២. អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា

២៤៣. បថវីអាកាសា វិយ បដិច្ចសមុប្បាទោ មហាបត្ថដវិត្ថារិតានំ អត្ថានំ បរិកប្បវសេន កថិតោ. តញ្ហិ អបត្ថដំ អវិត្ថតញ្ច បថវិំ អាកាសញ្ច បត្ថរន្តោ វិត្ថារយន្តោ វិយ ច ឯកេកចិត្តាវរុទ្ធំ អកត្វា សព្ពសត្តសព្ពចិត្តសាធារណវសេន បត្ថដវិត្ថតំ កត្វា សុត្តន្តភាជនីយេន ភគវា ទស្សេតិ. តត្ថ នានាចិត្តវសេនាតិ អសហជាតានំ សហជាតានញ្ច បច្ចយបច្ចយុប្បន្នានំ នានាចិត្តគតានំ ទស្សិតភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. នវ មូលបទានិ ឯតេសន្តិ នវមូលបទា, នយា. ‘‘ឯកេកេន នយេន ចតុន្នំ ចតុន្នំ វារានំ សង្គហិតត្តា’’តិ វុត្តំ, ឯត្ថ ‘‘ឯកេកេន ចតុក្កេនា’’តិ វត្តព្ពំ. នយចតុក្កវារា ហិ ឯត្ថ វវត្ថិតា ទស្សិតានំ ចតុក្កានំ នយភាវាតិ.

១. បច្ចយចតុក្កវណ្ណនា

អវិជ្ជំ អង្គំ អគ្គហេត្វា តតោ បរំ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារោ’’តិអាទីនិ បច្ចយសហិតានិ បច្ចយុប្បន្នានិ អង្គភាវេន វុត្តានីតិ អាហ ‘‘ន, តស្ស អនង្គត្តា’’តិ. ឯវញ្ច កត្វា និទ្ទេសេ (វិភ. ២២៦) ‘‘តត្ថ កតមា អវិជ្ជា’’តិ អវិជ្ជំ វិសុំ វិស្សជ្ជេត្វា ‘‘តត្ថ កតមោ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារោ’’តិអាទិនា តំតំបច្ចយវន្តោ សង្ខារាទយោ វិស្សជ្ជិតាតិ. តីសុ បការេសុ បឋមបឋមវារោ ទុតិយវារាទីសុ បវិសន្តោ បច្ចយវិសេសាទិសព្ពនានត្តសាធារណត្តា តេ វារវិសេសេ គណ្ហាតីតិ ‘‘សព្ពសង្គាហកោ’’តិ វុត្តោ. បឋមវារោ ឯវ ហិ ន កេវលំ ឆដ្ឋាយតនមេវ, អថ ខោ នាមញ្ច ផស្សស្ស បច្ចយោ, នាមំ វា ន កេវលំ ឆដ្ឋាយតនស្សេវ, អថ ខោ ផស្សស្សាបីតិ បច្ចយវិសេសទស្សនត្ថំ, យេន អត្ថវិសេសេន មហានិទានសុត្តទេសនា បវត្តា, តំទស្សនត្ថញ្ច ឆដ្ឋាយតនង្គំ បរិហាបេត្វា វុត្តោតិ តស្ស ទុតិយវារេ ច បវេសោ វុត្តោ, ន សព្ពង្គសមោរោធតោ.

យត្ថាតិ វារចតុក្កេ ឯកេកវារេ ច. អញ្ញថាតិ សុត្តន្តភាជនីយតោ អញ្ញថា សង្ខារោតិ វុត្តំ. អវុត្តន្តិ ‘‘រូបំ សឡាយតន’’ន្តិ, តេសុបិ ច វារេសុ ចតូសុបិ សោកាទយោ អវុត្តា សុត្តន្តភាជនីយេសុ វុត្តា. តត្ថ ច វុត្តមេវ ឥធ ‘‘ឆដ្ឋាយតន’’ន្តិ អញ្ញថា វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

សព្ពដ្ឋានសាធារណតោតិ វុត្តនយេន សព្ពវារសាធារណតោ, សព្ពវិញ្ញាណបវត្តិដ្ឋានភវសាធារណតោ វា. វិនា អភាវេន វិញ្ញាណស្ស ខន្ធត្តយម្បិ សមានំ ផលំ បច្ចយោ ចាតិ អាហ ‘‘អវិសេសេនា’’តិ. ‘‘តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ’’តិ (ម. និ. ១.២០៤; សំ. និ. ២.៤៣) វចនតោ បន វិញ្ញាណំ ផស្សស្ស វិសេសបច្ចយោតិ តស្ស ផស្សោ វិសិដ្ឋំ ផលំ, សតិបិ បច្ចយសម្បយុត្តានំ អាហារបច្ចយភាវេ មនោសញ្ចេតនាយ វិញ្ញាណាហរណំ វិសិដ្ឋំ កិច្ចន្តិ សង្ខារោ ចស្ស វិសិដ្ឋោ បច្ចយោ. អចិត្តក្ខណមត្តានីតិ ចិត្តក្ខណប្បមាណរហិតានិ. តស្សត្ថោតិ តស្ស វុត្តស្ស អវិជ្ជាទិកស្ស អត្ថោ សុត្តន្តភាជនីយវណ្ណនាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

