បរិព្ពាជកកថាវណ្ណនា

ឯវំ បឋមមហាសង្គីតិំ ទស្សេត្វា យទត្ថំ សា ឥធ ទស្សិតា, ឥទានិ តំ និគមនវសេន ទស្សេតុំ ‘‘ឥមិស្សា’’តិអាទិមាហ.

១. ឯត្តាវតា ច ព្រហ្មជាលស្ស សាធារណតោ ពាហិរនិទានំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អព្ភន្តរនិទានំ សំវណ្ណេតុំ ‘‘តត្ថ ឯវ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អថ វា ឆហិ អាការេហិ សំវណ្ណនា កាតព្ពា សម្ពន្ធតោ បទតោ បទវិភាគតោ បទត្ថតោ អនុយោគតោ បរិហារតោ ចាតិ. តត្ថ សម្ពន្ធោ នាម ទេសនាសម្ពន្ធោ. យំ លោកិយា ‘‘ឧម្មុគ្ឃាតោ’’តិ វទន្តិ. សោ បន បាឡិយា និទានបាឡិវសេន, និទានបាឡិយា បន សង្គីតិវសេន វេទិតព្ពោតិ បឋមមហាសង្គីតិំ ទស្សេន្តេន និទានបាឡិយា សម្ពន្ធស្ស ទស្សិតត្តា បទាទិវសេន សំវណ្ណនំ ករោន្តោ ‘‘ឯវន្តិ និបាតបទ’’ន្តិអាទិមាហ. ‘‘មេតិអាទីនី’’តិ ឯត្ថ អន្តរា-សទ្ទ-ច-សទ្ទានំ និបាតបទភាវោ, វត្តព្ពោ, ន វា វត្តព្ពោ តេសំ នយគ្គហណេន គហិតត្តា, តទវសិដ្ឋានំ អាបដិ-សទ្ទានំ អាទិ-សទ្ទេន សង្គណ្ហនតោ. ‘‘បទវិភាគោ’’តិ បទានំ វិសេសោ, ន បន បទវិគ្គហោ. អថ វា បទានិ ច បទវិភាគោ ច បទវិភាគោ, បទវិគ្គហោ ច បទវិភាគោ ច បទវិភាគោតិ វា ឯកសេសវសេន បទបទវិគ្គហាបិ បទវិភាគ សទ្ទេន វុត្តាតិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ បទវិគ្គហោ ‘‘ភិក្ខូនំ សង្ឃោ’’តិអាទិភេទេសុ បទេសុ ទដ្ឋព្ពោ.

អត្ថតោតិ បទត្ថតោ. តំ បន បទត្ថំ អត្ថុទ្ធារក្កមេន បឋមំ ឯវំ-សទ្ទស្ស ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវំសទ្ទោ តាវា’’តិអាទិមាហ. អវធារណាទីតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ឥទមត្ថបុច្ឆាបរិមាណាទិអត្ថានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. តថា ហិ ‘‘ឯវំគតានិ, ឯវំវិធោ, ឯវមាការោ’’តិអាទីសុ ឥទំ-សទ្ទស្ស អត្ថេ ឯវំ-សទ្ទោ. គត-សទ្ទោ ហិ បការបរិយាយោ, តថា វិធាការ-សទ្ទា ច. តថា ហិ វិធយុត្តគត-សទ្ទេ លោកិយា បការត្ថេ វទន្តិ. ‘‘ឯវំ នុ ខោ, ន នុ ខោ, កិំ នុ ខោ, កថំ នុ ខោ’’តិ, ‘‘ឯវំ សុ តេ សុន្ហាតា សុវិលិត្តា កប្បិតកេសមស្សុ, អាមុត្តមាលាភរណា ឱទាតវត្ថវសនា បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតា សមង្គីភូតា បរិចារេន្តិ, សេយ្យថាបិ ត្វំ ឯតរហិ សាចរិយកោតិ? នោ ហិទំ ភោ គោតមា’’តិ ច អាទីសុ បុច្ឆាយំ. ‘‘ឯវំ លហុបរិវត្តំ, ឯវំ អាយុបរិយន្តោ’’តិ ច អាទីសុ បរិមាណេ. ននុ ច ‘‘ឯវំ នុ ខោ, ឯវំ សុ តេ, ឯវំ អាយុបរិយន្តោ’’តិ ឯត្ថ ឯវំ-សទ្ទេន បុច្ឆនាការបរិមាណាការានំ វុត្តត្តា អាការត្ថោ ឯវ ឯវំ-សទ្ទោ តិ? ន, វិសេសសព្ភាវតោ. អាការមត្តវាចកោ ហេត្ថ អាការត្ថោតិ អធិប្បេតោ, យថា ‘‘ឯវំ ព្យាខោតិអាទីសុ បន ន អាការវិសេសវាចកោ ឯវញ្ច កត្វា ‘‘ឯវំ ជាតេន មច្ចេនា’’តិអាទីនិ ឧបមាទីសុ ឧទាហរណានិ ឧបបន្នានិ ហោន្តិ. តថា ហិ ‘‘យថាបិ…បេ… ពហុ’’ន្តិ? ឯត្ថ បុប្ផរាសិដ្ឋានិយតោ មនុស្សុបបត្តិសប្បុរិសូបនិស្សយសទ្ធម្មសវនយោនិសោមនសិការភោគសម្បត្តិអាទិទានាទិបុញ្ញកិរិយាហេតុសមុទាយតោ សោភាសុគន្ធតាទិគុណយោគតោ មាលាគុណសទិសិយោ បហូតា បុញ្ញកិរិយា មរិតព្ពសភាវតាយ មច្ចេន សត្តេន កត្តព្ពាតិ ជោទិតត្តា បុប្ផរាសិមាលាគុណាវ ឧបមា, តេសំ ឧបមាការោ យថា-សទ្ទេន អនិយមតោ វុត្តោតិ ឯវំ-សទ្ទោ ឧបមាការនិគមនត្ថោតិ វត្តុំ យុត្តំ. សោ បន ឧបមាការោ និយមិយមានោ អត្ថតោ ឧបមាវ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឧបមាយំ អាគតោ’’តិ.

តថា ឯវំ ឥមិនា អាការេន ‘‘អភិក្កមិតព្ព’’ន្តិអាទិនា ឧបទិសិយមានាយ សមណសារុប្បាយ អាកប្បសម្បត្តិយា យោ តត្ថ ឧបទិសនាការោ, សោ អត្ថតោ ឧបទេសោយេវាតិ វុត្តំ ‘‘ឯវំ តេ…បេ… ឧបទេសេ’’តិ. តថា ឯវមេតំ ភគវា, ឯវមេតំ សុគតាតិ ឯត្ថ ច ភគវតា យថាវុត្តមត្ថំ អវិបរីតតោ ជានន្តេហិ កតំ តត្ថ សំវិជ្ជមានគុណានំ បការេហិ ហំសនំ ឧទគ្គតាករណំ សម្បហំសនំ, យោ តត្ថ សម្បហំសនាការោតិ យោជេតព្ពំ. ឯវមេវំ បនាយន្តិ ឯត្ថ គរហណាការោតិ យោជេតព្ពំ. សោ ច គរហណាការោ ‘‘វសលី’’តិអាទិ ខុំសនសទ្ទសន្និធានតោ ឥធ ឯវំ-សទ្ទេន បកាសិតោតិ វិញ្ញាយតិ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ ឧបមាការាទយោបិ ឧបមាទិវសេន វុត្តានំ បុប្ផរាសិអាទិសទ្ទានំ សន្និធានតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវញ្ច វទេហីតិ ‘‘យថាហំ វទាមិ, ឯវំ សមណំ អានន្ទំ វទេហី’’តិ វទនាការោ ឥទានិ វត្តព្ពោ ឯវំ-សទ្ទេន និទស្សីយតីតិ និទស្សនត្ថោ វុត្តោ. ឯវំ នោតិ ឯត្ថាបិ តេសំ យថាវុត្តធម្មានំ អហិតទុក្ខាវហភាវេ សន្និដ្ឋានជននត្ថំ អនុមតិគ្គហណវសេន ‘‘សំវត្តន្តិ, នោ វា, កថំ វា ឯត្ថ ហោតី’’តិ បុច្ឆាយ កតាយ ‘‘ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតី’’តិ វុត្តត្តា តទាការសន្និដ្ឋានំ ឯវំ-សទ្ទេន វិភាវិតន្តិ វិញ្ញាយតិ, សោ បន តេសំ ធម្មានំ អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តនាការោ និយមិយមានោ អវធារណត្ថោ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតីតិ អាទីសុ អវធារណេ’’តិ. ឯវំ ភន្តេតិ បន ធម្មស្ស សាធុកំ សវនមនសិការេ សន្និយោជិតេហិ ភិក្ខូហិ អត្តនោ តត្ថ ឋិតភាវស្ស បដិជាននវសេន វុត្តត្តា ឯត្ថ ឯវំ-សទ្ទោ វចនសម្បដិច្ឆនត្ថោ វុត្តោ, តេន ឯវំ ភន្តេ, សាធុ ភន្តេ, សុដ្ឋុ ភន្តេតិ វុត្តំ ហោតិ.

នានានយនិបុណន្តិ ឯកត្តនានត្តអព្យាបារឯវំធម្មតាសង្ខាតា, នន្ទិយាវដ្ដ តិបុក្ខលសីហវិក្កីឡិតអង្កុសទិសាលោចនសង្ខាតា វា អាធារាទិភេទវសេន នានាវិធា នយា នានានយា, នយា វា បាឡិគតិយោ, តា ច បញ្ញត្តិអនុបញ្ញត្តិអាទិវសេន សំកិលេភាគិយាទិលោកិយាទិតទុភយវោមិស្សតាទិវសេន កុសលាទិវសេន ខន្ធាទិវសេន សង្គហាទិវសេន សមយវិមុត្តាទិវសេន ឋបនាទិវសេន កុសលមូលាទិវសេន តិកបដ្ឋានាទិវសេន ច នានប្បការាតិ នានានយា, តេហិ និបុណំ សណ្ហសុខុមន្តិ នានានយនិបុណំ. អាសយោវ អជ្ឈាសយោ, តេ ច សស្សតាទិភេទេន, តត្ថ ច អប្បរជក្ខតាទិវសេន អនេកា, អត្តជ្ឈាសយាទយោ ឯវ វា សមុដ្ឋានំ ឧប្បត្តិហេតុ ឯតស្សាតិ អនេកជ្ឈាសយសមុដ្ឋានំ. អត្ថព្យញ្ជនសម្បន្នន្តិ អត្ថព្យញ្ជនបរិបុណ្ណំ ឧបនេតព្ពាភាវតោ, សង្កាសនបកាសនវិវរណវិភជនឧត្តានីករណបញ្ញត្តិវសេន ឆហិ អត្ថបទេហិ, អក្ខរបទព្យញ្ជនាការនិរុត្តិនិទ្ទេសវសេន ឆហិ ព្យញ្ជនបទេហិ ច សមន្នាគតន្តិ វា អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

វិវិធបាដិហារិយន្តិ ឯត្ថ បាដិហារិយបទស្ស វចនត្ថំ ‘‘បដិបក្ខហរណតោ រាគាទិកិលេសាបនយនតោ បាដិហារិយ’’ន្តិ វទន្តិ. ភគវតោ បន បដិបក្ខា រាគាទយោ ន សន្តិ, យេ ហរិតព្ពា. បុថុជ្ជនានម្បិ វិគតូបក្កិលេសេ អដ្ឋគុណសមន្នាគតេ ចិត្តេ ហតបដិបក្ខេ ឥទ្ធិវិធំ បវត្តតិ, តស្មា តត្ថ បវត្តវោហារេន ច ន សក្កា ឥធ ‘‘បាដិហារិយ’’ន្តិ វត្តុំ. សចេ បន មហាការុណិកស្ស ភគវតោ វេនេយ្យគតា ច កិលេសា បដិបក្ខា, តេសំ ហរណតោ ‘‘បាដិហារិយ’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវំ សតិ យុត្តមេតំ. អថ វា ភគវតោ ច សាសនស្ស ច បដិបក្ខា តិត្ថិយា, តេសំ ហរណតោ បាដិហារិយំ. តេ ហិ ទិដ្ឋិហរណវសេន, ទិដ្ឋិប្បកាសនេ អសមត្ថភាវេន ច ឥទ្ធិអាទេសនានុសាសនីហិ ហរិតា អបនីតា ហោន្តីតិ. ‘‘បដី’’តិ វា អយំ សទ្ទោ ‘‘បច្ឆា’’តិ ឯតស្ស អត្ថំ ពោធេតិ ‘‘តស្មិំ បដិបវិដ្ឋម្ហិ, អញ្ញោ អាគញ្ឆិ ព្រាហ្មណោ’’តិអាទីសុ វិយ, តស្មា សមាហិតេ ចិត្តេ, វិគតូបក្កិលេសេ ច កតកិច្ចេន បច្ឆា ហរិតព្ពំ បវត្តេតព្ពន្តិ បដិហារិយំ, អត្តនោ វា ឧបក្កិលេសេសុ ចតុត្ថជ្ឈានមគ្គេហិ ហរិតេសុ បច្ឆា ហរណំ បដិហារិយំ. ឥទ្ធិអាទេសនានុសាសនិយោ ច វិគតូបក្កិលេសេន, កតកិច្ចេន ច សត្តហិតត្ថំ បុន បវត្តេតព្ពា, ហរិតេសុ ច អត្តនោ ឧបក្កិលេសេសុ បរសត្តានំ ឧបក្កិលេសហរណានិ ហោន្តីតិ បដិហារិយានិ ភវន្តិ. បដិហារិយមេវ បាដិហារិយំ. បដិហារិយេ វា ឥទ្ធិអាទេសនានុសាសនីសមុទាយេ ភវំ ឯកេកំ ‘‘បាដិហារិយ’’ន្តិ វុច្ចតិ. បដិហារិយំ វា ចតុត្ថជ្ឈានំ មគ្គោ ច បដិបក្ខហរណតោ, តត្ថ ជាតំ, តស្មិំ វា និមិត្តភូតេ, តតោ វា អាគតន្តិ បាដិហារិយំ. តស្ស បន ឥទ្ធិអាទិភេទេន វិសយភេទេន ច ពហុវិធស្ស ភគវតោ ទេសនាយ លព្ភមានត្តា អាហ ‘‘វិវិធបាដិហារិយ’’ន្តិ.

