ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទវណ្ណនា

៩៣. ទិដ្ឋធម្មោតិ ទស្សនភូតេន ញាណេន ឧបលទ្ធធម្មោ. តត្ថ យោ អនិន្ទ្រិយវិសយោ, សោបិ សុបាកដភាវេន ឥន្ទ្រិយវិសយោ វិយ ហោតីតិ អាហ ‘‘ទិដ្ឋធម្មោតិ បច្ចក្ខធម្មោ វុច្ចតី’’តិ. តេនេវ ច ‘‘តត្ថ តត្ថ បដិលទ្ធត្តភាវស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ វុត្តំ.

៩៥. អន្តោនិជ្ឈាយនលក្ខណោតិ ញាតិភោគរោគសីលទិដ្ឋិព្យសនេហិ ផុដ្ឋស្ស ចេតសោ អន្តោ អព្ភន្តរំ និជ្ឈាយនំ សោចនំ អន្តោនិជ្ឈាយនំ, តំ លក្ខណំ ឯតស្សាតិ អន្តោនិជ្ឈាយនលក្ខណោ. តន្និស្សិតលាលប្បនលក្ខណោតិ តំ សោកំ សមុដ្ឋានហេតុំ និស្សិតំ តន្និស្សិតំ, ភុសំ វិលាបនំ លាលប្បនំ, តន្និស្សិតញ្ច លាលប្បនញ្ច តន្និស្សិតលាលប្បនំ, តំ លក្ខណំ ឯតស្សាតិ តន្និស្សិតលាលប្បនលក្ខណោ. ញាតិព្យសនាទិនា ផុដ្ឋស្ស បរិទេវេនាបិ អសក្កុណន្តស្ស អន្តោគតសោកសមុដ្ឋិតោ ភុសោ អាយាសោ ឧបាយាសោ. សោ បន យស្មា ចេតសោ អប្បសន្នាការោ ហោតិ, តស្មា ‘‘វិសាទលក្ខណោ’’តិ វុត្តោ.

៩៦. វិតក្កនំ វិតក្កិតំ, តំ បន អភិនិរោបនសភាវោ វិតក្កោយេវាតិ អាហ ‘‘អភិ…បេ… វិតក្កោ’’តិ. ឯស នយោ វិចារិតន្តិ ឯត្ថាបិ. ខោភករសភាវត្តា វិតក្កវិចារានំ តំសហិតំ ឈានំ សឧព្ពិលនំ វិយ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘សកណ្ឌកំ វិយ ខាយតី’’តិ.

៩៧. យាយ ឧព្ពិលាបនបីតិយា ឧប្បន្នាយ ចិត្តំ ‘‘ឧព្ពិលាវិត’’ន្តិ វុច្ចតិ, សា បីតិ ឧព្ពិលាវិតត្តំ យស្មា បន ចិត្តស្ស ឧព្ពិលភាវោ តស្សា បីតិយា សតិ ហោតិ, នាសតិ, តស្មា សា ‘‘ឧព្ពិលភាវការណ’’ន្តិ វុត្តា.

៩៨. អាភោគោតិ វា ចិត្តស្ស អាភុគ្គភាវោ, អារម្មណេ ឱណតភាវោតិ អត្ថោ. សុខេន ហិ ចិត្តំ អារម្មណេ អភិនតំ ហោតិ, ន ទុក្ខេន វិយ អបនតំ, នាបិ អទុក្ខមសុខេន វិយ អនភិនតំ អនបនតញ្ច. តត្ថ ‘‘ខុប្បិបាសាទិអភិភូតស្ស វិយ មនុញ្ញភោជនាទីសុ កាមេហិ វិវេចិយមានស្សុបាទារម្មណបត្ថនា វិសេសតោ អភិវឌ្ឍតិ, ឧឡារស្ស បន កាមរសស្ស យាវទត្ថំ តិត្តស្ស មនុញ្ញរសភោជនំ ភុត្តាវិនោ វិយ សុហិតស្ស ភោត្តុកាមតា កាមេសុ បាតព្យតា ន ហោតិ, វិសយស្សាគិទ្ធតាយ វិសយេហិ ទុម្មោចិយេហិបិ ជលូកា វិយ សយមេវ មុញ្ចតី’’តិ ច អយោនិសោ ឧម្មុជ្ជិត្វា កាមគុណសន្តប្បិតតាយ សំសារទុក្ខវូបសមំ ព្យាកាសិ បឋមវាទី. កាមាទីនំ អាទីនវទស្សិតាយ, បឋមាទិជ្ឈានសុខស្ស សន្តភាវទស្សិតាយ ច បឋមាទិជ្ឈានសុខតិត្តិយា សំសារទុក្ខុបច្ឆេទំ ព្យាកំសុ ទុតិយាទិវាទិនោ, ឥធាបិ ឧច្ឆេទវាទេ វុត្តប្បការោ វិចារោ យថាសម្ភវំ អានេត្វា វត្តព្ពោ. អយំ បនេត្ថ វិសេសោ – ឯកស្មិញ្ហិ អត្តភាវេ បញ្ច វាទា លព្ភន្តិ. តេនេវ ហិ បាឡិយំ ‘‘អញ្ញោ អត្តា’’តិ អញ្ញគ្គហណំ ន កតំ. កថំ បនេត្ថ អច្ចន្តនិព្ពានបញ្ញាបកស្ស អត្តនោ ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទស្ស សស្សតទិដ្ឋិយា សង្គហោ, ន បន ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយាតិ? តំតំសុខវិសេសសមង្គិតាបដិលទ្ធេន ពន្ធវិមោក្ខេន សុទ្ធស្ស អត្តនោ សករូបេ អវដ្ឋានទីបនតោ.