ហេតុកាទីនីតិ ឯត្ថ យស្មិំ ចតុក្កេ ហេតុក-សទ្ទោ វុត្តោ, តំ ហេតុក-សទ្ទសហចរិតត្តា ‘‘ហេតុក’’ន្តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ហេតុ-សទ្ទោ គតិសូចកោ អវិគតតា ច វិគតតានិវារណវសេន គតិ ឯវ ហោតីតិ ហេតុកចតុក្កំ អវិគតបច្ចយវសេន វុត្តន្តិ វុត្តំ.

តិធា ចតុធា បញ្ចធា វាតិ វា-សទ្ទោ ‘‘ឆធា វា’’តិបិ វិកប្បេតីតិ ទដ្ឋព្ពោ. សមាធិ ហិ សាធារណេហិ តីហិ ឈានិន្ទ្រិយមគ្គបច្ចយេហិ ច បច្ចយោតិ. ឧបាទានំ ភវស្ស មគ្គបច្ចយេន ចាតិ សត្តធាតិ កាមុបាទានវជ្ជានំ វសេន វទតិ. កាមុបាទានំ បន យថា ភវស្ស បច្ចយោ ហោតិ, សោ បការោ តណ្ហាយំ វុត្តោ ឯវាតិ ន វុត្តោ.

ឥមស្មិំ ចតុក្កេ សហជាតបច្ចយេន បច្ចយា ហោន្តីតិ វចនវសេនាតិ អធិប្បាយោ. អត្ថោ ហិ ន កត្ថចិ អត្តនោ បច្ចយុប្បន្នស្ស យថាសកេហិ បច្ចយោ ន ហោតិ, សហជាតបច្ចយវសេនេវ បន ឥមស្ស ចតុក្កស្ស វុត្តត្តា សោយេវេត្ថ ហោតីតិ វទន្តិ. បឋមវារោតិ បឋមចតុក្កោតិ ឯវំ វត្តព្ពំ. ភវាទីនំ តថា អភាវន្តិ យទិ សហជាតបច្ចយវសេនេវ បឋមចតុក្កោ វុត្តោ, ភវោ ជាតិយា, ជាតិ ច មរណស្ស សហជាតបច្ចយោ ន ហោតីតិ យថា អវិគតចតុក្កាទីសុ ‘‘ភវបច្ចយា ជាតិ ភវហេតុកា’’តិអាទិ ន វុត្តំ ភវាទីនំ អវិគតាទិបច្ចយតាយ អភាវតោ, ឯវមិធាបិ ‘‘ភវបច្ចយា ជាតី’’តិអាទិ ន វត្តព្ពំ សិយា. បច្ចយវចនមេវ ហិ តេសំ សហជាតសូចកំ អាបន្នំ អវិគតចតុក្កាទីសុ វិយ ឥធ បច្ចយវិសេសសូចកស្ស វចនន្តរស្ស អភាវា, ន ច តំ ន វុត្តំ, ន ច ភវាទយោ សហជាតបច្ចយា ហោន្តិ, តស្មា ន សហជាតបច្ចយវសេនេវាយំ ចតុក្កោ វុត្តោ. សេសបច្ចយានញ្ច សម្ភវន្តិ ឥទំ ‘‘ភវាទីន’’ន្តិ ឯតេន សហ អយោជេត្វា សាមញ្ញេន អវិជ្ជាទីនំ សហជាតេន សហ សេសបច្ចយភាវានញ្ច សម្ភវំ សន្ធាយ វុត្តំ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – បច្ចយវិសេសសូចកស្ស វចនន្តរស្ស អភាវា សហជាតតោ អញ្ញេ បច្ចយភាវា អវិជ្ជាទីនំ ន សម្ភវន្តីតិ សហជាតបច្ចយវសេនេវាយំ ចតុក្កោ អារទ្ធោតិ វុច្ចេយ្យ, ន ច តេ ន សម្ភវន្តិ, តស្មា នាយំ តថា អារទ្ធោតិ.