ន អញ្ញថាតិ ភគវតោ សម្មុខា សុតាការតោ ន អញ្ញថាតិ អត្ថោ, ន បន ភគវតោ ទេសិតាការតោ. អចិន្តេយ្យានុភាវា ហិ ភគវតោ ទេសនា. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘សព្ពប្បការេន កោ សមត្ថោ វិញ្ញាតុ’’ន្តិ ឥទំ វចនំ សមត្ថិតំ ហោតិ. ធារណពលទស្សនញ្ច ន វិរុជ្ឈតិ សុតាការាវិរជ្ឈនស្ស អធិប្បេតត្តា. ន ហេត្ថ អត្ថន្តរតាបរិហារោ ទ្វិន្នម្បិ អត្ថានំ ឯកវិសយត្តា, ឥតរថា ថេរោ ភគវតោ ទេសនាយ សព្ពថា បដិគ្គហណេ សមត្ថោ អសមត្ថោ ចាតិ អាបជ្ជេយ្យាតិ.

‘‘យោ បរោ ន ហោតិ, សោ អត្តា’’តិ ឯវំ វុត្តាយ និយកជ្ឈត្តសង្ខាតាយ សសន្តតិយំ វត្តនតោ តិវិធោបិ មេ-សទ្ទោ កិញ្ចាបិ ឯកស្មិំយេវ អត្ថេ ទិស្សតិ, ករណសម្បទានសាមិនិទ្ទេសវសេន បន វិជ្ជមានភេទំ សន្ធាយាហ ‘‘មេ-សទ្ទោ តីសុ អត្ថេសុ ទិស្សតី’’តិ.

កិញ្ចាបិ ឧបសគ្គោ កិរិយំ វិសេសេតិ, ជោតកភាវតោ បន សតិបិ តស្មិំ សុត-សទ្ទោ ឯវ តំ តមត្ថំ អនុវទតីតិ អនុបសគ្គស្ស សុត-សទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារេ សឧបសគ្គស្ស គហណំ ន វិរុជ្ឈតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សឧបសគ្គោ ច អនុបសគ្គោ ចា’’តិ អាហ. អស្សាតិ សុត-សទ្ទស្ស. កម្មភាវសាធនានិ ឥធ សុត-សទ្ទេ សម្ភវន្តីតិ វុត្តំ ‘‘ឧបធារិតន្តិ វា ឧបធារណន្តិ វា អត្ថោ’’តិ. មយាតិ អត្ថេ សតីតិ យទា មេសទ្ទស្ស កត្តុវសេន ករណនិទ្ទេសោ, តទាតិ អត្ថោ. មមាតិ អត្ថេ សតីតិ យទា សម្ពន្ធវសេន សាមិនិទ្ទេសោ, តទា.

សុតសទ្ទសន្និធានេ បយុត្តេន ឯវំសទ្ទេន សវនកិរិយាជោតកេន ភវិតព្ពន្តិ វុត្តំ ‘‘ឯវន្តិ សោតវិញ្ញាណាទិវិញ្ញាណកិច្ចនិទស្សន’’ន្តិ. អាទិ-សទ្ទេន សម្បដិច្ឆនាទីនំ បញ្ចទ្វារិកវិញ្ញាណានំ តទភិនិហដានញ្ច មនោទ្វារិកវិញ្ញាណានំ គហណំ វេទិតព្ពំ. សព្ពេសម្បិ វាក្យានំ ឯវការត្ថសហិតត្តា ‘‘សុត’’ន្តិ ឯតស្ស សុតំ ឯវាតិ អយមត្ថោ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘អស្សវនភាវបដិក្ខេបតោ’’តិ, ឯតេន អវធារណេន និរាកតំ ទស្សេតិ. យថា ច សុតំ សុតំ ឯវាតិ និយមេតព្ពំ, តំ សម្មា សុតំ ហោតីតិ អាហ ‘‘អនូនាធិកាវិបរីតគ្គហណនិទស្សន’’ន្តិ. អថ វា ‘‘សទ្ទន្តរត្ថាបោហនវសេន សទ្ទោ អត្ថំ វទតី’’តិ សុតន្តិ អសុតំ ន ហោតីតិ អយមេតស្ស អត្ថោតិ វុត្តំ ‘‘អស្សវនភាវបដិក្ខេបតោ’’តិ, ឥមិនា ទិដ្ឋាទិវិនិវត្តនំ ករោតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ. ន ឥទំ មយា ទិដ្ឋំ, ន សយម្ភុញាណេន សច្ឆិកតំ, អថ ខោ សុតំ, តញ្ច ខោ សម្មទេវាតិ. តេនេវាហ ‘‘អនូនាធិកាវិបរីតគ្គហណនិទស្សន’’ន្តិ. អវធារណត្ថេ វា ឯវំ-សទ្ទេ អយំ អត្ថយោជនា ករីយតីតិ តទបេក្ខស្ស សុត-សទ្ទស្ស អយមត្ថោ វុត្តោ ‘‘អស្សវនភាវបដិក្ខេបតោ’’តិ. តេនេវ អាហ ‘‘អនូនាធិកាវិបរីតគ្គហណនិទស្សន’’ន្តិ. សវនសទ្ទោ ចេត្ថ កម្មត្ថោ វេទិតព្ពោ សុយ្យតីតិ.

ឯវំ សវនហេតុសុណន្តបុគ្គលសវនវិសេសវសេន បទត្តយស្ស ឯកេន បការេន អត្ថយោជនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បការន្តរេហិបិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘តថា ឯវ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តស្សាតិ យា សា ភគវតោ សម្មុខា ធម្មស្សវនាការេន បវត្តា មនោទ្វារវិញ្ញាណវីថិ, តស្សា. សា ហិ នានប្បការេន អារម្មណេ បវត្តិតុំ សមត្ថា. តថា ច វុត្តំ ‘‘សោតទ្វារានុសារេនា’’តិ. នានប្បការេនាតិ វក្ខមានានំ អនេកវិហិតានំ ព្យញ្ជនត្ថគ្គហណានានាការេន, ឯតេន ឥមិស្សា យោជនាយ អាការត្ថោ ឯវំ-សទ្ទោ គហិតោតិ ទីបេតិ. បវត្តិភាវប្បកាសនន្តិ បវត្តិយា អត្ថិភាវប្បកាសនំ. ‘‘សុតន្តិ ធម្មប្បកាសន’’ន្តិ យស្មិំ អារម្មណេ វុត្តប្បការា វិញ្ញាណវីថិ នានប្បការេន បវត្តា, តស្ស ធម្មត្តា វុត្តំ, ន សុតសទ្ទស្ស ធម្មត្ថត្តា. វុត្តស្សេវត្ថស្ស បាកដីករណំ ‘‘អយញ្ហេត្ថា’’តិអាទិ. តត្ថ វិញ្ញាណវីថិយាតិ ករណត្ថេ ករណវចនំ. មយាតិ កត្ថុអត្ថេ.

‘‘ឯវន្តិ និទ្ទិសិតព្ពប្បកាសន’’ន្តិ និទស្សនត្ថំ ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា វុត្តំ និទស្សេតព្ពស្ស និទ្ទិសិតព្ពត្តាភាវាភាវតោ, តេន ឯវំ-សទ្ទេន សកលម្បិ សុត្តំ បច្ចាមដ្ឋន្តិ ទស្សេតិ. សុត-សទ្ទស្ស កិរិយាសទ្ទត្តា, សវនកិរិយាយ ច សាធារណវិញ្ញាណប្បពន្ធបដិពទ្ធត្តា តត្ថ ច បុគ្គលវោហារោតិ វុត្តំ ‘‘សុតន្តិ បុគ្គលកិច្ចប្បកាសន’’ន្តិ. ន ហិ បុគ្គលវោហាររហិតេ ធម្មប្បពន្ធេ សវនកិរិយា លព្ភតីតិ.

‘‘យស្ស ចិត្តសន្តានស្សា’’តិអាទិបិ អាការត្ថមេវ ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា បុរិមយោជនាយ អញ្ញថា អត្ថយោជនំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. តត្ថ អាការបញ្ញត្តីតិ ឧបាទាបញ្ញត្តិ ឯវ, ធម្មានំ បវត្តិអាការុបាទានវសេន តថា វុត្តា. ‘‘សុតន្តិ វិសយនិទ្ទេសោ’’តិ សោតព្ពភូតោ ធម្មោ សវនកិរិយាកត្តុបុគ្គលស្ស សវនកិរិយាវសេន បវត្តិដ្ឋានន្តិ កត្វា វុត្តំ. ចិត្តសន្តានវិនិមុត្តស្ស បរមត្ថតោ កស្សចិ កត្តុ អភាវេបិ សទ្ទវោហារេន ពុទ្ធិបរិកប្បិតភេទវចនិច្ឆាយ ចិត្តសន្តានតោ អញ្ញំ វិយ តំសមង្គិំ កត្វា វុត្តំ ‘‘ចិត្តសន្តានេន តំសមង្គិនោ’’តិ. សវនកិរិយាវិសយោបិ សោតព្ពធម្មោ សវនកិរិយាវសេន បវត្តចិត្តសន្តានស្ស ឥធ បរមត្ថតោ កត្តុភាវតោ, សវនវសេន ចិត្តប្បវត្តិយា ឯវ វា សវនកិរិយាភាវតោ តំកិរិយាកត្តុ ច វិសយោ ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘តំសមង្គិនោ កត្តុ វិសយេ’’តិ. សុតាការស្ស ច ថេរស្ស សម្មានិច្ឆិតភាវតោ អាហ ‘‘គហណសន្និដ្ឋាន’’ន្តិ, ឯតេន វា អវធារណត្ថំ ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា អយំ អត្ថយោជនា កតាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

បុព្ពេ សុតានំ នានាវិហិតានំ សុត្តសង្ខាតានំ អត្ថព្យញ្ជនានំ ឧបធារិតរូបស្ស អាការស្ស និទស្សនស្ស អវធារណស្ស វា បកាសនសភាវោ ឯវំ-សទ្ទោតិ តទាការាទិឧបធារណស្ស បុគ្គលបញ្ញត្តិយា ឧបាទានភូតធម្មប្បពន្ធព្យាបារតាយ វុត្តំ ‘‘ឯវន្តិ បុគ្គលកិច្ចនិទ្ទេសោ’’តិ. សវនកិរិយា បន បុគ្គលវាទិនោបិ វិញ្ញាណនិរបេក្ខា នត្ថីតិ វិសេសតោ វិញ្ញាណព្យាបារោតិ អាហ ‘‘សុតន្តិ វិញ្ញាណកិច្ចនិទ្ទេសោ’’តិ. មេតិ សទ្ទប្បវត្តិយា ឯកន្តេនេវ សត្តវិសយត្តា, វិញ្ញាណកិច្ចស្ស ច តត្ថេវ សមោទហិតព្ពតោ ‘‘មេតិ ឧភយកិច្ចយុត្តបុគ្គលនិទ្ទេសោ’’តិ វុត្តំ. អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិវិជ្ជមានបញ្ញត្តិសភាវា យថាក្កមំ ឯវំ-សទ្ទ សុត-សទ្ទានំ អត្ថាតិ តេ តថារូបបញ្ញត្តិឧបាទានព្យាបារភាវេន ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឯវន្តិ បុគ្គលកិច្ចនិទ្ទេសោ. សុតន្តិ វិញ្ញាណកិច្ចនិទ្ទេសោ’’តិ. ឯត្ថ ច ករណកិរិយាកត្តុកម្មវិសេសប្បកាសនវសេន បុគ្គលព្យាបាវិសយបុគ្គលព្យាបារនិទស្សនវសេន គហណាការគាហកតព្ពិសយវិសេសនិទ្ទេសវសេន កត្តុករណ ព្យាបារកត្តុនិទ្ទេសវសេន ច ទុតិយាទយោ ចតស្សោ អត្ថយោជនា ទស្សិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

សព្ពស្សាបិ សទ្ទាធិគមនីយស្ស អត្ថស្ស បញ្ញត្តិមុខេនេវ បដិបជ្ជិតព្ពត្តា, សព្ពបញ្ញត្តីនញ្ច វិជ្ជមានាទិវសេន ឆសុ បញ្ញត្តិភេទេសុ អន្តោគធត្តា តេសុ ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទីនំ បញ្ញត្តីនំ សរូបំ និទ្ធារេន្តោ អាហ ‘‘ឯវន្តិ ច មេតិ ចា’’តិអាទិ. តត្ថ ឯវន្តិ ច មេតិ ច វុច្ចមានស្ស អត្ថស្ស អាការាទិនោ, ធម្មានញ្ច អសល្លក្ខណភាវតោ អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិភាវោតិ អាហ ‘‘សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថវសេន អវិជ្ជមានបញ្ញត្តី’’តិ. តត្ថ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថវសេនាតិ ភូតត្ថឧត្តមត្ថវសេន. ឥទំ វុត្តំ ហោតិយោ មាយាមរីចិអាទយោ វិយ អភូតត្ថោ, អនុស្សវាទីហិ គហេតព្ពោ វិយ អនុត្តមត្ថោ ច ន ហោតិ, សោ រូបសទ្ទាទិសភាវោ រុប្បនានុភវនាទិសភាវោ វា អត្ថោ ‘‘សច្ចិកដ្ឋោ, បរមត្ថ ចា’’តិ វុច្ចតិ, ន តថា ឯវំ មេតិ បទានមត្ថោតិ, ឯតមេវត្ថំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘កិញ្ហេត្ថ ត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. សុតន្តិ បន សទ្ទាយតនំ សន្ធាយាហ ‘‘វិជ្ជមានបញ្ញត្តី’’តិ. តេនេវ ហិ ‘‘យញ្ហិ តមេត្ថ សោតេន ឧបលទ្ធ’’ន្តិ វុត្តំ, ‘‘សោតទ្វារានុសារេន ឧបលទ្ធ’’ន្តិ បន វុត្តេ អត្ថព្យញ្ជនាទិសព្ពំ លព្ភតិ. តំ តំ ឧបាទាយ វត្តព្ពតោតិ សោតបថំ អាគតេ ធម្មេ ឧបាទាយ តេសំ ឧបធារិតាការាទិនោ បច្ចាមសនវសេន ‘‘ឯវ’’ន្តិ, សសន្តតិបរិយាបន្នេ ខន្ធេ ឧបាទាយ ‘‘មេ’’តិ វត្តព្ពត្តាតិ អត្ថោ. ទិដ្ឋាទិសភាវរហិតេ សទ្ទាយតនេ បវត្តមានោបិ សុតវោហារោ ‘‘ទុតិយំ តតិយ’’ន្តិអាទិកោ វិយ បឋមាទីនិ ទិដ្ឋមុតវិញ្ញាតេ អបេក្ខិត្វា បវត្តោតិ អាហ ‘‘ទិដ្ឋាទីនិ ឧបនិធាយ វត្តព្ពតោ’’តិ. អសុតំ ន ហោតីតិ ហិ ‘‘សុត’’ន្តិ បកាសិតោ យមត្ថោតិ.

