វិញ្ញាណបទនិទ្ទេសវណ្ណនា

២២៧. យថាវុត្តសង្ខារបច្ចយា ឧប្បជ្ជមានំ តំកម្មនិព្ពត្តមេវ វិញ្ញាណំ ភវិតុំ អរហតីតិ ‘‘ពាត្តិំស លោកិយវិបាកវិញ្ញាណានិ សង្គហិតានិ ហោន្តី’’តិ អាហ. ធាតុកថាយំ (ធាតុ. ៤៦៦) បន វិប្បយុត្តេនសង្គហិតាសង្គហិតបទនិទ្ទេសេ –

‘‘សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណេន យេ ធម្មា…បេ… សឡាយតនបច្ចយា ផស្សេន, ផស្សបច្ចយា វេទនាយ យេ ធម្មា វិប្បយុត្តា, តេ ធម្មា កតិហិ ខន្ធេហិ…បេ… សង្គហិតា? តេ ធម្មា អសង្ខតំ ខន្ធតោ ឋបេត្វា ឯកេន ខន្ធេន ឯកាទសហាយតនេហិ ឯកាទសហិ ធាតូហិ សង្គហិតា. កតិហិ អសង្គហិតា? ចតូហិ ខន្ធេហិ ឯកេនាយតនេន សត្តហិ ធាតូហិ អសង្គហិតា’’តិ –

វចនតោ សព្ពវិញ្ញាណផស្សវេទនាបរិគ្គហោ កតោ. យទិ ហិ ឯត្ថ វិញ្ញាណផស្សវេទនា សប្បទេសា សិយុំ, ‘‘វិបាកា ធម្មា’’តិ ឥមស្ស វិយ វិស្សជ្ជនំ សិយា, តស្មា តត្ថ អភិធម្មភាជនីយវសេន សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណាទយោ គហិតាតិ វេទិតព្ពា. អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា ច អភិធម្មភាជនីយេ ចតុភូមកកុសលសង្ខារោ អកុសលសង្ខារោ ច វុត្តោតិ សោ ឯវ ធាតុកថាយំ គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ភវោ បន ធាតុកថាយំ កម្មុបបត្តិភវវិសេសទស្សនត្ថំ ន អភិធម្មភាជនីយវសេន គហិតោ. ឯវញ្ច កត្វា តត្ថ ‘‘ឧបាទានបច្ចយា ភវោ’’តិ អនុទ្ធរិត្វា ‘‘កម្មភវោ’’តិអាទិនាវ នយេន ភវោ ឧទ្ធដោ. វិបាកញ្ហេតន្តិ វិញ្ញាណស្ស វិបាកត្តា សង្ខារបច្ចយត្តំ សាធេតិ, តស្ស បន សាធនត្ថំ ‘‘ឧបចិតកម្មាភាវេ វិបាកាភាវតោ’’តិ វុត្តន្តិ តំ វិវរន្តោ ‘‘វិបាកញ្ចា’’តិអាទិមាហ.

យេភុយ្យេន លោភសម្បយុត្តជវនាវសានេតិ ជវនេន តទារម្មណនិយមេ សោមនស្សសហគតានន្តរំ សោមនស្សសហគតតទារម្មណស្ស វុត្តត្តា សោមនស្សសហគតានេវ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. យស្មា បន តិហេតុកជវនាវសានេ ច កទាចិ អហេតុកំ តទារម្មណំ ហោតិ, តស្មា ‘‘យេភុយ្យេនា’’តិ អាហ. សកិំ វាតិ ‘‘ទិរត្តតិរត្តា’’ទីសុ វិយ វេទិតព្ពំ. ទ្វិក្ខត្តុមេវ បន ឧប្បជ្ជន្តីតិ វទន្តិ. ‘‘ទិរត្តតិរត្ត’’ន្តិ ឯត្ថ បន វា-សទ្ទស្ស អភាវា វចនសិលិដ្ឋតាមត្តេន ទិរត្តគ្គហណំ កតន្តិ យុជ្ជតិ, ‘‘និរន្តរតិរត្តទស្សនត្ថំ វា’’តិ. ឥធ បន វា-សទ្ទោ វិកប្បនត្ថោ វុត្តោតិ សកិំ ឯវ ច កទាចិ បវត្តិំ សន្ធាយ ‘‘សកិំ វា’’តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនេវ ហិ សកិំ តទារម្មណប្បវត្តិយា វិចារេតព្ពតំ ទស្សេន្តោ ‘‘ចិត្តប្បវត្តិគណនាយំ បនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ចិត្តប្បវត្តិគណនាយន្តិ វិបាកកថាយំ ពលវរូបាទិកេ អារម្មណេ វុត្តំ ចិត្តប្បវត្តិគណនំ សន្ធាយាហ. តត្ថ ហិ ទ្វេវ តទារម្មណុប្បត្តិវារា អាគតា. ជវនវិសយានុភវនញ្ហិ តទារម្មណំ អាសន្នភេទេ តស្មិំ វិសយេ ឯកចិត្តក្ខណាវសិដ្ឋាយុកេ ន ឧប្បជ្ជេយ្យាតិ អធិប្បាយោ. អនុរូបាយ បដិសន្ធិយាតិ អកុសលវិបាកស្ស អបាយបដិសន្ធិ, កាមាវចរាទិកុសលវិបាកានំ កាមរូបារូបសុគតិបដិសន្ធិយោ យថាកម្មំ អនុរូបា.

បដិសន្ធិកថា មហាវិសយាតិ កត្វា បវត្តិមេវ តាវ ទស្សេន្តោ ‘‘បវត្តិយំ បនា’’តិអាទិមាហ. អហេតុកទ្វយាទីនំ ទ្វារនិយមានិយមាវចនំ ភវង្គភូតានំ សយមេវ ទ្វារត្តា ចុតិបដិសន្ធិភូតានញ្ច ភវង្គសង្ខាតេន អញ្ញេន ច ទ្វារេន អនុប្បត្តិតោ និយតំ អនិយតំ វា ទ្វារំ ឯតេសន្តិ វត្តុំ អសក្កុណេយ្យត្តា. ឯកស្ស សត្តស្ស បវត្តរូបាវចរវិបាកោ បថវីកសិណាទីសុ យស្មិំ អារម្មណេ បវត្តោ, តតោ អញ្ញស្មិំ តស្ស បវត្តិ នត្ថីតិ រូបាវចរានំ និយតារម្មណតា វុត្តា. តត្រស្សាតិ បវត្តិយំ ពាត្តិំសវិធស្ស.