‘‘មហានិទានសុត្តន្តេ ឯកាទសង្គិកោ បដិច្ចសមុប្បាទោ វុត្តោ’’តិ វុត្តំ, តត្ថ បន ‘‘នាមរូបបច្ចយា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបំ, នាមបច្ចយា ផស្សោ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ២.៩៧) ទ្វិក្ខត្តុំ អាគតេ នាមរូបេ ឯកធា គហិតេ នវង្គិកោ, ទ្វិធា គហិតេ ទសង្គិកោ វុត្តោ, អញ្ញត្ថ បន វុត្តេសុ អវិជ្ជាសង្ខារេសុ អទ្ធត្តយទស្សនត្ថំ យោជិយមានេសុ ឯកាទសង្គិកោ ហោតីតិ កត្វា ឯវំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. មហានិទានសុត្តន្តទេសនាយ បរិគ្គហត្ថន្តិ តត្ថ ហិ ចក្ខាយតនាទីនិ វិយ រូបេ ឆដ្ឋាយតនញ្ច នាមេ អន្តោគធំ កត្វា ផស្សស្ស និរវសេសរូបបច្ចយំ វិយ និរវសេសនាមបច្ចយញ្ច ទស្សេតុំ ‘‘នាមរូបបច្ចយា ផស្សោ’’តិ វុត្តំ, ឯវមិធាបិ តត្ថ ទស្សិតវិសេសទស្សនេន តំទេសនាបរិគ្គហត្ថំ ឯកចិត្តក្ខណិកេ បដិច្ចសមុប្បាទេ ឆដ្ឋាយតនំ នាមន្តោគធំ កត្វា ‘‘នាមបច្ចយា ផស្សោ’’តិ វុត្តន្តិ អត្ថោ.

រូបប្បវត្តិទេសំ សន្ធាយ ទេសិតត្តា ‘‘ឥមស្សា’’តិ វចនសេសោ, ន បុរិមានន្តិ, តេនេវ ‘‘អយញ្ហី’’តិអាទិមាហ.

យោនិវសេន ឱបបាតិកានន្តិ ចេត្ថ សំសេទជយោនិកាបិ បរិបុណ្ណាយតនភាវេន ឱបបាតិកសង្គហំ កត្វា វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា. បធានាយ វា យោនិយា សព្ពបរិបុណ្ណាយតនយោនិំ ទស្សេតុំ ‘‘ឱបបាតិកាន’’ន្តិ វុត្តំ. ឯវំ សង្គហនិទស្សនវសេនេវ ហិ ធម្មហទយវិភង្គេបិ (វិភ. ១០០៩) ‘‘ឱបបាតិកានំ បេតាន’’ន្តិអាទិនា ឱបបាតិកគ្គហណមេវ កតំ, ន សំសេទជគ្គហណន្តិ. ឯកចិត្តក្ខណេ ឆហាយតនេហិ ផស្សស្ស បវត្តិ នត្ថិ, ន ចេកស្ស អកុសលផស្សស្ស ឆដ្ឋាយតនវជ្ជំ អាយតនំ សមានក្ខណេ បវត្តមានំ បច្ចយភូតំ អត្ថិ, អារម្មណបច្ចយោ ចេត្ថ បវត្តកោ ន ហោតីតិ ន គយ្ហតិ, តស្មា ‘‘សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ’’តិ ន សក្កា វត្តុន្តិ ទស្សនត្ថំ ‘‘យស្មា បនេសោ’’តិអាទិមាហ.

បុរិមយោនិទ្វយេ សម្ភវន្តម្បិ កេសញ្ចិ សឡាយតនំ កលលាទិកាលេ ន សម្ភវតីតិ ‘‘សទា អសម្ភវតោ’’តិ អាហ. បច្ឆិមយោនិទ្វយេ បន យេសំ សម្ភវតិ, តេសំ សទា សម្ភវតីតិ. ឥតោតិ ឥមស្មា ចតុក្កតោ, នយតោ វា, យោ វិសេសោ.

បច្ចយចតុក្កវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ហេតុចតុក្កវណ្ណនា

២៤៤. ជាតិក្ខណមត្តេ ឯវ អភាវតោតិ តតោ ឧទ្ធំ ភាវតោតិ អត្ថោ. អវិគតបច្ចយនិយមាភាវតោ ភវេ ឧបាទានហេតុកគ្គហណំ ន កតំ, អភាវតោ អវិគតបច្ចយស្ស ជាតិអាទីសុ ភវហេតុកាទិគ្គហណំ ន កតន្តិ យោជេតព្ពំ. យថា បន យាវ វត្ថុ, តាវ អនុបលព្ភមានស្ស វិញ្ញាណស្ស វត្ថុ អវិគតបច្ចយោ ហោតិ វិញ្ញាណតោ ឧទ្ធំ បវត្តនកម្បិ, ឯវំ ឧបាទានំ ភវសង្គហិតានំ ជាតិអាទីនំ, ភវោ ច ជាតិយា អវិគតបច្ចយោ សិយា. អថ ន សិយា, សង្ខារក្ខន្ធេ ជាតិអាទីនំ សង្គហិតត្តា វិញ្ញាណំ នាមស្ស, នាមញ្ច អតក្ខណិកសម្ភវា ឆដ្ឋាយតនស្ស អវិគតបច្ចយោ ន សិយាតិ ឥធ វិយ តត្ថាបិ ហេតុកគ្គហណំ ន កត្តព្ពំ សិយា, តស្មា យាវ ឧបាទានំ, តាវ ជាតិអាទីនំ អនុបលព្ភោ, ជាតិក្ខណមត្តេ ឯវ ភវស្ស អភាវោ ច ការណន្តិ ន សក្កា កាតុំ. សង្ខតលក្ខណានំ បន ជាតិអាទីនំ អសភាវធម្មានំ ភវេន សង្គហិតត្តា អសភាវធម្មស្ស ច បរមត្ថតោ ភវន្តរស្ស អភាវតោ ហេតុអាទិបច្ចយា ន សន្តីតិ ភវស្ស ឧបាទានំ ន និយមេន អវិគតបច្ចយោ, ភវោ បន ជាតិយា, ជាតិ ជរាមរណស្ស នេវ អវិគតបច្ចយោតិ អវិគតបច្ចយនិយមាភាវតោ អភាវតោ ច អវិគតបច្ចយស្ស ភវាទីសុ ហេតុកគ្គហណំ ន កតន្តិ យុត្តំ.