អត្តនា បដិវិទ្ធា សុត្តស្ស បការវិសេសា ‘‘ឯវ’’ន្តិ ថេរេន បច្ចាមដ្ឋាតិ អាហ ‘‘អសម្មោហំ ទីបេតី’’តិ. ‘‘នានប្បការបដិវេធសមត្ថោ ហោតី’’តិ ឯតេន វក្ខមានស្ស សុត្តស្ស នានប្បការតំ ទុប្បដិវិជ្ឈតញ្ច ទស្សេតិ. ‘‘សុតស្ស អសម្មោសំ ទីបេតី’’តិ សុតាការស្ស យាថាវតោ ទស្សិយមានត្តា វុត្តំ. អសម្មោហេនាតិ សម្មោហាភាវេន, បញ្ញាយ ឯវ វា សវនកាលសម្ភូតាយ តទុត្តរកាលបញ្ញាសិទ្ធិ, ឯវំ អសម្មោសេនាតិ ឯត្ថាបិ វត្តព្ពំ. ព្យញ្ជនានំ បដិវិជ្ឈិតព្ពោ អាការោ នាតិគម្ភីរោ, យថាសុតធារណមេវ តត្ថ ករណីយន្តិ សតិយា ព្យាបារោ អធិកោ, បញ្ញា តត្ថ គុណីភូតាតិ វុត្តំ ‘‘បញ្ញាបុព្ពង្គមាយា’’តិអាទិ បញ្ញាយ បុព្ពង្គមាតិ កត្វា. បុព្ពង្គមតា ចេត្ថ បធានភាវោ ‘‘មនោបុព្ពង្គមា’’តិអាទីសុ វិយ, បុព្ពង្គមតាយ វា ចក្ខុវិញ្ញាណាទីសុ អាវជ្ជនាទីនំ វិយ អប្បធានត្តេ បញ្ញា បុព្ពង្គមា ឯតិស្សាតិ អយម្បិ អត្ថោ យុជ្ជតិ, ឯវំ ‘‘សតិបុព្ពង្គមាយា’’តិ ឯត្ថាបិ វុត្តនយានុសារេន យថាសម្ភវមត្ថោ វេទិតព្ពោ. អត្ថព្យញ្ជនសម្បន្នស្សាតិ អត្ថព្យញ្ជនបរិបុណ្ណស្ស, សង្កាសនបកាសនវិវរណវិភជនឧត្តានីករណបញ្ញត្តិវសេន ឆហិ អត្ថបទេហិ, អក្ខរបទព្យញ្ជនាការនិរុត្តិនិទ្ទេសវសេន ឆហិ ព្យញ្ជនបទេហិ ច សមន្នាគតស្សាតិ វា អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

យោនិសោមនសិការំ ទីបេតីតិ ឯវំ-សទ្ទេន វុច្ចមានានំ អាការនិទស្សនាវធារណត្ថានំ អវិបរីតសទ្ធម្មវិសយត្តាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘អវិក្ខេបំ ទីបេតី’’តិ ‘‘ព្រហ្មជាលំ កត្ថ ភាសិត’’ន្តិអាទិ បុច្ឆាវសេន បករណប្បត្តស្ស វក្ខមានស្ស សុត្តស្ស សវនំ សមាធានមន្តរេន ន សម្ភវតីតិ កត្វា វុត្តំ. ‘‘វិក្ខិត្តចិត្តស្សា’’តិអាទិ តស្សេវត្ថស្ស សមត្ថនវសេន វុត្តំ. សព្ពសម្បត្តិយាតិ អត្ថព្យញ្ជនទេសកបយោជនាទិសម្បត្តិយា. អវិបរីតសទ្ធម្មវិសយេហិ វិយ អាការនិទស្សនាវធារណត្ថេហិ យោនិសោមនសិការស្ស, សទ្ធម្មស្សវនេន វិយ ច អវិក្ខេបស្ស យថា យោនិសោមនសិការេន ផលភូតេន អត្តសម្មាបណិធិបុព្ពេកតបុញ្ញតានំ សិទ្ធិ វុត្តា តទវិនាភាវតោ, ឯវំ អវិក្ខេបេន ផលភូតេន ការណភូតានំ សទ្ធម្មស្សវនសប្បុរិសូបនិស្សយានំ សិទ្ធិ ទស្សេតព្ពា សិយា អស្សុតវតោ, សប្បុរិសូបនិស្សយរហិតស្ស ច តទភាវតោ.

‘‘ន ហិ វិក្ខិត្តចិត្តោ’’តិអាទិនា សមត្ថនវចនេន បន អវិក្ខេបេន ការណភូតេន សប្បុរិសូបនិស្សយេន ច ផលភូតស្ស សទ្ធម្មស្សវនស្ស សិទ្ធិ ទស្សិតា. អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ យុត្តោ សិយាសទ្ធម្មស្សវនសប្បុរិសូបនិស្សយា ន ឯកន្តេន អវិក្ខេបស្ស ការណំ ពាហិរង្គត្តា, អវិក្ខេបោ បន សប្បុរិសូបនិស្សយោ វិយ សទ្ធម្មស្សវនស្ស ឯកន្តការណន្តិ. ឯវម្បិ អវិក្ខេបេន សប្បុរិសូបនិស្សយសិទ្ធិជោតនា ន សមត្ថិតាវ, នោ ន សមត្ថិតា វិក្ខិត្តចិត្តានំ សប្បុរិសបយិរុបាសនាភាវស្ស អត្ថសិទ្ធត្តា. ឯត្ថ ច បុរិមំ ផលេន ការណស្ស សិទ្ធិទស្សនំ នទីបូរេន វិយ ឧបរិ វុដ្ឋិសព្ភាវស្ស, ទុតិយំ ការណេន ផលស្ស សិទ្ធិទស្សនំ ទដ្ឋព្ពំ ឯកន្តេន វស្សិនា វិយ មេឃវុដ្ឋានេន វុដ្ឋិប្បវត្តិយា.

ភគវតោ វចនស្ស អត្ថព្យញ្ជនបភេទបរិច្ឆេទវសេន សកលសាសនសម្បត្តិឱគាហនាការោ និរវសេសបរហិតបារិបូរិការណន្តិ វុត្តំ ‘‘ឯវំ ភទ្ទកោ អាការោ’’តិ. យស្មា ន ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. បច្ឆិមចក្កទ្វយសម្បត្តិន្តិ អត្តសម្មាបណិធិបុព្ពេកតបុញ្ញតាសង្ខាតំ គុណទ្វយំ. អបរាបរំ វុត្តិយា ចេត្ថ ចក្កភាវោ, ចរន្តិ ឯតេហិ សត្តា សម្បត្តិភវេសូតិ វា. យេ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ចត្តារិមានិ ភិក្ខវេ ចក្កានិ, យេហិ សមន្នាគតានំ ទេវមនុស្សានំ ចតុចក្កំ វត្តតី’’តិអាទិ. បុរិមបច្ឆិមភាវោ ចេត្ថ ទេសនាក្កមវសេន ទដ្ឋព្ពោ. បច្ឆិមចក្កទ្វយសិទ្ធិយាតិ បច្ឆិមចក្កទ្វយស្ស អត្ថិតាយ. សម្មាបណិហិតត្តោ បុព្ពេ ច កតបុញ្ញោ សុទ្ធាសយោ ហោតិ តទសុទ្ធិហេតូនំ កិលេសានំ ទូរីភាវតោតិ អាហ ‘‘អាសយសុទ្ធិ សិទ្ធា ហោតី’’តិ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘សម្មាបណិហិតំ ចិត្តំ, សេយ្យសោ នំ តតោ ករេ’’តិ, ‘‘កតបុញ្ញោសិ ត្វំ អានន្ទ, បធានំ អនុយុញ្ជ ខិប្បំ ហោហិសិ អនាសវោតិ ច. តេនេវាហ ‘‘អាសយសុទ្ធិយា អធិគមព្យត្តិសិទ្ធី’’តិ. បយោគសុទ្ធិយាតិ យោនិសោមនសិការបុព្ពង្គមស្ស ធម្មស្សវនបយោគស្ស វិសទភាវេន. តថា ចាហ ‘‘អាគមព្យត្តិសិទ្ធី’’តិ. សព្ពស្ស វា កាយវចីបយោគស្ស និទ្ទោសភាវេន. បរិសុទ្ធកាយវចីបយោគោ ហិ វិប្បដិសារាភាវតោ អវិក្ខិត្តចិត្តោ បរិយត្តិយំ វិសារទោ ហោតីតិ.

‘‘នានប្បការបដិវេធទីបកេនា’’តិអាទិនា អត្ថព្យញ្ជនេសុ ថេរស្ស ឯវំ-សទ្ទ សុត-សទ្ទានំ អសម្មោហាសម្មោសទីបនតោ ចតុបដិសម្ភិទាវសេន អត្ថយោជនំ ទស្សេតិ. តត្ថ ‘‘សោតព្ពប្បភេទបដិវេធទីបកេនា’’តិ ឯតេន អយំ សុត-សទ្ទោ ឯវំ-សទ្ទសន្និធានតោ, វក្ខមានាបេក្ខាយ វា សាមញ្ញេនេវ សោតព្ពធម្មវិសេសំ អាមសតីតិ ទស្សេតិ. មនោទិដ្ឋិករណាបរិយត្តិធម្មានំ អនុបេក្ខនសុប្បដិវេធា វិសេសតោ មនសិការបដិពទ្ធាតិ តេ វុត្តនយេន យោនិសោមនសិការទីបកេន ឯវំ-សទ្ទេន យោជេត្វា, សវនធារណវចីបរិចយា បរិយត្តិធម្មានំ វិសេសេន សោតាវធានបដិពទ្ធាតិ តេ អវិក្ខេបទីបកេន សុត-សទ្ទេន យោជេត្វា ទស្សេន្តោ សាសនសម្បត្តិយា ធម្មស្សវនេ ឧស្សាហំ ជនេតិ. តត្ថ ធម្មាតិ បរិយត្តិធម្មា. មនសានុបេក្ខិតាតិ ‘‘ឥធ សីលំ កថិតំ, ឥធ សមាធិ, ឥធ បញ្ញា, ឯត្តកា ឯត្ថ អនុសន្ធិយោ’’តិអាទិនា នយេន មនសា អនុបេក្ខិតា. ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធាតិ និជ្ឈានក្ខន្តិភូតាយ, ញាតបរិញ្ញាសង្ខាតាយ វា ទិដ្ឋិយា តត្ថ តត្ថ វុត្តរូបារូបធម្មេ ‘‘ឥតិ រូបំ, ឯត្តកំ រូប’’ន្តិអាទិនា សុដ្ឋុ វវត្ថបេត្វា បដិវិទ្ធា.

‘‘សកលេន វចនេនា’’តិ បុព្ពេ តីហិ បទេហិ វិសុំ វិសុំ យោជិតត្តា វុត្តំ. អសប្បុរិសភូមិន្តិ អកតញ្ញុតំ ‘‘ឥធេកច្ចោ បាបភិក្ខុ តថាគតប្បវេទិតំ ធម្មវិនយំ បរិយាបុណិត្វា អត្តនោ ទហតី’’តិ ឯវំ វុត្តំ អនរិយវោហារាវត្ថំ. សា ឯវ អនរិយវោហារាវត្ថា អសទ្ធម្មោ. ននុ ច អានន្ទត្ថេរស្ស ‘‘មមេទំ វចន’’ន្តិ អធិមានស្ស, មហាកស្សបត្ថេរាទីនញ្ច តទាសង្កាយ អភាវតោ អសប្បុរិសភូមិសមតិក្កមាទិវចនំ និរត្ថកំ តិ? នយិទំ ឯវំ ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិ វទន្តេន អយម្បិ អត្ថោ វិភាវិតោតិ ទស្សនតោ. កេចិ បន ‘‘ទេវតានំ បរិវិតក្កាបេក្ខំ តថាវចនន្តិ ឯទិសី ចោទនា អនវកាសា’’តិ វទន្តិ. តស្មិំ កិរ ខណេ ឯកច្ចានំ ទេវតានំ ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ ‘‘តថាគតោ ច បរិនិព្ពុតោ, អយញ្ច អាយស្មា ទេសនាកុសលោ, ឥទានិ ធម្មំ ទេសេតិ, សក្យកុលប្បសុតោ តថាគតស្ស ភាតា ចូឡបិតុបុត្តោ, កិំ នុ ខោ សយំ សច្ឆិកត ធម្មំ ទេសេតិ, ឧទាហុ ភគវតោយេវ វចនំ យថាសុត’’ន្តិ. ឯវំ តទាសង្កិតប្បការតោ អសប្បុរិសភូមិសមោក្កមាទិតោ អតិក្កមាទិ វិភាវិតន្តិ. អត្តនោ អទហន្តោតិ ‘‘មមេត’’ន្តិ អត្តនិ អដ្ឋបេន្តោ. អប្បេតីតិ និទស្សេតិ. ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថេសុ យថារហំ សត្តេ នេតីតិ នេត្តិ, ធម្មោយេវ នេត្តិ ធម្មនេត្តិ.