សេសាតិ សេសា បញ្ចបញ្ញាស ទិដ្ឋិយោ. តាសុ អន្តានន្តិកវាទាទីនំ សស្សតទិដ្ឋិភាវោ តត្ថ តត្ថ បកាសិតោយេវ.

១០១-៣. កិំ បន ការណំ បុព្ពន្តាបរន្តា ឯវ ទិដ្ឋាភិនិវេសស្ស វិសយភាវេន ទស្សិតា, ន បន តទុភយមេកជ្ឈន្តិ? អសម្ភវតោ. ន ហិ បុព្ពន្តាបរន្តេសុ វិយ តទុភយវិនិមុត្តេ មជ្ឈន្តេ ទិដ្ឋិកប្បនា សម្ភវតិ ឥត្តរកាលត្តា, អថ បន បច្ចុប្បន្នភវោ តទុភយវេមជ្ឈំ, ឯវំ សតិ ទិដ្ឋិកប្បនក្ខមោ តស្ស ឧភយសភាវោ បុព្ពន្តាបរន្តេសុយេវ អន្តោគធោតិ កថមទស្សិតំ. អថ វា បុព្ពន្តាបរន្តវន្តតាយ ‘‘បុព្ពន្តាបរន្តោ’’តិ មជ្ឈន្តោ វុច្ចតិ, សោ ច ‘‘បុព្ពន្តាបរន្តកប្បិកា វា បុព្ពន្តាបរន្តានុទិដ្ឋិនោ’’តិ វទន្តេន បុព្ពន្តាបរន្តេហិ វិសុំ កត្វា វុត្តោយេវាតិ ទដ្ឋព្ពោ. អដ្ឋកថាយម្បិ ‘‘សព្ពេបិ តេ អបរន្តកប្បិកេ បុព្ពន្តាបរន្តកប្បិកេ’’តិ ឯតេន សាមញ្ញនិទ្ទេសេន, ឯកសេសេន វា សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ, អញ្ញថា សង្កឌ្ឍិត្វា វុត្តវចនស្ស អនត្ថកតា អាបជ្ជេយ្យាតិ. កេ បន តេ បុព្ពន្តាបរន្តកប្បិកា? យេ អន្តានន្តិកា ហុត្វា ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទាតិ ឯវំ បការា វេទិតព្ពា.

ឯត្ថ ច ‘‘សព្ពេ តេ ឥមេហេវ ទ្វាសដ្ឋិយា វត្ថូហិ, ឯតេសំ វា អញ្ញតរេន, នត្ថិ ឥតោ ពហិទ្ធា’’តិ វចនតោ, បុព្ពន្តកប្បិកាទិត្តយវិនិមុត្តស្ស ច កស្សចិ ទិដ្ឋិគតិកស្ស អភាវតោ យានិ តានិ សាមញ្ញផលាទិ (ទី. និ. ១.១៦៦) សុត្តន្តរេសុ វុត្តប្បការានិ អកិរិយាហេតុកនត្ថិកវាទាទីនិ, យានិ ច ឥស្សរបជាបតិបុរិសកាលសភាវនិយតិយទិច្ឆាវាទាទិប្បភេទានិ ទិដ្ឋិគតានិ (វិសុទ្ធិ. ដី. ២.៥៦៣; វិភ. អនុដី. ១៨៩ បស្សិតព្ពំ) ពហិទ្ធាបិ ទិស្សមានានិ, តេសំ ឯត្ថេវ សង្គហោ, អន្តោគធតា ច វេទិតព្ពា. កថំ? អកិរិយវាទោ តាវ ‘‘វញ្ឈោ កូដដ្ឋោ’’តិអាទិនា កិរិយាភាវទីបនតោ សស្សតវាទេ អន្តោគធោ, តថា ‘‘សត្តិមេ កាយា’’តិអាទិ (ទី. និ. ១.១៧៤) នយប្បវត្តោ បកុធវាទោ, ‘‘នត្ថិ ហេតុ នត្ថិ បច្ចយោ សត្តានំ សំកិលេសាយា’’តិអាទិ (ទី. និ. ១.១៦៨) វចនតោ អហេតុកវាទោ អធិច្ចសមុប្បន្និកវាទេ អន្តោគធោ. ‘‘នត្ថិ បរោ លោកោ’’តិអាទិ (ទី. និ. ១.១៧១) វចនតោ នត្ថិកវាទោ ឧច្ឆេទវាទេ អន្តោគធោ. តថា ហិ តត្ថ ‘‘កាយស្ស ភេទា ឧច្ឆិជ្ជតី’’តិអាទិ (ទី. និ. ១.៨៦) វុត្តំ. បឋមេន អាទិ-សទ្ទេន និគណ្ឋវាទាទយោ សង្គហិតា.