ននុ ឯវំ ‘‘នាមំ វិញ្ញាណហេតុកំ ឆដ្ឋាយតនំ នាមហេតុក’’ន្តិ វចនំ ន វត្តព្ពំ. ន ហិ នាមសង្គហិតានំ ជាតិអាទីនំ អវិគតបច្ចយោ អញ្ញស្ស អវិគតបច្ចយភាវោ ច អត្ថិ អសភាវធម្មត្តាតិ? ន, តេសំ នាមេន អសង្គហិតត្តា. នមនកិច្ចបរិច្ឆិន្នញ្ហិ នាមំ, តញ្ច កិច្ចំ សភាវធម្មានមេវ ហោតីតិ សភាវធម្មភូតា ឯវ តយោ ខន្ធា ‘‘នាម’’ន្តិ វុត្តា, តស្មា តត្ថ ហេតុកគ្គហណំ យុត្តំ, ឥធ បន ភវតីតិ ភវោ, ន ច ជាតិអាទីនិ ន ភវន្តិ ‘‘ភវបច្ចយា ជាតិ សម្ភវតិ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ សម្ភវតី’’តិ យោជនតោ, តស្មា សង្ខរណតោ សង្ខារេ វិយ ភវនតោ ភវេ ជាតិអាទីនិ សង្គហិតានីតិ និយមាភាវាភាវេហិ យថាវុត្តេហិ ហេតុកគ្គហណំ ន កតន្តិ.

កេចិ បនាតិអាទិនា រេវតត្ថេរមតំ វទតិ. អរូបក្ខន្ធា ហិ ឥធ ភវោតិ អាគតា. វុត្តញ្ហិ ‘‘តត្ថ កតមោ ឧបាទានបច្ចយា ភវោ, ឋបេត្វា ឧបាទានំ វេទនាក្ខន្ធោ…បេ… វិញ្ញាណក្ខន្ធោ’’តិ (វិភ. ២៤៩).

‘‘វត្តព្ពបទេសាភាវតោ’’តិ វុត្តំ, សតិបិ បន បទេសេ ឧបាទានំ វិយ សភាវានិ ជាតិអាទីនិ ន ហោន្តីតិ ឋបេតព្ពស្ស ភាវន្តរស្ស អភាវតោ ឯវ ឋបនំ ន កាតព្ពន្តិ យុត្តំ. ជាយមានានំ បន ជាតិ, ជាតានញ្ច ជរាមរណន្តិ ‘‘ភវបច្ចយា ជាតិ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិ (វិភ. ២២៥) វុត្តំ. យថា បន ‘‘នាមបច្ចយា ផស្សោតិ តត្ថ កតមំ នាមំ? ឋបេត្វា ផស្សំ វេទនាក្ខន្ធោ…បេ… វិញ្ញាណក្ខន្ធោ. ឥទំ វុច្ចតិ នាម’’ន្តិ (វិភ. ២៥៩), ‘‘នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនន្តិ អត្ថិ នាមំ អត្ថិ រូបំ. តត្ថ កតមំ នាមំ? វេទនាក្ខន្ធោ សញ្ញាក្ខន្ធោ សង្ខារក្ខន្ធោ. ឥទំ វុច្ចតិ នាមំ. តត្ថ កតមំ រូបំ? ចត្តារោ មហាភូតា យញ្ច រូបំ និស្សាយ មនោធាតុ មនោវិញ្ញាណធាតុ វត្តតិ, ឥទំ វុច្ចតិ រូប’’ន្តិ (វិភ. ២៦១) ច យំ នាមរូបញ្ច ផស្សស្ស សឡាយតនស្ស បច្ចយោ, តស្ស វត្តព្ពបទេសោ និទ្ទិដ្ឋោ, ឯវំ យោ ភវោ ជាតិយា បច្ចយោ, តស្សបិ ឋបេតព្ពគហេតព្ពវិសេសេ សតិ ន សក្កា វត្តព្ពបទេសោ នត្ថីតិ វត្តុន្តិ.

