ទិដ្ឋិគតិកាធិដ្ឋានវដ្ដកថាវណ្ណនា

១៤៤. ហេដ្ឋា តីសុបិ វារេសុ អធិកតត្តា, ឧបរិ ច ‘‘បដិសំវេទេន្តី’’តិ វក្ខមានត្តា វេទយិតមេត្ថ បធានន្តិ អាហ ‘‘សព្ពទិដ្ឋិវេទយិតានិ សម្បិណ្ឌេតី’’តិ. សម្បិណ្ឌេតីតិ ច ‘‘យេបិ តេ’’តិ តត្ថ តត្ថ អាគតស្ស បិ-សទ្ទស្ស អត្ថំ ទស្សេតិ. វេទយិតស្ស ផស្សេ បក្ខិបនំ ផស្សបច្ចយតាទស្សនមេវ ‘‘ឆហិ អជ្ឈត្តិកាយតនេហិ ឆឡារម្មណបដិសំវេទនំ ឯកន្តតោ ឆផស្សហេតុកមេវា’’តិ. សញ្ជាយន្តិ ឯត្ថាតិ អធិករណត្ថោ សញ្ជាតិ-សទ្ទោតិ អាហ ‘‘សញ្ជាតិដ្ឋានេ’’តិ. ឯវំ សមោសរណសទ្ទោបិ ទដ្ឋព្ពោ. អាយតតិ ឯត្ថ ផលំ តទាយត្តវុត្តិតាយ, អាយភូតំ វា អត្តនោ ផលំ តនោតិ បវត្តេតីតិ អាយតនំ, ការណំ. រុក្ខគច្ឆសមូហេ អរញ្ញវោហារោ អរញ្ញមេវ អរញ្ញាយតនន្តិ អាហ ‘‘បណ្ណត្តិមត្តេ’’តិ. អត្ថត្តយេបីតិ បិ-សទ្ទេន អវុត្តត្ថសម្បិណ្ឌនំ ទដ្ឋព្ពំ, តេន អាការនិវាសាធិដ្ឋានត្ថេ សង្គណ្ហាតិ. ហិរញ្ញាយតនំ សុវណ្ណាយតនំ, វាសុទេវាយតនំ កម្មាយតនន្តិ អាទីសុ អាករនិវាសាធិដ្ឋានេសុ អាយតនសទ្ទោ. ចក្ខាទីសុ ច ផស្សាទយោ អាកិណ្ណា, តានិ ច នេសំ និវាសោ, អធិដ្ឋានញ្ច និស្សយបច្ចយភាវតោតិ. តិណ្ណម្បិ វិសយិន្ទ្រិយវិញ្ញាណានំ សង្គតិភាវេន គហេតព្ពោ ផស្សោតិ ‘‘សង្គតី’’តិ វុត្តោ. តថា ហិ សោ ‘‘សន្និបាតបច្ចុបដ្ឋានោ’’តិ វុច្ចតិ. ឥមិនា នយេនាតិ វិជ្ជមានេសុបិ អញ្ញេសុ សម្បយុត្តធម្មេសុ យថា ‘‘ចក្ខុញ្ច…បេ… ផស្សោ’’តិ (ម. និ. ១.២០៤; ម. និ. ៣.៤២១, ៤២៥, ៤២៦; សំ. និ. ២.៤៣-៤៥; សំ. និ. ៤.៦០; កថា. ៤៦៥) ឯតស្មិំ សុត្តេ វេទនាយ បធានការណភាវទស្សនត្ថំ ផស្សសីសេន ទេសនា កតា, ឯវមិធាបិ ព្រហ្មជាលេ ‘‘ផស្សបច្ចយា វេទនា’’តិអាទិនា ផស្សំ អាទិំ កត្វា អបរន្តបដិច្ចសមុប្បាទទីបនេន បច្ចយបរម្បរំ ទស្សេតុំ ‘‘ផស្សាយតនេហិ ផុស្ស ផុស្សា’’តិ ផស្សមុខេន វុត្តំ.

ផស្សោ អរូបធម្មោបិ សមានោ ឯកទេសេន អារម្មណេ អនល្លីយមានោបិ ផុសនាការេន បវត្តតិ ផុសន្តោ វិយ ហោតីតិ អាហ ‘‘ផស្សោវ តំ តំ អារម្មណំ ផុសតី’’តិ, យេន សោ ‘‘ផុសនលក្ខណោ, សង្ឃដ្ដនរសោ’’តិ ច វុច្ចតិ. ‘‘ផស្សាយតនេហិ ផុស្ស ផុស្សា’’តិ អផុសនកិច្ចានិបិ អាយតនានិ ‘‘មញ្ចា ឃោសន្តី’’តិអាទីសុ វិយ និស្សិតវោហារេន ផុសនកិច្ចានិ កត្វា ទស្សិតានីតិ អាហ ‘‘ផស្សេ ឧបនិក្ខិបិត្វា’’តិ, ផស្សគតិកានិ កត្វា ផស្សូបចារំ អារោបេត្វាតិ អត្ថោ. ឧបចារោ ហិ នាម វោហារមត្តំ, ន តេន អត្ថសិទ្ធិ ហោតីតិ អាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ.