ឥន្ទ្រិយប្បវត្តិអានុភាវតោ ឯវ ចក្ខុសោតទ្វារភេទេន, តស្ស ច វិញ្ញាណវីថិភេទាយត្តត្តា វីថិភេទេន ច ភវិតព្ពំ, តស្មិញ្ច សតិ ‘‘អាវជ្ជនានន្តរំ ទស្សនំ សវនំ វា តទនន្តរំ សម្បដិច្ឆន’’ន្តិអាទិនា ចិត្តនិយមេន ភវិតព្ពំ. តថា ច សតិ សម្បដិច្ឆនសន្តីរណានម្បិ ភាវោ សិទ្ធោ ហោតិ, ន ឥន្ទ្រិយប្បវត្តិអានុភាវេន ទស្សនសវនមត្តស្សេវ, នាបិ ឥន្ទ្រិយានំ ឯវ ទស្សនសវនកិច្ចតាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ទ្វារវីថិភេទេ ចិត្តនិយមតោ ចា’’តិ. បឋមកុសលេន ចេ តទារម្មណស្ស ឧប្បត្តិ ហោតិ, តំ បឋមកុសលានន្តរំ ឧប្បជ្ជមានំ ជនកំ អនុពន្ធតិ នាម, ទុតិយកុសលាទិអនន្តរំ ឧប្បជ្ជមានំ ជនកសទិសំ អនុពន្ធតិ នាម, អកុសលានន្តរំ ឧប្បជ្ជមានញ្ច កាមាវចរតាយ ជនកសទិសន្តិ.

ឯកាទស តទារម្មណចិត្តានិ…បេ… តទារម្មណំ ន គណ្ហន្តីតិ តទារម្មណភាវតាយ ‘‘តទារម្មណ’’ន្តិ លទ្ធនាមានិ តទារម្មណភាវំ ន គណ្ហន្តិ, តទារម្មណភាវេន នប្បវត្តន្តីតិ អត្ថោ. អថ វា នាមគោត្តំ អារព្ភ ជវនេ ជវិតេ តទារម្មណំ តស្ស ជវនស្ស អារម្មណំ ន គណ្ហន្តិ, នាលម្ពន្តីតិ អត្ថោ. រូបារូបធម្មេតិ រូបារូបាវចរេ ធម្មេ. ឥទំ បន វត្វា ‘‘អភិញ្ញាញាណំ អារព្ភា’’តិ វិសេសនំ បរិត្តាទិអារម្មណតាយ កាមាវចរសទិសេសុ ចេវ តទារម្មណានុប្បត្តិទស្សនត្ថំ. មិច្ឆត្តនិយតា ធម្មា មគ្គោ វិយ ភាវនាយ សិទ្ធា មហាពលា ចាតិ តត្ថ ជវនេន បវត្តមានេន សានុពន្ធនេន ន ភវិតព្ពន្តិ តេសុ តទារម្មណំ បដិក្ខិត្តំ. លោកុត្តរធម្មេ អារព្ភាតិ ឯតេនេវ សិទ្ធេ ‘‘សម្មត្តនិយតធម្មេសូ’’តិ វិសុំ ឧទ្ធរណំ សម្មត្តមិច្ឆត្តនិយតធម្មានំ អញ្ញមញ្ញបដិបក្ខាតិ ពលវភាវេន តទារម្មណស្ស អវត្ថុភាវទស្សនត្ថំ.

ឯវំ បវត្តិយំ វិញ្ញាណប្បវត្តិំ ទស្សេត្វា បដិសន្ធិយំ ទស្សេតុំ ‘‘យំ បន វុត្ត’’ន្តិអាទិមាហ. កេន កត្ថាតិ កេន ចិត្តេន កស្មិំ ភវេ. ឯកូនវីសតិ បដិសន្ធិយោ តេន តេន ចិត្តេន បវត្តមានា បដិសន្ធិក្ខណេ រូបារូបធម្មាតិ តេន តេន ចិត្តេន សា សា តត្ថ តត្ថ បដិសន្ធិ ហោតីតិ វុត្តា. តស្សាតិ ចិត្តស្ស.

អាគន្ត្វាតិ អាគតំ វិយ ហុត្វា. គោបកសីវលីតិ រញ្ញោ ហិតារក្ខេ គោបកកុលេ ជាតោ សីវលិនាមកោ. កម្មាទិអនុស្សរណព្យាបាររហិតត្តា ‘‘សម្មូឡ្ហកាលកិរិយា’’តិ វុត្តា. អព្យាបារេនេវ ហិ តត្ថ កម្មាទិឧបដ្ឋានំ ហោតីតិ. ‘‘បិសិយមានាយ មក្ខិកាយ បឋមំ កាយទ្វារាវជ្ជនំ ភវង្គំ នាវដ្ដេតិ អត្តនា ចិន្តិយមានស្ស កស្សចិ អត្ថិតាយា’’តិ កេចិ ការណំ វទន្តិ, តទេតំ អការណំ ភវង្គវិសយតោ អញ្ញស្ស ចិន្តិយមានស្ស អភាវា អញ្ញចិត្តប្បវត្តកាលេ ច ភវង្គាវដ្ដនស្សេវ អសម្ភវតោ. ឥទំ បនេត្ថ ការណំ សិយា – ‘‘តានិស្ស តម្ហិ សមយេ ឱលម្ពន្តិ អជ្ឈោលម្ពន្តិ អភិប្បលម្ពន្តី’’តិ (ម. និ. ៣.២៤៨) វចនតោ តីសុ ជវនវារេសុ អប្បវត្តេស្វេវ កម្មាទិឧបដ្ឋានេន ភវិតព្ពំ. អនេកជវនវារប្បវត្តិយា ហិ អជ្ឈោលម្ពនំ អភិប្បលម្ពនញ្ច ហោតីតិ. តស្មា កាយទ្វារាវជ្ជនំ អនាវដ្ដេត្វា មនោទ្វារាវជ្ជនមេវ កម្មាទិអាលម្ពណំ បឋមំ ភវង្គំ អាវដ្ដេតិ, តតោ ផោដ្ឋព្ពស្ស ពលវត្តា ទុតិយវារេ កាយវិញ្ញាណវីថិ បច្ចុប្បន្នេ ផោដ្ឋព្ពេ បវត្តតិ, តតោ បុរិមជវនវារគហិតេស្វេវ កម្មាទីសុ កមេន មនោទ្វារជវនំ ជវិត្វា មូលភវង្គសង្ខាតំ អាគន្តុកភវង្គសង្ខាតំ វា តទារម្មណំ ភវង្គំ ឱតរតិ, តទារម្មណាភាវេ វា ភវង្គមេវ. ឯតស្មិំ ឋានេ កាលំ ករោតីតិ តទារម្មណានន្តរេន ចុតិចិត្តេន, តទារម្មណាភាវេ វា ភវង្គសង្ខាតេនេវ ចុតិចិត្តេន ចវតីតិ អត្ថោ. ភវង្គមេវ ហិ ចុតិចិត្តំ ហុត្វា បវត្តតីតិ ចុតិចិត្តំ ឥធ ‘‘ភវង្គ’’ន្តិ វុត្តន្តិ. មនោទ្វារវិសយោ លហុកោតិ លហុកបច្ចុបដ្ឋានំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘អរូបធម្មានំ…បេ… លហុកោ’’តិ. អរូបធម្មស្ស ហិ មនោទ្វារស្ស វិសយោ លហុកបច្ចុបដ្ឋានោតិ. ពលវតិ ច រូបធម្មស្ស កាយទ្វារស្ស វិសយេ អប្បវត្តិត្វា មនោទ្វារវិសយេ កម្មាទិម្ហិ បឋមំ ចិត្តប្បវត្តិទស្សនេន អរូបធម្មានំ វិសយស្ស លហុកតា ទីបិតាតិ. រូបានំ វិសយាភាវេបិ វា ‘‘អរូបធម្មាន’’ន្តិ វចនំ យេសំ វិសយោ អត្ថិ, តំទស្សនត្ថមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេន លហុកម្មាទីសុ ចិត្តប្បវត្តិតោ លហុគហណីយតា វិសយស្ស លហុកតា.

