, កម្មំ វា បារមី, ទានាទិកិរិយា. អថ វា បរតីតិ បរមោ, ទានាទិគុណានំ បូរកោ បាលកោ ច ពោធិសត្តោ. បរមស្ស អយំ, បរមស្ស វា ភាវោ, កម្មំ វា បារមី, ទានាទិកិរិយាវ. អថ វា បរំ សត្តំ អត្តនិ មវតិ ពន្ធតិ គុណវិសេសយោគេន, បរំ វា អធិកតរំ មជ្ជតិ សុជ្ឈតិ សំកិលេសមលតោ, បរំ វា សេដ្ឋំ និព្ពានំ វិសេសេន មយតិ គច្ឆតិ, បរំ វា លោកំ បមាណភូតេន ញាណវិសេសេន ឥធលោកំ វិយ មុនាតិ បរិច្ឆិន្ទតិ, បរំ វា អតិវិយ សីលាទិគុណគណំ អត្តនោ សន្តានេ មិនោតិ បក្ខិបតិ, បរំ វា អត្តភូតតោ ធម្មកាយតោ អញ្ញំ, បដិបក្ខំ វា តទនត្ថករំ កិលេសចោរគណំ មិនាតិ ហិំសតីតិ បរមោ, មហាសត្តោ. ‘‘បរមស្ស អយ’’ន្តិអាទិ វុត្តនយេនេវ យោជេតព្ពំ. បារេ វា និព្ពានេ មជ្ជតិ សុជ្ឈតិ សត្តេ ច សោធេតិ, តត្ថ វា សត្តេ មវតិ ពន្ធតិ យោជេតិ, តំ វា មយតិ គច្ឆតិ គមេតិ ច, មុនាតិ វា តំ យាថាវតោ, តត្ថ វា សត្តេ មិនោតិ បក្ខិបតិ, កិលេសារិំ វា សត្តានំ តត្ថ មិនាតិ ហិំសតីតិ បារមី, មហាបុរិសោ. តស្ស ភាវោ, កម្មំ វា បារមិតា, ទានាទិកិរិយាវ. ឥមិនា នយេន បារមីនំ សទ្ទត្ថោ វេទិតព្ពោ.

កតិវិធាតិ សង្ខេបតោ ទសវិធា, តា បន បាឡិយំ សរូបតោ អាគតាយេវ. យថាហ –

‘‘វិចិនន្តោ តទា ទក្ខិំ, បឋមំ ទានបារមិ’’ន្តិអាទិ (ពុ. វំ. ១១៦).

យថា ចាហ –

‘‘កតិ នុ ខោ ភន្តេ ពុទ្ធការកា ធម្មា? ទស ខោ សារិបុត្ត ពុទ្ធការកា ធម្មា. កតមេ ទស? ទានំ ខោ សារិបុត្ត ពុទ្ធការកោ ធម្មោ, សីលំ នេក្ខម្មំ បញ្ញា វីរិយំ ខន្តិ សច្ចមធិដ្ឋានំ មេត្តា ឧបេក្ខា ពុទ្ធការកោ ធម្មោ, ឥមេ ខោ សារិបុត្ត ទស ពុទ្ធការកា ធម្មាតិ. ឥទមវោច ភគវា, ឥទំ វត្វាន សុគតោ អថាបរំ ឯតទវោច សត្ថា –

‘ទានំ សីលញ្ច នេក្ខម្មំ, បញ្ញា វីរិយេន បញ្ចមំ;

ខន្តិ សច្ចំ អធិដ្ឋានំ, មេត្តុបេក្ខាតិ តេ ទសា’តិ’’.

កេចិ បន ‘‘ឆព្ពិធា’’តិ វទន្តិ, តំ ឯតាសំ សង្គហវសេន វុត្តំ. សោ បន សង្គហោ បរតោ អាវិភវិស្សតិ.

កោ តាសំ កមោតិ ឯត្ថ កមោ នាម ទេសនាក្កមោ, សោ ច បឋមសមាទានហេតុកោ, សមាទានំ បវិចយហេតុកំ, ឥតិ យថា អាទិម្ហិ បវិចិតា សមាទិន្នា ច, តថា ទេសិតា. តត្ថ ច ទានំ សីលស្ស ពហូបការំ សុករញ្ចាតិ តំ អាទិម្ហិ វុត្តំ. ទានំ សីលបរិគ្គហិតំ មហប្ផលំ ហោតិ មហានិសំសន្តិ ទានានន្តរំ សីលំ វុត្តំ. សីលំ នេក្ខម្មបរិគ្គហិតំ, នេក្ខម្មំ បញ្ញាបរិគ្គហិតំ, បញ្ញា វីរិយបរិគ្គហិតា, វីរិយំ ខន្តិបរិគ្គហិតំ, ខន្តិ សច្ចបរិគ្គហិតា, សច្ចំ អធិដ្ឋានបរិគ្គហិតំ, អធិដ្ឋានំ មេត្តាបរិគ្គហិតំ, មេត្តា ឧបេក្ខាបរិគ្គហិតា មហប្ផលា ហោតិ មហានិសំសាតិ មេត្តានន្តរំ ឧបេក្ខា វុត្តា. ឧបេក្ខា បន ករុណាបរិគ្គហិតា, ករុណា ច ឧបេក្ខាបរិគ្គហិតាតិ វេទិតព្ពា. កថំ បន មហាការុណិកា ពោធិសត្តា សត្តេសុ ឧបេក្ខកា ហោន្តីតិ? ឧបេក្ខិតព្ពយុត្តេសុ កញ្ចិ កាលំ ឧបេក្ខកា ហោន្តិ, ន បន សព្ពត្ថ, សព្ពទា ចាតិ កេចិ. អបរេ បន ន សត្តេសុ ឧបេក្ខកា, សត្តកតេសុ បន វិប្បការេសុ ឧបេក្ខកា ហោន្តីតិ.

អបរោ នយោ – បចុរជនេសុបិ បវត្តិយា សព្ពសត្តសាធារណត្តា, អប្បផលត្តា, សុករត្តា ច អាទិម្ហិ ទានំ វុត្តំ. សីលេនទាយកបដិគ្គាហកសុទ្ធិតោ, បរានុគ្គហំ វត្វា បរបីឡានិវត្តិវចនតោ, កិរិយធម្មំ វត្វា អកិរិយធម្មវចនតោ, ភោគសម្បត្តិហេតុំ វត្វា ភវសម្បត្តិហេតុវចនតោ ច ទានស្ស អនន្តរំ សីលំ វុត្តំ. នេក្ខម្មេន សីលសម្បត្តិសិទ្ធិតោ, កាយវចីសុចរិតំ វត្វា មនោសុចរិតវចនតោ, វិសុទ្ធសីលស្ស សុខេនេវ ឈានសមិជ្ឈនតោ, កម្មាបរាធប្បហានេន បយោគសុទ្ធិំ វត្វា កិលេសាបរាធប្បហានេន អាសយសុទ្ធិវចនតោ, វីតិក្កមប្បហានេន ចិត្តស្ស បរិយុដ្ឋានប្បហានវចនតោ ច សីលស្ស អនន្តរំ នេក្ខម្មំ វុត្តំ. បញ្ញាយ នេក្ខម្មស្ស សិទ្ធិបរិសុទ្ធិតោ, ឈានាភាវេ បញ្ញាភាវវចនតោ. សមាធិបទដ្ឋានា ហិ បញ្ញា, បញ្ញាបច្ចុបដ្ឋានោ ច សមាធិ. សមថនិមិត្តំ វត្វា ឧបេក្ខានិមិត្តវចនតោ, បរហិតជ្ឈានេន បរហិតករណូបាយកោសល្លវចនតោ ច នេក្ខម្មស្ស អនន្តរំ បញ្ញា វុត្តា. វីរិយារម្ភេន បញ្ញាកិច្ចសិទ្ធិតោ, សត្តសុញ្ញតាធម្មនិជ្ឈានក្ខន្តិំ វត្វា សត្តហិតាយ អារម្ភស្ស អច្ឆរិយតាវចនតោ, ឧបេក្ខានិមិត្តំ វត្វា បគ្គហនិមិត្តវចនតោ, និសម្មការិតំ វត្វា ឧដ្ឋានវចនតោ ច. និសម្មការិនោ ហិ ឧដ្ឋានំ ផលវិសេសមាវហតីតិ បញ្ញាយ អនន្តរំ វីរិយំ វុត្តំ.

វីរិយេន តិតិក្ខាសិទ្ធិតោ. វីរិយវា ហិ អារទ្ធវីរិយត្តា សត្តសង្ខារេហិ ឧបនីតំ ទុក្ខំ អភិភុយ្យ វិហរតិ វីរិយស្ស តិតិក្ខាលង្ការភាវតោ. វីរិយវតោ ហិ តិតិក្ខា សោភតិ. បគ្គហនិមិត្តំ វត្វា សមថនិមិត្តវចនតោ, អច្ចារម្ភេន ឧទ្ធច្ចទោសប្បហានវចនតោ. ធម្មនិជ្ឈានក្ខន្តិយា ហិ ឧទ្ធច្ចទោសោ បហីយតិ. វីរិយវតោ សាតច្ចករណវចនតោ. ខន្តិពហុលោ ហិ អនុទ្ធតោ សាតច្ចការី ហោតិ. អប្បមាទវតោ បរហិតកិរិយារម្ភេ បច្ចុបការតណ្ហាភាវវចនតោ. យាថាវតោ ធម្មនិជ្ឈានេ ហិ សតិ តណ្ហា ន ហោតិ. បរហិតារម្ភេ បរមេបិ បរកតទុក្ខសហនភាវវចនតោ ច វីរិយស្ស អនន្តរំ ខន្តិ វុត្តា. សច្ចេន ខន្តិយា ចិរាធិដ្ឋានតោ, អបការិនោ អបការខន្តិំ វត្វា តទុបការករណេ អវិសំវាទវចនតោ, ខន្តិយា អបវាទវាចាវិកម្បនេន ភូតវាទិតាយ អវិជហនវចនតោ, សត្តសុញ្ញតាធម្មនិជ្ឈានក្ខន្តិំ វត្វា តទុបព្រូហិតញាណសច្ចវចនតោ ច ខន្តិយា អនន្តរំ សច្ចំ វុត្តំ. អធិដ្ឋានេន សច្ចសិទ្ធិតោ. អចលាធិដ្ឋានស្ស ហិ វិរតិ សិជ្ឈតិ. អវិសំវាទិតំ វត្វា តត្ថ អចលភាវវចនតោ. សច្ចសន្ធោ ហិ ទានាទីសុ បដិញ្ញានុរូបំ និច្ចលោវ បវត្តតិ. ញាណសច្ចំ វត្វា សម្ភារេសុ បវត្តិនិដ្ឋាបនវចនតោ. យថាភូតញាណវា ហិ ពោធិសម្ភារេសុ អធិតិដ្ឋតិ, តេ ច និដ្ឋាបេតិ បដិបក្ខេហិ អកម្បិយភាវតោតិ សច្ចស្ស អនន្តរំ អធិដ្ឋានំ វុត្តំ. មេត្តាយ បរហិតករណសមាទានាធិដ្ឋានសិទ្ធិតោ, អធិដ្ឋានំ វត្វា ហិតូបសំហារវចនតោ. ពោធិសម្ភារេ ហិ អធិតិដ្ឋមានោ មេត្តាវិហារី ហោតិ. អចលាធិដ្ឋានស្ស សមាទានាវិកោបនតោ, សមាទានសម្ភវតោ ច អធិដ្ឋានស្ស អនន្តរំ មេត្តា វុត្តា. ឧបេក្ខាយ មេត្តាវិសុទ្ធិតោ, សត្តេសុ ហិតូបសំហារំ វត្វា តទបរាធេសុ ឧទាសីនតាវចនតោ, មេត្តាភាវនំ វត្វា តន្និស្សន្ទភាវនាវចនតោ, ‘‘ហិតកាមសត្តេបិ ឧបេក្ខកោ’’តិ អច្ឆរិយគុណភាវវចនតោ ច មេត្តាយ អនន្តរំ ឧបេក្ខា វុត្តាតិ ឯវមេតាសំ កមោ វេទិតព្ពោ.

កានិ លក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានានីតិ? ឯត្ថ អវិសេសេន តាវ សព្ពាបិ បារមិយោ បរានុគ្គហលក្ខណា, បរេសំ ឧបការករណរសា, អវិកម្បនរសា វា, ហិតេសិតាបច្ចុបដ្ឋានា, ពុទ្ធត្តបច្ចុបដ្ឋានា វា, មហាករុណាបទដ្ឋានា, ករុណូបាយកោសល្លបទដ្ឋានា វា.

វិសេសេន បន យស្មា ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតា អត្តុបករណបរិច្ចាគចេតនា ទានបារមិតា. ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតំ កាយវចីសុចរិតំ អត្ថតោ អកត្តព្ពវិរតិ, កត្តព្ពករណចេតនាទយោ ច សីលបារមិតា. ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតោ អាទីនវទស្សនបុព្ពង្គមោ កាមភវេហិ និក្ខមនចិត្តុប្បាទោ នេក្ខម្មបារមិតា. ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតោ ធម្មានំ សាមញ្ញវិសេសលក្ខណាវពោធោ បញ្ញាបារមិតា. ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតោ កាយចិត្តេហិ បរហិតារម្ភោ វីរិយបារមិតា. ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតំ សត្តសង្ខារាបរាធសហនំ អទោសប្បធានោ តទាការប្បវត្តោ ចិត្តុប្បាទោ ខន្តិបារមិតា. ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតំ វិរតិចេតនាទិភេទំ អវិសំវាទនំ សច្ចបារមិតា. ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតំ អចលសមាទានាធិដ្ឋានំ តទាការប្បវត្តោ ចិត្តុប្បាទោ អធិដ្ឋានបារមិតា. ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតោ លោកស្ស ហិតូបសំហារោ អត្ថតោ អព្យាបាទោ មេត្តាបារមិតា. ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតា អនុនយបដិឃវិទ្ធំសិនី ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ សត្តសង្ខារេសុ សមប្បវត្តិ ឧបេក្ខាបារមិតា.

តស្មា បរិច្ចាគលក្ខណំ ទានំ, ទេយ្យធម្មេ លោភវិទ្ធំសនរសំ, អនាសត្តិបច្ចុបដ្ឋានំ, ភវវិភវសម្បត្តិបច្ចុបដ្ឋានំ វា, បរិច្ចជិតព្ពវត្ថុបទដ្ឋានំ. សីលនលក្ខណំ សីលំ, សមាធានលក្ខណំ, បតិដ្ឋានលក្ខណញ្ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. ទុស្សីល្យវិទ្ធំសនរសំ, អនវជ្ជរសំ វា, សោចេយ្យបច្ចុបដ្ឋានំ, ហិរោត្តប្បបទដ្ឋានំ. កាមតោ ភវតោ ច និក្ខមនលក្ខណំ នេក្ខម្មំ, តទាទីនវវិភាវនរសំ, តតោ ឯវ វិមុខភាវបច្ចុបដ្ឋានំ, សំវេគបទដ្ឋានំ. យថាសភាវបដិវេធលក្ខណា បញ្ញា, អក្ខលិតបដិវេធលក្ខណា វា កុសលិស្សាសខិត្តឧសុបដិវេធោ វិយ, វិសយោភាសនរសា បទីបោ វិយ, អសម្មោហបច្ចុបដ្ឋានា អរញ្ញគតសុទេសកោ វិយ, សមាធិបទដ្ឋានា, ចតុសច្ចបទដ្ឋានា វា. ឧស្សាហលក្ខណំ វីរិយំ, ឧបត្ថម្ភនរសំ, អសំសីទនបច្ចុបដ្ឋានំ, វីរិយារម្ភវត្ថុ (អ. និ. ៨.៨០) បទដ្ឋានំ, សំវេគបទដ្ឋានំ វា. ខមនលក្ខណា ខន្តិ, ឥដ្ឋានិដ្ឋសហនរសា, អធិវាសនបច្ចុបដ្ឋានា, អវិរោធបច្ចុបដ្ឋានា វា, យថាភូតទស្សនបទដ្ឋានា. អវិសំវាទនលក្ខណំ សច្ចំ, យាថាវវិភាវនរសំ [យថាសភាវវិភាវនរសំ (ចរិយា. អដ្ឋ. បកិណ្ណកកថាយ)], សាធុតាបច្ចុបដ្ឋានំ, សោរច្ចបទដ្ឋានំ. ពោធិសម្ភារេសុ អធិដ្ឋានលក្ខណំ អធិដ្ឋានំ, តេសំ បដិបក្ខាភិភវនរសំ, តត្ថ អចលតាបច្ចុបដ្ឋានំ, ពោធិសម្ភារបទដ្ឋានំ. ហិតាការប្បវត្តិលក្ខណា មេត្តា, ហិតូបសំហាររសា, អាឃាតវិនយនរសា វា, សោម្មភាវបច្ចុបដ្ឋានា, សត្តានំ មនាបភាវទស្សនបទដ្ឋានា. មជ្ឈត្តាការប្បវត្តិលក្ខណា ឧបេក្ខា, សមភាវទស្សនរសា, បដិឃានុនយវូបសមបច្ចុបដ្ឋានា, កម្មស្សកតាបច្ចវេក្ខណបទដ្ឋានា. ឯត្ថ ច ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតតា ទានាទីនំ បរិច្ចាគាទិលក្ខណស្ស វិសេសនភាវេន វត្តព្ពា, យតោ តានិ បារមីសង្ខ្យំ លភន្តីតិ.

កោ បច្ចយោតិ អភិនីហារោ បច្ចយោ. យោ ហិ អយំ ‘‘មនុស្សត្តំ លិង្គសម្បត្តី’’តិអាទិ (ពុ. វំ. ២.៥៩) អដ្ឋធម្មសមោធានសម្បាទិតោ ‘‘តិណ្ណោ តារេយ្យំ, មុត្តោ មោចេយ្យំ, ពុទ្ធោ ពោធេយ្យំ, សុទ្ធោ សោធេយ្យំ, ទន្តោ ទមេយ្យំ, សន្តោ សមេយ្យំ, អស្សត្ថោ អស្សាសេយ្យំ, បរិនិព្ពុតោ បរិនិព្ពាបេយ្យ’’ន្តិអាទិនា (ចរិយា. អដ្ឋ. បកិណ្ណកកថាយ) បវត្តោ អភិនីហារោ, សោ អវិសេសេន សព្ពបារមីនំ បច្ចយោ. តប្បវត្តិយា ហិ ឧទ្ធំ បារមីនំ បវិចយុបដ្ឋានសមាទានាធិដ្ឋាននិប្ផត្តិយោ មហាបុរិសានំ សម្ភវន្តិ.

យថា ច អភិនីហារោ, ឯវំ មហាករុណា, ឧបាយកោសល្លញ្ច. តត្ថ ឧបាយកោសល្លំ នាម ទានាទីនំ ពោធិសម្ភារភាវស្ស និមិត្តភូតា បញ្ញា, យាហិ ករុណូបាយកោសល្លតាហិ មហាបុរិសានំ អត្តសុខនិរបេក្ខតា, និរន្តរំ បរហិតករណបសុតតា, សុទុក្ករេហិបិ មហាពោធិសត្តចរិតេហិ វិសាទាភាវោ, បសាទសម្ពុទ្ធិទស្សនសវនានុស្សរណាវត្ថាសុបិ សត្តានំ ហិតសុខបដិលាភហេតុភាវោ ច សម្បជ្ជតិ. តថា ហិ បញ្ញាយ ពុទ្ធភាវសិទ្ធិ, ករុណាយ ពុទ្ធកម្មសិទ្ធិ. បញ្ញាយ សយំ តរតិ, ករុណាយ បរេ តារេតិ. បញ្ញាយ បរទុក្ខំ បរិជានាតិ, ករុណាយ បរទុក្ខបដិការំ អារភតិ. បញ្ញាយ ច ទុក្ខេ និព្ពិន្ទតិ, ករុណាយ ទុក្ខំ សម្បដិច្ឆតិ. តថា បញ្ញាយ បរិនិព្ពានាភិមុខោ ហោតិ, ករុណាយ តំ ន បាបុណាតិ. តថា ករុណាយ សំសារាភិមុខោ ហោតិ, បញ្ញាយ តត្រ នាភិរមតិ. បញ្ញាយ ច សព្ពត្ថ វិរជ្ជតិ, ករុណានុគតត្តា ន ច ន សព្ពេសំ អនុគ្គហាយ បវត្តោ, ករុណាយ សព្ពេបិ អនុកម្បតិ, បញ្ញានុគតត្តា ន ច ន សព្ពត្ថ វិរត្តចិត្តោ. បញ្ញាយ ច អហំការមមំការាភាវោ, ករុណាយ អាលសិយទីនតាភាវោ. តថា បញ្ញាករុណាហិ យថាក្កមំ អត្តបរនាថតា, ធីរវីរភាវោ, អនត្តន្តបអបរន្តបតា, អត្តហិតបរហិតនិប្ផត្តិ, និព្ភយាភិំសនកភាវោ, ធម្មាធិបតិលោកាធិបតិតា, កតញ្ញុបុព្ពការិភាវោ, មោហតណ្ហាវិគមោ, វិជ្ជាចរណសិទ្ធិ, ពលវេសារជ្ជនិប្ផត្តីតិ សព្ពស្សាបិ បារមិតាផលស្ស វិសេសេន ឧបាយភាវតោ បញ្ញាករុណា បារមីនំ បច្ចយោ. ឥទញ្ច ទ្វយំ បារមីនំ វិយ បណិធានស្សាបិ បច្ចយោ.

តថា ឧស្សាហឧម្មង្គអវត្ថានហិតចរិយា ច បារមីនំ បច្ចយោតិ វេទិតព្ពា, យា ពុទ្ធភាវស្ស ឧប្បត្តិដ្ឋានតាយ ‘‘ពុទ្ធភូមិយោ’’តិ បវុច្ចន្តិ. យថាហ –

‘‘កតិ បន ភន្តេ ពុទ្ធភូមិយោ? ចតស្សោ ខោ សារិបុត្ត ពុទ្ធភូមិយោ. កតមា ចតស្សោ? ឧស្សាហោ ច ហោតិ វីរិយំ, ឧមង្គោ ច ហោតិ បញ្ញាភាវនា, អវត្ថានញ្ច ហោតិ អធិដ្ឋានំ, មេត្តាភាវនា ច ហោតិ ហិតចរិយា. ឥមា ខោ សារិបុត្ត ចតស្សោ ពុទ្ធភូមិយោ’’តិ (សុ. និ. អដ្ឋ. ១.ខគ្គវិសាណសុត្តវណ្ណនាយម្បិ).