ទឡ្ហតរនិវិដ្ឋា វិចិកិច្ឆា កង្ខា. នាតិសំសប្បនំ មតិភេទមត្តំ វិមតិ. អស្សទ្ធិយំ វិនាសេតិ ភគវតោ ទេសិតត្តា, សម្មុខា ចស្ស បដិគ្គហិតត្តា, ខលិតទុរុត្តាទិគ្គហណទោសាភាវតោ ច. ឯត្ថ ច បឋមាទយោ តិស្សោ អត្ថយោជនា អាការាទិអត្ថេសុ អគ្គហិតវិសេសមេវ ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា ទស្សិតា, តតោ បរា តិស្សោ អាការត្ថមេវ ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា វិភាវិតា. បច្ឆិមា បន តិស្សោ យថាក្កមំ អាការត្ថំ និទស្សនត្ថំ អវធារណត្ថញ្ច ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា យោជិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឯក-សទ្ទោ អញ្ញសេដ្ឋាសហាយសង្ខ្យទីសុ ទិស្សតិ. តថាហេស ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ច, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញន្តិ ឥត្ថេកេ អភិវទន្តី’’តិអាទីសុ អញ្ញត្ថេ ទិស្សតិ, ‘‘ចេតសោ ឯកោទិភាវ’’ន្តិអាទីសុ សេដ្ឋត្ថេ, ‘‘ឯកោ វូបកដ្ឋោ’’តិអាទីសុ អសហាយេ, ‘‘ឯកោវ ខោ ភិក្ខវេ ខណោ ច សមយោ ច ព្រហ្មចរិយវាសាយា’’តិអាទីសុ សង្ខ្យយំ, ឥធាបិ សង្ខ្យយន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឯកន្តិ គណនបរិច្ឆេទនិទ្ទេសោ’’តិ. កាលញ្ច សមយញ្ចាតិ យុត្តកាលញ្ច បច្ចយសាមគ្គិញ្ច. ខណោតិ ឱកាសោ. តថាគតុប្បាទាទិកោ ហិ មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស ឱកាសោ តប្បច្ចយបដិលាភហេតុត្តា. ខណោ ឯវ ច សមយោ. យោ ‘‘ខណោ’’តិ ច ‘‘សមយោ’’តិ ច វុច្ចតិ, សោ ឯកោ វាតិ ហិ អត្ថោ. មហាសមយោតិ មហាសមូហោ. សមយោបិ ខោតិ សិក្ខាបទបូរណស្ស ហេតុបិ. សមយប្បវាទកេតិ ទិដ្ឋិប្បវាទកេ. តត្ថ ហិ និសិន្នា តិត្ថិយា អត្តនោ អត្តនោ សមយំ បវទន្តីតិ. អត្ថាភិសមយាតិ ហិតបដិលាភា. អភិសមេតព្ពោតិ អភិសមយោ, អភិសមយោ អត្ថោតិ អភិសមយដ្ឋោតិ បីឡន អាទីនិ អភិសមេតព្ពភាវេន ឯកីភាវំ ឧបនេត្វា វុត្តានិ. អភិសមយស្ស វា បដិវេធស្ស វិសយភូតភាវោ អភិសមយដ្ឋោតិ តានេវ តថា ឯកត្តេន វុត្តានិ. តត្ថ បីឡនំ ទុក្ខសច្ចស្ស តំ សមង្គីនោ ហិំសនំ អវិប្ផារិកតាករណំ. សន្តាបោទុក្ខទុក្ខតាទិវសេន សន្តាបនំ បរិទហណំ.

តត្ថ សហការីការណំ សន្និជ្ឈ សមេតិ សមវេតីតិ សមយោ, សមវាយោ. សមេតិ សមាគច្ឆតិ មគ្គព្រហ្មចរិយមេត្ថ តទាធារបុគ្គលេហីតិ សមយោ, ខណោ. សមេតិ ឯត្ថ, ឯតេនវ សំគច្ឆតិ សត្តោ, សភាវធម្មោ វា សហជាតាទីហិ, ឧប្បាទាទីហិ វាតិ សមយោ, កាលោ. ធម្មប្បវត្តិមត្តតាយ អត្ថតោ អភូតោបិ ហិ កាលោ ធម្មប្បវត្តិយា អធិករណំ, ករណំ វិយ ច កប្បនាមត្តសិទ្ធេន រូបេន វោហរីយតីតិ. សមំ, សហ វា អវយវានំ អយនំ បវត្តិ អវដ្ឋានន្តិ សមយោ, សមូហោ, យថា ‘‘សមុទាយោ’’តិ. អវយវសហាវដ្ឋានមេវ ហិ សមូហោតិ. អវសេសបច្ចយានំ សមាគមេ ឯតិ ផលំ ឯតស្មា ឧប្បជ្ជតិ បវត្តតិ ចាតិ សមយោ, ហេតុ យថា ‘‘សមុទយោ’’តិ. សមេតិ សំយោជនភាវតោ សម្ពន្ធោ ឯតិ អត្តនោ វិសយេ បវត្តតិ, ទឡ្ហគ្គហណភាវតោ វា សំយុត្តា អយន្តិ បវត្តន្តិ សត្តា យថាភិនិវេសំ ឯតេនាតិ សមយោ, ទិដ្ឋិ. ទិដ្ឋិសំយោជនេន ហិ សត្តា អតិវិយ ពជ្ឈន្តីតិ. សមិតិ សង្គតិ សមោធានន្តិ សមយោ, បដិលាភោ. សមស្ស យានំ, សម្មា វា យានំ អបគមោតិ សមយោ, បហានំ. អភិមុខំ ញាណេន ឯតព្ពោ អភិសមេតព្ពោតិ អភិសមយោ, ធម្មានំ អវិបរីតោ សភាវោ. អភិមុខភាវេន សម្មា ឯតិ គច្ឆតិ ពុជ្ឈតីតិ អភិសមយោ, ធម្មានំ យថាភូតសភាវាវពោធោ. ឯវំ តស្មិំ តស្មិំ អត្ថេ សមយ-សទ្ទស្ស បវត្តិ វេទិតព្ពា. សមយ-សទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារេ អភិសមយ-សទ្ទស្ស ឧទាហរណំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. អស្សាតិ សមយ-សទ្ទស្ស. កាលោ អត្ថោ សមវាយាទីនំ អត្ថានំ ឥធ អសម្ភវតោ ទេសទេសកបរិសានំ វិយ សុត្តស្ស និទានភាវេន កាលស្ស អបទិសិតព្ពតោ ច.

កស្មា បនេត្ថ អនិយាមិតវសេនេវ កាលោ និទ្ទិដ្ឋោ, ន ឧតុសំវច្ឆរាទិវសេន និយមេត្វាតិ អាហ ‘‘តត្ថ កិញ្ចាបី’’តិអាទិ. ឧតុសំវច្ឆរាទិវសេន និយមំ អកត្វា សមយ-សទ្ទស្ស វចនេ អយម្បិ គុណោ លទ្ធោ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យេ វា ឥមេ’’តិអាទិមាហ. សាមញ្ញជោតនា ហិ វិសេសេ អវតិដ្ឋតីតិ. តត្ថ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារសមយោ ទេវសិកំ ឈានសមាបត្តីហិ វីតិនាមនកាលោ, វិសេសតោ សត្តសត្តាហានិ. បកាសាតិ ទសសហស្សិលោកធាតុយា បកម្បនឱភាសបាតុភាវាទីហិ បាកដា. យថាវុត្តប្បភេទេសុយេវ សមយេសុ ឯកទេសំ បការន្តរេហិ សង្គហេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘យោ ចាយ’’ន្តិអាទិមាហ. តថា ហិ ញាណកិច្ចសមយោ អត្តហិតបដិបត្តិសមយោ ច អភិសម្ពោធិសមយោ. អរិយតុណ្ហិភាវសមយោ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារសមយោ. ករុណាកិច្ចបរហិតបដិបត្តិធម្មិកថាសមយោ ទេសនាសមយេវ.

ករណវចនេន និទ្ទេសោ កតោ យថាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ អភិធម្មវិនយេសុ. តថាតិ ភុម្មករណេហិ. អធិករណត្ថ អាធារត្ថោ. ភាវោ នាម កិរិយា, កិរិយាយ កិរិយន្តរលក្ខណំ ភាវេនភាវលក្ខណំ. តត្ថ យថា កាលោ សភាវធម្មបរិច្ឆិន្នោ សយំ បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានោបិ អាធារភាវេន បញ្ញាតោ តង្ខណប្បវត្តានំ តតោ បុព្ពេ បរតោ ច អភាវតោ ‘‘បុព្ពណ្ហេ ជាតោ, សាយន្ហេ គច្ឆតី’’តិ, ច អាទីសុ, សមូហោ ច អវយវវិនិមុត្តោ អវិជ្ជមានោបិ កប្បនាមត្តសិទ្ធោ អវយវានំ អាធារភាវេន បញ្ញាបីយតិ ‘‘រុក្ខេ សាខា, យវរាសិយំ សម្ភូតោ’’តិអាទីសុ, ឯវំ ឥធាបីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អធិករណញ្ហិ…បេ… ធម្មាន’’ន្តិ. យស្មិំ កាលេ, ធម្មបុញ្ជេ វា កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ, តស្មិំយេវ កាលេ, ធម្មបុញ្ជេ ច ផស្សាទយោបិ ហោន្តីតិ អយញ្ហិ តត្ថ អត្ថោ. យថា ច គាវីសុ ទុយ្ហមានាសុ គតោ, ទុទ្ធាសុ អាគតោតិ ទោហនកិរិយាយ គមនកិរិយា លក្ខីយតិ, ឯវំ ឥធាបិ ‘‘យស្មិំ សមយេ, តស្មិំ សមយេ’’តិ ច វុត្តេ សតីតិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយមានោ ឯវ ហោតិ បទត្ថស្ស សត្តាវិរហាភវតោតិ សមយស្ស សត្តាកិរិយាយ ចិត្តស្ស ឧប្បាទកិរិយា, ផស្សាទីនំ ភវនកិរិយា ច លក្ខីយតិ. យស្មិំ សមយេតិ យស្មិំ នវមេ ខណេ, យោនិសោមនសិការាទិហេតុម្ហិ, បច្ចយសមវាយេ វា សតិ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ, តស្មិំយេវ ខណេ, ហេតុម្ហិ, បច្ចយសមវាយេ ច សតិ ផស្សាទយោបិ ហោន្តីតិ ឧភយត្ថ សមយ-សទ្ទេ ភុម្មនិទ្ទេសោ កតោ លក្ខណភូតភាវយុត្តោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ខណ…បេ… លក្ខីយតី’’តិ.

ហេតុអត្ថោ ករណត្ថោ ច សម្ភវតិ ‘‘អន្នេន វសតិ, អជ្ឈេនេន វសតិ, ផរសុនា ឆិន្ទតិ, កុទាលេន ខណតី’’តិអាទីសុ វិយ. វីតិក្កមញ្ហិ សុត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ សន្និបាតាបេត្វា ឱតិណ្ណវត្ថុកំ បុគ្គលំ បដិបុច្ឆិត្វា, វិគរហិត្វា ច តំ តំ វត្ថុំ ឱតិណ្ណកាលំ អនតិក្កមិត្វា តេនេវ កាលេន សិក្ខាបទានិ បញ្ញបេន្តោ ភគវា វិហរតិ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិហេតុញ្ច អបេក្ខមានោ តតិយបារាជិកាទីសុ វិយាតិ.

អច្ចន្តមេវ អារម្ភតោ បដ្ឋាយ យាវ ទេសនានិដ្ឋានំ បរហិតបដិបត្តិសង្ខាតេន ករុណាវិហារេន. តទត្ថជោតនត្ថន្តិ អច្ចន្តសំយោគត្ថជោតនត្ថំ. ឧបយោគវចននិទ្ទេសោ កតោ យថា ‘‘មាសំ អជ្ឈេតី’’តិ.

បោរាណាតិ អដ្ឋកថាចរិយា. អភិលាបមត្តភេទោតិ វចនមត្តេន វិសេសោ. តេន សុត្តវិនយេសុ វិភត្តិព្យតយោ កតោតិ ទស្សេតិ.

សេដ្ឋន្តិ សេដ្ឋវាចកំ វចនំ សេដ្ឋន្តិ វុត្តំ សេដ្ឋគុណសហចរណតោ. តថា ឧត្តមន្តិ ឯត្ថាបិ. គារវយុត្តោតិ គរុភាវយុត្តោ គរុគុណយោគតោ, គរុករណារហតាយ វា គារវយុត្តោ.

វុត្តោយេវ ន បន ឥធ វត្តព្ពោ វិសុទ្ធិមគ្គស្ស ឥមិស្សា អដ្ឋកថាយ ឯកទេសភាវតោតិ អធិប្បាយោ.

អបិច ភគេ វនិ, វមីតិ វា ភគវា, ភគេ សីលាទិគុណេ វនិ ភជិ សេវិ, តេ វា វិនេយ្យសន្តានេសុ ‘‘កថំ នុ ខោ ឧប្បជ្ជេយ្យុ’’ន្តិ វនិ យាចិ បត្ថយីតិ ភគវា, ភគំ វា សិរិំ, ឥស្សរិយំ, យសញ្ច វមិ ខេលបិណ្ឌំ វិយ ឆឌ្ឌយីតិ ភគវា. តថា ហិ ភគវា ហត្ថគតំ សិរិំ, ចតុទ្ទីបិស្សរិយំ, ចក្កវត្តិសម្បត្តិសន្និស្សយញ្ច សត្តរតនសមុជ្ជលំ យសំ អនបេក្ខោ បរិច្ចជីតិ. អថ វា ភានិ នាម នក្ខត្តានិ, តេហិ សមំ គច្ឆន្តិ បវត្តន្តីតិ ភគា, សិនេរុយុគន្ធរាទិគតា ភាជនលោកសោភា. តេ ភគវា វមិ តប្បដិពទ្ធឆន្ទរាគប្បហានេន បជហតីតិ ឯវម្បិ ភគេ វមីតិ ភគវា.

‘‘ធម្មសរីរំ បច្ចក្ខំ ករោតី’’តិ ‘‘យោ វោ អានន្ទ មយា ធម្មោ ច វិនយោ ច ទេសិតោ បញ្ញត្តោ, សោ វោ មមច្ចយេន សត្ថា’’តិ វចនតោ ធម្មស្ស សត្ថុភាវបរិយាយោ វិជ្ជតីតិ កត្វា វុត្តំ.

វជិរសង្ឃាតសមានកាយោ បរេហិ អភេជ្ជសរីរត្តា. ន ហិ ភគវតោ រូបកាយេ កេនចិ អន្តរាយោ សក្កា កាតុន្តិ. ទេសនាសម្បត្តិំ និទ្ទិសតិ វក្ខមានស្ស សកលសុត្តស្ស ‘‘ឯវ’’ន្តិ និទ្ទិសនតោ. សាវកសម្បត្តិំ និទ្ទិសតិ បដិសម្ភិទាប្បត្តេន បញ្ចសុ ឋានេសុ ភគវតា ឯតទគ្គេ ឋបិតេន មយា មហាសាវកេន សុតំ, តញ្ច ខោ មយាវ សុតំ, ន អនុស្សវិតំ, ន បរម្បរាភតន្តិ ឥមស្សត្ថស្ស ទីបនតោ. កាលសម្បត្តិំ និទ្ទិសតិ ‘‘ភគវា’’តិ បទស្ស សន្និធានេ បយុត្តស្ស សមយ-សទ្ទស្ស កាលស្ស ពុទ្ធុប្បាទបដិមណ្ឌិតភាវទីបនតោ. ពុទ្ធុប្បាទបរមា ហិ កាលសម្បទា. តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘កប្បកសាយេ កលិយុគេ, ពុទ្ធុប្បាទោ អហោ មហច្ឆរិយំ;

ហុតាវហមជ្ឈេ ជាតំ, សមុទិតមករន្ទមរវិន្ទ’’ន្តិ.

