វិវដ្ដកថាទិវណ្ណនា

១៤៥. ‘‘វេទនានំ សមុទយ’’ន្តិអាទិបាឡិ វេទនាកម្មដ្ឋានន្តិ ទដ្ឋព្ពា. តន្តិ ‘‘ផស្សសមុទយា ផស្សនិរោធា’’តិ វុត្តផស្សដ្ឋានំ. អាហារោតិ កពឡីការោ អាហារោ វេទិតព្ពោ. សោ ហិ ‘‘កពឡីការោ អាហារោ ឥមស្ស កាយស្ស អាហារបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.បច្ចយនិទ្ទេស ៤២៩) វចនតោ កម្មសមុដ្ឋានានម្បិ ឧបត្ថម្ភកបច្ចយោ ហោតិយេវ. យទិបិ សោតាបន្នាទយោ យថាភូតំ បជានន្តិ, ឧក្កំសគតិវិជាននវសេន បន ទេសនា អរហត្តនិកូដេន និដ្ឋាបិតា. ឯត្ថ ច ‘‘យតោ ខោ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ…បេ… យថាភូតំ បជានាតី’’តិ ឯតេន ធម្មស្ស និយ្យានិកភាវេន សទ្ធិំ សង្ឃស្ស សុប្បដិបត្តិំ ទស្សេតិ. តេនេវ ហិ អដ្ឋកថាយមេត្ថ ‘‘កោ ឯវំ ជានាតីតិ? ខីណាសវោ ជានាតិ, យាវ អារទ្ធវិបស្សកោ ជានាតី’’តិ បរិបុណ្ណំ កត្វា ភិក្ខុសង្ឃោ ទស្សិតោ, តេន យំ វុត្តំ ‘‘ភិក្ខុសង្ឃវសេនបិ ទីបេតុំ វដ្ដតី’’តិ, (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៨) តំ យថារុតវសេនេវ ទីបិតំ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

១៤៦. អន្តោ ជាលស្សាតិ អន្តោជាលំ, អន្តោជាលេ កតាតិ អន្តោជាលីកតា. អបាយូបបត្តិវសេន អធោ ឱសីទនំ, សម្បត្តិភវវសេន ឧទ្ធំ ឧគ្គមនំ. តថា បរិត្តភូមិមហគ្គតភូមិវសេន, ឱលីនតា’តិធាវនវសេន, បុព្ពន្តានុទិដ្ឋិអបរន្តានុទិដ្ឋិវសេន ច យថាក្កមំ អធោ ឱសីទនំ ឧទ្ធំ ឧគ្គមនំ យោជេតព្ពំ. ‘‘ទសសហស្សិលោកធាតូ’’តិ ជាតិខេត្តំ សន្ធាយាហ.

១៤៧. អបណ្ណត្តិកភាវន្តិ ធរមានកបណ្ណត្តិយា អបណ្ណត្តិកភាវំ. អតីតភាវេន បន តថា បណ្ណត្តិ យាវ សាសនន្តរធានា, តតោ ឧទ្ធម្បិ អញ្ញពុទ្ធុប្បាទេសុ វត្តតិ ឯវ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘វោហារមត្តមេវ ភវិស្សតី’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១៤៧). កាយោតិ អត្តភាវោ, យោ រូបារូបធម្មសមូហោ. ឯវំ ហិស្ស អម្ពរុក្ខសទិសតា, តទវយវានញ្ច រូបក្ខន្ធចក្ខាទីនំ អម្ពបក្កសទិសតា យុជ្ជតីតិ. ឯត្ថ ច វណ្ដច្ឆេទេ វណ្ដូបនិពន្ធានំ អម្ពបក្កានំ អម្ពរុក្ខតោ វិច្ឆេទោ វិយ ភវនេត្តិឆេទេ តទុបនិពន្ធានំ រូបក្ខន្ធាទីនំ សន្តានតោ វិច្ឆេទោតិ ឯត្តាវតា ឱបម្មំ ទដ្ឋព្ពំ.

១៤៨. ធម្មបរិយាយេតិ បាឡិយំ. ឥធត្ថោតិ ទិដ្ឋធម្មហិតំ. បរត្ថោតិ សម្បរាយហិតំ. សង្គាមំ វិជិនាតិ ឯតេនាតិ សង្គាមវិជយោ. អត្ថសម្បត្តិយា អត្ថជាលំ. ព្យញ្ជនសម្បត្តិយា, សីលាទិអនវជ្ជធម្មនិទ្ទេសតោ ច ធម្មជាលំ. សេដ្ឋដ្ឋេន ព្រហ្មភូតានំ មគ្គផលនិព្ពានានំ វិភត្តត្តា ព្រហ្មជាលំ. ទិដ្ឋិវិវេចនមុខេន សុញ្ញតាបកាសនេន សម្មាទិដ្ឋិយា វិភាវិតត្តា ទិដ្ឋិជាលំ. តិត្ថិយវាទនិម្មទ្ទនូបាយត្តា អនុត្តរោ សង្គាមវិជយោតិ ឯវម្បេត្ថ យោជនា វេទិតព្ពា.