កម្មាទីនំ ភូមិចិត្តុបាទាទិវសេន វិត្ថារតោ អនន្តោ បភេទោតិ ‘‘សង្ខេបតោ’’តិ អាហ.

អវិជ្ជាតណ្ហាទិកិលេសេសុ អនុបច្ឆិន្នេស្វេវ កម្មាទិនោ ឧបដ្ឋានំ, តញ្ចារព្ភ ចិត្តសន្តានស្ស ភវន្តរនិន្នបោណបព្ភារតា ហោតីតិ អាហ ‘‘អនុបច្ឆិន្នកិលេសពលវិនាមិត’’ន្តិ. សន្តានេ ហិ វិនាមិតេ តទេកទេសភូតំ បដិសន្ធិចិត្តញ្ច វិនាមិតមេវ ហោតិ, ន ច ឯកទេសវិនាមិតភាវេន វិនា សន្តានវិនាមិតតា អត្ថីតិ. សព្ពត្ថ បន ‘‘ទុគ្គតិបដិសន្ធិនិន្នាយ ចុតិយា បុរិមជវនានិ អកុសលានិ, ឥតរាយ ច កុសលានី’’តិ និច្ឆិនន្តិ. ‘‘និមិត្តស្សាទគធិតំ វា, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណំ តិដ្ឋមានំ តិដ្ឋតិ អនុព្យញ្ជនស្សាទគធិតំ វា. តស្មិំ ចេ សមយេ កាលំ ករោតិ, ឋានមេតំ វិជ្ជតិ, យំ ទ្វិន្នំ គតីនំ អញ្ញតរំ គតិំ ឧបបជ្ជេយ្យ និរយំ វា តិរច្ឆានយោនិំ វា’’តិ (សំ. និ. ៤.២៣៥) វុត្តំ. តស្មា អាសន្នំ អកុសលំ ទុគ្គតិយំ, កុសលញ្ច សុគតិយំ បដិសន្ធិយា ឧបនិស្សយោ ហោតីតិ.

រាគាទិហេតុភូតំ ហីនមារម្មណន្តិ អកុសលវិបាកស្ស អារម្មណំ ភវិតុំ យុត្តំ អនិដ្ឋារម្មណំ អាហ. តម្បិ ហិ សង្កប្បវសេន រាគស្សបិ ហេតុ ហោតីតិ. អកុសលវិបាកជនកកម្មសហជាតានំ វា តំសទិសាសន្នចុតិជវនចេតនាសហជាតានញ្ច រាគាទីនំ ហេតុភាវោ ឯវ ហីនតា. តញ្ហិ បច្ឆានុតាបជនកកម្មានមារម្មណំ កម្មវសេន អនិដ្ឋំ អកុសលវិបាកស្ស អារម្មណំ ភវេយ្យ, អញ្ញថា ច ឥដ្ឋារម្មណេ បវត្តស្ស អកុសលកម្មស្ស វិបាកោ កម្មនិមិត្តារម្មណោ ន ភវេយ្យ. ន ហិ អកុសលវិបាកោ ឥដ្ឋារម្មណោ ភវិតុមរហតីតិ. បញ្ចទ្វារេ ច អាបាថមាគច្ឆន្តំ បច្ចុប្បន្នំ កម្មនិមិត្តំ អាសន្នកតកម្មារម្មណសន្តតិយំ ឧប្បន្នំ តំសទិសញ្ច ទដ្ឋព្ពំ, អញ្ញថា តទេវ បដិសន្ធិអារម្មណូបដ្ឋាបកំ តទេវ ច បដិសន្ធិជនកំ ភវេយ្យ, ន ច បដិសន្ធិយា ឧបចារភូតានិ វិយ ‘‘ឯតស្មិំ តយា បវត្តិតព្ព’’ន្តិ បដិសន្ធិយា អារម្មណំ អនុបាទេន្តានិ វិយ ច បវត្តានិ ចុតិអាសន្នានិ ជវនានិ បដិសន្ធិជនកានិ ភវេយ្យុំ. ‘‘កតត្តា ឧបចិតត្តា’’តិ (ធ. ស. ៤៣១) ហិ វុត្តំ. តទា ច តំសមានវីថិយំ វិយ បវត្តមានានិ កថំ កតូបចិតានិ សិយុំ, ន ច អស្សាទិតានិ តទា, ន ច លោកិយានិ លោកុត្តរានិ វិយ សមានវីថិផលានិ ហោន្តិ.