តថា នេក្ខម្មបវិវេកអលោភាទោសាមោហនិស្សរណប្បភេទា ឆ អជ្ឈាសយា. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘នេក្ខម្មជ្ឈាសយា ច ពោធិសត្តា កាមេ ទោសទស្សាវិនោ, បវិវេក…បេ… សង្គណិកាយ, អលោភ…បេ… លោភេ, អទោស…បេ… ទោសេ, អមោហ…បេ… មោហេ, និស្សរណជ្ឈាសយា ច ពោធិសត្តា សព្ពភវេសុ ទោសទស្សាវិនោ’’តិ (វិសុទ្ធិ. អដ្ឋ. ១.៤៩ វាក្យខន្ធេបិ).

តស្មា ឯតេ ពោធិសត្តានំ ឆ អជ្ឈាសយា ទានាទីនំ បច្ចយាតិ វេទិតព្ពា. ន ហិ លោភាទីសុ អាទីនវទស្សនេន, អលោភាទិអធិកភាវេន ច វិនា ទានាទិបារមិយោ សម្ភវន្តិ. អលោភាទីនញ្ហិ អធិកភាវេន បរិច្ចាគាទិនិន្នចិត្តតា អលោភជ្ឈាសយាទិតាតិ. យថា ចេតេ, ឯវំ ទានជ្ឈាសយតាទយោបិ. យថាហ –

‘‘កតិ បន ភន្តេ ពោធាយ ចរន្តានំ ពោធិសត្តានំ អជ្ឈាសយា? ទស ខោ សារិបុត្ត ពោធាយ ចរន្តានំ ពោធិសត្តានំ អជ្ឈាសយា. កតមេ ទស? ទានជ្ឈាសយា សារិបុត្ត ពោធិសត្តា មច្ឆេរេ ទោសទស្សាវិនោ, សីល…បេ… ឧបេក្ខជ្ឈាសយា សារិបុត្ត ពោធិសត្តា សុខទុក្ខេសុ ទោសទស្សាវិនោ’’តិ.

ឯតេសុ ហិ មច្ឆេរអសំវរកាមវិចិកិច្ឆាកោសជ្ជអក្ខន្តិវិសំវាទអនធិដ្ឋានព្យាបាទ- សុខទុក្ខសង្ខាតេសុ អាទីនវទស្សនបុព្ពង្គមា ទានាទិនិន្នចិត្តតាសង្ខាតា ទានជ្ឈាសយតាទយោ ទានាទិបារមីនំ និព្ពត្តិយា ការណន្តិ. តថា អបរិច្ចាគបរិច្ចាគាទីសុ យថាក្កមំ អាទីនវានិសំសបច្ចវេក្ខណា ទានាទិបារមីនំ បច្ចយោ.

តត្ថាយំ បច្ចវេក្ខណាវិធិ – ខេត្តវត្ថុហិរញ្ញសុវណ្ណគោមហិំសទាសិទាសបុត្តទារាទិបរិគ្គហព្យាសត្តចិត្តានំ សត្តានំ ខេត្តាទីនំ វត្ថុកាមភាវេន ពហុបត្ថនីយភាវតោ, រាជចោរាទិសាធារណភាវតោ, វិវាទាធិដ្ឋានតោ, សបត្តករណតោ, និស្សារតោ, បដិលាភបរិបាលនេសុ បរវិហេឋនហេតុតោ, វិនាសនិមិត្តញ្ច សោកាទិអនេកវិហិតព្យសនាវហតោ, តទាសត្តិនិទានញ្ច មច្ឆេរមលបរិយុដ្ឋិតចិត្តានំ អបាយូបបត្តិសម្ភវតោតិ ឯវំ វិវិធវិបុលានត្ថាវហា ឯតេ អត្ថា នាម, តេសំ បរិច្ចាគោយេវេកោ សោត្ថិភាវោតិ បរិច្ចាគេ អប្បមាទោ ករណីយោ.

អបិច ‘‘យាចកោ យាចមានោ អត្តនោ គុយ្ហស្ស អាចិក្ខនតោ មយ្ហំ វិស្សាសិកោ’’តិ ច ‘‘បហាយ គមនីយំ អត្តនោ សន្តកំ គហេត្វា បរលោកំ យាហីតិ មយ្ហំ ឧបទេសកោ’’តិ ច ‘‘អាទិត្តេ វិយ អគារេ មរណគ្គិនា អាទិត្តេ លោកេ តតោ មយ្ហំ សន្តកស្ស អបវាហកសហាយោ’’តិ ច ‘‘អបវាហិតស្ស ចស្ស និជ្ឈាយនិក្ខេបដ្ឋានភូតោ’’តិ ច ‘‘ទានសង្ខាតេ កល្យាណកម្មស្មិំ សហាយភាវតោ, សព្ពសម្បត្តីនំ អគ្គភូតាយ បរមទុល្លភាយ ពុទ្ធភូមិយា សម្បត្តិហេតុភាវតោ ច បរមោ កល្យាណមិត្តោ’’តិ ច បច្ចវេក្ខិតព្ពំ.

តថា ‘‘ឧឡារេ កម្មនិ អនេនាហំ សម្ភាវិតោ, តស្មា សា សម្ភាវនា អវិតថា កាតព្ពា’’តិ ច ‘‘ឯកន្តភេទិតាយ ជីវិតស្ស អយាចិតេនបិ មយា ទាតព្ពំ, បគេវ យាចិតេនា’’តិ ច ‘‘ឧឡារជ្ឈាសយេហិ គវេសិត្វាបិ ទាតព្ពោ, សយមេវាគតោ មម បុញ្ញេនា’’តិ ច ‘‘យាចកស្ស ទានាបទេសេន មយ្ហមេវាយមនុគ្គហោ’’តិ ច ‘‘អហំ វិយ អយំ សព្ពោបិ លោកោ មយា អនុគ្គហេតព្ពោ’’តិ ច ‘‘អសតិ យាចកេ កថំ មយ្ហំ ទានបារមី បូរេយ្យា’’តិ ច ‘‘យាចកានមេវត្ថាយ មយា សព្ពោ បរិគ្គហេតព្ពោ’’តិ ច ‘‘អយាចិត្វា មម សន្តកំ យាចកា សយមេវ កទា គណ្ហេយ្យុ’’ន្តិ ច ‘‘កថមហំ យាចកានំ បិយោ ចស្សំ មនាបោ’’តិ ច ‘‘កថំ វា តេ មយ្ហំ បិយា ចស្សុ មនាបា’’តិ ច ‘‘កថំ វាហំ ទទមានោ, ទត្វាបិ ច អត្តមនោ អស្សំ បមុទិតោ បីតិសោមនស្សជាតោ’’តិ ច ‘‘កថំ វា មេ យាចកា ភវេយ្យុំ, ឧឡារោ ច ទានជ្ឈាសយោ’’តិ ច ‘‘កថំ វាហមយាចិតោយេវ យាចកានំ ហទយមញ្ញាយ ទទេយ្យ’’ន្តិ ច ‘‘សតិ ធនេ យាចកេ ច អបរិច្ចាគោ មហតី មយ្ហំ វញ្ចនា’’តិ ច ‘‘កថំ វាហំ អត្តនោ អង្គានិ ជីវិតំ វាបិ យាចកានំ បរិច្ចជេយ្យ’’ន្តិ ច បច្ចវេក្ខិតព្ពំ.

អបិច ‘‘អត្ថោ នាមាយំ និរបេក្ខំ ទាយកំ អនុគច្ឆតិ យថា តំ និរបេក្ខំ ខេបកំ កិដកោ’’តិ អត្ថេ និរបេក្ខតាយ ចិត្តំ ឧប្បាទេតព្ពំ. យាចមានោ បន យទិ បិយបុគ្គលោ ហោតិ, ‘‘បិយោ មំ យាចតី’’តិ សោមនស្សំ ឧប្បាទេតព្ពំ. អថ ឧទាសីនបុគ្គលោ ហោតិ, ‘‘អយំ មំ យាចមានោ អទ្ធា ឥមិនា បរិច្ចាគេន មិត្តោ ហោតី’’តិ សោមនស្សំ ឧប្បាទេតព្ពំ. ទទន្តោបិ ហិ យាចកានំ បិយោ ហោតីតិ. អថ បន វេរីបុគ្គលោ យាចតិ, ‘‘បច្ចត្ថិកោ មំ យាចតិ, អយំ មំ យាចមានោ អទ្ធា ឥមិនា បរិច្ចាគេន វេរីបិ បិយោ មិត្តោ ហោតី’’តិ វិសេសតោ សោមនស្សំ ឧប្បាទេតព្ពំ. ឯវំ បិយបុគ្គលេ វិយ មជ្ឈត្តវេរីបុគ្គលេសុបិ មេត្តាបុព្ពង្គមំ ករុណំ ឧបដ្ឋបេត្វាវ ទាតព្ពំ.

សចេ បនស្ស ចិរកាលបរិភាវិតត្តា លោភស្ស ទេយ្យធម្មវិសយា លោភធម្មា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, តេន ពោធិសត្តបដិញ្ញេន ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខិតព្ពំ ‘‘ននុ តយា សប្បុរិស សម្ពោធាយ អភិនីហារំ ករោន្តេន សព្ពសត្តានំ ឧបការត្ថាយ អយំ កាយោ និស្សដ្ឋោ, តប្បរិច្ចាគមយញ្ច បុញ្ញំ, តត្ថ នាម តេ ពាហិរេបិ វត្ថុស្មិំ អតិសង្គប្បវត្តិ ហត្ថិសិនានសទិសី ហោតិ, តស្មា តយា ន កត្ថចិ សង្គោ ឧប្បាទេតព្ពោ. សេយ្យថាបិ នាម មហតោ ភេសជ្ជរុក្ខស្ស តិដ្ឋតោ មូលំ មូលត្ថិកា ហរន្តិ, បបដិកំ, តចំ, ខន្ធំ, វិដបំ, សារំ, សាខំ, បលាសំ, បុប្ផំ, ផលំ ផលត្ថិកា ហរន្តិ, ន តស្ស រុក្ខស្ស ‘មយ្ហំ សន្តកំ ឯតេ ហរន្តី’’តិ វិតក្កសមុទាចារោ ហោតិ, ឯវមេវ សព្ពលោកហិតាយ ឧស្សុក្កមាបជ្ជន្តេន មយា មហាទុក្ខេ អកតញ្ញុកេ និច្ចាសុចិម្ហិ កាយេ បរេសំ ឧបការាយ វិនិយុជ្ជមានេ អណុមត្តោបិ មិច្ឆាវិតក្កោ ន ឧប្បាទេតព្ពោ, កោ វា ឯត្ថ វិសេសោ អជ្ឈត្តិកពាហិរេសុ មហាភូតេសុ ឯកន្តភេទនវិកិរណវិទ្ធំសនធម្មេសុ, កេវលំ បន សម្មោហវិជម្ភិតមេតំ, យទិទំ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ អភិនិវេសោ. តស្មា ពាហិរេសុ វិយ អជ្ឈត្តិកេសុបិ ករចរណនយនាទីសុ, មំសាទីសុ ច អនបេក្ខេន ហុត្វា ‘តំតទត្ថិកា ហរន្តូ’តិ និស្សដ្ឋចិត្តេន ភវិតព្ព’’ន្តិ. ឯវំ បដិសញ្ចិក្ខតោ ចស្ស ពោធាយ បហិតត្តស្ស កាយជីវិតេសុ និរបេក្ខស្ស អប្បកសិរេនេវ កាយវចីមនោកម្មានិ សុវិសុទ្ធានិ ហោន្តិ. សោ វិសុទ្ធកាយវចីមនោកម្មន្តោ វិសុទ្ធាជីវោ ញាយបដិបត្តិយំ ឋិតោ, អាយាបាយុបាយកោសល្លសមន្នាគមេន ភិយ្យោសោ មត្តាយ ទេយ្យធម្មបរិច្ចាគេន, អភយទានសទ្ធម្មទានេហិ ច សព្ពសត្តេ អនុគ្គណ្ហិតុំ សមត្ថោ ហោតីតិ. អយំ តាវ ទានបារមិយំ បច្ចវេក្ខណានយោ.

សីលបារមិយំ បន ឯវំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ – ឥទញ្ហិ សីលំ នាម គង្គោទកាទីហិ វិសោធេតុំ អសក្កុណេយ្យស្ស ទោសមលស្ស វិក្ខាលនជលំ, ហរិចន្ទនាទីហិ វិនេតុំ អសក្កុណេយ្យរាគាទិបរិឡាហវិនយនំ, ហារមកុដកុណ្ឌលាទីហិ បចុរជនាលង្ការេហិ អសាធារណោ សាធូនំ អលង្ការវិសេសោ, សព្ពទិសាវាយនតោ អកិត្តិមោ, សព្ពកាលានុរូបោ ច សុរភិគន្ធោ, ខត្តិយមហាសាលាទីហិ ទេវតាហិ ច វន្ទនីយាទិភាវាវហនតោ បរមោ វសីករណមន្តោ, ចាតុមហារាជិកាទិ ទេវលោការោហនសោបានបន្តិ, ឈានាភិញ្ញានំ អធិគមុបាយោ, និព្ពានមហានគរស្ស សម្បាបកមគ្គោ, សាវកពោធិបច្ចេកពោធិសម្មាសម្ពោធីនំ បតិដ្ឋានភូមិ, យំ យំ វា បនិច្ឆិតំ បត្ថិតំ, តស្ស តស្ស សមិជ្ឈនូបាយភាវតោ ចិន្តាមណិកប្បរុក្ខាទិកេ ច អតិសេតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ‘‘ឥជ្ឈតិ ភិក្ខវេ សីលវតោ ចេតោបណិធិ វិសុទ្ធត្តា’’តិ (អ. និ. ៨.៣៥). អបរម្បិ វុត្តំ ‘‘អាកង្ខេយ្យ ចេ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ សព្រហ្មចារីនំ បិយោ ច អស្សំ មនាបោ ច គរុ ច ភាវនីយោ ចាតិ, សីលេស្វេវស្ស បរិបូរការី’’តិអាទិ (ម. និ. ១.៦១), តថា ‘‘អវិប្បដិសារត្ថានិ ខោ អានន្ទ កុសលានិ សីលានី’’តិ (អ. និ. ១០.១; ១១.១), ‘‘បញ្ចិមេ គហបតយោ អានិសំសា សីលវតោ សីលសម្បទាយា’’តិ (ទី. និ. ២.១៥០; ឧទា. ៧៦; មហាវ. ១៨៥) សុត្តានញ្ច វសេន សីលស្ស គុណា បច្ចវេក្ខិតព្ពា, តថា អគ្គិក្ខន្ធោបមសុត្តាទីនំ (អ. និ. ៧.៧២) វសេន សីលវិរហេ អាទីនវា.

បីតិសោមនស្សនិមិត្តតោ, អត្តានុវាទបរានុវាទទណ្ឌទុគ្គតិភយាភាវតោ, វិញ្ញូហិ បាសំសភាវតោ, អវិប្បដិសារហេតុតោ, សោត្ថិដ្ឋានតោ, អភិជនសាបតេយ្យាធិបតេយ្យាយុរូបដ្ឋានពន្ធុមិត្តសម្បត្តីនំ អតិសយនតោ ច សីលំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ. សីលវតោ ហិ អត្តនោ សីលសម្បទាហេតុ មហន្តំ បីតិសោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ ‘‘កតំ វត មយា កុសលំ, កតំ កល្យាណំ, កតំ ភីរុត្តាណ’’ន្តិ. តថា សីលវតោ អត្តា ន ឧបវទតិ, ន បរេ វិញ្ញូ, ទណ្ឌទុគ្គតិភយានំ សម្ភវោយេវ នត្ថិ, ‘‘សីលវា បុរិសបុគ្គលោ កល្យាណធម្មោ’’តិ វិញ្ញូនំ បាសំសោ ហោតិ. តថា សីលវតោ យ្វាយំ ‘‘កតំ វត មយា បាបំ, កតំ លុទ្ទំ, កតំ កិព្ពិស’’ន្តិ ទុស្សីលស្ស វិប្បដិសារោ ឧប្បជ្ជតិ, សោ ន ហោតិ. សីលញ្ច នាមេតំ អប្បមាទាធិដ្ឋានតោ, ភោគព្យសនាទិបរិហារមុខេន មហតោ អត្ថស្ស សាធនតោ, មង្គលភាវតោ ច បរមំ សោត្ថិដ្ឋានំ, និហីនជច្ចោបិ សីលវា ខត្តិយមហាសាលាទីនំ បូជនីយោ ហោតីតិ កុលសម្បត្តិំ អតិសេតិ សីលសម្បទា, ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ មហារាជ, ឥធ តេ អស្ស បុរិសោ ទាសោ កម្មករោ’’តិអាទិ (ទី. និ. ១.១៨៣) វចនញ្ចេត្ថ សាធកំ. ចោរាទីហិ អសាធារណតោ, បរលោកានុគមនតោ, មហប្ផលភាវតោ, សមថាទិគុណាធិដ្ឋានតោ ច ពាហិរធនំ អតិសេតិ សីលំ, បរមស្ស ចិត្តិស្សរិយស្ស អធិដ្ឋានភាវតោ ខត្តិយាទីនំ ឥស្សរិយំ អតិសេតិ សីលំ. សីលនិមិត្តញ្ហិ តំតំសត្តនិកាយេសុ សត្តានំ ឥស្សរិយំ វស្សសតទីឃប្បមាណតោ ជីវិតតោ ឯកាហម្បិ សីលវតោ ជីវិតស្ស វិសិដ្ឋតាវចនតោ, សតិ ច ជីវិតេ សិក្ខានិក្ខេបស្ស មរណតាវចនតោ សីលំ ជីវិតតោ វិសិដ្ឋតរំ. វេរីនម្បិ មនុញ្ញភាវាវហនតោ, ជរារោគវិបត្តីហិ អនភិភវនីយតោ ច រូបសម្បត្តិំ អតិសេតិ សីលំ. បាសាទហម្មិយាទិដ្ឋានវិសេសេ, រាជយុវរាជសេនាបតិអាទិដ្ឋានវិសេសេ ច អតិសេតិ សីលំ សុខវិសេសាធិដ្ឋានភាវតោ. សភាវសិនិទ្ធេ សន្តិកាវចរេបិ ពន្ធុជនេ មិត្តជនេ ច អតិសេតិ ឯកន្តហិតសម្បាទនតោ, បរលោកានុគមនតោ ច. ‘‘ន តំ មាតា បិតា កយិរា’’តិអាទិ (ធ. ប. ៤៣) វចនញ្ចេត្ថ សាធកំ. តថា ហត្ថិអស្សរថាទិភេទេហិ, មន្តាគទសោត្ថានប្បយោគេហិ ច ទុរារក្ខំ អត្តានំ អារក្ខភាវេន សីលមេវ វិសិដ្ឋតរំ អត្តាធីនតោ, អបរាធីនតោ, មហាវិសយតោ ច. តេនេវាហ ‘‘ធម្មោ ហវេ រក្ខតិ ធម្មចារិ’’ន្តិអាទិ (ជា. ១.៩.១០២). ឯវមនេកគុណសមន្នាគតំ សីលន្តិ បច្ចវេក្ខន្តស្ស អបរិបុណ្ណា ចេវ សីលសម្បទា បារិបូរិំ គច្ឆតិ អបរិសុទ្ធា ច បារិសុទ្ធិំ.

សចេ បនស្ស ទីឃរត្តំ បរិចយេន សីលបដិបក្ខា ធម្មា ទោសាទយោ អន្តរន្តរា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, តេន ពោធិសត្តបដិញ្ញេន ឯវំ បដិសញ្ចិក្ខិតព្ពំ ‘‘ននុ តយា សម្ពោធាយ បណិធានំ កតំ, សីលវិកលេន ច ន សក្កា លោកិយាបិ សម្បត្តិយោ បាបុណិតុំ, បគេវ លោកុត្តរា, សព្ពសម្បត្តីនំ បន អគ្គភូតាយ សម្មាសម្ពោធិយា អធិដ្ឋានភូតេន សីលេន បរមុក្កំសគតេន ភវិតព្ពំ. តស្មា ‘កិកីវ អណ្ឌ’ន្តិអាទិនា (វិសុទ្ធិ. ១.១៩; ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៧) វុត្តនយេន សម្មា សីលំ បរិរក្ខន្តេន សុដ្ឋុ តយា បេសលេន ភវិតព្ពំ. អបិ ច តយា ធម្មទេសនាយ យានត្តយេ សត្តានំ អវតារណបរិបាចនានិ កាតព្ពានិ, សីលវិកលស្ស ច វចនំ ន បច្ចេតព្ពំ ហោតិ អសប្បាយាហារវិចារស្ស វិយ វេជ្ជស្ស តិកិច្ឆនំ, តស្មា កថាហំ សទ្ធេយ្យោ ហុត្វា សត្តានំ អវតារណបរិបាចនានិ ករេយ្យ’’ន្តិ សភាវបរិសុទ្ធសីលេន ភវិតព្ពំ. កិញ្ច ‘‘ឈានាទិគុណវិសេសយោគេន មេ សត្តានំ ឧបការករណសមត្ថតា, បញ្ញាបារមីអាទិបរិបូរណញ្ច, ឈានាទយោ ច គុណា សីលបារិសុទ្ធិំ វិនា ន សម្ភវន្តី’’តិ សម្មទេវ សីលំ បរិសោធេតព្ពំ.