ភគវាតិ ទេសកសម្បត្តិំ និទ្ទិសតិ គុណវិសិដ្ឋសត្តុត្តមគារវាធិវចនតោ.

វិជ្ជន្តរិកាយាតិ វិជ្ជុនិច្ឆរណក្ខណេ. អន្តរតោតិ ហទយេ. អន្តរាតិ អារព្ភ និប្ផត្តីនំ វេមជ្ឈេ. អន្តរិកាយាតិ អន្តរាឡេ. ឯត្ថ ច ‘‘តទន្តរំ កោ ជានេយ្យ, ឯតេសំ អន្តរា កប្បា, គណនាតោ អសង្ខិយា, អន្តរន្តរា កថំ ឱបាតេតី’’តិ ច អាទីសុ វិយ ការណវេមជ្ឈេសុ វត្តមានា អន្តរា-សទ្ទា ឯវ ឧទាហរិតព្ពា សិយុំ, ន បន ចិត្តខណវិវរេសុ វត្តមានា អន្តរន្តរិកា-សទ្ទា. អន្តរា-សទ្ទស្ស ហិ អយំ អត្ថុទ្ធារោតិ. អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ សិយា – យេសុ អត្ថេសុ អន្តរា-សទ្ទោ វត្តតិ, តេសុ អន្តរសទ្ទោបិ វត្តតីតិ សមានត្ថត្តា អន្តរា-សទ្ទត្ថេ វត្តមានោ អន្តរ-សទ្ទោ ឧទាហដោ, អន្តរា-សទ្ទោ ឯវ វា ‘‘យស្សន្តរតោ’’តិ ឯត្ថ គាថាសុខត្ថំ រស្សំ កត្វា វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ. អន្តរា-សទ្ទោ ឯវ បន ឥក-សទ្ទេន បទំ វឌ្ឍេត្វា ‘‘អន្តរិកា’’តិ វុត្តោតិ ឯវមេត្ថ ឧទាហរណោទាហរិតព្ពានំ វិរោធាភាវោ ទដ្ឋព្ពោ. អយោជិយមានេ ឧបយោគវចនំ ន បាបុណាតិ សាមិវចនស្ស បសង្គេ អន្តរា-សទ្ទយោគេន ឧបយោគវចនស្ស ឥច្ឆិតត្តា. តេនេវាហ ‘‘អន្តរាសទ្ទេន យុត្តត្តា ឧបយោគវចនំ កត’’ន្តិ.

‘‘និយតោ សម្ពោធិបរាយណោ, អដ្ឋានមេតំ ភិក្ខវេ អនវកាសោ, យំ ទិដ្ឋិសម្បន្នោ បុគ្គលោ សញ្ចិច្ច បាណំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ, ‘‘នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’ តិអាទិវចនតោ ទិដ្ឋិសីលានំ និយតសភាវត្តា សោតាបន្នាបិ អញ្ញមញ្ញំ ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេន សំហតា, បគេវ សកទាគាមិអាទយោ. ‘‘តថារូបាយ ទិដ្ឋិយា ទិដ្ឋិសាមញ្ញគតោ វិហរតិ, តថារូបេសុ សីលេសុ សីលសាមញ្ញគតោ វិហរតី’’តិ វចនតោ បុថុជ្ជនានម្បិ ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេន សំហតភាវោ លព្ភតិយេវ.

សុប្បិយោបិ ខោតិ ឯត្ថ ខោ-សទ្ទោ អវធារណត្ថោ ‘‘អស្សោសិ ខោ’’តិអាទីសុ វិយ. តេន អទ្ធានមគ្គបដិបន្នោ អហោសិយេវ, នាស្ស មគ្គបដិបត្តិយា កោចិ អន្តរាយោ អហោសីតិ អយមត្ថោ ទីបិតោ ហោតិ. តត្រាតិ វា កាលស្ស បដិនិទ្ទេសោ. សោបិ ហិ ‘‘ឯកំ សមយ’’ន្តិ បុព្ពេ អធិកតោ. យញ្ហិ សមយំ ភគវា អន្តរា រាជគហញ្ច នាឡន្ទញ្ច អទ្ធានមគ្គបដិបន្នោ, តស្មិំយេវ សមយេ សុប្បិយោបិ តំ មគ្គំ បដិបន្នោ អវណ្ណំ ភាសតិ, ព្រហ្មទត្តោ ច វណ្ណំ ភាសតីតិ. បរិយាយតិ បរិវត្តតីតិ បរិយាយោ, វារោ. បរិយាយេតិ ទេសេតព្ពមត្ថំ បដិបាទេតីតិ បរិយាយោ, ទេសនា. បរិយាយតិ អត្តនោ ផលំ បរិគ្គហេត្វា បវត្តតីតិ បរិយាយោ, ការណន្តិ ឯវំ បរិយាយ-សទ្ទស្ស វារាទីសុ បវត្តិ វេទិតព្ពា. ការណេនាតិ ការណបតិរូបកេន. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘អការណមេវ ការណន្តិ វត្វា’’តិ. កស្មា បនេត្ថ ‘‘អវណ្ណំ ភាសតី’’តិ, ‘‘វណ្ណំ ភាសតី’’តិ ច វត្តមានកាលនិទ្ទេសោ កតោ, ននុ សង្គីតិកាលតោ សោ អវណ្ណវណ្ណានំ ភាសិតកាលោ អតីតោតិ? សច្ចមេតំ, ‘‘អទ្ធានមគ្គបដិបន្នោ ហោតី’’តិ ឯត្ថ ហោតិ-សទ្ទោ វិយ អតីតកាលត្ថោ ភាសតិ-សទ្ទោ ច ទដ្ឋព្ពោ. អថ វា យស្មិំ កាលេ តេហិ អវណ្ណោ វណ្ណោ ច ភាសីយតិ, តំ អបេក្ខិត្វា ឯវំ វុត្តំ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘តត្រាតិ កាលស្ស បដិនិទ្ទេសោ’’តិ ឥទញ្ច វចនំ សមត្ថិតំ ហោតិ.

អការណន្តិ អយុត្តិំ, អនុបបត្តិន្តិ អត្ថោ. ន ហិ អរសរូបតាទយោ ទោសា ភគវតិ សំវិជ្ជន្តិ, ធម្មសង្ឃានញ្ច ទុរក្ខាតទុប្បដិបន្នតាទយោតិ. អការណន្តិ វា យុត្តការណរហិតំ, បដិញ្ញាមត្តន្តិ អធិប្បាយោ. ឥមស្មិញ្ច អត្ថេ ការណន្តិ វត្វាតិ ការណំ វាតិ វត្វាតិ អត្ថោ. អរសរូបាទីនញ្ចេត្ថ ជាតិវុឌ្ឍេសុ អភិវាទនាទិសាមីចិកម្មាករណំ ការណំ, តថា ឧត្តរិមនុស្សធម្មាលមរិយញាណទស្សនាភាវស្ស សុន្ទរិកាមគុណាទិនវពោធោ, សំសារស្ស អាទិកោដិយា អបញ្ញាយនបដិញ្ញា, អព្យាកតវត្ថុព្យាករណន្តិ ឯវមាទយោ, តថា អសព្ពញ្ញុតាទីនំ កមាវពោធាទយោ យថារហំ និទ្ធារេតព្ពា. តថា តថាតិ ជាតិវុឌ្ឍានំ អនភិវាទនាទិអាការេន.

អវណ្ណំ ភាសមានោតិ អវណ្ណំភាសនហេតុ. ហេតុអត្ថោ ហិ អយំ មាន-សទ្ទោ. អនយព្យសនំ បាបុណិស្សតិ ឯកន្តមហាសាវជ្ជត្តា រតនត្តយោបវាទស្ស. តេនេវាហ –

‘‘យោ និន្ទិយំ បសំសតិ,

តំ វា និន្ទតិ យោ បសំសិយោ;

វិចិនាតិ មុខេន សោ កលិំ,

កលិនា តេន សុខំ ន វិន្ទតី’’តិ.

‘‘អម្ហាកំ អាចរិយោ’’តិអាទិនា ព្រហ្មទត្តស្ស សំវេគុប្បត្តិំ, អត្តនោ អាចរិយេ ការុញ្ញប្បវត្តិញ្ច ទស្សេត្វា កិញ្ចាបិ អន្តេវាសិនា អាចរិយស្ស អនុកូលេន ភវិតព្ពំ, អយំ បន បណ្ឌិតជាតិកត្តា ន ឯទិសេសុ តំ អនុវត្តតីតិ, ឥទានិ តស្ស កម្មស្សកតញ្ញាណប្បវត្តិំ ទស្សេន្តោ ‘‘អាចរិយេ ខោ បនា’’តិអាទិមាហ. វណ្ណំ ភាសិតុំ អារទ្ធោ ‘‘អបិនាមាយំ ឯត្តកេនាបិ រតនត្តយាវណ្ណតោ ឱរមេយ្យា’’តិ. វណ្ណីយតីតិ វណ្ណោ, គុណោ. វណ្ណនំ គុណសង្កិត្តនន្តិ វណ្ណោ, បសំសា. សំញ្ញូឡ្ហាតិ គន្ថិតា, និពន្ធិតាតិ អត្ថោ. អតិត្ថេន បក្ខន្ទោ ធម្មកថិកោតិ ន វត្តព្ពោ អបរិមាណគុណត្តា ពុទ្ធាទីនំ, និរវសេសានញ្ច តេសំ ឥធ បកាសនំ បាឡិសំវណ្ណនាយេវ សម្បជ្ជតីតិ. អនុស្សវាទីតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន អាការបរិវិតក្កទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិយោ សង្គណ្ហាតិ. អត្តនោ ថាមេន វណ្ណំ អភាសិ, ន បន ពុទ្ធាទីនំ គុណានុរូបន្តិ អធិប្បាយោ. អសង្ខ្យយ្យាបរិមិតប្បភេទា ហិ ពុទ្ធាទីនំ គុណា. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ពុទ្ធោបិ ពុទ្ធស្ស ភណេយ្យ វណ្ណំ,

កប្បម្បិ ចេ អញ្ញមភាសមានោ;

ខីយេថ កប្បោ ចិរទីឃមន្តរេ,

វណ្ណោ ន ខីយេថ តថាគតស្សា’’តិ.

ឥធាបិ វក្ខតិ ‘‘អប្បមត្តកំ ខោ បនេត’’ន្តិអាទិ.

ឥតិ ហ តេតិ ឯត្ថ ឥតីតិ វុត្តប្បការបរាមសនំ. ហ-ការោ និបាតមត្តន្តិ អាហ ‘‘ឯវំ តេ’’តិ.

ឥរិយាបថានុពន្ធនេន អនុពន្ធា ហោន្តិ, ន បន សម្មាបដិបត្តិអនុពន្ធនេនាតិ អធិប្បាយោ. តស្មិំ កាលេតិ យស្មិំ សំវច្ឆរេ ឧតុម្ហិ មាសេ បក្ខេ វា ភគវា តំ អទ្ធានមគ្គំ បដិបន្នោ, តស្មិំ កាលេ. តេនេវ ហិ កិរិយាវិច្ឆេទទស្សនវសេន ‘‘រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរតី’’តិ វត្តមានកាលនិទ្ទេសោ កតោ. សោតិ ឯវំ រាជគហេ វសមានោ ភគវា. តំ ទិវសន្តិ យំ ទិវសំ អទ្ធានមគ្គបដិបន្នោ, តំ ទិវសំ. តំ អទ្ធានំ បដិបន្នោ នាឡន្ទាយំ វេនេយ្យានំ វិវិធ ហិតសុខនិប្ផត្តិំ អាកង្ខមានោ ឥមិស្សា ច អដ្ឋុប្បត្តិយា តិវិធសីលាលង្កតំ នានាវិធកុហនលបនាទិមិច្ឆាជីវវិទ្ធំសនំ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិជាលវិនិវេឋនំ ទសសហស្សិលោកធាតុបកម្បនំ ព្រហ្មជាលសុត្តន្តំ ទេសេស្សាមីតិ. ឯត្តាវតា ‘‘កស្មា បន ភគវា តំ អទ្ធានំ បដិបន្នោ’’តិ ចោទនា វិសោធិតា ហោតិ. ‘‘កស្មា ច សុប្បិយោ អនុពន្ធោ’’តិ អយំ បន ចោទនា ‘‘ភគវតោ តំ មគ្គំ បដិបន្នភាវំ អជានន្តោ’’តិ ឯតេន វិសោធិតា ហោតិ. ន ហិ សោ ភគវន្តំ ទដ្ឋុមេវ ឥច្ឆតីតិ. តេនេវាហ ‘‘សចេ បន ជានេយ្យ, នានុពន្ធេយ្យា’’តិ.

នីលបីតលោហិតោទាតមញ្ជិដ្ឋបភស្សរវសេន ‘‘ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ. ‘‘សមន្តា អសីតិហត្ថប្បមាណេ’’តិ តាសំ រស្មីនំ បកតិយា បវត្តិដ្ឋានវសេន វុត្តំ. ‘‘តស្មិំ កិរ សមយេ’’តិ ច តស្មិំ អទ្ធានគមនសមយេ ពុទ្ធសិរិយា អនិគូហិតភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ន ហិ តទា តស្សា និគូហនេ បក្កុសាតិអភិគមនាទីសុ វិយ កិញ្ចិបិ ការណំ អត្ថីតិ. រតនាវេឡំ រតនវដំសកំ. ចីនបិដ្ឋចុណ្ណំ សិន្ធនចុណ្ណំ.