‘‘បុព្ពេ វាស្ស តំ កតំ ហោតិ បាបកម្មំ ទុក្ខវេទនីយំ, បច្ឆា វាស្ស តំ កតំ ហោតិ បាបកម្មំ ទុក្ខវេទនីយំ, មរណកាលេ វាស្ស ហោតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ សមត្តា សមាទិន្នា, តេន សោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតី’’តិ (ម. និ. ៣.៣០៣) –

អាទិនា សុត្តេ មរណកាលេ សមត្តាយ សមាទិន្នាយ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា សម្មាទិដ្ឋិយា ច សហជាតចេតនាយ បដិសន្ធិទានំ វុត្តំ, ន ច ទុព្ពលេហិ បញ្ចទ្វារិកជវនេហិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ សម្មាទិដ្ឋិ វា សមត្តា ហោតិ សមាទិន្នា. វក្ខតិ ច –

‘‘សព្ពម្បិ ហេតំ កុសលាកុសលធម្មបដិវិជាននាទិចវនបរិយោសានំ កិច្ចំ មនោទ្វារិកចិត្តេនេវ ហោតិ, ន បញ្ចទ្វារិកេនាតិ សព្ពស្សបេតស្ស កិច្ចស្ស ករណេ សហជវនកានិ វីថិចិត្តានិ បដិក្ខិត្តានី’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ៧៦៦).

តត្ថ ហិ ‘‘ន កិញ្ចិ ធម្មំ បដិវិជានាតីតិ ‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា’តិ (ធ. ប. ១-២) ឯវំ វុត្តំ ឯកម្បិ កុសលំ វា អកុសលំ វា ន បដិវិជានាតី’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ៧៦៦) ច វុត្តំ. យេសំ បដិវិភាវនប្បវត្តិយា សុខំ វា ទុក្ខំ វា អន្វេតិ, តេសំ សា បវត្តិ បញ្ចទ្វារេ បដិក្ខិត្តា, កុសលាកុសលកម្មសមាទានញ្ច តាទិសមេវាតិ. តទារម្មណានន្តរំ បន ចវនំ, តទនន្តរា ច ឧបបត្តិ មនោទ្វារិកា ឯវ ហោតិ, ន សហជវនកវីថិចិត្តេ បរិយាបន្នាតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ឥធ បញ្ចទ្វារិកតទារម្មណានន្តរំ ចុតិ, តទនន្តរំ បដិសន្ធិ ច វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តត្ថ អវសេសបញ្ចចិត្តក្ខណាយុកេ រូបាទិម្ហិ ឧប្បន្នំ បដិសន្ធិំ សន្ធាយេវ ‘‘បច្ចុប្បន្នារម្មណំ ឧបបត្តិចិត្តំ បច្ចុប្បន្នារម្មណស្ស ភវង្គស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ, អវសេសេកចិត្តក្ខណាយុកេ ច ឧប្បន្នំ សន្ធាយ ‘‘បច្ចុប្បន្នារម្មណំ ឧបបត្តិចិត្តំ អតីតារម្មណស្ស ភវង្គស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ២.១៩.២៨) វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

សុទ្ធាយ វាតិ មហគ្គតកម្មនិមិត្តារម្មណាយ ជវនវីថិយា តទារម្មណរហិតាយាតិ អត្ថោ. សា បន ជវនវីថិ មហគ្គតវិបាកស្ស ឧបចារោ វិយ ទដ្ឋព្ពា. កេចិ បន តំ វីថិំ មហគ្គតាវសានំ វទន្តិ. អតីតារម្មណា ឯកាទសវិធា, នវត្តព្ពារម្មណា សត្តវិធា.

ឯតេនានុសារេន អារុប្បចុតិយាបិ អនន្តរា បដិសន្ធិ វេទិតព្ពាតិ ឥទំ កស្មា វុត្តំ, ននុ ‘‘បថវីកសិណជ្ឈានាទិវសេន បដិលទ្ធមហគ្គតសុគតិយំ ឋិតស្សា’’តិ ឯវមាទិកេ ឯវ នយេ អយម្បិ បដិសន្ធិ អវរុទ្ធាតិ? ន, តត្ថ រូបាវចរចុតិអនន្តរាយ ឯវ បដិសន្ធិយា វុត្តត្តា. តត្ថ ហិ ‘‘បថវីកសិណាទិកំ វា និមិត្តំ មហគ្គតចិត្តំ វា មនោទ្វារេ អាបាថមាគច្ឆតិ. ចក្ខុសោតានំ វា’’តិអាទិកេន រូបាវចរចុតិយា ឯវ អនន្តរា បដិសន្ធិ វុត្តាតិ វិញ្ញាយតិ. អថាបិ យថាសម្ភវយោជនាយ អយម្បិ បដិសន្ធិ តត្ថេវ អវរុទ្ធា, អរូបាវចរចុតិអនន្តរា បន រូបាវចរបដិសន្ធិ នត្ថិ, អរូបាវចរេ ច ឧបរូបរិចុតិយា ហេដ្ឋិមា ហេដ្ឋិមា បដិសន្ធីតិ ចតុត្ថារុប្បចុតិយា នវត្តព្ពារម្មណា បដិសន្ធិ នត្ថិ. តេន តតោ តត្ថេវ អតីតារម្មណា កាមាវចរេ ច អតីតបច្ចុប្បន្នារម្មណា បដិសន្ធិ ឥតរាហិ ច យថាសម្ភវំ អតីតនវត្តព្ពារម្មណា អារុប្បបដិសន្ធិ, អតីតបច្ចុប្បន្នារម្មណា ច កាមាវចរបដិសន្ធិ យោជេតព្ពាតិ ឥមស្ស វិសេសស្ស ទស្សនត្ថំ វិសុំ ឧទ្ធរណំ កតំ.

ឯវំ អារម្មណវសេន ឯកវិធាយ កាមាវចរសុគតិចុតិយា ទុវិធា ទុគ្គតិបដិសន្ធិ, ទុគ្គតិចុតិយា ទុវិធា សុគតិបដិសន្ធិ, កាមាវចរសុគតិចុតិយា ទ្វិឯកទ្វិប្បការានំ កាមរូបារុប្បានំ វសេន បញ្ចវិធា សុគតិបដិសន្ធិ, រូបាវចរចុតិយា ច តថេវ បញ្ចវិធា, ទុវិធាយ អារុប្បចុតិយា បច្ចេកំ ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ កាមារុប្បានំ វសេន អដ្ឋវិធា ច បដិសន្ធិ ទស្សិតា, ទុគ្គតិចុតិយា បន ឯកវិធាយ ទុគ្គតិបដិសន្ធិ ទុវិធា ន ទស្សិតា, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ទុគ្គតិយំ ឋិតស្ស បនា’’តិអាទិមាហ. យថាវុត្តា បន –

ទ្វិទ្វិបញ្ចប្បការា ច, បញ្ចាដ្ឋទុវិធាបិ ច;

ចតុវីសតិ សព្ពាបិ, តា ហោន្តិ បដិសន្ធិយោ.