តថា ‘‘សម្ពាធោ ឃរាវាសោ រជោបថោ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.១៩១; ម. និ. ១.២៩១; សំ. និ. ២.១៥៤; ម. និ. ២.១០) ឃរាវាសេ ‘‘អដ្ឋិកង្កលូបមា កាមា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៣៤; បាចិ. ៤១៧; មហានិ. ៣, ៦;), ‘‘មាតាបិ បុត្តេន វិវទតី’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.១៦៨, ១៧៨) ច កាមេសុ ‘‘សេយ្យថាបិ បុរិសោ ឥណំ អាទាយ កម្មន្តេ បយោជេយ្យា’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.២១៨) កាមច្ឆន្ទាទីសុ អាទីនវទស្សនបុព្ពង្គមា វុត្តវិបរិយាយេន ‘‘អព្ភោកាសោ បព្ពជ្ជា’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.១.៩១; សំ. និ. ១.១៥៤) បព្ពជ្ជាទីសុ អានិសំសបដិសង្ខាវសេន នេក្ខម្មបារមិយំ បច្ចវេក្ខណា វេទិតព្ពា. អយមេត្ថ សង្ខេបត្ថោ, វិត្ថារោ បន ទុក្ខក្ខន្ធ (ម. និ. ១.១៦៣) វីមំសសុត្តាទិ (ម. និ. ១.៤៨៧) វសេន ទុក្ខក្ខន្ធអាសិវិសោបមសុត្តាទិវសេន (ចរិយា. អដ្ឋ. បកិណ្ណកកថាយំ) វេទិតព្ពោ.

តថា ‘‘បញ្ញាយ វិនា ទានាទយោ ធម្មា ន វិសុជ្ឈន្តិ, យថាសកំ ព្យាបារសមត្ថា ច ន ហោន្តី’’តិ បញ្ញាគុណា មនសិ កាតព្ពា. យថេវ ហិ ជីវិតេន វិនា សរីរយន្តំ ន សោភតិ, ន ច អត្តនោ កិរិយាសុ បដិបត្តិសមត្ថំ ហោតិ, យថា ច ចក្ខាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ វិញ្ញាណេន វិនា យថាសកំ វិសយេសុ កិច្ចំ កាតុំ នប្បហោន្តិ, ឯវំ សទ្ធាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ បញ្ញាយ វិនា សកិច្ចបដិបត្តិយំ អសមត្ថានីតិ បរិច្ចាគាទិបដិបត្តិយំ បញ្ញា បធានការណំ. ឧម្មីលិតបញ្ញាចក្ខុកា ហិ មហាសត្តា អត្តនោ អង្គបច្ចង្គានិបិ ទត្វា អនត្តុក្កំសកា, អបរវម្ភកា ច ហោន្តិ, ភេសជ្ជរុក្ខា វិយ វិកប្បរហិតា កាលត្តយេបិ សោមនស្សជាតា. បញ្ញាវសេន ឧបាយកោសល្លយោគតោ បរិច្ចាគោ បរហិតប្បវត្តិយា ទានបារមិភាវំ ឧបេតិ. អត្តត្ថញ្ហិ ទានំ វុឌ្ឍិសទិសំ ហោតិ.

តថា បញ្ញាយ អភាវេន តណ្ហាទិសំកិលេសាវិយោគតោ សីលស្ស វិសុទ្ធិយេវ ន សម្ភវតិ, កុតោ សព្ពញ្ញុគុណាធិដ្ឋានភាវោ. បញ្ញវា ឯវ ច ឃរាវាសេ កាមគុណេសុ សំសារេ ច អាទីនវំ, បព្ពជ្ជាយ ឈានសមាបត្តិយំ និព្ពានេ ច អានិសំសំ សុដ្ឋុ សល្លក្ខេន្តោ បព្ពជិត្វា ឈានសមាបត្តិយោ និព្ពត្តេត្វា និព្ពាននិន្នោ, បរេ ច តត្ថ បតិដ្ឋបេតីតិ.

វីរិយញ្ច បញ្ញារហិតំ យទិច្ឆិតមត្ថំ ន សាធេតិ ទុរារម្ភភាវតោ. វរមេវ ហិ អនារម្ភោ ទុរារម្ភតោ, បញ្ញាសហិតេន បន វីរិយេន ន កិញ្ចិ ទុរធិគមំ ឧបាយបដិបត្តិតោ. តថា បញ្ញវា ឯវ បរាបការាទិអធិវាសកជាតិយោ ហោតិ, ន ទុប្បញ្ញោ. បញ្ញាវិរហិតស្ស ច បរេហិ ឧបនីតា អបការា ខន្តិយា បដិបក្ខមេវ អនុព្រូហេន្តិ, បញ្ញវតោ បន តេ ខន្តិសម្បត្តិយា បរិព្រូហនវសេន អស្សា ថិរភាវាយ សំវត្តន្តិ. បញ្ញវា ឯវ តីណិ សច្ចានិ តេសំ ការណានិ បដិបក្ខេ ច យថាភូតំ ជានិត្វា បរេសំ អវិសំវាទកោ ហោតិ. តថា បញ្ញាពលេន អត្តានំ ឧបត្ថម្ភេត្វា ធិតិសម្បទាយ សព្ពបារមីសុ អចលសមាទានាធិដ្ឋានោ ហោតិ, បញ្ញវា ឯវ ច បិយមជ្ឈត្តវេរីវិភាគំ អកត្វា សព្ពត្ថ ហិតូបសំហារកុសលោ ហោតិ. តថា បញ្ញាវសេន លាភាទិលោកធម្មសន្និបាតេ និព្ពិការតាយ មជ្ឈត្តោ ហោតិ. ឯវំ សព្ពាសំ បារមីនំ បញ្ញាវ បារិសុទ្ធិហេតូតិ បញ្ញាគុណា បច្ចវេក្ខិតព្ពា.

អបិច បញ្ញាយ វិនា ន ទស្សនសម្បត្តិ, អន្តរេន ច ទិដ្ឋិសម្បទំ ន សីលសម្បទា, សីលទិដ្ឋិសម្បទារហិតស្ស ន សមាធិសម្បទា, អសមាហិតេន ច ន សក្កា អត្តហិតមត្តម្បិ សាធេតុំ, បគេវ ឧក្កំសគតំ បរហិតន្តិ បរហិតាយ បដិបន្នេន ‘‘ននុ តយា សក្កច្ចំ បញ្ញាបារិសុទ្ធិយំ អាយោគោ ករណីយោ’’តិ ពោធិសត្តេន អត្តា ឱវទិតព្ពោ. បញ្ញានុភាវេន ហិ មហាសត្តោ ចតុរធិដ្ឋានាធិដ្ឋិតោ ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ (ទី. និ. ៣.២១០, ៣១៣; អ. និ. ១០.៣២) លោកំ អនុគ្គណ្ហន្តោ សត្តេ និយ្យានិកមគ្គេ អវតារេតិ, ឥន្ទ្រិយានិ ច នេសំ បរិបាចេតិ. តថា បញ្ញាពលេន ខន្ធាយតនាទីសុ បវិចយពហុលោ បវត្តិនិវត្តិយោ យាថាវតោ បរិជានន្តោ ទានាទយោ គុណេ វិសេសនិព្ពេធភាគិយភាវំ នយន្តោ ពោធិសត្តសិក្ខាយ បរិបូរការី ហោតីតិ ឯវមាទិនា អនេកាការវោការេ បញ្ញាគុណេ វវត្ថបេត្វា បញ្ញាបារមី អនុព្រូហេតព្ពា.

តថា ទិស្សមានបារានិបិ លោកិយានិ កម្មានិ និហីនវីរិយេន បាបុណិតុំ អសក្កុណេយ្យានិ, អគណិតខេទេន បន អារទ្ធវីរិយេន ទុរធិគមំ នាម នត្ថិ. និហីនវីរិយោ ហិ ‘‘សំសារមហោឃតោ សព្ពសត្តេ សន្តារេស្សាមី’’តិ អារភិតុមេវ ន សក្កុណោតិ. មជ្ឈិមោ អារភិត្វា អន្តរាវោសានមាបជ្ជតិ. ឧក្កដ្ឋវីរិយោ បន អត្តសុខនិរបេក្ខោ អារម្ភបារំ អធិគច្ឆតីតិ វីរិយសម្បត្តិ បច្ចវេក្ខិតព្ពា. អបិច ‘‘យស្ស អត្តនោយេវ សំសារបង្កតោ សមុទ្ធរណត្ថមារម្ភោ, តស្សាបិ វីរិយស្ស សិថិលភាវេន មនោរថានំ មត្ថកប្បត្តិ ន សក្កា សម្ភាវេតុំ, បគេវ សទេវកស្ស លោកស្ស សមុទ្ធរណត្ថំ កតាភិនីហារេនា’’តិ ច ‘‘រាគាទីនំ ទោសគណានំ មត្តមហាគជានំ វិយ ទុន្និវារយភាវតោ, តន្និទានានញ្ច កម្មសមាទានានំ ឧក្ខិត្តាសិកវធកសទិសភាវតោ, តន្និមិត្តានញ្ច ទុគ្គតីនំ សព្ពទា វិវដមុខភាវតោ, តត្ថ និយោជកានញ្ច បាបមិត្តានំ សទា សន្និហិតភាវតោ, តទោវាទការិតាយ ច ពាលស្ស បុថុជ្ជនភាវស្ស សតិ សម្ភវេ យុត្តំ សយមេវ សំសារទុក្ខតោ និស្សរិតុ’’ន្តិ ច ‘‘មិច្ឆាវិតក្កា វីរិយានុភាវេន ទូរី ភវន្តី’’តិ ច ‘‘យទិ បន សម្ពោធិ អត្តាធីនេន វីរិយេន សក្កា សមធិគន្តុំ, កិមេត្ថ ទុក្ករ’’ន្តិ ច ឯវមាទិនា នយេន វីរិយស្ស គុណាបច្ចវេក្ខិតព្ពា.

តថា ‘‘ខន្តិ នាមាយំ និរវសេសគុណបដិបក្ខស្ស កោធស្ស វិធមនតោ គុណសម្បាទនេ សាធូនមប្បដិហតមាយុធំ, បរាភិភវនេ សមត្ថានំ អលង្ការោ, សមណព្រាហ្មណានំ ពលសម្បទា, កោធគ្គិវិនយនី ឧទកធារា, កល្យាណស្ស កិត្តិសទ្ទស្ស សញ្ជាតិទេសោ, បាបបុគ្គលានំ វចីវិសវូបសមករោ មន្តាគទោ, សំវរេ ឋិតានំ បរមា ធីរបកតិ, គម្ភីរាសយតាយ សាគរោ, ទោសមហាសាគរស្ស វេលា, អបាយទ្វារស្ស បិធានកវាដំ, ទេវព្រហ្មលោកានំ អារោហណសោបានំ, សព្ពគុណានំ អធិវាសនភូមិ, ឧត្តមា កាយវចីមនោវិសុទ្ធី’’តិ មនសិ កាតព្ពំ. អបិ ច ‘‘ឯតេ សត្តា ខន្តិសម្បត្តិយា អភាវតោ ឥធ ចេវ តបន្តិ, បរលោកេ ច តបនីយធម្មានុយោគតោ’’តិ ច ‘‘យទិបិ បរាបការនិមិត្តំ ទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស បន ទុក្ខស្ស ខេត្តភូតោ អត្តភាវោ, ពីជភូតញ្ច កម្មំ មយាវ អភិសង្ខត’’ន្តិ ច ‘‘តស្ស ទុក្ខស្ស អាណណ្យការណមេត’’ន្តិ ច ‘‘អបការកេ អសតិ កថំ មយ្ហំ ខន្តិសម្បទា សម្ភវតី’’តិ ច ‘‘យទិបាយំ ឯតរហិ អបការកោ, អយំ នាម បុព្ពេ អនេន មយ្ហំ ឧបការោ កតោ’’តិ ច ‘‘អបការោ ឯវ វា ខន្តិនិមិត្តតាយ ឧបការោ’’តិ ច ‘‘សព្ពេបិមេ សត្តា មយ្ហំ បុត្តសទិសា, បុត្តកតាបរាធេសុ ច កោ កុជ្ឈិស្សតី’’តិ ច ‘‘យេន កោធភូតាវេសេន អយំ មយ្ហំ អបរជ្ឈតិ, សោ កោធភូតាវេសោ មយា វិនេតព្ពោ’’តិ ច ‘‘យេន អបការេន ឥទំ មយ្ហំ ទុក្ខំ ឧប្បន្នំ, តស្ស អហម្បិ និមិត្ត’’ន្តិ ច ‘‘យេហិ ធម្មេហិ អបរាធោ កតោ, យត្ថ ច កតោ, សព្ពេបិ តេ តស្មិំយេវ ខណេ និរុទ្ធា, កស្សិទានិ កេន កោធោ កាតព្ពោ’’តិ ច ‘‘អនត្តតាយ សព្ពធម្មានំ កោ កស្ស អបរជ្ឈតី’’តិ ច បច្ចវេក្ខន្តេន ខន្តិសម្បទា ព្រូហេតព្ពា.

យទិ បនស្ស ទីឃរត្តំ បរិចយេន បរាបការនិមិត្តកោ កោធោ ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋេយ្យ, ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខិតព្ពំ ‘‘ខន្តិ នាមេសា បរាបការស្ស បដិបក្ខបដិបត្តីនំ បច្ចុបការការណ’’ន្តិ ច ‘‘អបការោ ច មយ្ហំ ទុក្ខុប្បាទនេន ទុក្ខុបនិសាយ សទ្ធាយ, សព្ពលោកេ អនភិរតិសញ្ញាយ ច បច្ចយោ’’តិ ច ‘‘ឥន្ទ្រិយបកតិរេសា, យទិទំ ឥដ្ឋានិដ្ឋវិសយសមាយោគោ, តត្ថ អនិដ្ឋវិសយសមាយោគោ មយ្ហំ ន សិយាតិ តំ កុតេត្ថ លព្ភា’’តិ ច ‘‘កោធវសិកោ សត្តោ កោធេន ឧម្មត្តោ វិក្ខិត្តចិត្តោ, តត្ថ កិំ បច្ចបការេនា’’តិ ច ‘‘សព្ពេ បិមេ សត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធេន ឱរសបុត្តា វិយ បរិបាលិតា, តស្មា ន តត្ថ មយា ចិត្តកោបោបិ កាតព្ពោ’’តិ ច ‘‘អបរាធកេ ច សតិ គុណេ គុណវតិ មយា ន កោបោ កាតព្ពោ’’តិ ច ‘‘អសតិ គុណេ វិសេសេន ករុណាយិតព្ពោ’’តិ ច ‘‘កោបេន ច មយ្ហំ គុណយសា និហីយន្តី’’តិ ច ‘‘កុជ្ឈនេន មយ្ហំ ទុព្ពណ្ណទុក្ខសេយ្យាទយោ សបត្តកន្តា អាគច្ឆន្តី’’តិ ច ‘‘កោធោ ច នាមាយំ សព្ពាហិតការកោ សព្ពហិតវិនាសកោ ពលវា បច្ចត្ថិកោ’’តិ ច ‘‘សតិ ច ខន្តិយា ន កោចិ បច្ចត្ថិកោ’’តិ ច ‘‘អបរាធកេន អបរាធនិមិត្តំ យំ អាយតិំ លទ្ធព្ពំ ទុក្ខំ, សតិ ច ខន្តិយា មយ្ហំ តទភាវោ’’តិ ច ‘‘ចិន្តនេន កុជ្ឈន្តេន ច មយា បច្ចត្ថិកោយេវ អនុវត្តិតោ ហោតី’’តិ ច ‘‘កោធេ ច មយា ខន្តិយា អភិភូតេ តស្ស ទាសភូតោ បច្ចត្ថិកោ សម្មទេវ អភិភូតោ ហោតី’’តិ ច ‘‘កោធនិមិត្តំ ខន្តិគុណបរិច្ចាគោ មយ្ហំ ន យុត្តោ’’តិ ច ‘‘សតិ ច កោធេ គុណវិរោធិនិ (គុណវិរោធបច្ចនីធម្មេ ចរិយា. អដ្ឋ. បកិណ្ណកកថាយំ) កិំ មេ សីលាទិធម្មា បារិបូរិំ គច្ឆេយ្យុំ, អសតិ ច តេសុ កថាហំ សត្តានំ ឧបការពហុលោ បដិញ្ញានុរូបំ ឧត្តមំ សម្បត្តិំ បាបុណិស្សាមី’’តិ ច ‘‘ខន្តិយា ច សតិ ពហិទ្ធា វិក្ខេបាភាវតោ សមាហិតស្ស សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ សព្ពេ ធម្មា អនត្តតោ និព្ពានញ្ច អសង្ខតាមតសន្តបណីតាទិភាវតោ និជ្ឈានំ ខមន្តិ ‘ពុទ្ធធម្មា ច អចិន្តេយ្យាបរិមេយ្យបភាវា’តិ’’, តតោ ច ‘‘អនុលោមិយំ ខន្តិយំ ឋិតោ ‘កេវលា ឥមេ ច អត្តត្តនិយភាវរហិតា ធម្មមត្តា យថាសកំ បច្ចយេហិ ឧប្បជ្ជន្តិ វយន្តិ, ន កុតោចិ អាគច្ឆន្តិ, ន កុហិញ្ចិ គច្ឆន្តិ, ន ច កត្ថចិ បតិដ្ឋិតា, ន ចេត្ថ កោចិ កស្សចិ ព្យាបារោ’តិ អហំការមមំការានធិដ្ឋានតា និជ្ឈានំ ខមតិ, យេន ពោធិសត្តោ ពោធិយា និយតោ អនាវត្តិធម្មោ ហោតី’’តិ ឯវមាទិនា ខន្តិបារមិយំ បច្ចវេក្ខណា វេទិតព្ពា.

តថា ‘‘សច្ចេន វិនា សីលាទីនំ អសម្ភវតោ, បដិញ្ញានុរូបំ បដិបត្តិយា អភាវតោ ច សច្ចធម្មាតិក្កមេ ច សព្ពបាបធម្មានំ សមោសរណតោ, អសច្ចសន្ធស្ស អប្បច្ចយិកភាវតោ, អាយតិញ្ច អនាទេយ្យវចនតាវហនតោ, សម្បន្នសច្ចស្ស ច សព្ពគុណាធិដ្ឋានភាវតោ, សច្ចាធិដ្ឋានេន សព្ពពោធិសម្ភារានំ បារិសុទ្ធិបារិបូរិសមន្វាយតោ, សភាវធម្មាវិសំវាទនេន សព្ពពោធិសម្ភារកិច្ចករណតោ, ពោធិសត្តបដិបត្តិយា ច បរិនិប្ផត្តិតោ’’តិអាទិនា សច្ចបារមិយា សម្បត្តិយោ បច្ចវេក្ខិតព្ពា.

តថា ‘‘ទានាទីសុ ទឡ្ហសមាទានំ, តម្បដិបក្ខសន្និបាតេ ច នេសំ អចលាវត្ថានំ, តត្ថ ច ថិរភាវំ វិនា ន ទានាទិសម្ភារា សម្ពោធិនិមិត្តា សម្ភវន្តី’’តិអាទិនា អធិដ្ឋានេ គុណា បច្ចវេក្ខិតព្ពា.

តថា ‘‘អត្តហិតមត្តេ អវតិដ្ឋន្តេនាបិ សត្តេសុ ហិតចិត្តតំ វិនា ន សក្កា ឥធលោកបរលោកសម្បត្តិយោ បាបុណិតុំ, បគេវ សព្ពសត្តេ និព្ពានសម្បត្តិយំ បតិដ្ឋាបេតុកាមេនា’’តិ ច ‘‘បច្ឆា សព្ពសត្តានំ លោកុត្តរសម្បត្តិំ អាកង្ខន្តេន ឥទានិ លោកិយសម្បត្តិំ អាកង្ខា យុត្តរូបា’’តិ ច ‘‘ឥទានិ អាសយមត្តេន បរេសំ ហិតសុខូបសំហារំ កាតុំ អសក្កោន្តោ កទា បយោគេន តំ សាធេស្សាមី’’តិ ច ‘‘ឥទានិ មយា ហិតសុខូបសំហារេន សំវទ្ធិតា បច្ឆា ធម្មសំវិភាគសហាយា មយ្ហំ ភវិស្សន្តី’’តិ ច ‘‘ឯតេហិ វិនា ន មយ្ហំ ពោធិសម្ភារា សម្ភវន្តិ, តស្មា សព្ពពុទ្ធគុណវិភូតិនិប្ផត្តិការណត្តា មយ្ហំ ឯតេ បរមំ បុញ្ញក្ខេត្តំ អនុត្តរំ កុសលាយតនំ ឧត្តមំ គារវដ្ឋាន’’ន្តិ ច ‘‘សវិសេសំ សត្តេសុ សព្ពេសុ ហិតជ្ឈាសយតា បច្ចុបដ្ឋបេតព្ពា, កិញ្ច ករុណាធិដ្ឋានតោបិ សព្ពសត្តេសុ មេត្តា អនុព្រូហេតព្ពា. វិមរិយាទីកតេន ហិ ចេតសា សត្តេសុ ហិតសុខូបសំហារនិរតស្ស តេសំ អហិតទុក្ខាបនយនកាមតា ពលវតី ឧប្បជ្ជតិ ទឡ្ហមូលា, ករុណា ច សព្ពេសំ ពុទ្ធការកធម្មានមាទិ ចរណំ បតិដ្ឋា មូលំ មុខំ បមុខ’’ន្តិ ឯវមាទិនា មេត្តាយ គុណា បច្ចវេក្ខិតព្ពា.