ហេតុចតុក្កវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. អញ្ញមញ្ញចតុក្កវណ្ណនា

២៤៦. និប្បទេសត្តា ភវេន ឧបាទានំ សង្គហិតន្តិ បច្ចយុប្បន្នស្ស ឧបាទានស្ស វិសុំ ឋិតស្ស អភាវា ‘‘ភវបច្ចយាបិ ឧបាទាន’’ន្តិ ន សក្កា វត្តុន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘យស្មា បន ភវោ និប្បទេសោ’’តិអាទិមាហ. ឯវំ សតិ ‘‘នាមបច្ចយាបិ វិញ្ញាណ’’ន្តិ ន វត្តព្ពំ សិយា, នាមំ បន បច្ចយុប្បន្នភូតំ បច្ចយភូតញ្ច សប្បទេសមេវ គហិតន្តិ អធិប្បាយោ. យថា បន ‘‘នាមបច្ចយា ឆដ្ឋាយតនំ, នាមបច្ចយា ផស្សោ’’តិអាទីសុ (វិភ. ១៥០-១៥៤) បច្ចយុប្បន្នំ ឋបេត្វា នាមំ គហិតំ, ឯវំ ‘‘ភវបច្ចយាបិ ឧបាទាន’’ន្តិ ឥធាបិ បច្ចយុប្បន្នំ ឋបេត្វា ភវស្ស គហណំ ន ន សក្កា កាតុំ, តស្មា ឧបាទានស្ស អវិគតបច្ចយនិយមាភាវោ វិយ អញ្ញមញ្ញបច្ចយនិយមាភាវោ ភវេ បុព្ពេ វុត្តនយេន អត្ថីតិ ‘‘ភវបច្ចយាបិ ឧបាទាន’’ន្តិ ន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

អញ្ញមញ្ញបច្ចយោតិ ចេត្ថ សម្បយុត្តវិប្បយុត្តអត្ថិបច្ចយោ អធិប្បេតោ សិយា. ‘‘នាមរូបបច្ចយាបិ វិញ្ញាណ’’ន្តិ ហិ វុត្តំ, ន ច វត្ថុ អកុសលវិញ្ញាណស្ស អញ្ញមញ្ញបច្ចយោ ហោតិ, បុរេជាតវិប្បយុត្តោ បន ហោតីតិ. តថា ‘‘ឆដ្ឋាយតនបច្ចយាបិ នាមរូប’’ន្តិ វុត្តំ, ន ច ឆដ្ឋាយតនំ ចក្ខាយតនុបចយាទីនំ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស ច អញ្ញមញ្ញបច្ចយោ ហោតិ, បច្ឆាជាតវិប្បយុត្តោ បន ហោតីតិ.

អញ្ញមញ្ញចតុក្កវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សង្ខារាទិមូលកនយមាតិកាវណ្ណនា

២៤៧. ‘‘អបុព្ពស្ស អញ្ញស្ស អវិជ្ជាបច្ចយស្ស វត្តព្ពស្ស អភាវតោ ភវមូលកនយោ ន វុត្តោ’’តិ វុត្តំ, ឯវំ សតិ ‘‘ឆដ្ឋាយតនបច្ចយា អវិជ្ជា’’តិអាទិកា ឆដ្ឋាយតនាទិមូលកា ច ន វត្តព្ពា សិយុំ. ‘‘នាមបច្ចយា អវិជ្ជា’’តិ ឯត្ថ ហិ អវិជ្ជាបច្ចយា សព្ពេ ចត្តារោ ខន្ធា នាមន្តិ វុត្តាតិ. តត្ថាយំ អធិប្បាយោ សិយា – នាមវិសេសានំ ឆដ្ឋាយតនាទីនំ អវិជ្ជាយ បច្ចយភាវោ វត្តព្ពោតិ ឆដ្ឋាយតនាទិមូលកា វុត្តា. យទេវ បន នាមំ អវិជ្ជាយ បច្ចយោ, តទេវ ភវបច្ចយា អវិជ្ជាតិ ឯត្ថាបិ វុច្ចេយ្យ, ន វត្តព្ពវិសេសោ កោចិ, តស្មា អបុព្ពាភាវតោ ន វុត្តោតិ. ភវគ្គហណេន ច ឥធ អវិជ្ជាយ បច្ចយភូតា សភាវធម្មា គណ្ហេយ្យំឧ, ន ជាតិអាទីនីតិ អបុព្ពាភាវតោ ន វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា អវិជ្ជាតិបិ វុត្តំ សិយា’’តិ វុត្តំ, យថា បន ‘‘នាមបច្ចយា ផស្សោ’’តិ វុត្តេ ‘‘ផស្សបច្ចយា ផស្សោ’’តិ វុត្តំ ន ហោតិ បច្ចយុប្បន្នំ ឋបេត្វា បច្ចយស្ស គហណតោ, ឯវមិធាបិ ន សិយា, តស្មា ភវនវសេន សភាវធម្មាសភាវធម្មេសុ សាមញ្ញេន បវត្តោ ភវ-សទ្ទោតិ ន សោ អវិជ្ជាយ បច្ចយោតិ សក្កា វត្តុំ. តេន ភវមូលកនយោ ន វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.