‘‘កាមាវចរស្ស កុសលស្ស កម្មស្ស កតត្តា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ៤៣១, ៤៥៥, ៤៩៨) នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយភាវោ ទស្សិតប្បការោតិ ឧបនិស្សយបច្ចយភាវមេវ ទស្សេន្តោ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិមាហ.

អាទិនា សហាតិអាទិនា វិមិស្សវិញ្ញាណេន សហ. ឱមតោ ទ្វេ វា តយោ វា ទសកា ឧប្បជ្ជន្តីតិ គព្ភសេយ្យកានំ វសេន វុត្តំ. អញ្ញត្ថ ហិ អនេកេ កលាបា សហ ឧប្បជ្ជន្តិ. ព្រហ្មត្តភាវេបិ ហិ អនេកគាវុតប្បមាណេ អនេកេ កលាបា សហុប្បជ្ជន្តីតិ តិំសតោ អធិកានេវ រូបានិ ហោន្តិ គន្ធរសាហារានំ បដិក្ខិត្តត្តា ចក្ខុសោតវត្ថុសត្តកជីវិតឆក្កភាវេបិ តេសំ ពហុត្តា. អដ្ឋកថាយំ បន តត្ថបិ ចក្ខុសោតវត្ថុទសកានំ ជីវិតនវកស្ស ច ឧប្បត្តិ វុត្តា, បាឡិយំ បន ‘‘រូបធាតុយា ឧបបត្តិក្ខណេ ឋបេត្វា អសញ្ញសត្តានំ ទេវានំ បញ្ចាយតនានិ បាតុភវន្តិ, បញ្ច ធាតុយោ បាតុភវន្តី’’តិ វុត្តំ, តថា ‘‘រូបធាតុយា ឆ អាយតនានិ នវ ធាតុយោ’’តិ សព្ពសង្គហវសេន តត្ថ វិជ្ជមានាយតនធាតុយោ ទស្សេតុំ វុត្តំ. កថាវត្ថុម្ហិ ច ឃានាយតនាទីនំ វិយ គន្ធាយតនាទីនញ្ច តត្ថ ភាវោ បដិក្ខិត្តោ ‘‘អត្ថិ តត្ថ ឃានាយតនន្តិ? អាមន្តា, អត្ថិ តត្ថ គន្ធាយតនន្តិ? ន ហេវំ វត្តព្ពេ’’តិអាទិនា (កថា. ៥១៩), ន ច អផោដ្ឋព្ពាយតនានំ បថវីធាតុអាទីនំ វិយ អគន្ធរសាយតនានំ គន្ធរសានំ តត្ថ ភាវោ សក្កា វត្តុំ ផុសិតុំ អសក្កុណេយ្យតាវិនិមុត្តស្ស បថវីអាទិសភាវស្ស វិយ គន្ធរសភាវវិនិមុត្តស្ស គន្ធរសសភាវស្ស អភាវា.

យទិ ច ឃានសម្ផស្សាទីនំ ការណភាវោ នត្ថីតិ អាយតនានីតិ តេន វុច្ចេយ្យុំ, ធាតុ-សទ្ទោ បន និស្សត្តនិជ្ជីវវាចកោតិ គន្ធធាតុរសធាតូតិ អវចនេ នត្ថិ ការណំ, ធម្មភាវោ ច តេសំ ឯកន្តេន ឥច្ឆិតព្ពោ សភាវធារណាទិលក្ខណតោ អញ្ញស្ស អភាវា, ធម្មានញ្ច អាយតនភាវោ ឯកន្តតោ យមកេ (យម. ១. អាយតនយមក.១៣) វុត្តោ ‘‘ធម្មោ អាយតនន្តិ? អាមន្តា’’តិ. តស្មា តេសំ គន្ធរសាយតនភាវាភាវេបិ កោចិ អាយតនសភាវោ វត្តព្ពោ. យទិ ច ផោដ្ឋព្ពភាវតោ អញ្ញោ បថវីធាតុអាទិភាវោ វិយ គន្ធរសភាវតោ អញ្ញោ តេសំ កោចិ សភាវោ សិយា, តេសំ ធម្មាយតនេ សង្គហោ. គន្ធរសភាវេ បន អាយតនភាវេ ច សតិ គន្ធោ ច សោ អាយតនញ្ច គន្ធាយតនំ, រសោ ច សោ អាយតនញ្ច រសាយតនន្តិ ឥទមាបន្នមេវាតិ គន្ធរសាយតនភាវោ ច ន សក្កា និវារេតុំ, ‘‘តយោ អាហារា’’តិ (វិភ. ៩៩៣) ច វចនតោ កពឡីការាហារស្ស តត្ថ អភាវោ វិញ្ញាយតិ. តស្មា យថា បាឡិយា អវិរោធោ ហោតិ, តថា រូបគណនា កាតព្ពា. ឯវញ្ហិ ធម្មតា ន វិលោមិតា ហោតីតិ.

ជាតិឧណ្ណាយាតិ គព្ភំ ផាលេត្វា គហិតឧណ្ណាយាតិបិ វទន្តិ. សម្ភវភេទោតិ អត្ថិតាភេទោ. និជ្ឈាមតណ្ហិកា កិរ និច្ចំ ទុក្ខាតុរតាយ កាមំ សេវិត្វា គព្ភំ ន គណ្ហន្តិ.