តថា ‘‘ឧបេក្ខាយ អភាវេ សត្តេហិ កតា វិប្បការា ចិត្តស្ស វិការំ ឧប្បាទេយ្យុំ, សតិ ច ចិត្តវិការេ ទានាទិសម្ភារានំ សម្ភវោយេវ នត្ថី’’តិ ច ‘‘មេត្តាសិនេហេន សិនេហិតេ ចិត្តេ ឧបេក្ខាយ វិនា សម្ភារានំ បារិសុទ្ធិ ន ហោតី’’តិ ច ‘‘អនុបេក្ខកោ សម្ភារេសុ បុញ្ញសម្ភារំ តព្ពិបាកញ្ច សត្តហិតត្ថំ បរិណាមេតុំ ន សក្កោតី’’តិ ច ‘‘ឧបេក្ខាយ អភាវេ ទេយ្យបដិគ្គាហកេសុ វិភាគំ អកត្វា បរិច្ចជិតុំ ន សក្កោតី’’តិ ច ‘‘ឧបេក្ខារហិតេន ជីវិតបរិក្ខារានំ ជីវិតស្ស ច អន្តរាយំ អមនសិករិត្វា សំវរវិសោធនំ កាតុំ ន សក្កា’’តិ ច ‘‘ឧបេក្ខាវសេន អរតិរតិសហស្សេវ នេក្ខម្មពលសិទ្ធិតោ, ឧបបត្តិតោ ឥក្ខនវសេនេវ សព្ពសម្ភារកិច្ចនិប្ផត្តិតោ, អច្ចារទ្ធស្ស វីរិយស្ស អនុបេក្ខនេ បធានកិច្ចាករណតោ, ឧបេក្ខតោយេវ តិតិក្ខានិជ្ឈានសម្ភវតោ, ឧបេក្ខាវសេន សត្តសង្ខារានំ អវិសំវាទនតោ, លោកធម្មានំ អជ្ឈុបេក្ខនេន សមាទិន្នធម្មេសុ អចលាធិដ្ឋានសិទ្ធិតោ, បរាបការាទីសុ អនាភោគវសេនេវ មេត្តាវិហារនិប្ផត្តិតោតិ សព្ពពោធិសម្ភារានំ សមាទានាធិដ្ឋានបារិបូរិនិប្ផត្តិយោ ឧបេក្ខានុភាវេន សម្បជ្ជន្តី’’តិ ឯវំ អាទិនា នយេន ឧបេក្ខាបារមី បច្ចវេក្ខិតព្ពា. ឯវំ អបរិច្ចាគបរិច្ចាគាទីសុ យថាក្កមំ អាទីនវានិសំសបច្ចវេក្ខណា ទានាទិបារមីនំ បច្ចយោតិ វេទិតព្ពា.

តថា សបរិក្ខារា បញ្ចទស ចរណធម្មា បញ្ច ច អភិញ្ញាយោ. តត្ថ ចរណធម្មា នាម សីលសំវរោ, ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតា, ភោជនេ មត្តញ្ញុតា, ជាគរិយានុយោគោ, សត្ត សទ្ធម្មា, ចត្តារិ ឈានានិ ច. តេសុ សីលាទីនំ ចតុន្នំ តេរសបិ ធុតធម្មា, អប្បិច្ឆតាទយោ ច បរិក្ខារោ. សទ្ធម្មេសុ សទ្ធាយ ពុទ្ធធម្មសង្ឃសីលចាគទេវតូបសមានុស្សតិ- លូខបុគ្គលបរិវជ្ជនសិនិទ្ធបុគ្គលសេវនបសាទនីយ- ធម្មបច្ចវេក្ខណតទធិមុត្តតា បរិក្ខារោ, ហិរោត្តប្បានំ អកុសលាទីនវបច្ចវេក្ខណអបាយាទីនវបច្ចវេក្ខណកុសលធម្មុបត្ថម្ភន- ភាវបច្ចវេក្ខណហិរោត្តប្ប រហិតបុគ្គលបរិវជ្ជនហិរោត្តប្បសម្បន្នបុគ្គលសេវនតទធិមុត្តតា, ពាហុសច្ចស្ស បុព្ពយោគបរិបុច្ឆកភាវសទ្ធម្មាភិយោគអនវជ្ជវិជ្ជាដ្ឋានាទិ- បរិចយបរិបក្កិន្ទ្រិយតាកិលេសទូរីភាវអប្បស្សុតបរិវជ្ជនពហុស្សុតសេវនតទធិមុត្តតា, វីរិយស្ស អបាយភយបច្ចវេក្ខណគមនវីថិបច្ចវេក្ខណធម្មមហត្តបច្ចវេក្ខណ- ថិនមិទ្ធវិនោទនកុសីតបុគ្គលបរិវជ្ជនអារទ្ធវីរិយបុគ្គល- សេវនសម្មប្បធានបច្ចវេក្ខណតទធិមុត្តតា, សតិយា សតិសម្បជញ្ញមុដ្ឋស្សតិបុគ្គលបរិវជ្ជនឧបដ្ឋិតស្សតិបុគ្គលសេវនតទធិមុត្តតា, បញ្ញាយ បរិបុច្ឆកភាវវត្ថុវិសទកិរិយាឥន្ទ្រិយសមត្តបដិបាទនទុប្បញ្ញ- បុគ្គលបរិវជ្ជនបញ្ញវន្តបុគ្គលសេវនគម្ភីរញាណចរិយបច្ច- វេក្ខណតទធិមុត្តតា, ចតុន្នំ ឈានានំ សីលាទិចតុក្កំ អដ្ឋតិំសាយ អារម្មណេសុ បុព្ពភាគភាវនា, អាវជ្ជនាទិវសីភាវករណញ្ច បរិក្ខារោ. តត្ថ សីលាទីហិ បយោគសុទ្ធិយា សត្តានំ អភយទានេ, អាសយសុទ្ធិយា អាមិសទានេ, ឧភយសុទ្ធិយា ច ធម្មទានេ សមត្ថោ ហោតីតិអាទិនា ចរណាទីនំ ទានាទិសម្ភារានំ បច្ចយភាវោ យថារហំ និទ្ធារេតព្ពោ, អតិវិត្ថារភយេន ន និទ្ធារយិម្ហ. ឯវំ សម្បត្តិចក្កាទយោបិ ទានាទីនំ បច្ចយោតិ វេទិតព្ពា.

កោ សំកិលេសោតិ អវិសេសេន តណ្ហាទីហិ បរាមដ្ឋភាវោ បារមីនំ សំកិលេសោ, វិសេសេន ទេយ្យបដិគ្គាហកវិកប្បា ទានបារមិយា សំកិលេសោ, សត្តកាលវិកប្បា សីលបារមិយា, កាមភវតទុបសមេសុ អភិរតិអនភិរតិវិកប្បា នេក្ខម្មបារមិយា, ‘‘អហំ មមា’’តិ វិកប្បា បញ្ញាបារមិយា, លីនុទ្ធច្ចវិកប្បា វីរិយបារមិយា, អត្តបរវិកប្បា ខន្តិបារមិយា, អទិដ្ឋាទីសុ ទិដ្ឋាទិវិកប្បា សច្ចបារមិយា, ពោធិសម្ភារតព្ពិបក្ខេសុ ទោសគុណវិកប្បា អធិដ្ឋានបារមិយា, ហិតាហិតវិកប្បា មេត្តាបារមិយា, ឥដ្ឋានិដ្ឋវិកប្បា ឧបេក្ខាបារមិយា សំកិលេសោតិ វេទិតព្ពោ.

កិំ វោទានន្តិ តណ្ហាទីហិ អនុបឃាតោ, យថាវុត្តវិកប្បវិរហោ ច ឯតាសំ វោទានន្តិ វេទិតព្ពំ. អនុបហតា ហិ តណ្ហាមានទិដ្ឋិកោធូបនាហមក្ខបលាសឥស្សាមច្ឆរិយមាយាសាឋេយ្យថម្ភសារម្ភ- មទបមាទាទីហិ កិលេសេហិ ទេយ្យបដិគ្គាហកវិកប្បាទិរហិតា ច ទានាទិបារមិយោ បរិសុទ្ធា បភស្សរា ភវន្តីតិ.

កោ បដិបក្ខោតិ អវិសេសេន សព្ពេបិ កិលេសា សព្ពេបិ អកុសលា ធម្មា ឯតាសំ បដិបក្ខោ, វិសេសេន បន បុព្ពេ វុត្តា មច្ឆេរាទយោតិ វេទិតព្ពា. អបិច ទេយ្យបដិគ្គាហកទានផលេសុ អលោភាទោសាមោហគុណយោគតោ លោភទោសមោហបដិបក្ខំ ទានំ, កាយាទិទោសវង្កាបគមនតោ លោភាទិបដិបក្ខំ សីលំ, កាមសុខបរូបឃាតអត្តកិលមថបរិវជ្ជនតោ ទោសត្តយបដិបក្ខំ នេក្ខម្មំ, លោភាទីនំ អន្ធីករណតោ, ញាណស្ស ច អនន្ធីករណតោ លោភាទិបដិបក្ខា បញ្ញា, អលីនានុទ្ធតញាយារម្ភវសេន លោភាទិបដិបក្ខំ វីរិយំ, ឥដ្ឋានិដ្ឋសុញ្ញតានំ ខមនតោ លោភាទិបដិបក្ខា ខន្តិ, សតិបិ បរេសំ ឧបការេ អបការេ ច យថាភូតប្បវត្តិយា លោភាទិបដិបក្ខំ សច្ចំ, លោកធម្មេ អភិភុយ្យ យថាសមាទិន្នេសុ សម្ភារេសុ អចលនតោ លោភាទិបដិបក្ខំ អធិដ្ឋានំ, នីវរណវិវេកតោ លោភាទិបដិបក្ខា មេត្តា, ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ អនុនយបដិឃវិទ្ធំសនតោ, សមប្បវត្តិតោ ច លោភាទិបដិបក្ខា ឧបេក្ខាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

កា បដិបត្តីតិ សុខូបករណសរីរជីវិតបរិច្ចាគេន ភយាបនូទនេន ធម្មោបទេសេន ច ពហុធា សត្តានំ អនុគ្គហករណំ ទានេ បដិបត្តិ. តត្ថាយំ វិត្ថារនយោ – ‘‘ឥមិនាហំ ទានេន សត្តានំ អាយុវណ្ណសុខពលបដិភានាទិសម្បត្តិំ រមណីយំ អគ្គផលសម្បត្តិំ និប្ផាទេយ្យ’’ន្តិ អន្នទានំ ទេតិ, តថា សត្តានំ កម្មកិលេសបិបាសវូបសមាយ បានំ ទេតិ, តថា សុវណ្ណវណ្ណតាយ, ហិរោត្តប្បាលង្ការស្ស ច និប្ផត្តិយា វត្ថានិ ទេតិ, តថា ឥទ្ធិវិធស្ស ចេវ និព្ពានសុខស្ស ច និប្ផត្តិយា យានំ ទេតិ, តថា សីលគន្ធនិប្ផត្តិយា គន្ធំ, ពុទ្ធគុណសោភានិប្ផត្តិយា មាលាវិលេបនំ, ពោធិមណ្ឌាសននិប្ផត្តិយា អាសនំ, តថាគតសេយ្យានិប្ផត្តិយា សេយ្យំ, សរណភាវនិប្ផត្តិយា អាវសថំ, បញ្ចចក្ខុបដិលាភាយ បទីបេយ្យំ ទេតិ. ព្យាមប្បភានិប្ផត្តិយា រូបទានំ, ព្រហ្មស្សរនិប្ផត្តិយា សទ្ទទានំ, សព្ពលោកស្ស បិយភាវាយ រសទានំ, ពុទ្ធសុខុមាលភាវាយ ផោដ្ឋព្ពទានំ, អជរាមរណភាវាយ ភេសជ្ជទានំ, កិលេសទាសព្យវិមោចនត្ថំ ទាសានំ ភុជិស្សតាទានំ, សទ្ធម្មាភិរតិយា អនវជ្ជខិឌ្ឌារតិហេតុទានំ, សព្ពេបិ សត្តេ អរិយាយ ជាតិយា អត្តនោ បុត្តភាវូបនយនាយ បុត្តទានំ, សកលស្ស លោកស្ស បតិភាវូបគមនាយ ទារទានំ, សុភលក្ខណសម្បត្តិយា សុវណ្ណមណិមុត្តាបវាឡាទិទានំ, អនុព្យញ្ជនសម្បត្តិយា នានាវិធវិភូសនទានំ, សទ្ធម្មកោសាធិគមាយ វិត្តកោសទានំ, ធម្មរាជភាវាយ រជ្ជទានំ, ឈានាទិសម្បត្តិយា អារាមុយ្យានាទិវនទានំ, ចក្កង្កិតេហិ បាទេហិ ពោធិមណ្ឌូបសង្កមនាយ ចរណទានំ, ចតុរោឃនិត្ថរណាយ សត្តានំ សទ្ធម្មហត្ថទានត្ថំ ហត្ថទានំ, សទ្ធិន្ទ្រិយាទិបដិលាភាយ កណ្ណនាសាទិទានំ, សមន្តចក្ខុបដិលាភាយ ចក្ខុទានំ, ‘‘ទស្សនសវនានុស្សរណបារិចរិយាទីសុ សព្ពកាលំ សព្ពសត្តានំ ហិតសុខាវហោ, សព្ពលោកេន ច ឧបជីវិតព្ពោ មេ កាយោ ភវេយ្យា’’តិ មំសលោហិតាទិទានំ, ‘‘សព្ពលោកុត្តមោ ភវេយ្យ’’ន្តិ ឧត្តមង្គទានំ ទេតិ.

ឯវំ ទទន្តោ ច ន អនេសនាយ ទេតិ, ន បរោបឃាតេន, ន ភយេន, ន លជ្ជាយ, ន ទក្ខិណេយ្យរោសនេន, ន បណីតេ សតិ លូខំ, ន អត្តុក្កំសនេន, ន បរវម្ភនេន, ន ផលាភិកង្ខាយ, ន យាចកជិគុច្ឆាយ, ន អចិត្តីការេន ទេតិ, អថ ខោ សក្កច្ចំ ទេតិ, សហត្ថេន ទេតិ, កាលេន ទេតិ, ចិត្តិំ កត្វា ទេតិ, អវិភាគេន ទេតិ, តីសុ កាលេសុ សោមនស្សិតោ ទេតិ. តតោយេវ ទត្វា ន បច្ឆានុតាបី ហោតិ, ន បដិគ្គាហកវសេន មានាវមានំ ករោតិ, បដិគ្គាហកានំ បិយសមុទាចារោ ហោតិ វទញ្ញូ យាចយោគោ សបរិវារទាយី. តញ្ច ទានសម្បត្តិំ សកលលោកហិតសុខាយ បរិណាមេតិ, អត្តនោ ច អកុប្បាយ វិមុត្តិយា, អបរិក្ខយស្ស ឆន្ទស្ស, អបរិក្ខយស្ស វីរិយស្ស, អបរិក្ខយស្ស សមាធានស្ស, អបរិក្ខយស្ស ញាណស្ស, អបរិក្ខយាយ សម្មាសម្ពោធិយា បរិណាមេតិ. ឥមញ្ច ទានបារមិំ បដិបជ្ជន្តេន មហាសត្តេន ជីវិតេ, ភោគេសុ ច អនិច្ចសញ្ញា បច្ចុបដ្ឋបេតព្ពា, សត្តេសុ ច មហាករុណា. ឯវញ្ហិ ភោគេ គហេតព្ពសារំ គណ្ហន្តោ អាទិត្តស្មា វិយ អគារស្មា សព្ពំ សាបតេយ្យំ, អត្តានញ្ច ពហិ នីហរន្តោ ន កិញ្ចិ សេសេតិ, និរវសេសតោ និស្សជ្ជតិយេវ. អយំ តាវ ទានបារមិយា បដិបត្តិក្កមោ.

សីលបារមិយា បន យស្មា សព្ពញ្ញុសីលាលង្ការេហិ សត្តេ អលង្ករិតុកាមេន អត្តនោយេវ តាវ សីលំ វិសោធេតព្ពំ, តស្មា សត្តេសុ តថា ទយាបន្នចិត្តេន ភវិតព្ពំ, យថា សុបិនន្តេនបិ ន អាឃាតោ ឧប្បជ្ជេយ្យ. បរូបការនិរតតាយ បរសន្តកោ អលគទ្ទោ វិយ ន បរាមសិតព្ពោ. អព្រហ្មចរិយតោបិ អារាចារី, សត្តវិធមេថុន សំយោគវិរតោ, បគេវ បរទារគមនតោ. សច្ចំ ហិតំ បិយំ បរិមិតមេវ ច កាលេន ធម្មិំ កថំ ភាសិតា ហោតិ, អនភិជ្ឈាលុ អព្យាបន្នោ អវិបរីតទស្សនោ សម្មាសម្ពុទ្ធេ និវិដ្ឋសទ្ធោ និវិដ្ឋបេមោ. ឥតិ ចតុរាបាយវដ្ដទុក្ខបថេហិ អកុសលកម្មបថេហិ, អកុសលធម្មេហិ ច ឱរមិត្វា សគ្គមោក្ខបថេសុ កុសលកម្មបថេសុ បតិដ្ឋិតស្ស សុទ្ធាសយបយោគតាយ យថាភិបត្ថិតា សត្តានំ ហិតសុខូបសញ្ហិតា មនោរថា សីឃំ អភិនិប្ផជ្ជន្តិ.

តត្ថ ហិំសានិវត្តិយា សព្ពសត្តានំ អភយទានំ ទេតិ, អប្បកសិរេនេវ មេត្តាភាវនំ សម្បាទេតិ, ឯកាទស មេត្តានិសំសេ អធិគច្ឆតិ, អប្បាពាធោ ហោតិ អប្បាតង្កោ ទីឃាយុកោ សុខពហុលោ, លក្ខណវិសេសេ បាបុណាតិ, ទោសវាសនញ្ច សមុច្ឆិន្ទតិ. តថា អទិន្នាទាននិវត្តិយា ចោរាទិអសាធារណេ ឧឡារេ ភោគេ អធិគច្ឆតិ, អនាសង្កនីយោ បិយោ មនាបោ វិស្សសនីយោ, វិភវសម្បត្តីសុ អលគ្គចិត្តោ បរិច្ចាគសីលោ, លោភវាសនញ្ច សមុច្ឆិន្ទតិ. អព្រហ្មចរិយនិវត្តិយា អលោភោ ហោតិ សន្តកាយចិត្តោ, សត្តានំ បិយោ ហោតិ មនាបោ អបរិសង្កនីយោ, កល្យាណោ ចស្ស កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតិ, អលគ្គចិត្តោ ហោតិ មាតុគាមេសុ អលុទ្ធាសយោ, នេក្ខម្មពហុលោ, លក្ខណវិសេសេ អធិគច្ឆតិ, លោភវាសនញ្ច សមុច្ឆិន្ទតិ.

មុសាវាទនិវត្តិយា សត្តានំ បមាណភូតោ ហោតិ បច្ចយិកោ ថេតោ អាទេយ្យវចនោ ទេវតានំ បិយោ មនាបោ សុរភិគន្ធមុខោ អារក្ខិយកាយវចីសមាចារោ, លក្ខណវិសេសេ ច អធិគច្ឆតិ, កិលេសវាសនញ្ច សមុច្ឆិន្ទតិ. បេសុញ្ញនិវត្តិយា បរូបក្កមេហិ អភេជ្ជកាយោ ហោតិ អភេជ្ជបរិវារោ, សទ្ធម្មេ ច អភិជ្ជនកសទ្ធោ, ទឡ្ហមិត្តោ ភវន្តរបរិចិតានម្បិ សត្តានំ ឯកន្តបិយោ, អសំកិលេសពហុលោ. ផរុសវាចានិវត្តិយា សត្តានំ បិយោ ហោតិ មនាបោ សុខសីលោ មធុរវចនោ សម្ភាវនីយោ, អដ្ឋង្គសមន្នាគតោ ចស្ស សរោ (ម. និ. ២.៣៨៧) និព្ពត្តតិ. សម្ផប្បលាបនិវត្តិយា ច សត្តានំ បិយោ ហោតិ មនាបោ គរុភាវនីយោ ច អាទេយ្យវចនោ ច បរិមិតាលាបោ, មហេសក្ខោ ច ហោតិ មហានុភាវោ, ឋានុប្បត្តិកេន បដិភានេន បញ្ហានំ ព្យាករណកុសលោ, ពុទ្ធភូមិយញ្ច ឯកាយ ឯវ វាចាយ អនេកភាសានំ សត្តានំ អនេកេសំ បញ្ហានំ ព្យាករណសមត្ថោ ហោតិ.

អនភិជ្ឈាលុតាយ ឥច្ឆិតលាភី ហោតិ, ឧឡារេសុ ច ភោគេសុ រុចិំ បដិលភតិ, ខត្តិយមហាសាលាទីនំ សម្មតោ ហោតិ, បច្ចត្ថិកេហិ អនភិភវនីយោ, ឥន្ទ្រិយវេកល្លំ ន បាបុណាតិ, អប្បដិបុគ្គលោ ច ហោតិ. អព្យាបាទេន បិយទស្សនោ ហោតិ សត្តានំ សម្ភាវនីយោ, បរហិតាភិនន្ទិតាយ ច សត្តេ អប្បកសិរេនេវ បសាទេតិ, អលូខសភាវោ ច ហោតិ មេត្តាវិហារី, មហេសក្ខោ ច ហោតិ មហានុភាវោ. មិច្ឆាទស្សនាភាវេន កល្យាណេ សហាយេ បដិលភតិ, សីសច្ឆេទម្បិ បាបុណន្តោ បាបកម្មំ ន ករោតិ, កម្មស្សកតាទស្សនតោ អកោតូហលមង្គលិកោ ច ហោតិ, សទ្ធម្មេ ចស្ស សទ្ធា បតិដ្ឋិតា ហោតិ មូលជាតា, សទ្ទហតិ ច តថាគតានំ ពោធិំ, សមយន្តរេសុ នាភិរមតិ ឧក្ការដ្ឋានេ វិយ រាជហំសោ, លក្ខណត្តយបរិជាននកុសលោ ហោតិ, អន្តេ ច អនាវរណញាណលាភី, យាវ ពោធិំ ន បាបុណាតិ, តាវ តស្មិំ តស្មិំ សត្តនិកាយេ ឧក្កដ្ឋុក្កដ្ឋោ ច ហោតិ, ឧឡារុឡារសម្បត្តិយោ បាបុណាតិ.