‘‘ឧបាទានបច្ចយា ភវោ’’តិ ឯត្ថ វិយ ភវេកទេសេ វិសុំ បុព្ពេ អគ្គហិតេ ភវ-សទ្ទោ បច្ចយសោធនត្ថំ អាទិតោ វុច្ចមានោ និរវសេសពោធកោ ហោតិ, ន នាម-សទ្ទោ. ឯវំសភាវា ហិ ឯតា និរុត្តិយោតិ ឥមិនាវា អធិប្បាយេន ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា អវិជ្ជាតិបិ វុត្តំ សិយា’’តិ អាហាតិ ទដ្ឋព្ពំ, ឥមិនាវ អធិប្បាយេន ‘‘ភវស្ស និប្បទេសត្តា ភវបច្ចយាបិ ឧបាទានន្តិ ន វុត្ត’’ន្តិ អយមត្ថោ អញ្ញមញ្ញបច្ចយវារេ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ. តត្ថ បច្ឆិន្នត្តាតិ ឯតេន ជាតិជរាមរណានំ អវិជ្ជាយ បច្ចយភាវោ អនុញ្ញាតោ វិយ ហោតិ. ជាយមានានំ បន ជាតិ, ន ជាតិយា ជាយមានា, ជីយមានមីយមានញ្ច ជរាមរណំ, ន ជរាមរណស្ស ជីយមានមីយមានាតិ ជាតិអាទីនិ ឯកចិត្តក្ខណេ ន អវិជ្ជាយ បច្ចយោ ហោន្តិ, តស្មា អសម្ភវតោ ឯវ តម្មូលកា នយា ន គហិតា, បច្ឆេទោបិ បន អត្ថីតិ ‘‘តត្ថ បច្ឆិន្នត្តា’’តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនេវ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ.

មាតិកាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អកុសលនិទ្ទេសវណ្ណនា

២៤៨-២៤៩. ឧបាទានស្ស ឧបាទានបច្ចយត្តំ អាបជ្ជេយ្យាតិ ននុ នាយំ ទោសោ. កាមុបាទានញ្ហិ ទិដ្ឋុបាទានស្ស, តញ្ច ឥតរស្ស បច្ចយោ ហោតីតិ? សច្ចំ, កាមុបាទានស្ស បន តណ្ហាគហណេន គហិតត្តា នាមេ វិយ វិសេសបច្ចយត្តាភាវា ច ឧបាទានគ្គហណេន តណ្ហាបច្ចយា ភវស្ស ច បច្ចយភូតា ទិដ្ឋិ ឯវ គហិតាតិ អយំ ទោសោ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ. យស្មា ច ឧបាទានដ្ឋានេ បច្ចយុប្បន្នំ បច្ចយោ ច ឯកមេវ, តស្មា ‘‘នាមបច្ចយា ផស្សោ, នាមរូបបច្ចយា សឡាយតន’’ន្តិ ឯតេសំ និទ្ទេសេសុ វិយ ‘‘ឧបាទានបច្ចយា ភវោ’’តិ ឯតស្ស និទ្ទេសេ បច្ចយោ វិសុំ ន វិភត្តោ. សតិបិ វា ភវស្ស បច្ចយភាវេន កាមុបាទានស្សបិ គហណេ ‘‘ឋបេត្វា ឧបាទាន’’ន្តិ អវុច្ចមានេ កាមុបាទានំ កាមុបាទានស្ស, ទិដ្ឋិ ច ទិដ្ឋិយា បច្ចយោតិ អាបជ្ជេយ្យាតិ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នតានិវារណត្ថំ ‘‘ឋបេត្វា ឧបាទាន’’ន្តិ វុត្តន្តិ ទស្សេតិ.

២៥២. ចក្ខាយតនាទិឧបត្ថម្ភកស្ស ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស ជនកំ វិញ្ញាណំ ចក្ខាយតនុបចយាទីនំ បច្ចយោតិ វុត្តំ តទជនកម្បីតិ អធិប្បាយេន ‘‘យស្ស ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្សា’’តិអាទិមាហ. តាសម្បិ ហីតិ ឧតុអាហារជសន្តតីនម្បិ ហិ ឧបត្ថម្ភកសមុដ្ឋាបនបច្ឆាជាតបច្ចយវសេន វិញ្ញាណំ បច្ចយោ ហោតិ ឯវាតិ អត្ថោ.

២៥៤. យថានុរូបន្តិ មហាភូតសង្ខាតំ បញ្ចន្នំ សហជាតាទិបច្ចយោ, វត្ថុសង្ខាតំ ឆដ្ឋស្ស បុរេជាតាទិបច្ចយោ, នាមំ បញ្ចន្នំ បច្ឆាជាតាទិបច្ចយោ, ឆដ្ឋស្ស សហជាតាទិបច្ចយោតិ ឯសា យថានុរូបតា.

២៦៤. យស្សាតិ យស្ស បច្ចយុប្បន្នស្ស នាមស្ស វិញ្ញាណស្ស សម្បយុត្តបច្ចយភាវោ ហោតីតិ យោជេតព្ពំ.