រូបីព្រហ្មេសុ តាវ ឱបបាតិកយោនិកេសូតិ ឱបបាតិកយោនិកេហិ រូបីព្រហ្មេ និទ្ធារេតិ. ‘‘សំសេទជោបបាតីសុ អវកំសតោ តិំសា’’តិ ឯតំ វិវរន្តោ អាហ ‘‘អវកំសតោ បនា’’តិអាទិ, តំ បនេតំ បាឡិយា ន សមេតិ. ន ហិ បាឡិយំ កាមាវចរានំ សំសេទជោបបាតិកានំ អឃានកានំ ឧបបត្តិ វុត្តា. ធម្មហទយវិភង្គេ (វិភ. ១០០៧) ហិ –

‘‘កាមធាតុយា ឧបបត្តិក្ខណេ កស្សចិ ឯកាទសាយតនានិ បាតុភវន្តិ, កស្សចិ ទសាយតនានិ, កស្សចិ អបរានិ ទសាយតនានិ, កស្សចិ នវាយតនានិ, កស្សចិ សត្តាយតនានិ បាតុភវន្តី’’តិ –

វុត្តំ, ន វុត្តំ ‘‘អដ្ឋាយតនានិ បាតុភវន្តី’’តិ. តថា ‘‘ទសាយតនានិ បាតុភវន្តី’’តិ តិក្ខត្តុំ វត្តព្ពំ សិយា, អឃានកឧបបត្តិយា វិជ្ជមានាយ តិក្ខត្តុញ្ច ‘‘នវាយតនានិ បាតុភវន្តី’’តិ, ន ច តំ វុត្តំ. ឯវំ ធាតុបាតុភាវាទិបញ្ហេសុ យមកេបិ ឃានជិវ្ហាកាយានំ សហចារិតា វុត្តាតិ.

ចុតិបដិសន្ធីនំ ខន្ធាទីហិ អញ្ញមញ្ញំ សមានតា អភេទោ, អសមានតា ភេទោ. នយមុខមត្តំ ទស្សេត្វា វុត្តំ អវុត្តញ្ច សព្ពំ សង្គណ្ហិត្វា អាហ ‘‘អយំ តាវ អរូបភូមីសុយេវ នយោ’’តិ. រូបារូបាវចរានំ ឧបចារស្ស ពលវតាយ តតោ ចវិត្វា ទុគ្គតិយំ ឧបបត្តិ នត្ថីតិ ‘‘ឯកច្ចសុគតិចុតិយា’’តិ អាហ. ឯកច្ចទុគ្គតិបដិសន្ធីតិ ឯត្ថ ឯកច្ចគ្គហណស្ស បយោជនំ មគ្គិតព្ពំ. អយំ បនេត្ថាធិប្បាយោ សិយា – នានត្តកាយនានត្តសញ្ញីសុ វុត្តា ឯកច្ចេ វិនិបាតិកា តិហេតុកាទិបដិសន្ធិកា, តេសំ តំ បដិសន្ធិំ វិនិបាតភាវេន ទុគ្គតិបដិសន្ធីតិ គហេត្វា សព្ពសុគតិចុតិយាវ សា បដិសន្ធិ ហោតិ, ន ឯកច្ចសុគតិចុតិយា ឯវាតិ តំនិវត្តនត្ថំ ឯកច្ចទុគ្គតិគ្គហណំ កតំ. អបាយបដិសន្ធិ ឯវ ហិ ឯកច្ចសុគតិចុតិយា ហោតិ, ន សព្ពសុគតិចុតិយា. អថ វា ទុគ្គតិបដិសន្ធិ ទុវិធា ឯកច្ចសុគតិចុតិយា អនន្តរា ទុគ្គតិចុតិយា ចាតិ. តត្ថ បច្ឆិមំ វជ្ជេត្វា បុរិមំ ឯវ គណ្ហិតុំ អាហ ‘‘ឯកច្ចទុគ្គតិបដិសន្ធី’’តិ. អហេតុកចុតិយា សហេតុកបដិសន្ធីតិ ទុហេតុកា តិហេតុកា ច យោជេតព្ពា. មណ្ឌូកទេវបុត្តាទីនំ វិយ ហិ អហេតុកចុតិយា តិហេតុកបដិសន្ធិបិ ហោតីតិ.

តស្ស តស្ស វិបរីតតោ ច យថាយោគំ យោជេតព្ពន្តិ ‘‘ឯកច្ចសុគតិចុតិយា ឯកច្ចទុគ្គតិបដិសន្ធី’’តិអាទីសុ ភេទវិសេសេសុ ‘‘ឯកច្ចទុគ្គតិចុតិយា ឯកច្ចសុគតិបដិសន្ធី’’តិអាទិនា យំ យំ យុជ្ជតិ, តំ តំ យោជេតព្ពន្តិ អត្ថោ. យុជ្ជមានមត្តាបេក្ខនវសេន នបុំសកនិទ្ទេសោ កតោ, យោជេតព្ពន្តិ វា ភាវត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អមហគ្គតពហិទ្ធារម្មណាយ មហគ្គតអជ្ឈត្តារម្មណាតិអាទីសុ បន វិបរីតយោជនា ន កាតព្ពា. ន ហិ មហគ្គតអជ្ឈត្តារម្មណាយ ចុតិយា អរូបភូមីសុ អមហគ្គតពហិទ្ធារម្មណា បដិសន្ធិ អត្ថិ. ចតុក្ខន្ធាយ អរូបចុតិយា បញ្ចក្ខន្ធា កាមាវចរបដិសន្ធីតិ ឯតស្ស វិបរិយាយោ សយមេវ យោជិតោ. អតីតារម្មណចុតិយា បច្ចុប្បន្នារម្មណា បដិសន្ធីតិ ឯតស្ស ច វិបរិយាយោ នត្ថិ ឯវាតិ. ភេទវិសេសោ ឯវ ច ឯវំ វិត្ថារេន ទស្សិតោ, អភេទវិសេសោ បន ឯកេកស្មិំ ភេទេ តត្ថ តត្ថេវ ចុតិបដិសន្ធិយោជនាវសេន យោជេតព្ពោ ‘‘បញ្ចក្ខន្ធាយ កាមាវចរាយ បញ្ចក្ខន្ធា កាមាវចរា…បេ… អវិតក្កអវិចារាយ អវិតក្កអវិចារា’’តិ, ចតុក្ខន្ធាយ បន ចតុក្ខន្ធា សយមេវ យោជិតា. ឯតេនេវ នយេន សក្កា ញាតុន្តិ បញ្ចក្ខន្ធាទីសុ អភេទវិសេសោ ន ទស្សិតោតិ. តតោ ហេតុំ វិនាតិ តត្ថ ហេតុំ វិនា.