‘‘ឥតិ ហិទំ សីលំ នាម សព្ពសម្បត្តីនំ អធិដ្ឋានំ, សព្ពពុទ្ធគុណានំ បភវភូមិ, សព្ពពុទ្ធករធម្មានមាទិ ចរណំ មុខំ បមុខ’’ន្តិ ពហុមានំ ឧប្បាទេត្វា កាយវចីសំយមេ, ឥន្ទ្រិយទមនេ, អាជីវសម្បទាយ, បច្ចយបរិភោគេ ច សតិសម្បជញ្ញពលេន អប្បមត្តេន លាភសក្ការសិលោកំ មិត្តមុខបច្ចត្ថិកំ វិយ សល្លក្ខេត្វា ‘‘កិកីវ អណ្ឌ’’ន្តិអាទិនា (វិសុទ្ធិ. ១.១៩; ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៧) វុត្តនយេន សក្កច្ចំ សីលំ សម្បាទេតព្ពំ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៦) វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ. តញ្ច បនេតំ សីលំ ន អត្តនោ ទុគ្គតិបរិកិលេសវិមុត្តិយា, សុគតិយម្បិ, ន រជ្ជសម្បត្តិយា, នចក្កវត្តិ-នទេវ-នសក្ក-នមារ-នព្រហ្មសម្បត្តិយា, នាបិ អត្តនោ តេវិជ្ជតាទិហេតុ, ន បច្ចេកពោធិយា, អថ ខោ សព្ពញ្ញុភាវេន សព្ពសត្តានំ អនុត្តរសីលាលង្ការសម្បាទនត្ថមេវាតិ បរិណាមេតព្ពំ.

តថា សកលសំកិលេសនិវាសដ្ឋានតាយ, បុត្តទារាទីហិ មហាសម្ពាធតាយ, កសិវណិជ្ជាទិនានាវិធកម្មន្តាធិដ្ឋានព្យាកុលតាយ ច ឃរាវាសស្ស នេក្ខម្មសុខាទីនំ អនោកាសតំ, កាមានញ្ច ‘‘សត្ថធារាលគ្គមធុពិន្ទុ វិយ ច អវលេយ្ហមានា បរិត្តស្សាទា វិបុលានត្ថានុពន្ធា’’តិ ច ‘‘វិជ្ជុលតោភាសេន គហេតព្ពំ នច្ចំ វិយ បរិត្តកាលោបលព្ភា, ឧម្មត្តកាលង្ការោ វិយ វិបរីតសញ្ញាយ អនុភវិតព្ពា, ករីសាវច្ឆាទនសុខំ វិយ បដិការភូតា, ឧទកតេមិតង្គុលិយា ឧស្សាវកោទកបានំ វិយ អតិត្តិករា, ឆាតជ្ឈត្តភោជនំ វិយ សាពាធា, ពលិសាមិសំ វិយ ព្យសនសន្និបាតការណា, អគ្គិសន្តាបោ វិយ កាលត្តយេបិ ទុក្ខុប្បត្តិហេតុភូតា, មក្កដាលេបោ វិយ ពន្ធនិមិត្តា ឃាតកាវច្ឆាទនកិមិលយោ វិយ អនត្ថច្ឆាទនា, សបត្តគាមវាសោ វិយ ភយដ្ឋានភូតា, បច្ចត្ថិកបោសកោ វិយ កិលេសមារាទីនំ អាមិសភូតា, ឆណសម្បត្តិយោ វិយ វិបរិណាមទុក្ខា, កោដរគ្គិ វិយ អន្តោទាហកា, បុរាណកូបាវលម្ពពីរណមធុបិណ្ឌំ វិយ អនេកាទីនវា, លោណូទកបានំ វិយ បិបាសហេតុភូតា, សុរាមេរយំ វិយ នីចជនសេវិតា, អប្បស្សាទតាយ អដ្ឋិកង្កលូបមា’’តិអាទិនា ច នយេន អាទីនវំ សល្លក្ខេត្វា តព្ពិបរិយាយេន នេក្ខម្មេ អានិសំសំ បស្សន្តេន នេក្ខម្មបវិវេកឧបសមសុខាទីសុ និន្នបោណបព្ភារចិត្តេន នេក្ខម្មបារមី បូរេតព្ពា.

តថា យស្មា បញ្ញា អាលោកោ វិយ អន្ធការេន, មោហេន សហ ន វត្តតិ, តស្មា មោហការណានិ តាវ ពោធិសត្តេន បរិវជ្ជិតព្ពានិ. តត្ថិមានិ មោហការណានិ – អរតិ តន្ទី វិជម្ភិតា អាលសិយំ គណសង្គណិការាមតា និទ្ទាសីលតា អនិច្ឆយសីលតា ញាណស្មិំ អកុតូហលតា មិច្ឆាធិមានោ អបរិបុច្ឆកតា កាយស្ស ន សម្មាបរិហារោ អសមាហិតចិត្តតា ទុប្បញ្ញានំ បុគ្គលានំ សេវនា បញ្ញវន្តានំ អបយិរុបាសនា អត្តបរិភវោ មិច្ឆាវិកប្បោ វិបរីតាភិនិវេសោ កាយទឡ្ហីពហុលតា អសំវេគសីលតា បញ្ច នីវរណានិ. សង្ខេបតោ យេ វា បន ធម្មេ អាសេវតោ អនុប្បន្នា បញ្ញា ន ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នា បរិហាយតិ, ឥតិ ឥមានិ សម្មោហការណានិ បរិវជ្ជន្តេន ពាហុសច្ចេ ឈានាទីសុ ច យោគោ ករណីយោ.

តត្ថាយំ ពាហុសច្ចស្ស វិសយវិភាគោ – បញ្ច ខន្ធា ទ្វាទសាយតនានិ, អដ្ឋារស ធាតុយោ ចត្តារិ សច្ចានិ ពាវីសតិន្ទ្រិយានិ ទ្វាទសបទិកោ បដិច្ចសមុប្បាទោ, តថា សតិបដ្ឋានាទយោ កុសលាទិធម្មប្បការភេទា ច. យានិ ច លោកេ អនវជ្ជានិ វិជ្ជដ្ឋានានិ, យេ ច សត្តានំ ហិតសុខវិធានយោគ្យា ព្យាករណវិសេសា. ឥតិ ឯវំ បការំ សកលមេវ សុតវិសយំ ឧបាយកោសល្លបុព្ពង្គមាយ បញ្ញាយ សតិវីរិយុបត្ថម្ភការណាយ សាធុកំ ឧគ្គហណសវនធារណបរិចយបរិបុច្ឆាហិ ឱគាហេត្វា តត្ថ ច បរេសំ បតិដ្ឋបនេន សុតមយា បញ្ញា និព្ពត្តេតព្ពា, តថា ខន្ធាទីនំ សភាវធម្មានំ អាការបរិវិតក្កនមុខេន តេ និជ្ឈានំ ខមាបេន្តេន ចិន្តាមយា, ខន្ធាទីនំយេវ បន សលក្ខណសាមញ្ញលក្ខណបរិគ្គហវសេន លោកិយំ បរិញ្ញំ និព្ពត្តេន្តេន បុព្ពភាគភាវនាបញ្ញា សម្បាទេតព្ពា. ឯវញ្ហិ ‘‘នាមរូបមត្តមិទំ យថារហំ បច្ចយេហិ ឧប្បជ្ជតិ ចេវ និរុជ្ឈតិ ច, ន ឯត្ថ កោចិ កត្តា វា ការេតា វា, ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចំ, ឧទយព្ពយបដិបីឡនដ្ឋេន ទុក្ខំ, អវសវត្តនដ្ឋេន អនត្តា’’តិ អជ្ឈត្តិកពាហិរេ ធម្មេ និព្ពិសេសំ បរិជានន្តោ តត្ថ អាសង្គំ បជហិត្វា, បរេ ច តត្ថ តំ ជហាបេត្វា កេវលំ ករុណាវសេនេវ យាវ ន ពុទ្ធគុណា ហត្ថតលំ អាគច្ឆន្តិ, តាវ យានត្តយេ សត្តេ អវតារណបរិបាចនេហិ បតិដ្ឋាបេន្តោ, ឈានវិមោក្ខសមាធិសមាបត្តិយោ ច វសីភាវំ បាបេន្តោ បញ្ញាយ អតិវិយ មត្ថកំ បាបុណាតីតិ.

តថា សម្មាសម្ពោធិយា កតាភិនីហារេន មហាសត្តេន ‘‘កោ នុ អជ្ជ បុញ្ញញាណសម្ភារោ ឧបចិតោ, កិញ្ច មយា កតំ បរហិត’’ន្តិ ទិវសេ ទិវសេ បច្ចវេក្ខន្តេន សត្តហិតត្ថំ ឧស្សាហោ ករណីយោ, សព្ពេសម្បិ សត្តានំ ឧបការាយ អត្តនោ កាយំ ជីវិតញ្ច ឱស្សជ្ជិតព្ពំ, សព្ពេបិ សត្តា អនោធិសោ មេត្តាយ ករុណាយ ច ផរិតព្ពា, យា កាចិ សត្តានំ ទុក្ខុប្បត្តិ, សព្ពា សា អត្តនិ បាដិកង្ខិតព្ពា, សព្ពេសញ្ច សត្តានំ បុញ្ញំ អព្ភនុមោទិតព្ពំ, ពុទ្ធមហន្តតា អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខិតព្ពា, យញ្ច កិញ្ចិ កម្មំ ករោតិ កាយេន វាចាយ វា, តំ សព្ពំ ពោធិនិន្នចិត្តបុព្ពង្គមំ កាតព្ពំ. ឥមិនា ហិ ឧបាយេន ពោធិសត្តានំ អបរិមេយ្យោ បុញ្ញភាគោ ឧបចីយតិ. អបិច សត្តានំ បរិភោគត្ថំ បរិបាលនត្ថញ្ច អត្តនោ សរីរំ ជីវិតញ្ច បរិច្ចជិត្វា ខុប្បិបាសាសីតុណ្ហវាតាតបាទិទុក្ខបដិការោ បរិយេសិតព្ពោ. យញ្ច យថាវុត្តទុក្ខបដិការជំ សុខំ អត្តនា បដិលភតិ, តថា រមណីយេសុ អារាមុយ្យានបាសាទតលាទីសុ, អរញ្ញាយតនេសុ ច កាយចិត្តសន្តាបាភាវេន អភិនិព្ពុតត្តា សុខំ វិន្ទតិ, យញ្ច សុណាតិ ពុទ្ធានុពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធពោធិសត្តានំ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារភូតំ ឈានសមាបត្តិសុខំ, តំ សព្ពំ សត្តេសុ អនោធិសោ ឧបសំហរតិ. អយំ តាវ អសមាហិតភូមិយំ នយោ.

សមាហិតោ បន អត្តនា យថានុភូតំ វិសេសាធិគមនិព្ពត្តំ បីតិបស្សទ្ធិសុខំ សព្ពសត្តេសុ អធិមុច្ចតិ, តថា មហតិ សំសារទុក្ខេ, តន្និមិត្តភូតេ ច កិលេសាភិសង្ខារទុក្ខេ និមុគ្គំ សត្តនិកាយំ ទិស្វា តត្ថបិ ឆេទនភេទនផាលនបិសនគ្គិសន្តាបាទិជនិតា ទុក្ខា តិព្ពា ខរា កដុកា វេទនា និរន្តរំ ចិរកាលំ វេទិយន្តេ នារកេ, អញ្ញមញ្ញំ កុជ្ឈនសន្តាបនវិហេឋនហិំសនបរាធីនតាទីហិ ទុក្ខំ អនុភវន្តេ តិរច្ឆានេ, ជោតិមាលា’កុលសរីរេ ឧទ្ធពាហុវិរវន្តេ ឧក្កាមុខេ ខុប្បិបាសាទីហិ ឌយ្ហមានេ ច វន្តខេឡាទិអាហារេ ច មហាទុក្ខំ វេទយមានេ បេតេ ច បរិយេដ្ឋិមូលកំ មហន្តំ អនយព្យសនំ បាបុណន្តេ ហត្ថច្ឆេទាទិការណយោគេន ទុព្ពណ្ណទុទ្ទសិកទលិទ្ទតាទិភាវេន ខុប្បិបាសាទិយោគេន ពលវន្តេហិ អភិភវនីយតោ, បរេសំ វហនតោ, បរាធីនតោ ច នារកេ បេតេ តិរច្ឆានេ ច អតិសយន្តេ អបាយទុក្ខនិព្ពិសេសំ ទុក្ខំ អនុភវន្តេ មនុស្សេ ច តថា វិសយវិសបរិភោគវិក្ខិត្តចិត្តតាយ រាគាទិបរិយុដ្ឋានេន ឌយ្ហមានេ វាយុវេគសមុដ្ឋិតជាលាសមិទ្ធសុក្ខកដ្ឋសន្និបាតេ អគ្គិក្ខន្ធេ វិយ អនុបសន្តបរិឡាហវុត្តិកេ អនិហតបរាធីនេ កាមាវចរទេវេ ច មហតា វាយាមេន វិទូរមាកាសំ វិគាហិតសកុន្តា វិយ, ពលវន្តេហិ ខិត្តសរា វិយ ច ‘‘សតិបិ ចិរប្បវត្តិយំ អនច្ចន្តិកតាយ បាតបរិយោសានា អនតិក្កន្តជាតិជរាមរណា ឯវា’’តិ រូបាវចរារូបាវចរទេវេ ច បស្សន្តេន មេត្តាយ ករុណាយ ច អនោធិសោ សត្តា ផរិតព្ពា. ឯវំ កាយេន វាចាយ មនសា ច ពោធិសម្ភារេ និរន្តរំ ឧបចិនន្តេន ឧស្សាហោ បវត្តេតព្ពោ.

អបិច ‘‘អចិន្តេយ្យាបរិមិតវិបុលោឡារវិមលនិរុបមនិរុបក្កិលេសគុណនិចយនិទានភូតស្ស ពុទ្ធភាវស្ស ឧស្សក្កិត្វា សម្បហំសនយោគ្យំ វីរិយំ នាម អចិន្តេយ្យានុភាវមេវ. យំ ន បចុរជនា សោតុម្បិ សក្កុណន្តិ, បគេវ បដិបជ្ជិតុំ. តថា ហិ តិវិធា អភិនីហារចិត្តុប្បត្តិ, ចតស្សោ ពុទ្ធភូមិយោ, ចត្តារិ សង្គហវត្ថូនិ (ទី. និ. ៣.២១០, ៣១៣; អ. និ. ៤.៣២), ករុណោកាសតា, ពុទ្ធធម្មេសុ និជ្ឈានក្ខន្តិ, សព្ពធម្មេសុ និរុបលេបោ, សព្ពសត្តេសុ បុត្តសញ្ញា, សំសារទុក្ខេហិ អបរិខេទោ, សព្ពទេយ្យធម្មបរិច្ចាគោ, តេន ច និរតិមានតា, អធិសីលសិក្ខាទិអធិដ្ឋានំ, តត្ថ ច អចលតា, កុសលកិរិយាសុ បីតិបាមោជ្ជំ, វិវេកនិន្នចិត្តតា, ឈានានុយោគោ, អនវជ្ជសុតេន អតិត្តិ, យថាសុតស្ស ធម្មស្ស បរេសំ ហិតជ្ឈាសយេន ទេសនា, សត្តានំ ញាយេ និវេសនំ, អារម្ភទឡ្ហតា, ធីរវីរភាវោ, បរាបវាទបរាបការេសុ វិការាភាវោ, សច្ចាធិដ្ឋានំ, សមាបត្តីសុ វសីភាវោ, អភិញ្ញាសុ ពលប្បត្តិ, លក្ខណត្តយាវពោធោ, សតិបដ្ឋានាទីសុ អភិយោគេន លោកុត្តរមគ្គសម្ភារសម្ភរណំ, នវលោកុត្តរាវក្កន្តី’’តិ ឯវមាទិកា សព្ពា ពោធិសម្ភារបដិបត្តិ វីរិយានុភាវេនេវ សមិជ្ឈតីតិ អភិនីហារតោ យាវ មហាពោធិ អនោស្សជ្ជន្តេន សក្កច្ចំ និរន្តរំ វីរិយំ សម្បាទេតព្ពំ. សម្បជ្ជមានេ ច វីរិយេ ខន្តិអាទយោ ទានាទយោ ច សព្ពេបិ ពោធិសម្ភារា តទធីនវុត្តិតាយ សម្បន្នា ឯវ ហោន្តីតិ. ខន្តិអាទីសុបិ ឥមិនា នយេន បដិបត្តិ វេទិតព្ពា.

ឥតិ សត្តានំ សុខូបករណបរិច្ចាគេន ពហុធា អនុគ្គហករណំ ទានេន បដិបត្តិ, សីលេន តេសំ ជីវិតសាបតេយ្យទាររក្ខអភេទបិយហិតវចនាវិហិំសាទិករណានិ, នេក្ខម្មេន នេសំ អាមិសបដិគ្គហណធម្មទានាទិនា អនេកធា ហិតចរិយា, បញ្ញាយ តេសំ ហិតករណូបាយកោសល្លំ, វីរិយេន តត្ថ ឧស្សាហារម្ភអសំហីរានិ, ខន្តិយា តទបរាធសហនំ, សច្ចេន តេសំ អវញ្ចនតទុបការកិរិយាសមាទានាវិសំវាទនាទិ, អធិដ្ឋានេន តទុបការករណេ អនត្ថសម្បាតេបិ អចលនំ, មេត្តាយ តេសំ ហិតសុខានុចិន្តនំ, ឧបេក្ខាយ តេសំ ឧបការាបការេសុ វិការានាបត្តីតិ ឯវំ អបរិមាណេ សត្តេ អារព្ភ អនុកម្បិតសព្ពសត្តស្ស ពោធិសត្តស្ស បុថុជ្ជនេហិ អសាធារណោ អបរិមាណោ បុញ្ញញាណសម្ភារូបចយោ ឯត្ថ បដិបត្តីតិ វេទិតព្ពំ. យោ ចេតាសំ បច្ចយោ វុត្តោ, តស្ស ច សក្កច្ចំ សម្បាទនំ.

កោ វិភាគោតិ ទស បារមិយោ, ទស ឧបបារមិយោ, ទស បរមត្ថបារមិយោតិ សមត្តិំស បារមិយោ. តត្ថ កតាភិនីហារស្ស ពោធិសត្តស្ស បរហិតករណាភិនិន្នអាសយប្បយោគស្ស កណ្ហធម្មវោកិណ្ណា សុក្កធម្មា បារមិយោ, តេហិ អវោកិណ្ណា សុក្កា ធម្មា ឧបបារមិយោ, អកណ្ហា អសុក្កា បរមត្ថបារមិយោតិ កេចិ. សមុទាគមនកាលេសុ បូរិយមានា បារមិយោ, ពោធិសត្តភូមិយំ បុណ្ណា ឧបបារមិយោ, ពុទ្ធភូមិយំ សព្ពាការបរិបុណ្ណា បរមត្ថបារមិយោ. ពោធិសត្តភូមិយំ វា បរហិតករណតោ បារមិយោ, អត្តហិតករណតោ ឧបបារមិយោ, ពុទ្ធភូមិយំ ពលវេសារជ្ជសមធិគមេន ឧភយហិតបរិបូរណតោ បរមត្ថបារមិយោតិ ឯវំ អាទិមជ្ឈបរិយោសានេសុ បណិធានារម្ភបរិនិដ្ឋានេសុ តេសំ វិភាគោតិ អបរេ. ទោសុបសមករុណាបកតិកានំ ភវសុខវិមុត្តិសុខបរមសុខប្បត្តានំ បុញ្ញូបចយភេទតោ តព្ពិភាគោតិ អញ្ញេ.

លជ្ជាសតិមានាបស្សយានំ លោកុត្តរធម្មាធិបតីនំ សីលសមាធិបញ្ញាគរុកានំ តារិតតរិតតារយិតូនំ អនុពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសម្មាសម្ពុទ្ធានំ បារមី, ឧបបារមី, បរមត្ថបារមីតិ ពោធិត្តយប្បត្តិតោ យថាវុត្តវិភាគោតិ កេចិ. ចិត្តបណិធិតោ យាវ វចីបណិធិ, តាវ បវត្តា សម្ភារា បារមិយោ, វចីបណិធិតោ យាវ កាយបណិធិ, តាវ បវត្តា ឧបបារមិយោ, កាយបណិធិតោ បភុតិ បរមត្ថបារមិយោតិ អបរេ. អញ្ញេ បន ‘‘បរបុញ្ញានុមោទនវសេន បវត្តា សម្ភារា បារមិយោ, បរេសំ ការាបនវសេន បវត្តា ឧបបារមិយោ, សយំ ករណវសេន បវត្តា បរមត្ថបារមិយោ’’តិ វទន្តិ. តថា ភវសុខាវហោ បុញ្ញញាណសម្ភារោ បារមី, អត្តនោ និព្ពានសុខាវហោ ឧបបារមី, បរេសំ តទុភយសុខាវហោ បរមត្ថបារមីតិ ឯកេ.

បុត្តទារធនាទិឧបករណបរិច្ចាគោ បន ទានបារមី, អត្តនោ អង្គបរិច្ចាគោ ទានឧបបារមី, អត្តនោ ជីវិតបរិច្ចាគោ ទានបរមត្ថបារមី. តថា បុត្តទារាទិកស្ស តិវិធស្សបិ ហេតុ អវីតិក្កមនវសេន តិស្សោ សីលបារមិយោ, តេសុ ឯវ តិវិធេសុ វត្ថូសុ អាលយំ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា និក្ខមនវសេន តិស្សោ នេក្ខម្មបារមិយោ, ឧបករណង្គជីវិតតណ្ហំ សមូហនិត្វា សត្តានំ ហិតាហិតវិនិច្ឆយករណវសេន តិស្សោ បញ្ញាបារមិយោ, យថាវុត្តភេទានំ បរិច្ចាគាទីនំ វាយមនវសេន តិស្សោ វីរិយបារមិយោ, ឧបករណង្គជីវិតន្តរាយករានំ ខមនវសេន តិស្សោ ខន្តិបារមិយោ, ឧបករណង្គជីវិតហេតុ សច្ចាបរិច្ចាគវសេន តិស្សោ សច្ចបារមិយោ, ទានាទិបារមិយោ អកុប្បាធិដ្ឋានវសេនេវ សមិជ្ឈន្តីតិ ឧបករណាទិវិនាសេបិ អចលាធិដ្ឋានវសេន តិស្សោ អធិដ្ឋានបារមិយោ, ឧបករណាទិឧបឃាតកេសុបិ សត្តេសុ មេត្តាយ អវិជហនវសេន តិស្សោ មេត្តាបារមិយោ, យថាវុត្តវត្ថុត្តយស្ស ឧបការាបការេសុ សត្តសង្ខារេសុ មជ្ឈត្តតាបដិលាភវសេន តិស្សោ ឧបេក្ខាបារមិយោតិ ឯវមាទិនា ឯតាសំ វិភាគោ វេទិតព្ពោ.