យទិបិ បាឡិយំ នាដបុត្តវាទ (ទី. និ. ១.១៧៨) ភាវេន ចាតុយាមសំវរោ អាគតោ, តថាបិ សត្តវតាតិក្កមេន វិក្ខេបវាទិតាយ នាដបុត្តវាទោបិ សញ្ចយវាទោ វិយ អមរាវិក្ខេបវាទេសុ អន្តោគធោ. ‘‘តំ ជីវំ តំ សរីរំ, អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរ’’ន្តិ (ទី. និ. ១.៣៧៧; ម. និ. ២.១២២; សំ. និ. ២.៣៥) ឯវំ បការា វាទា ‘‘រូបី អត្តា ហោតិ អរោគោ បរំ មរណា’’តិអាទិវាទេសុ សង្គហំ គច្ឆន្តិ, ‘‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា, ‘‘អត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា’’តិ ឯវំ បការា សស្សតវាទេ. ‘‘ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា, នត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា’’តិ ឯវំ បការា ឧច្ឆេទវាទេន សង្គហិតា. ‘‘ហោតិ ច ន ហោតិ ច តថាគតោ បរំ មរណា, អត្ថិ ច នត្ថិ ច សត្តា ឱបបាតិកា’’តិ ឯវំ បការា ឯកច្ចសស្សតវាទេ អន្តោគធា. ‘‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា, នេវត្ថិ ន នត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា’’តិ ច ឯវំ បការា អមរាវិក្ខេបវាទេ អន្តោគធា. ឥស្សរបជាបតិបុរិសកាលវាទា ឯកច្ចសស្សតវាទេ អន្តោគធា, តថា កណាទវាទោ. សភាវនិយតិយទិច្ឆាវាទា អធិច្ចសមុប្បន្និកវាទេន សង្គហិតា. ឥមិនា នយេន សុត្តន្តរេសុ, ពហិទ្ធា ច ទិស្សមានានំ ទិដ្ឋិគតានំ ឥមាសុ ទ្វាសដ្ឋិយា ទិដ្ឋីសុ អន្តោគធតា វេទិតព្ពា.

អជ្ឈាសយន្តិ ទិដ្ឋិជ្ឈាសយំ. សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋិវសេន ហិ សត្តានំ សំកិលេសបក្ខេ ទុវិធោ អជ្ឈាសយោ, តញ្ច ភគវា អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ អបរិមាណានំ សត្តានំ អបរិមាណេ ឯវ ញេយ្យវិសេសេ ឧប្បជ្ជនវសេន អនេកភេទភិន្នានម្បិ ‘‘ចត្តារោ ជនា សស្សតវាទា’’តិអាទិនា ទ្វាសដ្ឋិយា បភេទេហិ សង្គណ្ហនវសេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា ទស្សេន្តោ បមាណភូតាយ តុលាយ ធារយមានោ វិយ ហោតីតិ អាហ ‘‘តុលាយ តុលយន្តោ វិយា’’តិ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘អន្តោ ជាលីកតា’’តិអាទិ (ទី. និ. ១.១៤៦). ‘‘សិនេរុបាទតោ វាលុកំ ឧទ្ធរន្តោ វិយា’’តិ ឯតេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណតោ អញ្ញស្ស ឥមិស្សា ទេសនាយ អសក្កុណេយ្យតំ ទស្សេតិ.

