២. ហេតុចតុក្កវណ្ណនា

២៤៤. ជាតិក្ខណមត្តេ ឯវ អភាវតោតិ តតោ ឧទ្ធំ ភាវតោតិ អត្ថោ. អវិគតបច្ចយនិយមាភាវតោ ភវេ ឧបាទានហេតុកគ្គហណំ ន កតំ, អភាវតោ អវិគតបច្ចយស្ស ជាតិអាទីសុ ភវហេតុកាទិគ្គហណំ ន កតន្តិ យោជេតព្ពំ. យថា បន យាវ វត្ថុ, តាវ អនុបលព្ភមានស្ស វិញ្ញាណស្ស វត្ថុ អវិគតបច្ចយោ ហោតិ វិញ្ញាណតោ ឧទ្ធំ បវត្តនកម្បិ, ឯវំ ឧបាទានំ ភវសង្គហិតានំ ជាតិអាទីនំ, ភវោ ច ជាតិយា អវិគតបច្ចយោ សិយា. អថ ន សិយា, សង្ខារក្ខន្ធេ ជាតិអាទីនំ សង្គហិតត្តា វិញ្ញាណំ នាមស្ស, នាមញ្ច អតក្ខណិកសម្ភវា ឆដ្ឋាយតនស្ស អវិគតបច្ចយោ ន សិយាតិ ឥធ វិយ តត្ថាបិ ហេតុកគ្គហណំ ន កត្តព្ពំ សិយា, តស្មា យាវ ឧបាទានំ, តាវ ជាតិអាទីនំ អនុបលព្ភោ, ជាតិក្ខណមត្តេ ឯវ ភវស្ស អភាវោ ច ការណន្តិ ន សក្កា កាតុំ. សង្ខតលក្ខណានំ បន ជាតិអាទីនំ អសភាវធម្មានំ ភវេន សង្គហិតត្តា អសភាវធម្មស្ស ច បរមត្ថតោ ភវន្តរស្ស អភាវតោ ហេតុអាទិបច្ចយា ន សន្តីតិ ភវស្ស ឧបាទានំ ន និយមេន អវិគតបច្ចយោ, ភវោ បន ជាតិយា, ជាតិ ជរាមរណស្ស នេវ អវិគតបច្ចយោតិ អវិគតបច្ចយនិយមាភាវតោ អភាវតោ ច អវិគតបច្ចយស្ស ភវាទីសុ ហេតុកគ្គហណំ ន កតន្តិ យុត្តំ.

ននុ ឯវំ ‘‘នាមំ វិញ្ញាណហេតុកំ ឆដ្ឋាយតនំ នាមហេតុក’’ន្តិ វចនំ ន វត្តព្ពំ. ន ហិ នាមសង្គហិតានំ ជាតិអាទីនំ អវិគតបច្ចយោ អញ្ញស្ស អវិគតបច្ចយភាវោ ច អត្ថិ អសភាវធម្មត្តាតិ? ន, តេសំ នាមេន អសង្គហិតត្តា. នមនកិច្ចបរិច្ឆិន្នញ្ហិ នាមំ, តញ្ច កិច្ចំ សភាវធម្មានមេវ ហោតីតិ សភាវធម្មភូតា ឯវ តយោ ខន្ធា ‘‘នាម’’ន្តិ វុត្តា, តស្មា តត្ថ ហេតុកគ្គហណំ យុត្តំ, ឥធ បន ភវតីតិ ភវោ, ន ច ជាតិអាទីនិ ន ភវន្តិ ‘‘ភវបច្ចយា ជាតិ សម្ភវតិ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ សម្ភវតី’’តិ យោជនតោ, តស្មា សង្ខរណតោ សង្ខារេ វិយ ភវនតោ ភវេ ជាតិអាទីនិ សង្គហិតានីតិ និយមាភាវាភាវេហិ យថាវុត្តេហិ ហេតុកគ្គហណំ ន កតន្តិ.

កេចិ បនាតិអាទិនា រេវតត្ថេរមតំ វទតិ. អរូបក្ខន្ធា ហិ ឥធ ភវោតិ អាគតា. វុត្តញ្ហិ ‘‘តត្ថ កតមោ ឧបាទានបច្ចយា ភវោ, ឋបេត្វា ឧបាទានំ វេទនាក្ខន្ធោ…បេ… វិញ្ញាណក្ខន្ធោ’’តិ (វិភ. ២៤៩).

‘‘វត្តព្ពបទេសាភាវតោ’’តិ វុត្តំ, សតិបិ បន បទេសេ ឧបាទានំ វិយ សភាវានិ ជាតិអាទីនិ ន ហោន្តីតិ ឋបេតព្ពស្ស ភាវន្តរស្ស អភាវតោ ឯវ ឋបនំ ន កាតព្ពន្តិ យុត្តំ. ជាយមានានំ បន ជាតិ, ជាតានញ្ច ជរាមរណន្តិ ‘‘ភវបច្ចយា ជាតិ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិ (វិភ. ២២៥) វុត្តំ. យថា បន ‘‘នាមបច្ចយា ផស្សោតិ តត្ថ កតមំ នាមំ? ឋបេត្វា ផស្សំ វេទនាក្ខន្ធោ…បេ… វិញ្ញាណក្ខន្ធោ. ឥទំ វុច្ចតិ នាម’’ន្តិ (វិភ. ២៥៩), ‘‘នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនន្តិ អត្ថិ នាមំ អត្ថិ រូបំ. តត្ថ កតមំ នាមំ? វេទនាក្ខន្ធោ សញ្ញាក្ខន្ធោ សង្ខារក្ខន្ធោ. ឥទំ វុច្ចតិ នាមំ. តត្ថ កតមំ រូបំ? ចត្តារោ មហាភូតា យញ្ច រូបំ និស្សាយ មនោធាតុ មនោវិញ្ញាណធាតុ វត្តតិ, ឥទំ វុច្ចតិ រូប’’ន្តិ (វិភ. ២៦១) ច យំ នាមរូបញ្ច ផស្សស្ស សឡាយតនស្ស បច្ចយោ, តស្ស វត្តព្ពបទេសោ និទ្ទិដ្ឋោ, ឯវំ យោ ភវោ ជាតិយា បច្ចយោ, តស្សបិ ឋបេតព្ពគហេតព្ពវិសេសេ សតិ ន សក្កា វត្តព្ពបទេសោ នត្ថីតិ វត្តុន្តិ.

ហេតុចតុក្កវណ្ណនា និដ្ឋិតា.