កោ សង្គហោតិ ឯត្ថ បន យថា ឯតា វិភាគតោ តិំសវិធាបិ ទានបារមីអាទិភាវតោ ទសវិធា, ឯវំ ទានសីលខន្តិវីរិយឈានបញ្ញាសភាវេន ឆព្ពិធា. ឯតាសុ ហិ នេក្ខម្មបារមី សីលបារមិយា សង្គហិតា តស្សា បព្ពជ្ជាភាវេ, នីវរណវិវេកភាវេ បន ឈានបារមិយា, កុសលធម្មភាវេ ឆហិបិ សង្គហិតា. សច្ចបារមី សីលបារមិយា ឯកទេសោយេវ វចីសច្ចវិរតិសច្ចបក្ខេ, ញាណសច្ចបក្ខេ បន បញ្ញាបារមិយា សង្គហិតា. មេត្តាបារមី ឈានបារមិយា ឯវ, ឧបេក្ខាបារមី ឈានបញ្ញាបារមីហិ, អធិដ្ឋានបារមី សព្ពាហិបិ សង្គហិតាតិ.

ឯតេសញ្ច ទានាទីនំ ឆន្នំ គុណានំ អញ្ញមញ្ញំ សម្ពន្ធានំ បញ្ចទសយុគឡាទីនិ បញ្ចទសយុគឡាទិសាធកានិ ហោន្តិ – សេយ្យថិទំ? ទានសីលយុគឡេន បរហិតាហិតានំ ករណាករណយុគឡសិទ្ធិ, ទានខន្តិយុគឡេន អលោភាទោសយុគឡសិទ្ធិ, ទានវីរិយយុគឡេន ចាគសុតយុគឡសិទ្ធិ, ទានឈានយុគឡេន កាមទោសប្បហានយុគឡសិទ្ធិ, ទានបញ្ញាយុគឡេន អរិយយានធុរយុគឡសិទ្ធិ, សីលខន្តិទ្វយេន បយោគាសយសុទ្ធិទ្វយសិទ្ធិ, សីលវីរិយទ្វយេន ភាវនាទ្វយសិទ្ធិ, សីលឈានទ្វយេន ទុស្សីល្យបរិយុដ្ឋានប្បហានទ្វយសិទ្ធិ, សីលបញ្ញាទ្វយេន ទានទ្វយសិទ្ធិ, ខន្តិវីរិយយុគឡេន ខមាតេជទ្វយសិទ្ធិ, ខន្តិឈានយុគឡេន វិរោធានុរោធប្បហានយុគឡសិទ្ធិ, ខន្តិបញ្ញាយុគឡេន សុញ្ញតាខន្តិបដិវេធទុកសិទ្ធិ, វីរិយឈានទុកេន បគ្គាហាវិក្ខេបទុកសិទ្ធិ, វីរិយបញ្ញាទុកេន សរណទុកសិទ្ធិ, ឈានបញ្ញាទុកេន យានទុកសិទ្ធិ. ទានសីលខន្តិត្តិកេន លោភទោសមោហប្បហានត្តិកសិទ្ធិ, ទានសីលវីរិយត្តិកេន ភោគជីវិតកាយសារាទានត្តិកសិទ្ធិ, ទានសីលឈានត្តិកេន បុញ្ញកិរិយវត្ថុត្តិកសិទ្ធិ, ទានសីលបញ្ញាតិកេន អាមិសាភយធម្មទានត្តិកសិទ្ធីតិ ឯវំ ឥតរេហិបិ តិកេហិ ចតុក្កាទីហិ ច យថាសម្ភវំ តិកានិ ចតុក្កាទីនិ ច យោជេតព្ពានិ.

ឯវំ ឆព្ពិធានម្បិ បន ឥមាសំ បារមីនំ ចតូហិ អធិដ្ឋានេហិ សង្គហោ វេទិតព្ពោ. សព្ពបារមីនំ សមូហសង្គហតោ ហិ ចត្តារិ អធិដ្ឋានានិ. សេយ្យថិទំ – សច្ចាធិដ្ឋានំ, ចាគាធិដ្ឋានំ, ឧបសមាធិដ្ឋានំ, បញ្ញាធិដ្ឋានន្តិ. តត្ថ អធិតិដ្ឋតិ ឯតេន, ឯត្ថ វា អធិតិដ្ឋតិ, អធិដ្ឋានមត្តមេវ វា តន្តិ អធិដ្ឋានំ. សច្ចញ្ច តំ អធិដ្ឋានញ្ច, សច្ចស្ស វា អធិដ្ឋានំ, សច្ចំ អធិដ្ឋានំ ឯតស្សាតិ វា សច្ចាធិដ្ឋានំ. ឯវំ សេសេសុបិ. តត្ថ អវិសេសតោ តាវ លោកុត្តរគុណេ កតាភិនីហារស្ស អនុកម្បិតសព្ពសត្តស្ស មហាសត្តស្ស បរិញ្ញានុរូបំ សព្ពបារមិបរិគ្គហតោ សច្ចាធិដ្ឋានំ, តេសំ បដិបក្ខបរិច្ចាគតោ ចាគាធិដ្ឋានំ, សព្ពបារមិតាគុណេហិ ឧបសមតោ ឧបសមាធិដ្ឋានំ, តេហិយេវ បរហិតោបាយកោសល្លតោ បញ្ញាធិដ្ឋានំ. វិសេសតោ បន ‘‘អត្ថិកជនំ អវិសំវាទេត្វា ទស្សាមី’’តិ បដិជានតោ, បដិញ្ញំ អវិសំវាទេត្វា ទានតោ, ទានំ អវិសំវាទេត្វា អនុមោទនតោ, មច្ឆរិយាទិបដិបក្ខបរិច្ចាគតោ, ទេយ្យបដិគ្គាហកទានទេយ្យធម្មក្ខយេសុ លោភទោសមោហភយវូបសមតោ, យថារហំ យថាកាលំ យថាវិធានញ្ច ទានតោ, បញ្ញុត្តរតោ ច កុសលធម្មានំ ចតុរធិដ្ឋានបទដ្ឋានំ ទានំ. តថា សំវរសមាទានស្ស អវីតិក្កមតោ, ទុស្សីល្យបរិច្ចាគតោ, ទុច្ចរិតវូបសមតោ, បញ្ញុត្តរតោ ច ចតុរធិដ្ឋានបទដ្ឋានំ សីលំ. យថាបដិញ្ញំ ខមនតោ, បរាបរាធវិកប្បបរិច្ចាគតោ, កោធបរិយុដ្ឋានវូបសមតោ, បញ្ញុត្តរតោ ច ចតុរធិដ្ឋានបទដ្ឋានា ខន្តិ. បដិញ្ញានុរូបំ បរហិតករណតោ, វិសាទបរិច្ចាគតោ, អកុសលធម្មានំ វូបសមតោ, បញ្ញុត្តរតោ ច ចតុរធិដ្ឋានបទដ្ឋានំ វីរិយំ. បដិញ្ញានុរូបំ លោកហិតានុចិន្តនតោ, នីវរណបរិច្ចាគតោ, ចិត្តវូបសមតោ, បញ្ញុត្តរតោ ច ចតុរធិដ្ឋានបទដ្ឋានំ ឈានំ. យថាបដិញ្ញំ បរហិតូបាយកោសល្លតោ, អនុបាយកិរិយាបរិច្ចាគតោ, មោហជបរិឡាហវូបសមតោ, សព្ពញ្ញុតាបដិលាភតោ ច ចតុរធិដ្ឋានបទដ្ឋានា បញ្ញា.

តត្ថ ញេយ្យបដិញ្ញានុវិធានេហិ សច្ចាធិដ្ឋានំ, វត្ថុកាមកិលេសកាមបរិច្ចាគេហិ ចាគាធិដ្ឋានំ, ទោសទុក្ខវូបសមេហិ ឧបសមាធិដ្ឋានំ, អនុពោធបដិវេធេហិ បញ្ញាធិដ្ឋានំ. តិវិធសច្ចបរិគ្គហិតំ ទោសត្តយវិរោធិ សច្ចាធិដ្ឋានំ, តិវិធចាគបរិគ្គហិតំ ទោសត្តយវិរោធិ ចាគាធិដ្ឋានំ, តិវិធវូបសមបរិគ្គហិតំ ទោសត្តយវិរោធិ ឧបសមាធិដ្ឋានំ, តិវិធញាណបរិគ្គហិតំ ទោសត្តយវិរោធិ បញ្ញាធិដ្ឋានំ. សច្ចាធិដ្ឋានបរិគ្គហិតានិ ចាគូបសមបញ្ញាធិដ្ឋានានិ អវិសំវាទនតោ, បដិញ្ញានុវិធានតោ ច. ចាគាធិដ្ឋានបរិគ្គហិតានិ សច្ចូបសមបញ្ញាធិដ្ឋានានិ បដិបក្ខបរិច្ចាគតោ, សព្ពបរិច្ចាគផលត្តា ច. ឧបសមាធិដ្ឋានបរិគ្គហិតានិ សច្ចចាគបញ្ញាធិដ្ឋានានិ កិលេសបរិឡាហូបសមតោ, កាមូបសមតោ, កាមបរិឡាហូបសមតោ ច. បញ្ញាធិដ្ឋានបរិគ្គហិតានិ សច្ចចាគូបសមាធិដ្ឋានានិ ញាណបុព្ពង្គមតោ, ញាណានុបរិវត្តនតោ ចាតិ ឯវំ សព្ពាបិ បារមិយោ សច្ចប្បភាវិតា ចាគបរិព្យញ្ជិតា ឧបសមោបព្រូហិតា បញ្ញាបរិសុទ្ធា. សច្ចញ្ហិ ឯតាសំ ជនកហេតុ, ចាគោ បរិគ្គាហកហេតុ, ឧបសមោ បរិវុឌ្ឍិហេតុ, បញ្ញា បារិសុទ្ធិហេតុ. តថា អាទិម្ហិ សច្ចាធិដ្ឋានំ សច្ចបដិញ្ញត្តា, មជ្ឈេ ចាគាធិដ្ឋានំ កតបណិធានស្ស បរហិតាយ អត្តបរិច្ចាគតោ, អន្តេ ឧបសមាធិដ្ឋានំ សព្ពូបសមបរិយោសានត្តា, អាទិមជ្ឈបរិយោសានេសុ បញ្ញាធិដ្ឋានំ តស្មិំ សតិ សម្ភវតោ, អសតិ អភាវតោ, យថាបដិញ្ញញ្ច ភាវតោ.

តត្ថ មហាបុរិសា អត្តហិតបរហិតករេហិ គរុបិយភាវករេហិ សច្ចចាគាធិដ្ឋានេហិ គិហិភូតា អាមិសទានេន បរេ អនុគ្គណ្ហន្តិ. តថា អត្តហិតបរហិតករេហិ គរុបិយភាវករេហិ ឧបសមបញ្ញាធិដ្ឋានេហិ ច បព្ពជិតភូតា ធម្មទានេន បរេ អនុគ្គណ្ហន្តិ.

តត្ថ អន្តិមភវេ ពោធិសត្តស្ស ចតុរធិដ្ឋានបរិបូរណំ. បរិបុណ្ណចតុរធិដ្ឋានស្ស ហិ ចរិមកភវូបបត្តីតិ ឯកេ. តត្រ ហិ គព្ភោក្កន្តិឋិតិអភិនិក្ខមនេសុ បញ្ញាធិដ្ឋានសមុទាគមេន សតោ សម្បជានោ សច្ចាធិដ្ឋានបារិបូរិយា សម្បតិជាតោ ឧត្តរាភិមុខោ សត្តបទវីតិហារេន គន្ត្វា សព្ពា ទិសា ឱលោកេត្វា សច្ចានុបរិវត្តិនា វចសា ‘‘អគ្គោហមស្មិ លោកស្ស, ជេដ្ឋោ…បេ… សេដ្ឋោហមស្មិ លោកស្សា’’តិ (ទី. និ. ២.៣១; ម. និ. ៣.២០៧) តិក្ខត្តុំ សីហនាទំ នទិ, ឧបសមាធិដ្ឋានសមុទាគមេន ជិណ្ណាតុរមតបព្ពជិតទស្សាវិនោ ចតុធម្មបទេសកោវិទស្ស យោព្ពនារោគ្យជីវិតសម្បត្តិមទានំ ឧបសមោ, ចាគាធិដ្ឋានសមុទាគមេន មហតោ ញាតិបរិវដ្ដស្ស ហត្ថគតស្ស ច ចក្កវត្តិរជ្ជស្ស អនបេក្ខបរិច្ចាគោតិ.

ទុតិយេ ឋានេ អភិសម្ពោធិយំ ចតុរធិដ្ឋានំ បរិបុណ្ណន្តិ កេចិ. តត្ថ ហិ យថាបដិញ្ញំ សច្ចាធិដ្ឋានសមុទាគមេន ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ អភិសមយោ, តតោ ហិ សច្ចាធិដ្ឋានំ បរិបុណ្ណំ. ចាគាធិដ្ឋានសមុទាគមេន សព្ពកិលេសោបក្កិលេសបរិច្ចាគោ, តតោ ហិ ចាគាធិដ្ឋានំ បរិបុណ្ណំ. ឧបសមាធិដ្ឋានសមុទាគមេន បរមូបសមសម្បត្តិ, តតោ ហិ ឧបសមាធិដ្ឋានំ បរិបុណ្ណំ. បញ្ញាធិដ្ឋានសមុទាគមេន អនាវរណញាណបដិលាភោ, តតោ ហិ បញ្ញាធិដ្ឋានំ បរិបុណ្ណន្តិ, តំ អសិទ្ធំ អភិសម្ពោធិយាបិ បរមត្ថភាវតោ.

តតិយេ ឋានេ ធម្មចក្កប្បវត្តនេ (សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៣; បដិ. ម. ២.៣០) ចតុរធិដ្ឋានំ បរិបុណ្ណន្តិ អញ្ញេ. តត្ថ ហិ សច្ចាធិដ្ឋានសមុទាគតស្ស ទ្វាទសហិ អាការេហិ អរិយសច្ចទេសនាយ សច្ចាធិដ្ឋានំ បរិបុណ្ណំ, ចាគាធិដ្ឋានសមុទាគតស្ស សទ្ធម្មមហាយាគករណេន ចាគាធិដ្ឋានំ បរិបុណ្ណំ. ឧបសមាធិដ្ឋានសមុទាគតស្ស សយំ ឧបសន្តស្ស បរេសំ ឧបសមនេន ឧបសមាធិដ្ឋានំ បរិបុណ្ណំ, បញ្ញាធិដ្ឋានសមុទាគតស្ស វិនេយ្យានំ អាសយាទិបរិជាននេន បញ្ញាធិដ្ឋានំ បរិបុណ្ណន្តិ, តទបិ អសិទ្ធំ អបរិយោសិតត្តា ពុទ្ធកិច្ចស្ស.

ចតុត្ថេ ឋានេ បរិនិព្ពានេ ចតុរធិដ្ឋានបរិបុណ្ណន្តិ អបរេ. តត្រ ហិ បរិនិព្ពុតត្តា បរមត្ថសច្ចសម្បត្តិយា សច្ចាធិដ្ឋានបរិបូរណំ, សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គេន ចាគាធិដ្ឋានបរិបូរណំ, សព្ពសង្ខារូបសមេន ឧបសមាធិដ្ឋានបរិបូរណំ, បញ្ញាបយោជនបរិនិដ្ឋានេន បញ្ញាធិដ្ឋានបរិបូរណន្តិ.

តត្រ មហាបុរិសស្ស វិសេសេន មេត្តាខេត្តេ អភិជាតិយំ សច្ចាធិដ្ឋានសមុទាគតស្ស សច្ចាធិដ្ឋានបរិបូរណមភិព្យត្តំ, វិសេសេន ករុណាខេត្តេ អភិសម្ពោធិយំ បញ្ញាធិដ្ឋានសមុទាគតស្ស បញ្ញាធិដ្ឋានបរិបូរណមភិព្យត្តំ, វិសេសេន មុទិតាខេត្តេ ធម្មចក្កប្បវត្តនេ (សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៣; បដិ. ម. ២.៣០) ចាគាធិដ្ឋានសមុទាគតស្ស ចាគាធិដ្ឋានបរិបូរណមភិព្យត្តំ, វិសេសេន ឧបេក្ខាខេត្តេ បរិនិព្ពានេ ឧបសមាធិដ្ឋានសមុទាគតស្ស ឧបសមាធិដ្ឋានបរិបូរណមភិព្យត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

តត្របិ សច្ចាធិដ្ឋានសមុទាគតស្ស សំវាសេន សីលំ វេទិតព្ពំ, ចាគាធិដ្ឋានសមុទាគតស្ស សំវោហារេន សោចេយ្យំ វេទិតព្ពំ, ឧបសមាធិដ្ឋានសមុទាគតស្ស អាបទាសុ ថាមោ វេទិតព្ពោ, បញ្ញាធិដ្ឋានសមុទាគតស្ស សាកច្ឆាយ បញ្ញា វេទិតព្ពា. ឯវំ សីលាជីវចិត្តទិដ្ឋិវិសុទ្ធិយោ វេទិតព្ពា.

តថា សច្ចាធិដ្ឋានសមុទាគមេន ទោសា អគតិំ ន គច្ឆតិ អវិសំវាទនតោ, ចាគាធិដ្ឋានសមុទាគមេន លោភា អគតិំ ន គច្ឆតិ អនភិសង្គតោ, ឧបសមាធិដ្ឋានសមុទាគមេន ភយា អគតិំ ន គច្ឆតិ អនបរាធតោ, បញ្ញាធិដ្ឋានសមុទាគមេន មោហា អគតិំ ន គច្ឆតិ យថាភូតាវពោធតោ.

តថា បឋមេន អទុដ្ឋោ អធិវាសេតិ, ទុតិយេន អលុទ្ធោ បដិសេវតិ, តតិយេន អភីតោ បរិវជ្ជេតិ, ចតុត្ថេន អសម្មូឡ្ហោ វិនោទេតិ. បឋមេន នេក្ខម្មសុខប្បត្តិ, ឥតរេហិ បវិវេកឧបសមសម្ពោធិសុខប្បត្តិយោ ហោន្តីតិ ទដ្ឋព្ពា. តថា វិវេកជបីតិសុខសមាធិជបីតិសុខអប្បីតិជកាយសុខសតិបារិសុទ្ធិជឧបេក្ខាសុខប្បត្តិយោ ឯតេហិ ចតូហិ យថាក្កមំ ហោន្តីតិ. ឯវមនេកគុណានុពន្ធេហិ ចតូហិ អធិដ្ឋានេហិ សព្ពបារមិសមូហសង្គហោ វេទិតព្ពោ. យថា ច ចតូហិ អធិដ្ឋានេហិ សព្ពបារមិសង្គហោ, ឯវំ ករុណាបញ្ញាហិបីតិ ទដ្ឋព្ពំ. សព្ពោបិ ហិ ពោធិសម្ភារោ ករុណាបញ្ញាហិ សង្គហិតោ. ករុណាបញ្ញាបរិគ្គហិតា ហិ ទានាទិគុណា មហាពោធិសម្ភារា ភវន្តិ ពុទ្ធត្តសិទ្ធិបរិយោសានាតិ ឯវមេតាសំ សង្គហោ វេទិតព្ពោ.

កោ សម្បាទនូបាយោតិ សកលស្សាបិ បុញ្ញាទិសម្ភារស្ស សម្មាសម្ពោធិំ, ឧទ្ទិស្ស អនវសេសសម្ភរណំ អវេកល្លការិតាយោគេន, តត្ថ ច សក្កច្ចការិតា អាទរពហុមានយោគេន, សាតច្ចការិតា និរន្តរបយោគេន, ចិរកាលាទិយោគោ ច អន្តរា អវោសានាបជ្ជនេនាតិ ចតុរង្គយោគោ ឯតាសំ សម្បាទនូបាយោ. អបិច សមាសតោ កតាភិនីហារស្ស អត្តនិ សិនេហស្ស បរិយាទានំ, បរេសុ ច សិនេហស្ស បរិវឌ្ឍនំ ឯតាសំ សម្បាទនូបាយោ. សម្មាសម្ពោធិសមធិគមាយ ហិ កតមហាបណិធានស្ស មហាសត្តស្ស យាថាវតោ បរិជាននេន សព្ពេសុ ធម្មេសុ អនុបលិត្តស្ស អត្តនិ សិនេហោ បរិក្ខយំ បរិយាទានំ គច្ឆតិ, មហាករុណាសមាយោគវសេន បន បិយេ បុត្តេ វិយ សព្ពសត្តេ សម្បស្សមានស្ស តេសុ មេត្តាសិនេហោ បរិវឌ្ឍតិ. តតោ ច តំតទាវត្ថានុរូបមត្តបរសន្តានេសុ លោភទោសមោហវិគមេន វិទូរីកតមច្ឆរិយាទិពោធិសម្ភារបដិបក្ខោ មហាបុរិសោ ទានបិយវចនអត្ថចរិយាសមានត្តតាសង្ខាតេហិ ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ (ទី. និ. ៣.២១០; អ. និ. ៤.៣២) ចតុរធិដ្ឋានានុគតេហិ អច្ចន្តំ ជនស្ស សង្គហករណវសេន ឧបរិ យានត្តយេ អវតារណំ បរិបាចនញ្ច ករោតិ. មហាសត្តានញ្ហិ មហាបញ្ញា មហាករុណា ច ទានេន អលង្កតា; ទានំ បិយវចនេន; បិយវចនំ អត្ថចរិយាយ; អត្ថចរិយា សមានត្តតាយ អលង្កតា សង្គហិតា ច. សព្ពភូតត្តភូតស្ស ហិ ពោធិសត្តស្ស សព្ពត្ថ សមានសុខទុក្ខតាយ សមានត្តតាសិទ្ធិ. ពុទ្ធភូតោ បន តេហេវ សង្គហវត្ថូហិ ចតុរធិដ្ឋានបរិបូរិតាភិពុទ្ធេហិ ជនស្ស អច្ចន្តិកសង្គហករណេន អភិវិនយនំ ករោតិ. ទានញ្ហិ សម្មាសម្ពុទ្ធានំ ចាគាធិដ្ឋានេន បរិបូរិតាភិពុទ្ធំ; បិយវចនំ សច្ចាធិដ្ឋានេន; អត្ថចរិយា បញ្ញាធិដ្ឋានេន; សមានត្តតា ឧបសមាធិដ្ឋានេន បរិបូរិតាភិពុទ្ធា. តថាគតានញ្ហិ សព្ពសាវកបច្ចេកពុទ្ធេហិ សមានត្តតា បរិនិព្ពានេ. តត្រ ហិ តេសំ អវិសេសតោ ឯកីភាវោ. តេនេវាហ ‘‘នត្ថិ វិមុត្តិយា នានត្ត’’ន្តិ.