២៧២. ‘‘ផស្សបច្ចយាបិ នាម’’ន្តិ ផស្សបច្ចយភាវេន វត្តព្ពស្សេវ នាមស្ស អត្តនោ បច្ចយុប្បន្នេន បវត្តិ ទស្សិតាតិ ‘‘ឋបេត្វា ផស្ស’’ន្តិ បុន វចនេ កោចិ អត្ថោ អត្ថីតិ ន វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘តថាបី’’តិអាទិមាហ.

២៨០. យស្មា អធិមោក្ខោបិ នត្ថិ, តស្មា ឧបាទានដ្ឋានំ បរិហីនមេវាតិ សម្ពន្ធោ. ពលវកិលេសេន បន បទបូរណស្ស ការណំ តណ្ហាយ អភាវោ ទោមនស្សសហគតេសុ វុត្តោ ឯវាតិ តស្ស តេន សម្ពន្ធោ យោជេតព្ពោ. សព្ពត្ថាតិ តតិយចិត្តាទីសុ ‘‘តណ្ហាបច្ចយា អធិមោក្ខោ’’តិអាទិម្ហិ វិស្សជ្ជនមេវ វិសេសំ ទស្សេត្វា បាឡិ សំខិត្តា. ហេដ្ឋាតិ ចិត្តុប្បាទកណ្ឌាទីសុ.

អកុសលនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កុសលាព្យាកតនិទ្ទេសវណ្ណនា

២៩២. បសាទោតិ សទ្ធា.

៣០៦. ‘‘អលោភោ និទានំ កម្មានំ សមុទយាយា’’តិអាទិវចនតោ (អ. និ. ៣.៣៤) សព្យាបារានិ កុសលមូលានិ សង្ខារានំ និទានានិ ហោន្តិ, ន កម្មវេគក្ខិត្តេសុ វិបាកេសុ អលោភាទិសហគតកម្មបដិពិម្ពភូតា វិយ បវត្តមានា អលោភាទយោតិ បញ្ចវិញ្ញាណេសុ វិយ និទានរហិតតា សោតបតិតតាតិ ទដ្ឋព្ពា. កិរិយធម្មា កិរិយមត្តត្តា កម្មនិទានរហិតាឥច្ចេវ បរិហីនាវិជ្ជាដ្ឋានា វេទិតព្ពា.

តតិយចតុត្ថវារា អសម្ភវតោ ឯវាតិ កស្មា វុត្តំ, កិំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ ចក្ខាយតនុបចយាទីនំ បច្ឆាជាតបច្ចយា ន ហោន្តីតិ? ហោន្តិ, តទុបត្ថម្ភកស្ស បន ចិត្តសមុដ្ឋានស្ស អសមុដ្ឋាបនំ សន្ធាយ ‘‘អសម្ភវតោ’’តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សហជាតបច្ឆាជាតវិញ្ញាណស្ស បន វសេន តទាបិ វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបំ, បច្ឆាជាតសហជាតនាមស្ស សហជាតបុរេជាតភូតចក្ខាទិរូបស្ស ច វសេន នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនញ្ច លព្ភតីតិ តតិយចតុត្ថវារា ន ន សម្ភវន្តីតិ.

កុសលាព្យាកតនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អវិជ្ជាមូលកកុសលនិទ្ទេសវណ្ណនា

៣៣៤. សម្មោហវសេនាតិ កុសលផលេ អនិច្ចាទិតាយ សភយេ សាទុរសវិសរុក្ខពីជសទិសេ តំនិព្ពត្តកកុសលេ ច អនាទីនវទស្សិតាវសេន. សមតិក្កមត្ថំ ភាវនា សមតិក្កមភាវនា, តទង្គវិក្ខម្ភនវសេន សមតិក្កមភូតា វា ភាវនា សមតិក្កមភាវនា.

តថា ឥធ ន លព្ភន្តីតិ អវិជ្ជាយ ឯវ សង្ខារានំ អវិគតាទិបច្ចយត្តាភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ, វិញ្ញាណាទីនំ បន សង្ខារាទយោ អវិគតាទិបច្ចយា ហោន្តីតិ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារោ, សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ សង្ខារហេតុកន្តិអាទិនា យោជនា ន ន សក្កា កាតុន្តិ អវិគតចតុក្កាទីនិបិ ន ឥធ លព្ភន្តិ. វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបំ វិញ្ញាណសម្បយុត្តំ នាមន្តិអាទិនា ហិ យថាលាភយោជនាយ នយោ ទស្សិតោតិ.