ព្យាមប្បភាបរិក្ខេបវិលាសិនី ច អស្ស ភគវតោ លក្ខណមាលាតិ មហាបុរិសលក្ខណានិ អញ្ញមញ្ញបដិពទ្ធត្តា ឯវមាហ. ទ្វត្តិំសាយ ចន្ទមណ្ឌលានំ មាលា កេនចិ គន្ថេត្វា ឋបិតា យទិ សិយាតិ បរិកប្បនវសេនាហ ‘‘គន្ថេត្វា ឋបិតទ្វត្តិំសចន្ទមាលាយា’’តិ. សិរិំ អភិភវន្តី ឥវាតិ សម្ពន្ធោ. ឯស នយោ សូរិយមាលាយាតិអាទីសុបិ. មហាថេរាតិ មហាសាវកេ សន្ធាយាហ. ឯវំ គច្ឆន្តំ ភគវន្តំ ភិក្ខូ ច ទិស្វា អថ អត្តនោ បរិសំ អវលោកេសីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘យស្មា បនេសា’’តិអាទិនា ‘‘កស្មា ច សោ រតនត្តយស្ស អវណ្ណំ ភាសតី’’តិ ចោទនំ វិសោធេតិ. ឥតីតិ ឯវំ, វុត្តប្បការេនាតិ អត្ថោ. ឥមេហិ ទ្វីហីតិ លាភបរិវារហានិំ និគមនវសេន ទស្សេតិ. ភគវតោ វិរោធានុនយាភាវវីមំសនត្ថំ ឯតេ អវណ្ណំ វណ្ណញ្ច ភាសន្តីតិ អបរេ. ‘‘មារេន អន្វាវិដ្ឋា ឯវំ ករោន្តី’’តិ ច វទន្តិ.

២. អម្ពលដ្ឋិកាយ អវិទូរេ ភវត្តា ឧយ្យានំ អម្ពលដ្ឋិកា យថា ‘‘វរុណានគរំ, គោទាគាមោ’’តិ. កេចិ បន ‘‘អម្ពលដ្ឋិកាតិ យថាវុត្តនយេនេវ ឯកគាមោ’’តិ វទន្តិ. តេសំ មតេ អម្ពលដ្ឋិកាយន្តិ សមីបត្ថេ ភុម្មវចនំ. រាជាគារកំ វេស្សវណមហារាជទេវាយតនន្តិ ឯកេ. ពហុបរិស្សយោតិ ពហុបទ្ទវោ. ‘‘សទ្ធិំ អន្តេវាសិនា ព្រហ្មទត្តេន មាណវេនា’’តិ វុត្តំ សីហឡដ្ឋកថាយំ. តញ្ច ខោ បាឡិ អារុឡ្ហវសេនេវ, ន បន តទា សុប្បិយស្ស បរិសាយ អភាវតោ. កស្មា បនេត្ថ ព្រហ្មទត្តោយេវ បាឡិ អារុឡ្ហោ, ន សុប្បិយស្ស បរិសាតិ? បយោជនាភាវតោ. យថា ចេតំ, ឯវំ អញ្ញម្បិ ឯទិសំ បយោជនាភាវតោ សង្គីតិការេហិ ន សង្គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. កេចិ បន ‘‘វុត្តន្តិ បាឡិយំ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, តំ ន យុជ្ជតិ បាឡិអារុឡ្ហវសេន បាឡិយំ វុត្តន្តិ អាបជ្ជនតោ. តស្មា យថាវុត្តនយេនេវេត្ថ អត្ថោ គហេតព្ពោ. បរិវារេត្វា និសិន្នោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ.

៣. កថាធម្មោតិ កថាសភាវោ, កថាធម្មោ ឧបបរិក្ខាវិធីតិ កេចិ. នីយតីតិ នយោ, អត្ថោ. សទ្ទសត្ថំ អនុគតោ នយោ សទ្ទនយោ. តត្ថ ហិ អនភិណ្ហវុត្តិកេ អច្ឆរិយ-សទ្ទោ ឥច្ឆិតោ. តេនេវាហ ‘‘អន្ធស្ស បព្ពតារោហណំ វិយា’’តិ. អច្ឆរាយោគ្គន្តិអច្ឆរិយន្តិ និរុត្តិនយោ, សោ បន យស្មា បោរាណដ្ឋកថាយំ អាគតោ, តស្មា អាហ ‘‘អដ្ឋកថានយោតិ. យាវញ្ចិទំ សុប្បដិវិទិតាតិ សម្ពន្ធោ, តស្ស យត្តកំ សុដ្ឋុ បដិវិទិតា, តំ ឯត្តកន្តិ ន សក្កា អម្ហេហិ បដិវិជ្ឈិតុំ, អក្ខាតុំ វាតិ អត្ថោ. តេនេវាហ ‘‘តេន សុប្បដិវិទិតតាយ អប្បមេយ្យតំ ទស្សេតី’’តិ.

បកតត្ថបដិនិទ្ទេសោ តំ-សទ្ទោតិ តស្ស ‘‘ភគវតា’’តិអាទីហិ បទេហិ សមានាធិករណភាវេន វុត្តស្ស យេន អភិសម្ពុទ្ធភាវេន ភគវា បកតោ សុបាកដោ ច ហោតិ, តំ អភិសម្ពុទ្ធភាវំ សទ្ធិំ អាគមនបដិបទាយ អត្ថភាវេន ទស្សេន្តោ ‘‘យោ សោ…បេ… អភិសម្ពុទ្ធោ’’តិ អាហ. សតិបិ ញាណទស្សន-សទ្ទានំ ឥធ បញ្ញាវេវចនភាវេ តេន តេន វិសេសេន នេសំ សវិសយវិសេសប្បវត្តិទស្សនត្ថំ អសាធារណញាណវិសេសវសេន វិជ្ជត្តយវសេន វិជ្ជាភិញ្ញានាវរណវសេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណមំសចក្ខុវសេន បដិវេធទេសនាញាណវសេន ច តទត្ថំ យោជេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘តេសំ តេស’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អាសយានុសយំ ជានតាអាសយានុសយញាណេន. សព្ពញេយ្យធម្មំ បស្សតា សព្ពញ្ញុតានាវរណញាណេហិ.

បុព្ពេនិវាសាទីហីតិ បុព្ពេនិវាសាសវក្ខយញាណេហិ. បដិវេធបញ្ញាយាតិ អរិយមគ្គបញ្ញាយ. អរីនន្តិ កិលេសារីនំ, បញ្ចវិធមារានំ វា, សាសនបច្ចត្ថិកានំ វា អញ្ញតិត្ថិយានំ, តេសំ ហននំ បាដិហារិយេហិ អភិភវនំ, អប្បដិភានតាករណំ, អជ្ឈុបេក្ខនញ្ច. កេសិវិនយសុត្តញ្ចេត្ថ និទស្សនំ.

តថា ឋានាឋានាទីនិ ជានតា, យថាកម្មូបគេ សត្តេ បស្សតា, សវាសនានំ អាសវានំ ខីណត្តា អរហតា, អភិញ្ញេយ្យាទិភេទេ ធម្មេ អភិញ្ញេយ្យាទិតោ អវិបរីតាវពោធតោ សម្មាសម្ពុទ្ធេន. អថ វា តីសុ កាលេសុ អប្បដិហតញាណតាយ ជានតា, តិណ្ណម្បិ កម្មានំ ញាណានុបរិវត្តិតោ និសម្មការិតាយ បស្សតា, ទវាទីនម្បិ អភាវសាធិកាយ បហានសម្បទាយ អរហតា, ឆន្ទាទីនំ អហានិហេតុភូតាយ អបរិក្ខយបដិភានសាធិកាយ សព្ពញ្ញុតាយ សម្មាសម្ពុទ្ធេនាតិ ឯវំ ទសពលដ្ឋារសាវេណិកពុទ្ធធម្មេហិបិ យោជនា វេទិតព្ពា.

យទិបិ ហីនកល្យាណភេទេន ទុវិធាវ អធិមុត្តិ បាឡិយំ វុត្តា, បវត្តិអាការវសេន បន អនេកភេទភិន្នាតិ អាហ ‘‘នានាធិមុត្តិកតា’’តិ. សា បន អធិមុត្តិ អជ្ឈាសយធាតុ, តទបិ តថា តថា ទស្សនំ ខមនំ រោចនញ្ចាតិ អាហ ‘‘នានាជ្ឈាសយតា…បេ… រុចិតា’’តិ. នានាធិមុត្តិកតញាណេនាតិ ចេត្ថ សព្ពញ្ញុតញាណំ អធិប្បេតំ, ន ទសពលញាណន្តិ អាហ ‘‘សព្ពញ្ញុតញាណេនា’’តិ. ឥតិ ហ មេតិ ឯត្ថ ឯវំ-សទ្ទត្ថោ ឥតិ-សទ្ទោ, ហ-ការោ និបាតមត្តំ សរលោបោ ច កតោតិ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘ឯវំ ឥមេ’’តិ.

៤. អរហត្តមគ្គេន សមុគ្ឃាតំ កតំ, យតោ ‘‘នត្ថិ អព្យាវដមនោ’’តិ ពុទ្ធធម្មេសុ វុច្ចតិ. វីតិនាមេត្វា ផលសមាបត្តីហិ. និវាសេត្វា វិហារនិវាសនបរិវត្តនវសេន. ‘‘កទាចិ ឯកកោ’’តិអាទិ តេសំ តេសំ វិនេយ្យានំ វិនយនានុកូលំ ភគវតោ ឧបសង្កមទស្សនំ. បាទនិក្ខេបសមយេ ភូមិយា សមភាវាបត្តិ សុប្បតិដ្ឋិតបាទតាយ និស្សន្ទផលំ, ន ឥទ្ធិនិម្មានំ. ‘‘ឋបិតមត្តេ ទក្ខិណបាទេ’’តិ ពុទ្ធានំ សព្ពទក្ខិណតាយ វុត្តំ. អរហត្តេ បតិដ្ឋហន្តីតិ សម្ពន្ធោ.

ទុល្លភា សម្បត្តីតិ សតិបិ មនុស្សត្តបដិលាភេ បតិរូបទេសវាសឥន្ទ្រិយាវេកល្លសទ្ធាបដិលាភាទយោ គុណា ទុល្លភាតិ អត្ថោ. ចាតុមហារាជិកភវនន្តិ ចាតុមហារាជិកទេវលោកេ សុញ្ញវិមានានិ គច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. ឯស នយោ តាវតិំសភវនាទីសុបិ. កាលយុត្តន្តិ ឥមិស្សា វេលាយ ឥមស្ស ឯវំ វត្តព្ពន្តិ តំតំកាលានុរូបំ. សមយយុត្តន្តិ តស្សេវ វេវចនំ, អដ្ឋុប្បត្តិអនុរូបំ វា. អថ វា សមយយុត្តន្តិ ហេតូទាហរណសហិតំ. កាលេន សាបទេសញ្ហិ ភគវា ធម្មំ ទេសេតិ. ឧតុំ គណ្ហបេតិ, ន បន មលំ បក្ខាលេតីតិ អធិប្បាយោ. ន ហិ ភគវតោ កាយេ រជោជល្លំ ឧបលិម្បតីតិ.

កិលាសុភាវោ កិលមថោ. សីហសេយ្យំ កប្បេតិ សរីរស្ស កិលាសុភាវមោចនត្ថន្តិ យោជេតព្ពំ. ‘‘ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេតី’’តិ ឥទំ បច្ឆិមយាមេ ភគវតោ ពហុលអាចិណ្ណវសេន វុត្តំ. អប្បេកទា អវសិដ្ឋពលញាណេហិ សព្ពញ្ញុតញាណេន ច ភគវា តមត្ថំ សាធេតីតិ. ‘‘ឥមេ ទិដ្ឋិដ្ឋានា’’តិអាទិទេសនា សីហនាទោ. តេសំ ‘‘វេទនាបច្ចយា តណ្ហា’’ តិអាទិនា បច្ចយាការំ សមោធានេត្វា. ‘‘សិនេរុំ ឧក្ខិបន្តោ វិយ នភំ បហរន្តោ វិយ ចា’’តិ ឥទំ ព្រហ្មជាលទេសនាយ អនញ្ញសាធារណត្តា សុទុក្ករតាទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ឯតន្តិ ‘‘យេន, តេនា’’តិ ឯតំ បទទ្វយំ. យេនាតិ វា ហេតុម្ហិ ករណវចនំ, យេន ការណេន សោ មណ្ឌលមាឡោ ឧបសង្កមិតព្ពោ, តេន ការណេន ឧបសង្កមីតិ អត្ថោ, ការណំ បន ‘‘ឥមេ ភិក្ខូ’’តិអាទិនា អដ្ឋកថាយំ វុត្តំឯវ. កដ្ឋន្តិ និសីទនយោគ្យំ ទារុក្ខន្ធំ.

បុរិមោតិ ‘‘កតមាយ នុ ភវថា’’តិ ឯវំ វុត្តោ អត្ថោ. កា ច បន វោតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ ព្យតិរេកេ. តេន យថាបុច្ឆិតាយ កថាយ វក្ខមានំ វិប្បកតភាវំ ជោតេតិ. បន-សទ្ទោ វចនាលង្ការោ. យាយ ហិ កថាយ តេ ភិក្ខូ សន្និសិន្នា, សា ឯវ អន្តរាកថាភូតា វិប្បកតា វិសេសេន បុន បុច្ឆីយតីតិ. អញ្ញាតិ អន្តរាសទ្ទស្ស អត្ថមាហ. អញ្ញត្ថេ ហិ អយំ អន្តរា-សទ្ទោ ‘‘ភូមន្តរំ សមយន្តរ’’ន្តិអាទីសុ វិយ. អន្តរាតិ វា វេមជ្ឈេតិ អត្ថោ. ននុ ច តេហិ ភិក្ខូហិ សា កថា យថាធិប្បាយំ ‘‘ឥតិ ហ មេ’’តិអាទិនា និដ្ឋបិតា យេវាតិ? ន និដ្ឋាបិតា ភគវតោ ឧបសង្កមនេន ឧបច្ឆិន្នត្តា. យទិ ហិ ភគវា តស្មិំ ខណេ ន ឧបសង្កមេយ្យ ភិយ្យោបិ តប្បដិពទ្ធាយេវ កថា បវត្តេយ្យុំ, ភគវតោ ឧបសង្កមនេន បន ន បវត្តេសុំ. តេនេវាហ អយំ ខោ…បេ… អនុប្បត្តោ’’តិ. កស្មា បនេត្ថ ធម្មវិនយសង្គហេ ករិយមានេ និទានវចនំ, ននុ ភគវតោ វចនមេវ សង្គហេតព្ពន្តិ? វុច្ចតេទេសនាយ ឋិតិអសម្មោសសទ្ធេយ្យភាវសម្បាទនត្ថំ. កាលទេសទេសកវត្ថុធម្មបដិគ្គាហកបដិពទ្ធា ហិ ទេសនា ចិរដ្ឋិតិកា ហោតិ, អសម្មោសធម្មា សទ្ធេយ្យា ច. ទេសកាលកត្តុសោតុនិមិត្តេហិ ឧបនិពន្ធោ វិយ វោហារវិនិច្ឆយោ, តេនេវ ចាយស្មតា មហាកស្សបេន ‘‘ព្រហ្មជាលំ អាវុសោ អានន្ទ កត្ថ ភាសិត’’ន្តិអាទិនា ទេសាទិបុច្ឆាសុ កតាសុ តាសំ វិស្សជ្ជនំ ករោន្តេន ធម្មភណ្ឌាគារិកេន និទានំ ភាសិតន្តិ តយិទមាហ ‘‘កាល…បេ… និទានំ ភាសិត’’ន្តិ.