អត្តនោ បច្ចយភូតានំ ឆន្នំ ផស្សានំ វសេន ចក្ខុសម្ផស្សជា យាវ មនោសម្ផស្សជាតិ សង្ខេបតោ ឆព្ពិធា វេទនា, វិត្ថារតោ បន អដ្ឋសតបរិយាយេន អដ្ឋសតភេទា. រូបតណ្ហាទិភេទាយាតិ រូបតណ្ហា យាវ ធម្មតណ្ហាតិ សង្ខេបតោ ឆប្បភេទាយ, វិត្ថារតោ អដ្ឋសតភេទាយ. ឧបនិស្សយកោដិយាតិ ឧបនិស្សយសីសេន. កស្មា បនេត្ថ ឧបនិស្សយបច្ចយោវ ឧទ្ធដោ, ននុ សុខា វេទនា, អទុក្ខមសុខា វេទនា ច តណ្ហាយ អារម្មណមត្តអារម្មណាធិបតិអារម្មណូបនិស្សយបកតូបនិស្សយវសេន ចតុធា បច្ចយោ, ទុក្ខា ច អារម្មណមត្តបកតូបនិស្សយវសេន ទ្វិធាតិ? សច្ចមេតំ, ឧបនិស្សយេ ឯវ បន តំ សព្ពំ អន្តោគធំ. យុត្តំ តាវ អារម្មណូបនិស្សយស្ស ឧបនិស្សយសាមញ្ញតោ ឧបនិស្សយេន សង្គហោ, អារម្មណមត្តអារម្មណាធិបតីនំ បន កថន្តិ? តេសម្បិ អារម្មណសាមញ្ញតោ អារម្មណូបនិស្សយេន សង្គហោវ កតោ, ន បកតូបនិស្សយេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯតទត្ថមេវេត្ថ ‘‘ឧបនិស្សយកោដិយា’’តិ វុត្តំ, ន ‘‘ឧបនិស្សយេនា’’តិ.

ចតុព្ពិធស្សាតិ កាមុបាទានំ យាវ អត្តវាទុបាទានន្តិ ចតុព្ពិធស្ស. ននុ ច តណ្ហាវ កាមុបាទានន្តិ? សច្ចមេតំ. តត្ថ ទុព្ពលា តណ្ហា តណ្ហាវ, ពលវតី តណ្ហា កាមុបាទានំ. អថ វា អប្បត្តវិសយបត្ថនា តណ្ហា តមសិ ចោរានំ ករបសារណំ វិយ. សម្បត្តវិសយគ្គហណំ ឧបាទានំ, ចោរានំ ករប្បត្តធនគ្គហណំ វិយ. អប្បិច្ឆតាបដិបក្ខា តណ្ហា, សន្តោសបដិបក្ខា ឧបាទានំ. បរិយេសនទុក្ខមូលំ តណ្ហា, អារក្ខទុក្ខមូលំ ឧបាទានន្តិ អយមេតេសំ វិសេសោ. ឧបាទានស្សាតិ អសហជាតស្ស ឧបាទានស្ស ឧបនិស្សយកោដិយា, ឥតរស្ស សហជាតកោដិយាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តត្ថ អនន្តរស្ស អនន្តរសមនន្តរអនន្តរូបនិស្សយនត្ថិវិគតាសេវនបច្ចយេហិ, អនានន្តរស្ស ឧបនិស្សយេន, អារម្មណភូតា បន អារម្មណាធិបតិអារម្មណូបនិស្សយេហិ, អារម្មណមត្តេនេវ វាតិ តំ សព្ពំ ឧបនិស្សយេនេវ គហេត្វា ‘‘ឧបនិស្សយកោដិយា’’តិ វុត្តំ. យស្មា ច តណ្ហាយ រូបាទីនិ អស្សាទេត្វា កាមេសុ បាតព្យតំ អាបជ្ជតិ, តស្មា តណ្ហា កាមុបាទានស្ស ឧបនិស្សយោ. តថា រូបាទិភេទេវ សម្មូឡ្ហោ ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិនា (ទី. និ. ១.១៧១; ម. និ. ១.៤៤៥; ម. និ. ២.៩៤, ៩៥, ២២៥; ម. និ. ៣.៩១, ១១៦, ១៣៦; សំ. និ. ៣.២១០; ធ. ស. ១២២១; វិភ. ៩៣៨) មិច្ឆាទស្សនំ, សំសារតោ មុច្ចិតុកាមោ អសុទ្ធិមគ្គេ សុទ្ធិមគ្គបរាមសនំ, ខន្ធេសុ អត្តត្តនិយគាហភូតំ សក្កាយទស្សនំ គណ្ហាតិ, តស្មា ឥតរេសម្បិ តណ្ហា ឧបនិស្សយោតិ ទដ្ឋព្ពំ. សហជាតស្ស បន សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយសម្បយុត្តអត្ថិអវិគតហេតុវសេន តណ្ហា បច្ចយោ ហោតិ. តំ សព្ពំ សន្ធាយ ‘‘សហជាតកោដិយា’’តិ វុត្តំ.