អវិជ្ជាមូលកកុសលនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កុសលមូលកវិបាកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៣៤៣. ‘‘នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយេ បន វត្តព្ពមេវ នត្ថី’’តិ វុត្តំ, កិំ កុសលមូលំ អកុសលមូលញ្ច កម្មបច្ចយោ ហោតីតិ? ន ហោតិ, កម្មបច្ចយភូតាយ បន ចេតនាយ សំសដ្ឋំ កម្មំ វិយ បច្ចយោ ហោតិ. តេន ឯកីភាវមិវ គតត្តាតិ ឯវំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. យថា កុសលាកុសលមូលេហិ វិនា កម្មំ វិបាកំ ន ជនេតីតិ តានិ វិបាកស្ស បរិយាយេន ឧបនិស្សយោតិ វុត្តានិ, ឯវំ កម្មេន ឯកីភូតានិ សំសដ្ឋានិ ហុត្វា កម្មជានំ បច្ចយា ហោន្តីតិ បរិយាយេន តេសំ កម្មបច្ចយតា វុត្តា. ឯសាតិ ឯស កុសលមូលបច្ចយោ អកុសលមូលបច្ចយោ ចាតិ យោជេតព្ពំ.

កុសលាកុសលវិបាកានំ វិយ កិរិយានំ ឧប្បាទកានិ អវិជ្ជាកុសលាកុសលមូលានិ ច ន ហោន្តីតិ អាហ ‘‘ឧបនិស្សយតំ ន លភន្តី’’តិ. មនសិការោបិ ជវនវីថិបដិបាទកមត្តត្តា កុសលាកុសលានិ វិយ អវិជ្ជំ ឧបនិស្សយំ ន ករោតិ, អវិជ្ជូបនិស្សយានំ បន បវត្តិអត្ថំ ភវង្គាវដ្ដនមត្តំ ហោតិ, បហីនាវិជ្ជានញ្ច កិរិយានំ អវិជ្ជា នេវុប្បាទិកា, អារម្មណមត្តមេវ បន ហោតិ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘កុសលោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស ធម្មស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤២៣), ‘‘វិបាកធម្មធម្មោ នេវវិបាកនវិបាកធម្មធម្មស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.៣.១០៣) ច ឯវមាទីសុ កិរិយានំ អកុសលា ឧបនិស្សយបច្ចយភាវេន ន ឧទ្ធដាតិ. អបិច ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិ ឯតស្ស វសេន អវិជ្ជាមូលកោ កុសលនយោ វុត្តោ, ‘‘សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណ’’ន្តិ ឯតស្ស វសេន កុសលាកុសលមូលកោ វិបាកនយោ, កិរិយានំ បន នេវ សង្ខារគ្គហណេន, ន ច វិញ្ញាណគ្គហណេន គហណំ គច្ឆតីតិ តំមូលកោ កិរិយានយោ ន លព្ភតីតិ ន វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

អនេកភេទតោតិ អវិជ្ជាទីនំ មូលបទានំ ឯកចិត្តក្ខណិកានំ កិរិយន្តេ បឋមនយេ សហជាតាទិអនេកបច្ចយភាវេន គហិតត្តា តេសំ បច្ចយានំ វសេន នវាទិមូលបទានំ នយានំ វសេន, អនេកប្បការតោ ចតុន្នំ ចតុក្កានំ វសេនាតិ វា អធិប្បាយោ. កុសលាកុសលានំ បន វិបាកេ ចាតិ ឯត្ថ កុសលាកុសលេសុ កុសលាកុសលានំ វិបាកេ ចាតិ វត្តព្ពំ. បុរិមបច្ឆិមេសុ ហិ នយេសុ យថា បច្ចយាការោ វុត្តោ, តំទស្សនត្ថំ ‘‘អនេកភេទតោ ឯកធាវា’’តិ វុត្តំ, ន ច បច្ឆិមនយេ កុសលេ អនេកភេទតោ បច្ចយាការោ វុត្តោ, អថ ខោ ‘‘ឯកធាវា’’តិ. ឯកធាវាតិ ច មូលបទេកបច្ចយតាវសេន, ឯកស្សេវ វា នយស្ស វសេន ឯកប្បការេនាតិ អត្ថោ, បឋមចតុក្កស្សេវ វសេនាតិ វា អធិប្បាយោ. ធម្មបច្ចយភេទេតិ អវិជ្ជាទីនំ ធម្មានំ បច្ចយភាវភេទេ ជរាមរណាទីនំ ធម្មានំ ជាតិអាទិបច្ចយភេទេ, តំតំចិត្តុប្បាទសមយបរិច្ឆិន្នានំ វា ផស្សាទីនំ ធម្មានំ ឯកក្ខណិកាវិជ្ជាទិបច្ចយភេទេ. បរិយត្តិអាទីនំ កមោ បរិយត្តិ…បេ… បដិបត្តិក្កមោ. បច្ចយាការេ ហិ បាឡិបរិយាបុណនតទត្ថសវនបាឡិអត្ថចិន្តនានិ ‘‘ជរាមរណំ អនិច្ចំ សង្ខតំ…បេ… និរោធធម្ម’’ន្តិអាទិនា ភាវនាបដិបត្តិ ច កមេន កាតព្ពាតិ កម-គ្គហណំ ករោតិ. តតោតិ ញាណប្បភេទជនកតោ កមតោ. អញ្ញំ ករណីយតរំ នត្ថិ. តទាយត្តា ហិ ទុក្ខន្តកិរិយាតិ.

កុសលមូលកវិបាកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បដិច្ចសមុប្បាទវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.