១. បច្ចយចតុក្កវណ្ណនា

អវិជ្ជំ អង្គំ អគ្គហេត្វា តតោ បរំ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារោ’’តិអាទីនិ បច្ចយសហិតានិ បច្ចយុប្បន្នានិ អង្គភាវេន វុត្តានីតិ អាហ ‘‘ន, តស្ស អនង្គត្តា’’តិ. ឯវញ្ច កត្វា និទ្ទេសេ (វិភ. ២២៦) ‘‘តត្ថ កតមា អវិជ្ជា’’តិ អវិជ្ជំ វិសុំ វិស្សជ្ជេត្វា ‘‘តត្ថ កតមោ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារោ’’តិអាទិនា តំតំបច្ចយវន្តោ សង្ខារាទយោ វិស្សជ្ជិតាតិ. តីសុ បការេសុ បឋមបឋមវារោ ទុតិយវារាទីសុ បវិសន្តោ បច្ចយវិសេសាទិសព្ពនានត្តសាធារណត្តា តេ វារវិសេសេ គណ្ហាតីតិ ‘‘សព្ពសង្គាហកោ’’តិ វុត្តោ. បឋមវារោ ឯវ ហិ ន កេវលំ ឆដ្ឋាយតនមេវ, អថ ខោ នាមញ្ច ផស្សស្ស បច្ចយោ, នាមំ វា ន កេវលំ ឆដ្ឋាយតនស្សេវ, អថ ខោ ផស្សស្សាបីតិ បច្ចយវិសេសទស្សនត្ថំ, យេន អត្ថវិសេសេន មហានិទានសុត្តទេសនា បវត្តា, តំទស្សនត្ថញ្ច ឆដ្ឋាយតនង្គំ បរិហាបេត្វា វុត្តោតិ តស្ស ទុតិយវារេ ច បវេសោ វុត្តោ, ន សព្ពង្គសមោរោធតោ.

យត្ថាតិ វារចតុក្កេ ឯកេកវារេ ច. អញ្ញថាតិ សុត្តន្តភាជនីយតោ អញ្ញថា សង្ខារោតិ វុត្តំ. អវុត្តន្តិ ‘‘រូបំ សឡាយតន’’ន្តិ, តេសុបិ ច វារេសុ ចតូសុបិ សោកាទយោ អវុត្តា សុត្តន្តភាជនីយេសុ វុត្តា. តត្ថ ច វុត្តមេវ ឥធ ‘‘ឆដ្ឋាយតន’’ន្តិ អញ្ញថា វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

សព្ពដ្ឋានសាធារណតោតិ វុត្តនយេន សព្ពវារសាធារណតោ, សព្ពវិញ្ញាណបវត្តិដ្ឋានភវសាធារណតោ វា. វិនា អភាវេន វិញ្ញាណស្ស ខន្ធត្តយម្បិ សមានំ ផលំ បច្ចយោ ចាតិ អាហ ‘‘អវិសេសេនា’’តិ. ‘‘តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ’’តិ (ម. និ. ១.២០៤; សំ. និ. ២.៤៣) វចនតោ បន វិញ្ញាណំ ផស្សស្ស វិសេសបច្ចយោតិ តស្ស ផស្សោ វិសិដ្ឋំ ផលំ, សតិបិ បច្ចយសម្បយុត្តានំ អាហារបច្ចយភាវេ មនោសញ្ចេតនាយ វិញ្ញាណាហរណំ វិសិដ្ឋំ កិច្ចន្តិ សង្ខារោ ចស្ស វិសិដ្ឋោ បច្ចយោ. អចិត្តក្ខណមត្តានីតិ ចិត្តក្ខណប្បមាណរហិតានិ. តស្សត្ថោតិ តស្ស វុត្តស្ស អវិជ្ជាទិកស្ស អត្ថោ សុត្តន្តភាជនីយវណ្ណនាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

ហេតុកាទីនីតិ ឯត្ថ យស្មិំ ចតុក្កេ ហេតុក-សទ្ទោ វុត្តោ, តំ ហេតុក-សទ្ទសហចរិតត្តា ‘‘ហេតុក’’ន្តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ហេតុ-សទ្ទោ គតិសូចកោ អវិគតតា ច វិគតតានិវារណវសេន គតិ ឯវ ហោតីតិ ហេតុកចតុក្កំ អវិគតបច្ចយវសេន វុត្តន្តិ វុត្តំ.