តថាតិ ឧបនិស្សយកោដិយា ចេវ សហជាតកោដិយា ចាតិ អត្ថោ. ភវស្សាតិ កម្មភវស្ស ចេវ ឧបបត្តិភវស្ស ច. តត្ថ ចេតនាទិសង្ខា តំ សព្ពំ ភវគាមិកម្មំ កម្មភវោ, កាមភវាទិកោ នវវិធោ ឧបបត្តិភវោ, តេសំ ឧបបត្តិភវស្ស ចតុព្ពិធម្បិ ឧបាទានំ ឧបបត្តិភវការណកម្មភវការណភាវតោ, តស្ស ច សហាយភាវូបគមនតោ បកតូបនិស្សយវសេន បច្ចយោ ហោតិ. កម្មារម្មណករណកាលេ បន កម្មសហជាតកាមុបាទានំ ឧបបត្តិភវស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ ហោតិ. កម្មភវស្ស បន សហជាតស្ស សហជាតំ ឧបាទានំ សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយសម្បយុត្តអត្ថិអវិគតវសេន ចេវ ហេតុមគ្គវសេន ច អនេកធា បច្ចយោ ហោតិ, អសហជាតស្ស អនន្តរសមនន្តរអនន្តរូបនិស្សយនត្ថិវិគតាសេវនវសេន, ឥតរស្ស បកតូបនិស្សយវសេន, សម្មសនាទិកាលេសុ អារម្មណវសេន ច បច្ចយោ ហោតិ. តត្ថ អនន្តរាទិកេ ឧបនិស្សយបច្ចយេ, សហជាតាទិកេ សហជាតបច្ចយេ បក្ខិបិត្វា វុត្តំ ‘‘ឧបនិស្សយកោដិយា ចេវ សហជាតកោដិយា ចា’’តិ.

ភវោ ជាតិយាតិ ឯត្ថ ភវោតិ កម្មភវោ អធិប្បេតោ. សោ ហិ ជាតិយា បច្ចយោ, ន ឧបបត្តិភវោ. ឧបបត្តិភវោ ហិ បឋមាភិនិព្ពត្តា ខន្ធា ជាតិយេវ. តេន វុត្តំ ‘‘ជាតីតិ បនេត្ថ សវិការា បញ្ចក្ខន្ធា ទដ្ឋព្ពា’’តិ. សវិការាតិ ច និព្ពត្តិវិការេន សវិការា, តេ ច អត្ថតោ ឧបបត្តិភវោយេវ. ន ហិ តទេវ តស្ស ការណំ ភវិតុំ យុត្តន្តិ. កម្មភវោ ច ឧបបត្តិភវស្ស កម្មបច្ចយេន ចេវ ឧបនិស្សយបច្ចយេន ច បច្ចយោ ហោតីតិ អាហ ‘‘ភវោ ជាតិយា ឧបនិស្សយកោដិយា បច្ចយោ’’តិ.

យស្មា ច សតិ ជាតិយា ជរាមរណំ, ជរាមរណាទិនា ផុដ្ឋស្ស ពាលស្ស សោកាទយោ ច សម្ភវន្តិ, នាសតិ, តស្មា ‘‘ជាតិ…បេ… បច្ចយោ ហោតី’’តិ វុត្តំ. សហជាតូបនិស្សយសីសេន បច្ចយវិចារណាយ ទស្សិតត្តា, អង្គវិចារណាយ ច អនាមដ្ឋត្តា អាហ ‘‘អយមេត្ថ សង្ខេបោ’’តិ. មហាវិសយត្តា បដិច្ចសមុប្បាទវិចារណាយ សា និរវសេសា កុតោ លទ្ធព្ពាតិ អាហ ‘‘វិត្ថារតោ’’តិអាទិ. ឯកទេសេន ចេត្ថ កថិតស្ស បដិច្ចសមុប្បាទស្ស តថា កថនេ សទ្ធិំ ឧទាហរណេន ការណំ ទស្សេន្តោ ‘‘ភគវា ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ កោដិ ន បញ្ញាយតីតិ អសុកស្ស នាម សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស, ចក្កវត្តិនោ វា កាលេ អវិជ្ជា ឧប្បន្នា, ន តតោ បុព្ពេតិ អវិជ្ជាយ អាទិមរិយាទា អប្បដិហតស្ស មម សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្សាបិ ន បញ្ញាយតិ អវិជ្ជមានត្តាយេវាតិ អត្ថោ. អយំ បច្ចយោ ឥទប្បច្ចយោ, តស្មា ឥទប្បច្ចយា, ឥមស្មា ការណា អាសវបច្ចយាតិ អត្ថោ. ភវតណ្ហាយាតិ ភវសំយោជនភូតាយ តណ្ហាយ. ភវទិដ្ឋិយាតិ សស្សតទិដ្ឋិយា. ‘‘ឥតោ ឯត្ថ ឯត្តោ ឥធា’’តិ អបរិយន្តំ អបរាបរុប្បត្តិំ ទស្សេតិ.