អង្គបច្ចង្គសន្ធីនំ ពន្ធនានិ អង្គបច្ចង្គសន្ធិពន្ធនានិ, តេសំ ឆេទកានំ. និរុទ្ធេសុ ចក្ខាទីសូតិ អតិមន្ទភាវូបគមនំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. បញ្ចទ្វារិកវិញ្ញាណានន្តរម្បិ ហិ បុព្ពេ ចុតិ ទស្សិតា. យមកេ ច (យម. ១.អាយតនយមក.១២០) –

‘‘យស្ស ចក្ខាយតនំ និរុជ្ឈតិ, តស្ស មនាយតនំ និរុជ្ឈតីតិ? អាមន្តា. យស្ស វា បន មនាយតនំ និរុជ្ឈតិ, តស្ស ចក្ខាយតនំ និរុជ្ឈតីតិ? សចិត្តកានំ អចក្ខុកានំ ចវន្តានំ តេសំ មនាយតនំ និរុជ្ឈតិ, នោ ច តេសំ ចក្ខាយតនំ និរុជ្ឈតិ. សចក្ខុកានំ ចវន្តានំ តេសំ មនាយតនញ្ច និរុជ្ឈតិ, ចក្ខាយតនញ្ច និរុជ្ឈតី’’តិ –

អាទិនា ចក្ខាយតនាទីនំ ចុតិចិត្តេន សហ និរោធោ វុត្តោតិ. លទ្ធោ អវសេសោ អវិជ្ជាទិកោ វិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ឯតេនាតិ លទ្ធាវសេសបច្ចយោ, សង្ខារោ. អវិជ្ជាបដិច្ឆាទិតាទីនវេ តស្មិំ កម្មាទិវិសយេ បដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស អារម្មណភាវេន ឧប្បត្តិដ្ឋានភូតេ តណ្ហាយ អប្បហីនត្តា ឯវ បុរិមុប្បន្នាយ ច សន្តតិយា បរិណតត្តា បដិសន្ធិដ្ឋានាភិមុខំ វិញ្ញាណំ និន្នបោណបព្ភារំ ហុត្វា បវត្តតីតិ អាហ ‘‘តណ្ហា នាមេតី’’តិ. សហជាតសង្ខារាតិ ចុតិអាសន្នជវនវិញ្ញាណសហជាតចេតនា, សព្ពេបិ វា ផស្សាទយោ. តស្មិំ បដិសន្ធិដ្ឋានេ កម្មាទិវិសយេ វិញ្ញាណំ ខិបន្តិ, ខិបន្តា វិយ តស្មិំ វិសយេ បដិសន្ធិវសេន វិញ្ញាណបតិដ្ឋានស្ស ហេតុភាវេន បវត្តន្តីតិ អត្ថោ.

តន្តិ តំ វិញ្ញាណំ, ចុតិបដិសន្ធិតទាសន្នវិញ្ញាណានំ សន្តតិវសេន វិញ្ញាណន្តិ ឧបនីតេកត្តំ. តណ្ហាយ នាមិយមានំ…បេ… បវត្តតីតិ នមនខិបនបុរិមនិស្សយជហនាបរនិស្សយស្សាទននិស្សយរហិតបវត្តនានិ សន្តតិវសេន តស្សេវេកស្ស វិញ្ញាណស្ស ហោន្តិ, ន អញ្ញស្សាតិ ទស្សេតិ. សន្តតិវសេនាតិ ច វទន្តោ ‘‘តទេវិទំ វិញ្ញាណំ សន្ធាវតិ សំសរតិ អនញ្ញ’’ន្តិ (ម. និ. ១.៣៩៦) ឥទញ្ច មិច្ឆាគាហំ បដិក្ខិបតិ. សតិ ហិ នានត្តនយេ សន្តតិវសេន ឯកត្តនយោ ហោតីតិ. ឱរិមតីររុក្ខវិនិពទ្ធរជ្ជុ វិយ បុរិមភវត្តភាវវិនិពន្ធំ កម្មាទិអារម្មណំ ទដ្ឋព្ពំ, បុរិសោ វិយ វិញ្ញាណំ, តស្ស មាតិកាតិក្កមនិច្ឆា វិយ តណ្ហា, អតិក្កមនបយោគោ វិយ ខិបនកសង្ខារា. យថា ច សោ បុរិសោ បរតីរេ បតិដ្ឋហមានោ បរតីររុក្ខវិនិពទ្ធំ កិញ្ចិ អស្សាទយមានោ អនស្សាទយមានោ វា កេវលំ បថវិយំ សពលបយោគេហេវ បតិដ្ឋាតិ, ឯវមិទម្បិ ភវន្តរត្តភាវវិនិពទ្ធំ ហទយវត្ថុនិស្សយំ បញ្ចវោការភវេ អស្សាទយមានំ ចតុវោការភវេ អនស្សាទយមានំ វា កេវលំ អារម្មណសម្បយុត្តកម្មេហេវ បវត្តតិ. តត្ថ អស្សាទយមានន្តិ បាបុណន្តំ, បដិលភមានន្តិ អត្ថោ.

ភវន្តរាទិបដិសន្ធានតោតិ ភវន្តរស្ស អាទិសម្ពន្ធនតោ, ភវន្តរាទយោ វា ភវយោនិគតិវិញ្ញាណដ្ឋិតិសត្តាវាសន្តរា, តេសំ បដិសន្ធានតោតិ អត្ថោ. កម្មន្តិ បដិសន្ធិជនកំ កម្មំ. សង្ខារាតិ ចុតិអាសន្នជវនវិញ្ញាណសហគតា ខិបនកសង្ខារា.