តិធា ចតុធា បញ្ចធា វាតិ វា-សទ្ទោ ‘‘ឆធា វា’’តិបិ វិកប្បេតីតិ ទដ្ឋព្ពោ. សមាធិ ហិ សាធារណេហិ តីហិ ឈានិន្ទ្រិយមគ្គបច្ចយេហិ ច បច្ចយោតិ. ឧបាទានំ ភវស្ស មគ្គបច្ចយេន ចាតិ សត្តធាតិ កាមុបាទានវជ្ជានំ វសេន វទតិ. កាមុបាទានំ បន យថា ភវស្ស បច្ចយោ ហោតិ, សោ បការោ តណ្ហាយំ វុត្តោ ឯវាតិ ន វុត្តោ.

ឥមស្មិំ ចតុក្កេ សហជាតបច្ចយេន បច្ចយា ហោន្តីតិ វចនវសេនាតិ អធិប្បាយោ. អត្ថោ ហិ ន កត្ថចិ អត្តនោ បច្ចយុប្បន្នស្ស យថាសកេហិ បច្ចយោ ន ហោតិ, សហជាតបច្ចយវសេនេវ បន ឥមស្ស ចតុក្កស្ស វុត្តត្តា សោយេវេត្ថ ហោតីតិ វទន្តិ. បឋមវារោតិ បឋមចតុក្កោតិ ឯវំ វត្តព្ពំ. ភវាទីនំ តថា អភាវន្តិ យទិ សហជាតបច្ចយវសេនេវ បឋមចតុក្កោ វុត្តោ, ភវោ ជាតិយា, ជាតិ ច មរណស្ស សហជាតបច្ចយោ ន ហោតីតិ យថា អវិគតចតុក្កាទីសុ ‘‘ភវបច្ចយា ជាតិ ភវហេតុកា’’តិអាទិ ន វុត្តំ ភវាទីនំ អវិគតាទិបច្ចយតាយ អភាវតោ, ឯវមិធាបិ ‘‘ភវបច្ចយា ជាតី’’តិអាទិ ន វត្តព្ពំ សិយា. បច្ចយវចនមេវ ហិ តេសំ សហជាតសូចកំ អាបន្នំ អវិគតចតុក្កាទីសុ វិយ ឥធ បច្ចយវិសេសសូចកស្ស វចនន្តរស្ស អភាវា, ន ច តំ ន វុត្តំ, ន ច ភវាទយោ សហជាតបច្ចយា ហោន្តិ, តស្មា ន សហជាតបច្ចយវសេនេវាយំ ចតុក្កោ វុត្តោ. សេសបច្ចយានញ្ច សម្ភវន្តិ ឥទំ ‘‘ភវាទីន’’ន្តិ ឯតេន សហ អយោជេត្វា សាមញ្ញេន អវិជ្ជាទីនំ សហជាតេន សហ សេសបច្ចយភាវានញ្ច សម្ភវំ សន្ធាយ វុត្តំ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – បច្ចយវិសេសសូចកស្ស វចនន្តរស្ស អភាវា សហជាតតោ អញ្ញេ បច្ចយភាវា អវិជ្ជាទីនំ ន សម្ភវន្តីតិ សហជាតបច្ចយវសេនេវាយំ ចតុក្កោ អារទ្ធោតិ វុច្ចេយ្យ, ន ច តេ ន សម្ភវន្តិ, តស្មា នាយំ តថា អារទ្ធោតិ.