អនុសន្ធានំ អនុសន្ធិ, បុច្ឆាយ កតោ អនុសន្ធិ បុច្ឆានុសន្ធិ. អថ វា អនុសន្ធយតីតិ អនុសន្ធិ, បុច្ឆា អនុសន្ធិ ឯតស្សាតិ បុច្ឆានុសន្ធិ. បុច្ឆាយ អនុសន្ធិយតីតិ វា បុច្ឆានុសន្ធិ. អជ្ឈាសយានុសន្ធិម្ហិបិ ឯសេវ នយោ. យថានុសន្ធីតិ ឯត្ថ បន អនុសន្ធីយតីតិ អនុសន្ធិ, យា យា អនុសន្ធិ យថានុសន្ធិ, អនុសន្ធិអនុរូបំ វា យថានុសន្ធីតិ សទ្ទត្ថោ វេទិតព្ពោ, សោ ‘‘យេន បន ធម្មេន អាទិម្ហិ ទេសនា ឧដ្ឋិតា, តស្ស ធម្មស្ស អនុរូបធម្មវសេន វា បដិបក្ខវសេន វា យេសុ សុត្តេសុ ឧបរិ ទេសនា អាគច្ឆតិ, តេសំ វសេន យថានុសន្ធិ វេទិតព្ពោ. សេយ្យថិទំ? អាកង្ខេយ្យសុត្តេ (ម. និ. ១.៦៤-៦៩) ហេដ្ឋា សីលេន ទេសនា ឧដ្ឋិតា, ឧបរិ ឆ អភិញ្ញា អាគតា…បេ… កកចូបមេ (ម. និ. ១.២២២) ហេដ្ឋា អក្ខន្តិយា ឧដ្ឋិតា, ឧបរិ កកចូបមា អាគតា’’តិអាទិនា អដ្ឋកថាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១០០-១០៤) វុត្តោ.

ឥតិ កិរាតិ ភគវតោ យថាទេសិតាយ អត្តសុញ្ញតាយ អត្តនោ អរុច្ចនភាវទីបនំ. ភោតិ ធម្មាលបនំ. អនត្តកតានីតិ អត្តនា ន កតានិ, អនត្តកេហិ វា ខន្ធេហិ កតានិ. កមត្តានំ ផុសិស្សន្តីតិ អសតិ អត្តនិ ខន្ធានញ្ច ខណិកត្តា កម្មានិ កំ អត្តានំ អត្តនោ ផលេន ផុសិស្សន្តិ, កោ កម្មផលំ បដិសំវេទេតីតិ អត្ថោ. អវិទ្វាតិ សុតាទិវិរហេន អរិយធម្មស្ស អកោវិទតាយ ន វិទ្វា. អវិជ្ជាគតោតិ អវិជ្ជាយ ឧបគតោ, អរិយធម្មេ អវិនីតតាយ អប្បហីនាវិជ្ជោតិ អត្ថោ. តណ្ហាធិបតេយ្យេន ចេតសាតិ ‘‘យទិ អហំ នាម កោចិ នត្ថិ, មយា កតស្ស កម្មស្ស កោ ផលំ បដិសំវេទេតិ, សតិ បន តស្មិំ សិយា ផលូបភោគោ’’តិ តណ្ហាធិបតិតោ អាគតោ តណ្ហាធិបតេយ្យោ, តេន. អត្តវាទុបាទានសហគត ចេតសា. អតិធាវិតព្ពន្តិ ខណិកត្តេបិ សង្ខារានំ យស្មិំ សន្តានេ កម្មំ កតំ, តត្ថេវ ផលុប្បត្តិតោ ធម្មបុញ្ជមត្តស្សេវ ច សិទ្ធេ កម្មផលសម្ពន្ធេ ឯកត្តនយំ មិច្ឆា គហេត្វា ឯកេន ការកវេទកភូតេន ភវិតព្ពំ, អញ្ញថា ‘‘កម្មផលានំ សម្ពន្ធោ ន សិយា’’តិ អត្តត្តនិយសុញ្ញតាបកាសនំ សត្ថុសាសនំ អតិក្កមិតព្ពំ មញ្ញេយ្យាតិ អត្ថោ.

‘‘ឧបរិ ឆ អភិញ្ញា អាគតា’’តិ អនុរូបធម្មវសេន យថានុសន្ធិំ ទស្សេតិ, ឥតរេហិ បដិបក្ខវសេន. កិលេសេនាតិ ‘‘លោភោ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ’’តិអាទិនា កិលេសវសេន. ឥមស្មិម្បីតិ បិ-សទ្ទេន យថា វុត្តសុត្តាទីសុ បដិបក្ខវសេន យថានុសន្ធិ, ឯវំ ឥមស្មិម្បិ សុត្តេតិ ទស្សេតិ. តថា ហិ និច្ចសារាទិបញ្ញាបកានំ ទិដ្ឋិគតានំ វសេន ឧដ្ឋិតា អយំ ទេសនា និច្ចសារាទិសុញ្ញតាបកាសនេន និដ្ឋាបិតាតិ.