ហោន្តិ ចេត្ថ –

‘‘សច្ចោ ចាគី ឧបសន្តោ, បញ្ញវា អនុកម្បកោ,

សម្ភតសព្ពសម្ភារោ, កំ នាមត្ថំ ន សាធយេ.

មហាការុណិកោ សត្ថា, ហិតេសី ច ឧបេក្ខកោ,

និរបេក្ខោ ច សព្ពត្ថ, អហោ អច្ឆរិយោ ជិនោ.

វិរត្តោ សព្ពធម្មេសុ, សត្តេសុ ច ឧបេក្ខកោ,

សទា សត្តហិតេ យុត្តោ, អហោ អច្ឆរិយោ ជិនោ.

សព្ពទា សព្ពសត្តានំ, ហិតាយ ច សុខាយ ច,

ឧយ្យុត្តោ អកិលាសូ ច, អហោ អច្ឆរិយោ ជិនោ’’តិ. (ចរិយា. អដ្ឋ. ៣២០ បកិណ្ណកកថា);

កិត្តកេន កាលេន សម្បាទនន្តិ ហេដ្ឋិមេន តាវ បរិច្ឆេទេន ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បសតសហស្សញ្ច, មជ្ឈិមេន អដ្ឋាសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បសតសហស្សញ្ច, ឧបរិមេន សោឡសាសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បសតសហស្សញ្ច, ឯតេ ច ភេទា យថាក្កមំ បញ្ញាធិកសទ្ធាធិកវីរិយាធិកវសេន ញាតព្ពា. បញ្ញាធិកានញ្ហិ សទ្ធា មន្ទា ហោតិ, បញ្ញា តិក្ខា. សទ្ធាធិកានំ បញ្ញា មជ្ឈិមា ហោតិ, វីរិយាធិកានំ បញ្ញា មន្ទា. បញ្ញានុភាវេន ច សម្មាសម្ពោធិ អភិគន្តព្ពាតិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. អវិសេសេន បន វិមុត្តិបរិបាចនីយានំ ធម្មានំ តិក្ខមជ្ឈិមមុទុភាវេន តយោបេតេ ភេទា យុត្តាតិ វទន្តិ. តិវិធា ហិ ពោធិសត្តា អភិនីហារក្ខណេ ភវន្តិ ឧគ្ឃដិតញ្ញូវិបញ្ចិតញ្ញូនេយ្យភេទេន. តេសុ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សម្មុខា ចតុប្បទិកំ គាថំ សុណន្តោ តតិយបទេ អបរិយោសិតេយេវ ឆអភិញ្ញាហិ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បត្តុំ សមត្ថុបនិស្សយោ ហោតិ, ទុតិយោ សត្ថុ សម្មុខា ចតុប្បទិកំ គាថំ សុណន្តោ អបរិយោសិតេយេវ ចតុត្ថបទេ ឆហិ អភិញ្ញាហិ អរហត្តំ បត្តុំ សមត្ថុបនិស្សយោ ហោតិ, ឥតរោ ភគវតោ សម្មុខា ចតុប្បទិកំ គាថំ សុត្វា បរិយោសិតាយ គាថាយ ឆហិ អភិញ្ញាហិ អរហត្តំ បត្តុំ សមត្ថុបនិស្សយោ ភវតិ. តយោបេតេ វិនា កាលភេទេន កតាភិនីហារលទ្ធព្យាករណា បារមិយោ បូរេន្តា យថាក្កមំ យថាវុត្តភេទេន កាលេន សម្មាសម្ពោធិំ បាបុណន្តិ. តេសុ តេសុ បន កាលភេទេសុ អបរិបុណ្ណេសុ តេ តេ មហាសត្តា ទិវសេ ទិវសេ វេស្សន្តរទានសទិសំ ទានំ ទេន្តាបិ តទនុរូបេ សីលាទិសព្ពបារមិធម្មេ អាចិនន្តាបិ អន្តរា ពុទ្ធា ភវិស្សន្តីតិ អការណមេតំ. កស្មា? ញាណស្ស អបរិបច្ចនតោ. បរិច្ឆិន្នកាលនិប្ផាទិតំ វិយ ហិ សស្សំ បរិច្ឆិន្នកាលេ បរិនិប្ផាទិតា សម្មាសម្ពោធិ. តទន្តរា បន សព្ពុស្សាហេន វាយមន្តេនាបិ ន សក្កា បាបុណិតុន្តិ បារមិបារិបូរី យថាវុត្តកាលវិសេសំ វិនា ន សម្បជ្ជតីតិ វេទិតព្ពំ.

កោ អានិសំសោតិ យេ តេ កតាភិនីហារានំ ពោធិសត្តានំ –

‘‘ឯវំ សព្ពង្គសម្បន្នា, ពោធិយា និយតា នរា;

សំសរំ ទីឃមទ្ធានំ, កប្បកោដិសតេហិបិ;

អវីចិម្ហិ នុប្បជ្ជន្តិ, តថា លោកន្តរេសុ ចា’’តិ. អាទិនា (អភិ. អដ្ឋ. ១.និទានកថា; អប. អដ្ឋ. ១.ទូរេនិទានកថា; ជា. អដ្ឋ. ១.ទូរេនិទានកថា; ពុ. វំ. អដ្ឋ. ២៧.ទូរេនិទានកថា; ចរិយា. អដ្ឋ. បកិណ្ណកកថា) –

អដ្ឋារស អភព្ពដ្ឋានានុបគមនប្បការា អានិសំសា សំវណ្ណិតា. យេ ច ‘‘សតោ សម្បជានោ អានន្ទ ពោធិសត្តោ តុសិតាកាយា ចវិត្វា មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កមី’’តិអាទិនា (ម. និ. ៣.១៩៩) សោឡស អច្ឆរិយព្ភុតធម្មប្បការា, យេ ច ‘‘សីតំ ព្យបគតំ ហោតិ, ឧណ្ហញ្ច ឧបសម្មតី’’តិអាទិនា (ពុ. វំ. ៨៣), ‘‘ជាយមានេ ខោ សារិបុត្ត ពោធិសត្តេ អយំ ទសសហស្សិលោកធាតុ សង្កម្បតិ សម្បកម្បតិ សម្បវេធតី’’តិអាទិនា ច ទ្វត្តិំស បុព្ពនិមិត្តប្បការា, យេ វា បនញ្ញេបិ ‘‘ពោធិសត្តានំ អធិប្បាយសមិជ្ឈនំ កម្មាទីសុ វសីភាវោ’’តិ ឯវមាទយោ តត្ថ តត្ថ ជាតកពុទ្ធវំសាទីសុ ទស្សិតប្បការា អានិសំសា, តេ សព្ពេបិ ឯតាសំ អានិសំសា, តថា យថានិទស្សិតភេទា អលោភាទោសាទិគុណយុគឡាទយោ ចាតិ វេទិតព្ពា.

កិំ ផលន្តិ សមាសតោ តាវ សម្មាសម្ពុទ្ធភាវោ ឯតាសំ ផលំ, វិត្ថារតោ បន ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណ- (ទី. និ. ២.២៤ អាទយោ; ៣.១៦៨ អាទយោ; ម. និ. ២.៣៨៥) អសីតិអនុព្យញ្ជនព្យាមប្បភាទិអនេកគុណគណសមុជ្ជលរូបកាយសម្បត្តិអធិដ្ឋានា ទសពលចតុវេសារជ្ជឆអសាធារណញាណអដ្ឋារសាវេណិកពុទ្ធធម្ម- (ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.៣០៥; មូលដី. ២.សុត្តន្តភាជនីយវណ្ណនា) -បភុតិអនេកសតសហស្សគុណសមុទយោបសោភិនី ធម្មកាយសិរី, យាវតា បន ពុទ្ធគុណា យេ អនេកេហិបិ កប្បេហិ សម្មាសម្ពុទ្ធេនាបិ វាចាយ បរិយោសាបេតុំ ន សក្កា, ឥទំ ឯតាសំ ផលន្តិ អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន ពុទ្ធវំសចរិយាបិដកជាតកមហាបទានសុត្តាទីនំ វសេន វេទិតព្ពោ.

យថាវុត្តាយ បដិបទាយ យថាវុត្តវិភាគានំ បារមីនំ បូរិតភាវំ សន្ធាយាហ ‘‘សមតិំស បារមិយោ បូរេត្វា’’តិ. សតិបិ មហាបរិច្ចាគានំ ទានបារមិភាវេ បរិច្ចាគវិសេសភាវទស្សនត្ថញ្ចេវ សុទុក្ករភាវទស្សនត្ថញ្ច ‘‘បញ្ច មហាបរិច្ចាគេ’’តិ វិសុំ គហណំ, តតោយេវ ច អង្គបរិច្ចាគតោ វិសុំ នយនបរិច្ចាគគ្គហណំ, បរិគ្គហបរិច្ចាគភាវសាមញ្ញេបិ ធនរជ្ជបរិច្ចាគតោ បុត្តទារបរិច្ចាគគ្គហណញ្ច កតំ. គតបច្ចាគតិកវត្តសង្ខាតាយ បុព្ពភាគបដិបទាយ សទ្ធិំ អភិញ្ញាសមាបត្តិនិប្ផាទនំ បុព្ពយោគោ. ទានាទីសុយេវ សាតិសយបដិបត្តិនិប្ផាទនំ បុព្ពចរិយា, យា ចរិយាបិដកសង្គហិតា. អភិនីហារោ បុព្ពយោគោ, ទានាទិបដិបត្តិ, កាយវិវេកវសេន ឯកចរិយា វា បុព្ពចរិយាតិ កេចិ. ទានាទីនញ្ចេវ អប្បិច្ឆតាទីនញ្ច សំសារនិព្ពានេសុ អាទីនវានិសំសាទីនញ្ច វិភាវនវសេន សត្តានំ ពោធិត្តយេ បតិដ្ឋាបនបរិបាចនវសេន បវត្តា កថា ធម្មក្ខានំ. ញាតីនំ អត្ថចរិយា ញាតត្ថចរិយា, សាបិ ករុណាយនវសេនេវ. អាទិ-សទ្ទេន លោកត្ថចរិយាទយោ សង្គណ្ហាតិ. កម្មស្សកតាញាណវសេន, អនវជ្ជកម្មាយតនវិជ្ជាដ្ឋានបរិចយវសេន, ខន្ធាយតនាទិបរិចយវសេន, លក្ខណត្តយតីរណវសេន ច ញាណចារោ ពុទ្ធិចរិយា, សា បន អត្ថតោ បញ្ញាបារមីយេវ, ញាណសម្ភារទស្សនត្ថំ វិសុំ គហណំ. កោដិន្តិ បរិយន្តោ, ឧក្កំសោតិ អត្ថោ. ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ ភាវេត្វា ព្រូហេត្វាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ ភាវេត្វាតិ ឧប្បាទេត្វា. ព្រូហេត្វាតិ វឌ្ឍេត្វា. សតិបដ្ឋានាទិគ្គហណេន អាគមនបដិបទំ មត្ថកំ បាបេត្វា ទស្សេតិ, វិបស្សនាសហគតា ឯវ វា សតិបដ្ឋានាទយោ ទដ្ឋព្ពា. ឯត្ថ ច ‘‘យេន អភិនីហារេនា’’តិអាទិនា អាគមនបដិបទាយ អាទិំ ទស្សេតិ, ‘‘ទានបារមី’’តិអាទិនា មជ្ឈំ, ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ’’តិអាទិនា បរិយោសានន្តិ វេទិតព្ពំ.

សម្បតិជាតោតិ ហត្ថតោ មុច្ចិត្វា មុហុត្តជាតោ, ន មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខន្តមត្តោ. និក្ខន្តមត្តញ្ហិ មហាសត្តំ បឋមំ ព្រហ្មានោ សុវណ្ណជាលេន បដិគ្គណ្ហិំសុ, តេសំ ហត្ថតោ ចត្តារោ មហារាជានោ អជិនប្បវេណិយា, តេសំ ហត្ថតោ មនុស្សា ទុកូលចុម្ពដកេន បដិគ្គណ្ហិំសុ, មនុស្សានំ ហត្ថតោ មុញ្ចិត្វា បថវិយំ បតិដ្ឋិតោតិ យថាហ ភគវា មហាបទានទេសនាយំ. សេតម្ហិ ឆត្តេតិ ទិព្ពសេតច្ឆត្តេ. អនុហីរមានេតិ ធារិយមានេ. ឯត្ថ ច ឆត្តគ្គហណេនេវ ខគ្គាទីនិ បញ្ច កកុធភណ្ឌានិបិ (ជា. ២.១៩.៧២) វុត្តានេវាតិ វេទិតព្ពំ. ខគ្គតាលវណ្ដមោរហត្ថកវាឡពីជនីឧណ្ហីសបដ្ដាបិ ហិ ឆត្តេន សហ តទា ឧបដ្ឋិតា អហេសុំ. ឆត្តាទីនិយេវ ច តទា បញ្ញាយិំសុ, ន ឆត្តាទិគាហកា. សព្ពា ច ទិសាតិ ទសបិ ទិសា. នយិទំ សព្ពទិសាវិលោកនំ សត្តបទវីតិហារុត្តរកាលំ ទដ្ឋព្ពំ. មហាសត្តោ ហិ មនុស្សានំ ហត្ថតោ មុច្ចិត្វា បុរត្ថិមទិសំ ឱលោកេសិ, តត្ថ ទេវមនុស្សា គន្ធមាលាទីហិ បូជយមានា ‘‘មហាបុរិស ឥធ តុម្ហេហិ សទិសោបិ នត្ថិ, កុតោ ឧត្តរិតរោ’’តិ អាហំសុ. ឯវំ ចតស្សោ ទិសា, ចតស្សោ អនុទិសា, ហេដ្ឋា, ឧបរីតិ សព្ពា ទិសា អនុវិលោកេត្វា សព្ពត្ថ អត្តនា សទិសំ អទិស្វា ‘‘អយំ ឧត្តរា ទិសា’’តិ តត្ថ សត្តបទវីតិហារេន អគមាសិ. អាសភិន្តិ ឧត្តមំ. អគ្គោតិ សព្ពបឋមោ. ជេដ្ឋោ សេដ្ឋោតិ ច តស្សេវ វេវចនំ. អយមន្តិមា ជាតិ, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោតិ ឥមស្មិំ អត្តភាវេ បត្តព្ពំ អរហត្តំ ព្យាកាសិ.

‘‘អនេកេសំ វិសេសាធិគមានំ បុព្ពនិមិត្តភាវេនា’’តិ សង្ខិត្តេន វុត្តមត្ថំ ‘‘យញ្ហី’’តិអាទិនា វិត្ថារតោ ទស្សេតិ. តត្ថ ឯត្ថាតិ –

‘‘អនេកសាខញ្ច សហស្សមណ្ឌលំ,

ឆត្តំ មរូ ធារយុមន្តលិក្ខេ;

សុវណ្ណទណ្ឌា វីតិបតន្តិ ចាមរា,

ន ទិស្សរេ ចាមរឆត្តគាហកា’’តិ. (សុ. និ. ៦៩៣);

ឥមិស្សា គាថាយ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណមេវ សព្ពត្ថ អប្បដិហតចារតាយ អនាវរណញាណន្តិ អាហ ‘‘សព្ពញ្ញុតានាវរណញាណបដិលាភស្សា’’តិ. ‘‘តថា អយំ ភគវាបិ គតោ…បេ… បុព្ពនិមិត្តភាវេនា’’តិ ឯតេន អភិជាតិយំ ធម្មតាវសេន ឧប្បជ្ជនវិសេសា សព្ពពោធិសត្តានំ សាធារណាតិ ទស្សេតិ. បារមិតានិស្សន្ទា ហិ តេតិ.

វិក្កមីតិ អគមាសិ. មរូតិ ទេវា. សមាតិ វិលោកនសមតាយ សមា សទិសិយោ. មហាបុរិសោ ហិ យថា ឯកំ ទិសំ វិលោកេសិ, ឯវំ សេសា ទិសាបិ, ន កត្ថចិ វិលោកនេ វិពន្ធោ តស្ស អហោសីតិ. សមាតិ វា វិលោកេតុំ យុត្តាតិ អត្ថោ. ន ហិ តទា ពោធិសត្តស្ស វិរូបពីភច្ឆវិសមរូបានិ វិលោកេតុំ អយុត្តានិ ទិសាសុ ឧបដ្ឋហន្តីតិ.

‘‘ឯវំ តថាគតោ’’តិ កាយគមនដ្ឋេន គត-សទ្ទេន តថាគត-សទ្ទំ និទ្ទិសិត្វា ឥទានិ ញាណគមនដ្ឋេន តំ ទស្សេតុំ ‘‘អថ វា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ នេក្ខម្មេនាតិ អលោភប្បធានេន កុសលចិត្តុប្បាទេន. កុសលា ហិ ធម្មា ឥធ នេក្ខម្មំ, ន បព្ពជ្ជាទយោ, ‘‘បឋមជ្ឈានេនា’’តិ ច វទន្តិ. បហាយាតិ បជហិត្វា. គតោ អធិគតោ, បដិបន្នោ ឧត្តរិវិសេសន្តិ អត្ថោ. បហាយាតិ វា បហានហេតុ, បហានលក្ខណំ វា. ហេតុលក្ខណត្ថោ ហិ អយំ បហាយ-សទ្ទោ. ‘‘កាមច្ឆន្ទាទិប្បហានហេតុកំ គតោ’’តិ ហេត្ថ វុត្តំ គមនំ អវពោធោ, បដិបត្តិ ឯវ វា. កាមច្ឆន្ទាទិប្បហានេន ច តំ លក្ខីយតិ. ឯស នយោ ‘‘បទាលេត្វា’’តិអាទីសុបិ. អព្យាបាទេនាតិ មេត្តាយ. អាលោកសញ្ញាយាតិ វិភូតំ កត្វា មនសិករណេន ឧបដ្ឋិតអាលោកសញ្ជាននេន. អវិក្ខេបេនាតិ សមាធិនា. ធម្មវវត្ថានេនាតិ កុសលាទិធម្មានំ យាថាវវិនិច្ឆយេន, ‘‘សប្បច្ចយនាមរូបវវត្ថានេនា’’តិបិ វទន្តិ.

ឯវំ កាមច្ឆន្ទាទិនីវរណប្បហានេន ‘‘អភិជ្ឈំ លោកេ បហាយា’’តិអាទិនា (វិភ. ៥០៨) វុត្តាយ បឋមជ្ឈានស្ស បុព្ពភាគបដិបទាយ ភគវតោ តថាគតភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ សហ ឧបាយេន អដ្ឋហិ សមាបត្តីហិ, អដ្ឋារសហិ ច មហាវិបស្សនាហិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘ញាណេនា’’តិអាទិមាហ. នាមរូបបរិគ្គហកង្ខាវិតរណានញ្ហិ វិពន្ធភូតស្ស មោហស្ស ទូរីករណេន ញាតបរិញ្ញាយំ ឋិតស្ស អនិច្ចសញ្ញាទយោ សិជ្ឈន្តិ, តថា ឈានសមាបត្តីសុ អភិរតិនិមិត្តេន បាមោជ្ជេន, តត្ថ អនភិរតិយា វិនោទិតាយ ឈានាទិ សមធិគមោតិ សមាបត្តិវិបស្សនានំ អរតិវិនោទនអវិជ្ជាបទាលនាទិ ឧបាយោ, ឧប្បដិបាដិនិទ្ទេសោ បន នីវរណសភាវាយ អវិជ្ជាយ ហេដ្ឋា នីវរណេសុបិ សង្គហទស្សនត្ថន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សមាបត្តិវិហារប្បវេសវិពន្ធនេន នីវរណានិ កវាដសទិសានីតិ អាហ ‘‘នីវរណកវាដំ ឧគ្ឃាដេត្វា’’តិ. ‘‘រត្តិំ វិតក្កេត្វា វិចារេត្វា ទិវា កម្មន្តេ បយោជេតី’’តិ វុត្តដ្ឋានេ វិយ វិតក្កវិចារា ធូមាយនាតិ អធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘វិតក្កវិចារធូម’’ន្តិ. កិញ្ចាបិ បឋមជ្ឈានូបចារេយេវ ច ទុក្ខំ, ចតុត្ថជ្ឈានូបចារេយេវ សុខំ បហីយតិ, អតិសយប្បហានំ បន សន្ធាយាហ ‘‘ចតុត្ថជ្ឈានេន សុខទុក្ខំ បហាយា’’តិ.