‘‘មហានិទានសុត្តន្តេ ឯកាទសង្គិកោ បដិច្ចសមុប្បាទោ វុត្តោ’’តិ វុត្តំ, តត្ថ បន ‘‘នាមរូបបច្ចយា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបំ, នាមបច្ចយា ផស្សោ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ២.៩៧) ទ្វិក្ខត្តុំ អាគតេ នាមរូបេ ឯកធា គហិតេ នវង្គិកោ, ទ្វិធា គហិតេ ទសង្គិកោ វុត្តោ, អញ្ញត្ថ បន វុត្តេសុ អវិជ្ជាសង្ខារេសុ អទ្ធត្តយទស្សនត្ថំ យោជិយមានេសុ ឯកាទសង្គិកោ ហោតីតិ កត្វា ឯវំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. មហានិទានសុត្តន្តទេសនាយ បរិគ្គហត្ថន្តិ តត្ថ ហិ ចក្ខាយតនាទីនិ វិយ រូបេ ឆដ្ឋាយតនញ្ច នាមេ អន្តោគធំ កត្វា ផស្សស្ស និរវសេសរូបបច្ចយំ វិយ និរវសេសនាមបច្ចយញ្ច ទស្សេតុំ ‘‘នាមរូបបច្ចយា ផស្សោ’’តិ វុត្តំ, ឯវមិធាបិ តត្ថ ទស្សិតវិសេសទស្សនេន តំទេសនាបរិគ្គហត្ថំ ឯកចិត្តក្ខណិកេ បដិច្ចសមុប្បាទេ ឆដ្ឋាយតនំ នាមន្តោគធំ កត្វា ‘‘នាមបច្ចយា ផស្សោ’’តិ វុត្តន្តិ អត្ថោ.

រូបប្បវត្តិទេសំ សន្ធាយ ទេសិតត្តា ‘‘ឥមស្សា’’តិ វចនសេសោ, ន បុរិមានន្តិ, តេនេវ ‘‘អយញ្ហី’’តិអាទិមាហ.

យោនិវសេន ឱបបាតិកានន្តិ ចេត្ថ សំសេទជយោនិកាបិ បរិបុណ្ណាយតនភាវេន ឱបបាតិកសង្គហំ កត្វា វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា. បធានាយ វា យោនិយា សព្ពបរិបុណ្ណាយតនយោនិំ ទស្សេតុំ ‘‘ឱបបាតិកាន’’ន្តិ វុត្តំ. ឯវំ សង្គហនិទស្សនវសេនេវ ហិ ធម្មហទយវិភង្គេបិ (វិភ. ១០០៩) ‘‘ឱបបាតិកានំ បេតាន’’ន្តិអាទិនា ឱបបាតិកគ្គហណមេវ កតំ, ន សំសេទជគ្គហណន្តិ. ឯកចិត្តក្ខណេ ឆហាយតនេហិ ផស្សស្ស បវត្តិ នត្ថិ, ន ចេកស្ស អកុសលផស្សស្ស ឆដ្ឋាយតនវជ្ជំ អាយតនំ សមានក្ខណេ បវត្តមានំ បច្ចយភូតំ អត្ថិ, អារម្មណបច្ចយោ ចេត្ថ បវត្តកោ ន ហោតីតិ ន គយ្ហតិ, តស្មា ‘‘សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ’’តិ ន សក្កា វត្តុន្តិ ទស្សនត្ថំ ‘‘យស្មា បនេសោ’’តិអាទិមាហ.

បុរិមយោនិទ្វយេ សម្ភវន្តម្បិ កេសញ្ចិ សឡាយតនំ កលលាទិកាលេ ន សម្ភវតីតិ ‘‘សទា អសម្ភវតោ’’តិ អាហ. បច្ឆិមយោនិទ្វយេ បន យេសំ សម្ភវតិ, តេសំ សទា សម្ភវតីតិ. ឥតោតិ ឥមស្មា ចតុក្កតោ, នយតោ វា, យោ វិសេសោ.

បច្ចយចតុក្កវណ្ណនា និដ្ឋិតា.