អបិច សត្ថុសិទ្ធិយា និទានវចនំ. តថាគតស្ស ហិ ភគវតោ បុព្ពរចនានុមានាគមតក្កាភាវតោ សម្មាសម្ពុទ្ធត្តសិទ្ធិ. សម្មាសម្ពុទ្ធភាវេន ហិស្ស បុព្ពរចនាទីនំ អភាវោ សព្ពត្ថ អប្បដិហតញាណចារតាយ, ឯកប្បមាណត្តា ច ញេយ្យធម្មេសុ. តថា អាចរិយមុដ្ឋិធម្មមច្ឆរិយសត្ថុសាវកានុរោធាភាវតោ ខីណាសវត្តសិទ្ធិ. ខីណា សវតាយ ហិស្ស អាចរិយមុដ្ឋិអាទីនំ អភាវោ, វិសុទ្ធា ច បរានុគ្គហប្បវត្តិ. ឥតិ ទេសកទោសភូតានំ ទិដ្ឋិចារិត្តសម្បត្តិទូសកានំ អវិជ្ជាតណ្ហានំ អភាវសូចកេហិ, ញាណប្បហានសម្បទាភិ ព្យញ្ជនកេហិ ច សម្ពុទ្ធវិសុទ្ធភាវេហិ បុរិមវេសារជ្ជទ្វយសិទ្ធិ, តតោ ឯវ ច អន្តរាយិកនិយ្យានិកធម្មេសុ សម្មោហាភាវសិទ្ធិតោ បច្ឆិមវេសារជ្ជទ្វយសិទ្ធីតិ ភគវតោ ចតុវេសារជ្ជសមន្នាគមោ, អត្តហិតបរហិតប្បដិបត្តិ ច បកាសិតា ហោតិ និទានវចនេន សម្បត្តបរិសាយ អជ្ឈាសយានុរូបំ ឋានុប្បត្តិកប្បដិភានេន ធម្មទេសនាទីបនតោ, ‘‘ជានតា បស្សតា’’តិអាទិ វចនតោ ច. តេន វុត្តំ ‘‘សត្ថុសិទ្ធិយា និទានវចន’’ន្តិ.

តថា សត្ថុសិទ្ធិយា និទានវចនំ. ញាណករុណាបរិគ្គហិតសព្ពកិរិយស្ស ហិ ភគវតោ នត្ថិ និរត្ថិកា បវត្តិ, អត្តហិតត្ថា វា, តស្មា បរេសំយេវ អត្ថាយ បវត្តសព្ពកិរិយស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សកលម្បិ កាយវចីមនោកម្មំ សត្ថុភូតំ, ន កព្យរចនាទិសាសនភូតំ. តេន វុត្តំ ‘‘សត្ថុសិទ្ធិយា និទានវចន’’ន្តិ. អបិច សត្ថុនោ បមាណភូតតាវិភាវនេន សាសនស្ស បមាណភាវសិទ្ធិយា និទានវចនំ. ‘‘ភគវតា’’តិ ហិ ឥមិនា តថាគតស្ស គុណវិសិដ្ឋសត្តុត្តមាទិភាវទីបនេន, ‘‘ជានតា’’តិអាទិនា អាសយានុសយញាណាទិបយោគទីបនេន ច អយមត្ថោ សាធិតោ ហោតិ. ឥទមេត្ថ និទានវចនបយោជនស្ស មុខមត្តទស្សនំ. កោ ហិ សមត្ថោ ពុទ្ធានុពុទ្ធេន ធម្មភណ្ឌាគារិកេន ភាសិតស្ស និទានស្ស បយោជនានិ និរវសេសតោ វិភាវេតុន្តិ.

និទានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. និក្ខិត្តស្សាតិ ទេសិតស្ស. ទេសនាបិ ហិ ទេសេតព្ពស្ស សីលាទិអត្ថស្ស វិនេយ្យសន្តានេសុ និក្ខិបនតោ ‘‘និក្ខេបោ’’តិ វុច្ចតិ. តត្ថ យថា អនេកសតអនេកសហស្សភេទានិបិ សុត្តន្តានិ សំកិលេសភាគិយាទិសាសនប្បដ្ឋាននយេន សោឡសវិធតំ នាតិវត្តន្តិ, ឯវំ អត្តជ្ឈាសយាទិសុត្តនិក្ខេបវសេន ចតុព្ពិធភាវន្តិ អាហ ‘‘ចត្តារោ សុត្តនិក្ខេបា’’តិ. កាមញ្ចេត្ថ អត្តជ្ឈាសយស្ស, អដ្ឋុប្បត្តិយា ច បរជ្ឈាសយបុច្ឆាហិ សទ្ធិំ សំសគ្គភេទោ សម្ភវតិ អជ្ឈាសយបុច្ឆានុសន្ធិសព្ភាវតោ, អត្តជ្ឈាសយអដ្ឋុប្បត្តីនំ បន អញ្ញមញ្ញំ សំសគ្គោ នត្ថីតិ នយិធ និរវសេសោ វិត្ថារនយោ សម្ភវតិ, តស្មា ‘‘ចត្តារោ សុត្តនិក្ខេបា’’តិ វុត្តំ. អថ វា យទិបិ អដ្ឋុប្បត្តិយា អជ្ឈាសយេន សិយា សំសគ្គភេទោ, តទន្តោគធត្តា បន សេសនិក្ខេបានំ មូលនិក្ខេបវសេន ចត្តារោវ ទស្សិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. សោ បនាយំ សុត្តនិក្ខេបោ សាមញ្ញភាវតោ បឋមំ វិចារេតព្ពោ, តស្មិំ វិចារិតេ យស្សា អដ្ឋុប្បត្តិយា ឥទំ សុត្តំ និក្ខិត្តំ, តស្សា វិភាគវសេន ‘‘មមំ វា ភិក្ខវេ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.៥, ៦), ‘‘អប្បមត្តកំ ខោ បនេត’’ន្តិអាទិនា (ទី. និ. ១.៧), ‘‘អត្ថិ ភិក្ខវេ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.២៨) ច បវត្តានំ សុត្តានំ សុត្តបទេសានំ វណ្ណនា វុច្ចមានា តំតំអនុសន្ធិទស្សនសុខតាយ សុវិញ្ញេយ្យា ហោតីតិ អាហ ‘‘សុត្តនិក្ខេបំ វិចារេត្វា វុច្ចមានា បាកដា ហោតី’’តិ.

‘‘សុត្តនិក្ខេបា’’តិអាទីសុ និក្ខិបនំ និក្ខេបោ, សុត្តស្ស និក្ខេបោ សុត្តស្ស កថនំ សុត្តនិក្ខេបោ, សុត្តទេសនាតិ អត្ថោ. និក្ខិបីយតីតិ វា និក្ខេបោ, សុត្តំយេវ និក្ខេបោ សុត្តនិក្ខេបោ. អត្តនោ អជ្ឈាសយោ អត្តជ្ឈាសយោ, សោ អស្ស អត្ថិ សុត្តទេសនាការណភូតោតិ អត្តជ្ឈាសយោ. អត្តនោ អជ្ឈាសយោ ឯតស្សាតិ វា អត្តជ្ឈាសយោ. បរជ្ឈាសយោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. បុច្ឆាយ វសោ បុច្ឆាវសោ, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ បុច្ឆវសិកោ. អរណីយតោ អត្ថោ, សុត្តទេសនាយ វត្ថុ. អត្ថស្ស ឧប្បត្តិ អត្ថុប្បត្តិ, អត្ថុប្បត្តិយេវ អដ្ឋុប្បត្តិ, សា ឯតស្ស អត្ថីតិ អដ្ឋុប្បត្តិកោ. អថ វា និក្ខិបីយតិ សុត្តំ ឯតេនាតិ សុត្តនិក្ខេបោ, អត្តជ្ឈាសយាទិ ឯវ. ឯតស្មិំ បន អត្ថវិកប្បេ អត្តនោ អជ្ឈាសយោ អត្តជ្ឈាសយោ, បរេសំ អជ្ឈាសយោ បរជ្ឈាសយោ, បុច្ឆីយតីតិ បុច្ឆា, បុច្ឆិតព្ពោ អត្ថោ. សោតព្ពវសប្បវត្តំ ធម្មប្បដិគ្គាហកានំ វចនំ បុច្ឆាវសិកា, តទេវ និក្ខេបសទ្ទាបេក្ខាយ បុល្លិង្គវសេន វុត្តំ ‘‘បុច្ឆាវសិកោ’’តិ. តថា អដ្ឋុប្បត្តិយេវ ‘‘អដ្ឋុប្បត្តិកោ’’តិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឯត្ថ ច បរេសំ ឥន្ទ្រិយបរិបាកាទិការណនិរបេក្ខតា អត្តជ្ឈាសយស្ស វិសុំ និក្ខេបភាវោ យុត្តោ. តេនេវាហ ‘‘កេវលំ អត្តនោ អជ្ឈាសយេនេវ កថេតី’’តិ. បរជ្ឈាសយបុច្ឆាវសិកានំ បន បរេសំ អជ្ឈាសយបុច្ឆានំ ទេសនានិមិត្តភូតានំ ឧប្បត្តិយំ បវត្តិតានំ កថំ អដ្ឋុប្បត្តិយំ អនវរោធោ, បុច្ឆាវសិកអដ្ឋុប្បត្តិកានំ វា បរជ្ឈាសយានុរោធេន បវត្តិតទេសនត្តា កថំ បរជ្ឈាសយេ អនវរោធោតិ ន ចោទេតព្ពមេតំ. បរេសញ្ហិ អភិនីហារបរិបុច្ឆាទិវិនិមុត្តស្សេវ សុត្តទេសនាការណុប្បាទស្ស អដ្ឋុប្បត្តិភាវេន គហិតត្តា បរជ្ឈាសយបុច្ឆាវសិកានំ វិសុំ គហណំ. តថា ហិ ធម្មទាយាទសុត្តាទីនំ (ម. និ. ១.២៩) អាមិសុប្បាទាទិទេសនានិមិត្តំ ‘‘អដ្ឋុប្បត្តី’’តិ វុច្ចតិ. បរេសំ បុច្ឆំ វិនា អជ្ឈាសយមេវ និមិត្តំ កត្វា ទេសិតោ បរជ្ឈាសយោ, បុច្ឆាវសេន ទេសិតោ បុច្ឆាវសិកោតិ បាកដោ យមត្ថោតិ. អត្តនោ អជ្ឈាសយេនេវ កថេសិ ធម្មតន្តិឋបនត្ថន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សម្មប្បធានសុត្តន្តហារកោតិ អនុបុព្ពេន និទ្ទិដ្ឋានំ សំយុត្តកេ សម្មប្បធានបដិសំយុត្តានំ សុត្តានំ អាវឡិ, តថា ឥទ្ធិបាទហារកាទិ.វិមុត្តិបរិបាចនីយា ធម្មា សទ្ធិន្ទ្រិយាទយោ. អភិនីហារន្តិ បណិធានំ.

វណ្ណាវណ្ណេតិ ឯត្ថ ‘‘អច្ឆរិយំ អាវុសោ’’តិអាទិនា ភិក្ខុសង្ឃេន វុត្តោ វណ្ណោបិ សង្គហិតោ, តំ បន អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា ‘‘អត្ថិ ភិក្ខវេ អញ្ញេ ច ធម្មា’’តិអាទិនា ឧបរិ ទេសនំ អារភិស្សតីតិ. ‘‘មមំ វា ភិក្ខវេ បរេ វណ្ណំ ភាសេយ្យុ’’ន្តិ ឥមិស្សា ទេសនាយ ព្រហ្មទត្តេន វុត្តវណ្ណោ អដ្ឋុប្បត្តីតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘អន្តេវាសី វណ្ណំ. ឥតិ ឥមំ វណ្ណាវណ្ណំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា’’តិ. វា-សទ្ទោ ឧបមានសមុច្ចយសំសយវវស្សគ្គបទបូរណវិកប្បាទីសុ ពហូសុ អត្ថេសុ ទិស្សតិ. តថា ហេស ‘‘បណ្ឌិតោ វាបិ តេន សោ’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ៦៣) ឧបមានេ ទិស្សតិ, សទិសភាវេតិ អត្ថោ. ‘‘តំ វាបិ ធីរា មុនិ វេទយន្តី’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ២០៣) សមុច្ចយេ, ‘‘កេ វា ឥមេ, កស្ស វា’’តិអាទីសុ (បារា. ២៩៦) សំសយេ, ‘‘អយំ វា ឥមេសំ សមណព្រាហ្មណានំ សព្ពពាលោ សព្ពមូឡ្ហោ’’តិអាទីសុ វវស្សគ្គេ, ‘‘ន វាយំ កុមារកោ មត្តមញ្ញាសី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.១៥៤) បទបូរណេ, ‘‘យេ ហិ កេចិ ភិក្ខវេ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១៧០) វិកប្បេ, ឥធាយំ វិកប្បេយេវាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វា-សទ្ទោ វិកប្បនត្ថោ’’តិ. បរ-សទ្ទោ អត្ថេវ អញ្ញត្ថេ ‘‘អហញ្ចេវ ខោ បន ធម្មំ ទេសេយ្យំ, បរេ ច មេ ន អាជានេយ្យុ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៦៤, ៦៥; ម. និ. ១.២៨១; ម. និ. ២.២២៣; សំ. និ. ១.១៧២; មហាវ. ៤, ៨) អត្ថិ អធិកេ ‘‘ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណ’’ន្តិអាទីសុ (បដិ. ម. មាតិកា ៦៨, ១.១១១) អត្ថិ បច្ឆាភាគេ ‘‘បរតោ អាគមិស្សតី’’តិអាទីសុ. អត្ថិ បច្ចនីកភាវេ ‘‘ឧប្បន្នំ បរប្បវាទំ សហ ធម្មេន សុនិគ្គហិតំ និគ្គហេត្វា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.១៦៨). ឥធាបិ បច្ចនីកភាវេតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បរេតិ បដិវិរុទ្ធា’’តិ.

ឦទិសេសុបីតិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទោ សម្ភាវនេ, តេន រតនត្តយនិមិត្តម្បិ អកុសលចិត្តប្បវត្តិ ន កាតព្ពា, បគេវ វដ្ដាមិសលោកាមិសនិមិត្តន្តិ ទស្សេតិ. សភាវធម្មតោ អញ្ញស្ស កត្តុអភាវជោតនត្ថំ អាហនតីតិ កត្តុអត្ថេ អាឃាតសទ្ទំ ទស្សេតិ, តត្ថ អាហនតីតិ ហិំសតិ វិពាធតិ, ឧបតាបេតិ ចាតិ អត្ថោ. អាហនតិ ឯតេន, អាហននមត្តំ វា អាឃាតោតិ ករណភាវត្ថាបិ សម្ភវន្តិយេវ. ឯវំ អវយវភេទនេន អាឃាត-សទ្ទស្ស អត្ថំ វត្វា ឥទានិ តត្ថ បរិយាយេនបិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘កោបស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ អាហ. អយញ្ច នយោ ‘‘អប្បច្ចយោ អនភិរទ្ធី’’តិអាទីសុបិ យថាសម្ភវំ វត្តព្ពោ. អប្បតីតា ហោន្តិ តេនាតិ បាកដបរិយាយេន អប្បច្ចយ-សទ្ទស្ស អត្ថទស្សនំ, តំមុខេន បន ន បច្ចេតិ តេនាតិ អប្បច្ចយោតិ ទដ្ឋព្ពំ. អភិរាធយតីតិ សាធយតិ. ទ្វីហីតិ អាឃាតអនភិរទ្ធិបទេហិ. ឯកេនាតិ អប្បច្ចយបទេន. សេសានន្តិ សញ្ញាវិញ្ញាណក្ខន្ធានំ, សញ្ញាវិញ្ញាណអវសិដ្ឋសង្ខារក្ខន្ធសង្ខាតានំ វា. ករណន្តិ ឧប្បាទនំ. អាឃាតាទីនញ្ហិ បវត្តិយា បច្ចយសមវាយនំ ឥធ ‘‘ករណ’’ន្តិ វុត្តំ, តំ បន អត្ថតោ ឧប្បាទនមេវ. អនុប្បាទនញ្ហិ សន្ធាយ ភគវតា ‘‘ន ករណីយា’’តិ វុត្តន្តិ. បដិក្ខិត្តមេវ ឯកុប្បាទេកវត្ថុកេការម្មណេកនិរោធភាវតោ.

តត្ថាតិ តស្មិំ មនោបទោសេ. តុម្ហន្តិ ‘‘តុម្ហាក’’ន្តិ ឥមិនា សមានត្ថោ ឯកោ សទ្ទោ ‘‘យថា អម្ហាក’’ន្តិ ឥមិនា សមានត្ថោ ‘‘អម្ហ’’ន្តិ អយំ សទ្ទោ. យថាហ, ‘‘តស្មា ហិ អម្ហំ ទហរា ន មិយ្យរេ’’តិ (ជា. ១.៩.៩៣, ៩៩). ‘‘អន្តរាយោ’’តិ ឥទំ មនោបទោសស្ស អករណីយតាយ ការណវចនំ. យស្មា តុម្ហាកំយេវ ច ភវេយ្យ តេន កោបាទិនា បឋមជ្ឈានាទីនំ អន្តរាយោ, តស្មា តេ កោបាទិបរិយាយេន វុត្តា អាឃាតាទយោ ន ករណីយាតិ អត្ថោ. តេន នាហំ ‘‘សព្ពញ្ញូ’’តិ ឥស្សរភាវេន តុម្ហេ តតោ និវារេមិ, អថ ខោ ឥមិនា នាម ការណេនាតិ ទស្សេតិ. តំ បន ការណវចនំ យស្មា អាទីនវវិភាវនំ ហោតិ, តស្មា អាហ ‘‘អាទីនវំ ទស្សេន្តោ’’តិ. ‘‘អបិ នុ តុម្ហេ’’តិអាទិនា មនោបទោសោ ន កាលន្តរភាវិនោយេវ ហិតសុខស្ស អន្តរាយករោ, អថ ខោ តង្ខណប្បវត្តិរហស្សបិ ហិតសុខស្ស អន្តរាយករោតិ មនោបទោសេ អាទីនវំ ទឡ្ហតរំ កត្វា ទស្សេតិ. យេសំ កេសញ្ចិ ‘‘បរេ’’តិអាទីសុ វិយ ន បដិវិរុទ្ធានំយេវាតិ អត្ថោ. តេនេវាហ ‘‘កុបិតោ’’តិអាទិ.

អន្ធតមន្តិ អន្ធភាវករតមំ. យន្តិ យត្ថ. ភុម្មត្ថេ ហិ ឯតំ បច្ចត្តវចនំ. យស្មិំ កាលេ កោធោ សហតេ នរំ, អន្ធតមំ តទា ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. យន្តិ វា ការណវចនំ, យស្មា កោធោ ឧប្បជ្ជមានោ នរំ អភិភវតិ, តស្មា អន្ធតមំ តទា ហោតិ, យទា កោធោតិ អត្ថោ យំតំសទ្ទានំ ឯកន្តសម្ពន្ធិភាវតោ. អថ វា យន្តិ កិរិយាយ បរាមសនំ. កោធោ សហតេតិ យទេតំ កោធស្ស សហនំ អភិភវនំ, ឯតំ អន្ធការតមភវនន្តិ អត្ថោ. អថ វា យំ នរំ កោធោ សហតេ អភិភវតិ, តស្ស អន្ធតមំ តទា ហោតិ, តតោ ច កុទ្ធោ អត្ថំ ន ជានាតិ, កុទ្ធោ ធម្មំ ន បស្សតីតិ. អន្តរតោតិ អព្ភន្តរតោ, ចិត្តតោ វា.

‘‘ឥទញ្ចិទញ្ច ការណ’’ន្តិ ឥមិនា សព្ពញ្ញូ ឯវ អម្ហាកំ សត្ថា អវិបរីតធម្មទេសនត្តា, ស្វាក្ខាតោ ធម្មោ ឯកន្តនិយ្យានិកត្តា, សុប្បដិបន្នោ សង្ឃោ សំកិលេសរហិតត្តាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘ឥទញ្ចិទញ្ច ការណ’’ន្តិ ឯតេន ច ‘‘ន សព្ពញ្ញូ’’តិអាទិវចនំ អភូតំ អតច្ឆន្តិ និព្ពេឋិតំ ហោតិ. ទុតិយំ បទន្តិ ‘‘អតច្ឆ’’ន្តិ បទំ. បឋមស្សាតិ ‘‘អភូត’’ន្តិ បទស្ស. ចតុត្ថញ្ចាតិ ‘‘ន ច បនេតំ អម្ហេសុ សំវិជ្ជតី’’តិ បទំ. តតិយស្សាតិ ‘‘នត្ថិ ចេតំ អម្ហេសូ’’តិ បទស្ស. អវណ្ណេយេវាតិ ការណបតិរូបកំ វត្វា ទោសបតិដ្ឋាបនវសេន និន្ទនេ ឯវ. ន សព្ពត្ថាតិ កេវលំ អក្កោសនខុំសនវម្ភនាទីសុ ន ឯកន្តេន និព្ពេឋនំ កាតព្ពន្តិ អត្ថោ. វុត្តមេវត្ថំ ‘‘យទិ ហី’’តិអាទិនា បាកដំ កត្វា ទស្សេតិ.

៦. អានន្ទន្តិ បមោទន្តិ ឯតេន ធម្មេន តំសមង្គិនោ សត្តាតិ អានន្ទ-សទ្ទស្ស ករណត្ថតំ ទស្សេតិ. សោភនំ មនោ អស្សាតិ សុមនោ, សោភនំ វា មនោ សុមនោ, តស្ស ភាវោ សោមនស្សន្តិ តទញ្ញធម្មានម្បិ សម្បយុត្តានំ សោមនស្សភាវោ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ រុឡ្ហីសទ្ទត្តា យថា ‘‘បង្កជ’’ន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ចេតសិកសុខស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ អាហ. ឧព្ពិលយតីតិ ឧព្ពិលំ, ភិន្ទតិ បុរិមាវត្ថាយ វិសេសំ អាបជ្ជតីតិ អត្ថោ. ឧព្ពិលមេវ ឧព្ពិលាវិតំ, តស្ស ភាវោ ឧព្ពិលាវិតត្តំ. យាយ ឧប្បន្នាយ កាយចិត្តំ វាតបូរិតភស្តា វិយ ឧទ្ធុមាយនាការប្បត្តំ ហោតិ, តស្សា គេហស្សិតាយ ឱទគ្គិយបីតិយា ឯតំ អធិវចនំ. តេនេវាហ ‘‘ឧទ្ធច្ចាវហាយា’’តិអាទិ. ឥធាបិ ‘‘កិញ្ចាបិ តេសំ ភិក្ខូនំ ឧព្ពិលាវិតមេវ នត្ថិ, អថ ខោ អាយតិំ កុលបុត្តានំ ឯទិសេសុបិ ឋានេសុ អកុសលុប្បត្តិំ បដិសេធេន្តោ ធម្មនេត្តិំ ឋបេតី’’តិ, ‘‘ទ្វីហិ បទេហិ សង្ខារក្ខន្ធោ, ឯកេន វេទនាក្ខន្ធោ វុត្តោ’’តិ ឯត្ថ ‘‘តេសំ វសេន សេសានម្បិ សម្បយុត្តធម្មានំ ករណំ បដិក្ខិត្តមេវា’’តិ ច អដ្ឋកថាយំ, ‘‘បិ-សទ្ទោ សម្ភាវនេ’’តិអាទិនា ឥធ ច វុត្តនយេន អត្ថោ យថាសម្ភវំ វេទិតព្ពោ. ‘‘តុម្ហំយេវស្ស តេន អន្តរាយោ’’តិ ឯត្ថាបិ ‘‘អន្តរាយោតិ ឥទ’’ន្តិអាទិនា ហេដ្ឋា អវណ្ណបក្ខេ វុត្តនយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

កស្មា បនេតន្តិ ច វក្ខមានំយេវ អត្ថំ មនសិ កត្វា ចោទេតិ. អាចរិយោ ‘‘សច្ចំ វណ្ណិត’’ន្តិ តមត្ថំ បដិជានិត្វា ‘‘តំ បន នេក្ខម្មនិស្សិត’’ន្តិអាទិនា បរិហរតិ. តត្ថ ឯតន្តិ អានន្ទាទីនំ អករណីយតាវចនំ. ននុ ភគវតា វណ្ណិតន្តិ សម្ពន្ធោ. កសិណេនាតិ កសិណតាយ សកលភាវេន. កេចិ បន ‘‘ជម្ពុទីបស្សាតិ ករណេ សាមិវចន’’ន្តិ វទន្តិ, តេសំ មតេន កសិណជម្ពុទីប-សទ្ទានំ សមានាធិករណភាវោ ទដ្ឋព្ពោ. តស្មាតិ យស្មា គេហស្សិតបីតិសោមនស្សំ ឈានាទីនំ អន្តរាយករំ, តស្មា. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ‘‘សោមនស្សំ បាហំ ទេវានំ ឥន្ទ ទុវិធេន វទាមិ សេវិតព្ពម្បិ អសេវិតព្ពម្បី’’តិ (ទី. និ. ២.៣៥៩). ‘‘អយញ្ហី’’តិអាទិ យេន សម្បយុត្តា បីតិ អន្តរាយករី, តំ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘ឥទញ្ហិ លោភសហគតំ បីតិសោមនស្ស’’ន្តិ វត្តព្ពំ សិយា, បីតិគ្គហណេន បន សោមនស្សម្បិ គហិតមេវ ហោតិ សោមនស្សរហិតាយ បីតិយា អភាវតោតិ បីតិយេវ គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អថ វា សេវិតព្ពាសេវិតព្ពវិភាគវចនតោ សោមនស្សស្ស បាកដោ អន្តរាយករភាវោ, ន តថា បីតិយាតិ បីតិយេវ លោភសហគតត្តេន វិសេសេត្វា វុត្តា. ‘‘លុទ្ធោ អត្ថ’’ន្តិអាទិគាថានំ ‘‘កុទ្ធោ អត្ថ’’ន្តិអាទិ គាថាសុ វិយ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

‘‘មមំ វា ភិក្ខវេ បរេ វណ្ណំ ភាសេយ្យុំ, ធម្មស្ស វា វណ្ណំ ភាសេយ្យុំ, សង្ឃស្ស វា វណ្ណំ ភាសេយ្យុំ, តត្រ ចេ តុម្ហេ អស្សថ អានន្ទិនោ សុមនា ឧព្ពិលាវិតា, អបិ នុ តុម្ហេ បរេសំ សុភាសិតទុព្ភាសិតំ អាជានេយ្យាថាតិ. នោ ហេតំ ភន្តេ’’តិ អយំ តតិយវារោ, សោ ទេសនាកាលេ នីហរិត្វា ទេសេតព្ពបុគ្គលាភាវតោ ទេសនាយ អនាគតោបិ តទត្ថសម្ភវតោ អត្ថតោ អាគតោយេវាតិ ទដ្ឋព្ពោ យថា តំ កថាវត្ថុបករណំ វិត្ថារវសេនាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘អត្ថតោ អាគតោ យេវា’’តិ ឯតេន សំវណ្ណនាកាលេ តថា ពុជ្ឈនកសត្តានំ វសេន សោ វារោ អានេត្វា វត្តព្ពោតិ ទស្សេតិ. ‘‘យថេវ ហី’’តិអាទិនា តមេវត្ថសម្ភវំ វិភាវេតិ. វុត្តនយេនាតិ ‘‘តត្រ តុម្ហេហីតិ តស្មិំ វណ្ណេ តុម្ហេហី’’តិអាទិនា, ‘‘ទុតិយំ បទំ បឋមស្ស បទស្ស, ចតុត្ថញ្ច តតិយស្ស វេវចន’’ន្តិអាទិនា ច វុត្តនយេន.