អនិច្ចស្ស, អនិច្ចន្តិ អនុបស្សនា អនិច្ចានុបស្សនា, តេភូមកធម្មានំ អនិច្ចតំ គហេត្វា បវត្តាយ វិបស្សនាយេតំ នាមំ. និច្ចសញ្ញន្តិ សង្ខតធម្មេ ‘‘និច្ចា, សស្សតា’’តិ ឯវំ បវត្តមិច្ឆាសញ្ញំ, សញ្ញាសីសេន ទិដ្ឋិចិត្តានម្បិ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ. ឯស នយោ ឥតោ បរេសុបិ. និព្ពិទានុបស្សនាយាតិ សង្ខារេសុ និព្ពិជ្ជនាការេន បវត្តាយ អនុបស្សនាយ. នន្ទិន្តិ សប្បីតិកតណ្ហំ. តថា វិរាគានុបស្សនាយាតិ វិរជ្ជនាការេន បវត្តាយ អនុបស្សនាយ. និរោធានុបស្សនាយាតិ សង្ខារានំ និរោធស្ស អនុបស្សនាយ. ‘‘តេ សង្ខារា និរុជ្ឈន្តិយេវ, អាយតិំ សមុទយវសេន ន ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ ឯវំ វា អនុបស្សនា និរោធានុបស្សនា. តេនេវាហ ‘‘និរោធានុបស្សនាយ និរោធេតិ, នោ សមុទេតី’’តិ. មុញ្ចិតុកម្យតា ហិ អយំ ពលប្បត្តាតិ. បដិនិស្សជ្ជនាការេន បវត្តា អនុបស្សនា បដិនិស្សគ្គានុបស្សនា. បដិសង្ខា សន្តិដ្ឋនា ហិ អយំ. អាទានន្តិ និច្ចាទិវសេន គហណំ. សន្តតិសមូហកិច្ចារម្មណានំ វសេន ឯកត្តគ្គហណំ ឃនសញ្ញា. អាយូហនំ អភិសង្ខរណំ. អវត្ថាវិសេសាបត្តិ វិបរិណាមោ. ធុវសញ្ញន្តិ ថិរភាវគ្គហណំ. និមិត្តន្តិ សមូហាទិឃនវសេន, សកិច្ចបរិច្ឆេទតាយ ច សង្ខារានំ សវិគ្គហគ្គហណំ. បណិធិន្តិ រាគាទិបណិធិំ, សា បនត្ថតោ តណ្ហានំ វសេន សង្ខារេសុ និន្នតា.

អភិនិវេសន្តិ អត្តានុទិដ្ឋិំ. អនិច្ចទុក្ខាទិវសេន សព្ពធម្មតីរណំ អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនា. សារាទានាភិនិវេសន្តិ អសារេ សារគ្គហណវិបល្លាសំ. ‘‘ឥស្សរកុត្តាទិវសេន លោកោ សមុប្បន្នោ’’តិ អភិនិវេសោ សម្មោហាភិនិវេសោ. កេចិ បន ‘‘អហោសិំ នុ ខោ អហមតីតមទ្ធានន្តិអាទិនា បវត្តសំសយាបត្តិ សម្មោហាភិនិវេសោ’’តិ វទន្តិ. សង្ខារេសុ លេណតាណភាវគ្គហណំ អាលយាភិនិវេសោ. ‘‘អាលយរតា អាលយសមុទិតា’’តិ វចនតោ អាលយោ តណ្ហា, សាយេវ ចក្ខាទីសុ រូបាទីសុ ច អភិនិវិសនវសេន បវត្តិយា អាលយាភិនិវេសោតិ កេចិ. ‘‘ឯវំវិធា សង្ខារា បដិនិស្សជ្ជីយន្តី’’តិ បវត្តំ ញាណំ បដិសង្ខានុបស្សនា. វដ្ដតោ វិគតត្តា វិវដ្ដំ និព្ពានំ, តត្ថ អារម្មណករណសង្ខាតេន អនុបស្សនេន បវត្តិយា វិវដ្ដានុបស្សនា គោត្រភុ. សំយោគាភិនិវេសន្តិ សំយុជ្ជនវសេន សង្ខារេសុ អភិនិវិសនំ. ទិដ្ឋេកដ្ឋេតិ ទិដ្ឋិយា សហជាតេកដ្ឋេ, បហានេកដ្ឋេ ច. ‘‘ឱឡារិកេ’’តិ ឧបរិមគ្គវជ្ឈេ កិលេសេ អបេក្ខិត្វា វុត្តំ, អញ្ញថា ទស្សនបហាតព្ពាបិ ទុតិយមគ្គវជ្ឈេហិ ឱឡារិកាតិ. អណុសហគតេតិ អណុភូតេ, ឥទំ ហេដ្ឋិមមគ្គវជ្ឈេ អបេក្ខិត្វា វុត្តំ. សព្ពកិលេសេតិ អវសិដ្ឋសព្ពកិលេសេ. ន ហិ បឋមាទិមគ្គេហិ បហីនា កិលេសា បុន បហីយន្តីតិ.

កក្ខឡត្តំ កឋិនភាវោ. បគ្ឃរណំ ទ្រវភាវោ. លោកិយវាយុនា ភស្តស្ស វិយ យេន តំតំកលាបស្ស ឧទ្ធុមាយនំ, ថម្ភភាវោ វា, តំ វិត្ថម្ភនំ. វិជ្ជមានេបិ កលាបន្តរភូតានំ កលាបន្តរភូតេហិ អសម្ផុដ្ឋភាវេ, តំតំភូតវិវិត្តតា រូបបរិយន្តោ អាកាសោតិ យេសំ យោ បរិច្ឆេទោ, តេហិ សោ អសម្ផុដ្ឋោវ, អញ្ញថា ភូតានំ បរិច្ឆេទសភាវោ ន សិយា ព្យាបីភាវាបត្តិតោ. អព្យាបិតា ហិ អសម្ផុដ្ឋតាតិ. យស្មិំ កលាបេ ភូតានំ បរិច្ឆេទោ, តេហិ អសម្ផុដ្ឋភាវោ អសម្ផុដ្ឋលក្ខណំ. តេនាហ ភគវា អាកាសធាតុនិទ្ទេសេ ‘‘អសម្ផុដ្ឋំ ចតូហិ មហាភូតេហី’’តិ (ធ. ស. ៦៣៧).

វិរោធិបច្ចយសន្និបាតេ វិសទិសុប្បត្តិ រុប្បនំ. ចេតនាបធានត្តា សង្ខារក្ខន្ធធម្មានំ ចេតនាវសេនេតំ វុត្តំ ‘‘សង្ខារានំ អភិសង្ខរណលក្ខណ’’ន្តិ. តថា ហិ សុត្តន្តភាជនីយេ សង្ខារក្ខន្ធវិភង្គេ ‘‘ចក្ខុសម្ផស្សជា ចេតនា’’តិអាទិនា (វិភ. ៩២) ចេតនាវ វិភត្តា, អភិសង្ខរណលក្ខណា ច ចេតនា. យថាហ ‘‘តត្ថ កតមោ បុញ្ញាភិសង្ខារោ? កុសលា ចេតនា កាមាវចរា’’តិអាទិ (វិភ. ២២៦). ផរណំ សវិប្ផារិកតា. អស្សទ្ធិយេតិ អស្សទ្ធិយហេតុ, និមិត្តត្ថេ ភុម្មំ. ឯស នយោ ‘‘កោសជ្ជេ’’តិអាទីសុ. វូបសមលក្ខណន្តិ កាយចិត្តបរិឡាហូបសមលក្ខណំ. លីនុទ្ធច្ចរហិតេ អធិចិត្តេ បវត្តមានេ បគ្គហនិគ្គហសម្បហំសនេសុ អព្យាវដតាយ អជ្ឈុបេក្ខនំ បដិសង្ខានំ បក្ខបាតុបច្ឆេទតោ.

មុសាវាទាទីនំ វិសំវាទនាទិកិច្ចតាយ លូខានំ អបរិគ្គាហកានំ បដិបក្ខភាវតោ បរិគ្គាហិកា សម្មាវាចា សិនិទ្ធភាវតោ សម្បយុត្តធម្មេ, សម្មាវាចាបច្ចយសុភាសិតានំ សោតារញ្ច បុគ្គលំ បរិគ្គណ្ហាតីតិ សា បរិគ្គហលក្ខណា សម្មាវាចា. កាយិកកិរិយា កិញ្ចិ កត្តព្ពំ សមុដ្ឋាបេតិ. សយញ្ច សមុដ្ឋហនំ ឃដនំ ហោតីតិ សម្មាកម្មន្តសង្ខាតា វិរតិ សមុដ្ឋានលក្ខណា ទដ្ឋព្ពា, សម្បយុត្តធម្មានំ វា ឧក្ខិបនំ សមុដ្ឋាបនំ កាយិកកិរិយាយ ភារុក្ខិបនំ វិយ. ជីវមានស្ស សត្តស្ស, សម្បយុត្តធម្មានំ វា ជីវិតិន្ទ្រិយវុត្តិយា, អាជីវស្សេវ វា សុទ្ធិ វោទានំ. សសម្បយុត្តធម្មស្ស ចិត្តស្ស សំកិលេសបក្ខេ បតិតុំ អទត្វា សម្មទេវ បគ្គណ្ហនំ បគ្គហោ.

‘‘សង្ខារា’’តិ ឥធ ចេតនា អធិប្បេតាតិ វុត្តំ ‘‘សង្ខារានំ ចេតនាលក្ខណ’’ន្តិ. នមនំ អារម្មណាភិមុខភាវោ. អាយតនំបវត្តនំ. អាយតនានំ វសេន ហិ អាយសង្ខាតានំ ចិត្តចេតសិកានំ បវត្តិ. តណ្ហាយ ហេតុលក្ខណន្តិ វដ្ដស្ស ជនកហេតុភាវោ, មគ្គស្ស បន និព្ពានសម្បាបកត្តន្តិ អយមេវ តេសំ វិសេសោ.

តថលក្ខណំ អវិបរីតសភាវោ. ឯករសោ អញ្ញមញ្ញានតិវត្តនំ អនូនាធិកភាវោ. យុគនទ្ធា សមថវិបស្សនាវ, ‘‘សទ្ធាបញ្ញា បគ្គហាវិក្ខេបា’’តិបិ វទន្តិ.

ខិណោតិ កិលេសេតិ ខយោ, មគ្គោ. អនុប្បាទបរិយោសានតាយ អនុប្បាទោ, ផលំ. បស្សទ្ធិ កិលេសវូបសមោ.

ឆន្ទស្សាតិ កត្តុកម្យតាឆន្ទស្ស. មូលលក្ខណំ បតិដ្ឋាភាវោ. សមុដ្ឋាបនលក្ខណំ អារម្មណបដិបាទកតាយ សម្បយុត្តធម្មានំ ឧប្បត្តិហេតុតា. សមោធានំ វិសយាទិសន្និបាតេន គហេតព្ពាការោ, យា ‘‘សង្គតី’’តិ វុច្ចតិ. សមំ សហ ឱទហន្តិ អនេន សម្បយុត្តធម្មាតិ វា សមោធានំ, ផស្សោ. សមោសរន្តិ សន្និបតន្តិ ឯត្ថាតិ សមោសរណំ. វេទនាយ វិនា អប្បវត្តមានា សម្បយុត្តធម្មា វេទនានុភវននិមិត្តំ សមោសដា វិយ ហោន្តីតិ ឯវំ វុត្តំ. គោបានសីនំ កូដំ វិយ សម្បយុត្តានំ បាមោក្ខភាវោ បមុខលក្ខណំ. តតោ, តេសំ វា សម្បយុត្តធម្មានំ ឧត្តរិ បធានន្តិ តទុត្តរិ. បញ្ញុត្តរា ហិ កុសលា ធម្មា. វិមុត្តិយាតិ ផលស្ស. តញ្ហិ សីលាទិគុណសារស្ស បរមុក្កំសភាវេន សារំ. អយញ្ច លក្ខណវិភាគោ ឆធាតុបញ្ចឈានង្គាទិវសេន តំតំសុត្តបទានុសារេន, បោរាណដ្ឋកថាយ អាគតនយេន ច កតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. តថា ហិ វុត្តោបិ កោចិ ធម្មោ បរិយាយន្តរប្បកាសនត្ថំ បុន ទស្សិតោ, តតោ ឯវ ច ‘‘ឆន្ទមូលកា កុសលា ធម្មា មនសិការសមុដ្ឋានា, ផស្សសមោធានា, វេទនាសមោសរណា’’តិ, ‘‘បញ្ញុត្តរា កុសលា ធម្មា’’តិ, ‘‘វិមុត្តិសារមិទំ ព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ, ‘‘និព្ពានោគធញ្ហិ អាវុសោ ព្រហ្មចរិយំ និព្ពានបរិយោសាន’’ន្តិ ច សុត្តបទានំ វសេន ‘‘ឆន្ទស្ស មូលលក្ខណ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

តថធម្មា នាម ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ អវិបរីតសភាវត្តា. តថានិ តំសភាវត្តា. អវិតថានិ អមុសាសភាវត្តា. អនញ្ញថានិ អញ្ញាការរហិតត្តា.

ជាតិបច្ចយសម្ភូតសមុទាគតដ្ឋោតិ ជាតិបច្ចយា សម្ភូតំ ហុត្វា សហិតស្ស អត្តនោ បច្ចយានុរូបស្ស ឧទ្ធំ ឧទ្ធំ អាគតភាវោ, អនុបវត្តត្ថោតិ អត្ថោ. អថ វា សម្ភូតដ្ឋោ ច សមុទាគតដ្ឋោ ច សម្ភូតសមុទាគតដ្ឋោ, ន ជាតិតោ ជរាមរណំ ន ហោតិ, ន ច ជាតិំ វិនា អញ្ញតោ ហោតីតិ ជាតិបច្ចយសម្ភូតដ្ឋោ. ឥត្ថញ្ច ជាតិតោ សមុទាគច្ឆតីតិ ជាតិបច្ចយសមុទាគតដ្ឋោ. យា យា ជាតិ យថា យថា បច្ចយោ ហោតិ, តទនុរូបំ បាតុភាវោតិ អត្ថោ. អវិជ្ជាយ សង្ខារានំ បច្ចយដ្ឋោតិ ឯត្ថាបិ ន អវិជ្ជា សង្ខារានំ បច្ចយោ ន ហោតិ, ន ច អវិជ្ជំ វិនា សង្ខារា ឧប្បជ្ជន្តិ. យា យា អវិជ្ជា យេសំ យេសំ សង្ខារានំ យថា យថា បច្ចយោ ហោតិ, អយំ អវិជ្ជាយ សង្ខារានំ បច្ចយដ្ឋោ, បច្ចយភាវោតិ អត្ថោ.

ភគវា តំ ជានាតិ បស្សតីតិ សម្ពន្ធោ. តេនាតិ ភគវតា. តំ វិភជ្ជមានន្តិ យោជេតព្ពំ. តន្តិ រូបាយតនំ. ឥដ្ឋានិដ្ឋាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន មជ្ឈត្តំ សង្គណ្ហាតិ, តថា អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នបរិត្តអជ្ឈត្តពហិទ្ធាតទុភយាទិភេទំ. លព្ភមានកបទវសេនាតិ ‘‘រូបាយតនំ ទិដ្ឋំ សទ្ទាយតនំ សុតំ គន្ធាយតនំ រសាយតនំ ផោដ្ឋព្ពាយតនំ មុតំ, សព្ពំ រូបំ មនសា វិញ្ញាត’’ន្តិ (ធ. ស. ៩៦៦) វចនតោ ទិដ្ឋបទញ្ច វិញ្ញាតបទញ្ច រូបារម្មណេ លព្ភតិ. ‘‘រូបារម្មណំ ឥដ្ឋំ អនិដ្ឋំ មជ្ឈត្តំ បរិត្តំ អតីតំ អនាគតំ បច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ ពហិទ្ធា ទិដ្ឋំ វិញ្ញាតំ រូបំ រូបាយតនំ រូបធាតុ វណ្ណនិភា សនិទស្សនំ សប្បដិឃំ នីលំ បីតក’’ន្តិ ឯវមាទីហិ អនេកេហិ នាមេហិ. ‘‘តេរសហិ វារេហី’’តិ រូបកណ្ឌេ (ធ. ស. ៦១៤ អាទយោ) អាគតេ តេរស និទ្ទេសវារេ សន្ធាយាហ. ឯកេកស្មិញ្ច វារេ ចតុន្នំ ចតុន្នំ វវត្ថាបននយានំ វសេន ‘‘ទ្វិបញ្ញាសាយ នយេហី’’តិ អាហ. តថមេវ អវិបរីតទស្សិតាយ, អប្បដិវត្តិយទេសនតាយ ច. ជានាមិ អព្ភញ្ញាសិន្តិ វត្តមានាតីតកាលេសុ ញាណប្បវត្តិទស្សនេន អនាគតេបិ ញាណប្បវត្តិ វុត្តាយេវាតិ ទដ្ឋព្ពា. វិទិត-សទ្ទោ អនាមដ្ឋកាលវិសេសោ វេទិតព្ពោ, ‘‘ទិដ្ឋំ សុតំ មុត’’ន្តិអាទីសុ (ធ. ស. ៩៦៦) វិយ. ន ឧបដ្ឋាសីតិ អត្តត្តនិយវសេន ន ឧបគច្ឆិ. យថា រូបារម្មណាទយោ ធម្មា យំសភាវា យំបការា ច, តថា នេ បស្សតិ ជានាតិ គច្ឆតីតិ តថាគតោតិ ឯវំ បទសម្ភវោ វេទិតព្ពោ. កេចិ បន ‘‘និរុត្តិនយេន បិសោទរាទិបក្ខេបេន វា ទស្សី-សទ្ទស្ស លោបំ, អាគត-សទ្ទស្ស ចាគមំ កត្វា តថាគតោ’’តិ វណ្ណេន្តិ.

និទ្ទោសតាយ អនុបវជ្ជំ. បក្ខិបិតព្ពាភាវេន អនូនំ. អបនេតព្ពាភាវេន អនធិកំ. អត្ថព្យញ្ជនាទិសម្បត្តិយា សព្ពាការបរិបុណ្ណំ. នោ អញ្ញថាតិ ‘‘តថេវា’’តិ វុត្តមេវត្ថំ ព្យតិរេកេន សម្បាទេតិ. តេន យទត្ថំ ភាសិតំ, ឯកន្តេន តទត្ថនិប្ផាទនតោ យថា ភាសិតំ ភគវតា, តថេវាតិ អវិបរីតទេសនតំ ទស្សេតិ. ‘‘គទត្ថោ’’តិ ឯតេន តថំ គទតីតិ តថាគតោតិ ទ-ការស្ស ត-ការោ កតោ និរុត្តិនយេនាតិ ទស្សេតិ.

តថា គតមស្សាតិ តថាគតោ, គតន្តិ ច កាយស្ស វាចាយ វា បវត្តីតិ អត្ថោ. តថាតិ ច វុត្តេ យំតំ-សទ្ទានំ អព្យភិចារិសម្ពន្ធិតាយ ‘‘យថា’’តិ អយមត្ថោ ឧបដ្ឋិតោយេវ ហោតិ. កាយវចីកិរិយានញ្ច អញ្ញមញ្ញានុលោមេន វចនិច្ឆាយំ, កាយស្ស វាចា, វាចាយ ច កាយោ សម្ពន្ធីភាវេន ឧបតិដ្ឋតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ភគវតោ ហី’’តិអាទិ. ឥមស្មិំ បន អត្ថេ តថាវាទិតាយ តថាគតោតិ អយម្បិ អត្ថោ សិទ្ធោ ហោតិ. សោ បន បុព្ពេ បការន្តរេន ទស្សិតោតិ អាហ ‘‘ឯវំ តថាការិតាយ តថាគតោ’’តិ.

‘‘តិរិយំ អបរិមាណាសុ លោកធាតូសូ’’តិ ឯតេន យទេកេ ‘‘តិរិយំ វិយ ឧបរិ អធោ ច សន្តិ លោកធាតុយោ’’តិ វទន្តិ, តំ បដិសេធេតិ. ទេសនាវិលាសោយេវ ទេសនាវិលាសមយោ យថា ‘‘បុញ្ញមយំ, ទានមយ’’ន្តិអាទីសុ.

ឧបសគ្គនិបាតានំ វាចកសទ្ទសន្និធានេ តទត្ថជោតនភាវេន បវត្តនតោ គត-សទ្ទោយេវ អវគតត្ថំ អតីតត្ថញ្ច វទតីតិ អាហ ‘‘គតោតិ អវគតោ អតីតោ’’តិ. អថ វា អភិនីហារតោ បដ្ឋាយ យាវ សម្ពោធិ, ឯត្ថន្តរេ មហាពោធិយានបដិបត្តិយា ហានឋានសំកិលេសនិវត្តីនំ អភាវតោ យថា បណិធានំ, តថា គតោ អភិនីហារានុរូបំ បដិបន្នោតិ តថាគតោ. អថ វា មហិទ្ធិកតាយ, បដិសម្ភិទានំ ឧក្កំសាធិគមេន អនាវរណតាយ ច កត្ថចិ បដិឃាតាភាវតោ យថា រុចិ, តថា កាយវចីចិត្តានំ គតានិ គមនានិ បវត្តិយោ ឯតស្សាតិ តថាគតោ. យស្មា ច លោកេ វិធយុត្តគតបការ-សទ្ទា សមានត្ថា ទិស្សន្តិ, តស្មា យថា វិធា វិបស្សីអាទយោ ភគវន្តោ, អយម្បិ ភគវា តថា វិធោតិ តថាគតោ. យថា យុត្តា ច តេ ភគវន្តោ អយម្បិ ភគវា តថា យុត្តោតិ តថាគតោ. អថ វា យស្មា សច្ចំ តច្ឆំ តថន្តិ ញាណស្សេតំ អធិវចនំ, តស្មា តថេន ញាណេន អាគតោតិ តថាគតោតិ. ឯវម្បិ តថាគត-សទ្ទស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ –

‘‘បហាយ កាមាទិមលេ យថា គតា,

សមាធិញាណេហិ វិបស្សិអាទយោ;

មហេសិនោ សក្យមុនី ជុតិន្ធរោ,

តថាគតោ តេន តថាគតោ មតោ.

តថញ្ច ធាតាយតនាទិលក្ខណំ,

សភាវសាមញ្ញវិភាគភេទតោ;

សយម្ភុញាណេន ជិនោ សមាគតោ,

តថាគតោ វុច្ចតិ សក្យបុង្គវោ.

តថានិ សច្ចានិ សមន្តចក្ខុនា,

តថា ឥទប្បច្ចយតា ច សព្ពសោ;

អនញ្ញនេយ្យេន យតោ វិភាវិតា,

យាថាវតោ តេន ជិនោ តថាគតោ.