១៤៩. អត្តមនាតិ បីតិយា គហិតចិត្តា. តេនេវាហ ‘‘ពុទ្ធគតាយា’’តិអាទិ. យថា បន អនត្តមនា អត្តនោ អនត្ថចរតាយ បរមនា វេរិមនា នាម ហោន្តិ. យថាហ ‘‘ទិសោ ទិស’’ន្តិ (ធ. ប. ៤២; ឧទា. ៣៣) គាថា, ន ឯវំ អត្តមនា. ឥមេ បន អត្តនោ អត្ថចរតាយ សកមនា ហោន្តីតិ អាហ ‘‘អត្តមនាតិ សកមនា’’តិ. អថ វា អត្តមនាតិ សមត្តមនា, ឥមាយ ទេសនាយ បរិបុណ្ណមនសង្កប្បាតិ អត្ថោ. អភិនន្ទតីតិ តណ្ហាយតីតិ អត្ថោតិ អាហ ‘‘តណ្ហាយម្បិ អាគតោ’’តិ. អនេកត្ថត្តា ធាតូនំ អភិនន្ទន្តីតិ ឧបគច្ឆន្តិ សេវន្តីតិ អត្ថោតិ អាហ ‘‘ឧបគមនេបិ អាគតោ’’តិ. តថា អភិនន្ទន្តីតិ សម្បដិច្ឆន្តីតិ អត្ថោតិ អាហ ‘‘សម្បដិច្ឆនេបិ អាគតោ’’តិ. ‘‘អភិនន្ទិត្វា’’តិ ឥមិនា បទេន វុត្តោយេវ អត្ថោ ‘‘អនុមោទិត្វា’’តិ ឥមិនា បកាសីយតីតិ អភិនន្ទនសទ្ទោ ឥធ អនុមោទនសទ្ទត្ថោតិ អាហ ‘‘អនុមោទនេបិ អាគតោ’’តិ. ‘‘កតមញ្ច តំ ភិក្ខវេ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.៧) តត្ថ តត្ថ បវត្តាយ កថេតុកម្យតាបុច្ឆាយ វិស្សជ្ជនវសេន បវត្តត្តា ឥទំ សុត្តំ វេយ្យាករណំ ហោតិ. យស្មា បន បុច្ឆាវិស្សជ្ជនវសេន បវត្តម្បិ សគាថកំ សុត្តំ គេយ្យំ នាម ហោតិ, និគ្គាថកត្តមេវ បន អង្គន្តិ គាថារហិតំ វេយ្យាករណំ, តស្មា វុត្តំ ‘‘និគ្គាថកត្តា ហិ ឥទំ វេយ្យាករណន្តិ វុត្ត’’ន្តិ.

អបរេសុបីតិ ឯត្ថ បិសទ្ទេន បារមិបរិចយម្បិ សង្គណ្ហាតិ. វុត្តញ្ហិ ពុទ្ធវំសេ –

‘‘ឥមេ ធម្មេ សម្មសតោ, សភាវសរសលក្ខណេ;

ធម្មតេជេន វសុធា, ទសសហស្សី បកម្បថា’’តិ. (ពុ. វំ. ២.១៦៦);

វីរិយពលេនាតិ មហាភិនិក្ខមនេ ចក្កវត្តិសិរិបរិច្ចាគហេតុភូតវីរិយប្បភាវេន, ពោធិមណ្ឌូបសង្កមនេ ‘‘កាមំ តចោ ច ន្ហារុ ច, អដ្ឋិ ច អវសិស្សតូ’’តិអាទិនា (ម. និ. ២.១៨៤; សំ. និ. ២.២២; មហានិ. ១៩៦) វុត្តចតុរង្គសមន្នាគតវីរិយានុភាវេន. អច្ឆរិយវេគាភិហតាតិ វិម្ហយាវហកិរិយានុភាវឃដ្ដិតា. បំសុកូលធោវនេ កេចិ ‘‘បុញ្ញតេជេនា’’តិ វទន្តិ, អច្ឆរិយវេគាភិហតាតិ យុត្តំ វិយ ទិស្សតិ, វេស្សន្តរជាតកេ បារមិបរិបូរណបុញ្ញតេជេន អនេកក្ខត្តុំ កម្បិតត្តា ‘‘អកាលកម្បនេនា’’តិ វុត្តំ. សាធុការទានវសេន អកម្បិត្ថ យថា តំ ធម្មចក្កប្បវត្តនេ (សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៣; បដិ. ម. ២.៣០). សង្គីតិកាលាទីសុបិ សាធុការទានវសេន អកម្បិត្ថាតិ វេទិតព្ពំ. អយំ តាវេត្ថ អដ្ឋកថាយ លីនត្ថវណ្ណនា.