សទ្ទាទិហេតុកាតិ ឯត្ថ បដិឃោសោ សទ្ទហេតុកោ, បទីបោ បទីបន្តរាទិហេតុកោ, មុទ្ទា លញ្ឆនហេតុកា, ឆាយា អាទាសាទិគតមុខាទិហេតុកា. អញ្ញត្រ អគន្ត្វា ហោន្តីតិ សទ្ទាទិបច្ចយទេសំ អគន្ត្វា សទ្ទាទិហេតុកា ហោន្តិ តតោ បុព្ពេ អភាវា, ឯវមិទម្បិ បដិសន្ធិវិញ្ញាណំ ន ហេតុទេសំ គន្ត្វា តំហេតុកំ ហោតិ តតោ បុព្ពេ អភាវា, តស្មា ន ឥទំ ហេតុទេសតោ បុរិមភវតោ អាគតំ បដិឃោសាទយោ វិយ សទ្ទាទិទេសតោ, នាបិ តត្ថ ហេតុនា វិនា ឧប្បន្នំ សទ្ទាទីហិ វិនា បដិឃោសាទយោ វិយាតិ អត្ថោ. អថ វា អញ្ញត្រ អគន្ត្វា ហោន្តីតិ បុព្ពេ បច្ចយទេសេ សន្និហិតា ហុត្វា តតោ អញ្ញត្រ គន្ត្វា តប្បច្ចយា ន ហោន្តិ ឧប្បត្តិតោ បុព្ពេ អភាវា, នាបិ សទ្ទាទិបច្ចយា ន ហោន្តិ, ឯវមិទម្បីតិ វុត្តនយេន យោជេតព្ពំ. ឯស នយោតិ ពីជង្កុរាទីសុ សព្ពហេតុហេតុសមុប្បន្នេសុ យថាសម្ភវំ យោជនា កាតព្ពាតិ ទស្សេតិ. ឥធាបិ ហិ ហេតុហេតុសមុប្បន្នវិញ្ញាណានំ ឯកន្តមេកត្តេ សតិ ន មនុស្សគតិកោ ទេវគតិភូតោ សិយា, ឯកន្តនានត្តេ ន កម្មវតោ ផលំ សិយា. តតោ ‘‘រត្តស្ស ពីជំ, រត្តស្ស ផល’’ន្តិអាទិកស្ស វិយ ‘‘ភូតបុព្ពាហំ, ភន្តេ, រោហិតស្សោ នាម ឥសី’’តិអាទិកស្ស (សំ. និ. ១.១០៧) វោហារស្ស លោបោ សិយា, តស្មា ឯត្ថ សន្តានពន្ធេ សតិ ហេតុហេតុសមុប្បន្នេសុ ន ឯកន្តមេវ ឯកតា វា នានតា វា ឧបគន្តព្ពា. ឯត្ថ ច ឯកន្តឯកតាបដិសេធេន ‘‘សយំកតំ សុខំ ទុក្ខ’’ន្តិ ឥមំ ទិដ្ឋិំ និវារេតិ, ឯកន្តនានតាបដិសេធេន ‘‘បរំកតំ សុខំ ទុក្ខ’’ន្តិ, ហេតុហេតុសមុប្បន្នភាវវចនេន ‘‘អធិច្ចសមុប្បន្ន’’ន្តិ. ឯត្ថាតិ ឯកសន្តានេ.

ចតុមធុរអលត្តករសាទិភាវនា អម្ពមាតុលុង្គាទិពីជានំ អភិសង្ខារោ. ឯត្ថ ពីជំ វិយ កម្មវា សត្តោ, អភិសង្ខារោ វិយ កម្មំ, ពីជស្ស អង្កុរាទិប្បពន្ធោ វិយ សត្តស្ស បដិសន្ធិវិញ្ញាណាទិប្បពន្ធោ, តត្ថុប្បន្នស្ស មធុរស្ស រត្តកេសរស្ស វា ផលស្ស វា តស្សេវ ពីជស្ស, តតោ ឯវ ច អភិសង្ខារតោ ភាវោ វិយ កម្មការកស្សេវ សត្តស្ស, តំកម្មតោ ឯវ ច ផលស្ស ភាវោ វេទិតព្ពោ. ពាលសរីរេ កតំ វិជ្ជាបរិយាបុណនំ សិប្បសិក្ខនំ ឱសធប្បយោគោ ច ន វុឌ្ឍសរីរំ គច្ឆន្តិ. អថ ច តំនិមិត្តំ វិជ្ជាបាដវំ សិប្បជាននំ អនាមយតា ច វុឌ្ឍសរីរេ ហោតិ, ន ច តំ អញ្ញស្ស ហោតិ តំសន្តតិបរិយាបន្នេ ឯវ វុឌ្ឍសរីរេ ឧប្បជ្ជនតោ, ន ច យថាបយុត្តេន វិជ្ជាបរិយាបុណនាទិនា វិនា អញ្ញតោ ហោតិ តទភាវេ អភាវតោ. ឯវមិធាបិ សន្តានេ យំ ផលំ, ឯតំ នាញ្ញស្ស, ន ច អញ្ញតោតិ យោជេតព្ពំ. ន អញ្ញតោតិ ឯតេន ច សង្ខារាភាវេ ផលាភាវមេវ ទស្សេតិ, នាញ្ញបច្ចយនិវារណំ ករោតិ.

យម្បិ វុត្តំ, តត្ថ វទាមាតិ វចនសេសោ. តត្ថ វា ឧបភុញ្ជកេ អសតិ សិទ្ធា ភុញ្ជកសម្មុតីតិ សម្ពន្ធោ. ផលតីតិ សម្មុតិ ផលតិសម្មុតិ.

ឯវំ សន្តេបីតិ អសង្កន្តិបាតុភាវេ, តត្ថ ច យថាវុត្តទោសបរិហរណេ សតិ សិទ្ធេតិ អត្ថោ. បវត្តិតោ បុព្ពេតិ កម្មាយូហនក្ខណតោ បុព្ពេ. បច្ឆា ចាតិ វិបច្ចនបវត្តិតោ បច្ឆា ច. អវិបក្កវិបាកា កតត្តា ចេ បច្ចយា, វិបក្កវិបាកានម្បិ កតត្តំ សមានន្តិ តេសម្បិ ផលាវហតា សិយាតិ អាសង្កានិវត្តនត្ថំ អាហ ‘‘ន ច និច្ចំ ផលាវហា’’តិ. ន វិជ្ជមានត្តា វា អវិជ្ជមានត្តា វាតិ ឯតេន វិជ្ជមានត្តំ អវិជ្ជមានត្តញ្ច និស្សាយ វុត្តទោសេវ បរិហរតិ.

តស្សា បាដិភោគកិរិយាយ, ភណ្ឌកីណនកិរិយាយ, ឥណគហណាទិកិរិយាយ វា ករណមត្តំ តំកិរិយាករណមត្តំ. តទេវ តទត្ថនិយ្យាតនេ បដិភណ្ឌទានេ ឥណទានេ ច បច្ចយោ ហោតិ, អផលិតនិយ្យាតនាទិផលន្តិ អត្ថោ.

អវិសេសេនាតិ ‘‘តិហេតុកោ តិហេតុកស្សា’’តិអាទិកំ ភេទំ អកត្វាវ សាមញ្ញតោ, បិណ្ឌវសេនាតិ អត្ថោ. សព្ពត្ថ ឧបនិស្សយបច្ចយោ ពលវកម្មស្ស វសេន យោជេតព្ពោ. ‘‘ទុព្ពលញ្ហិ ឧបនិស្សយបច្ចយោ ន ហោតី’’តិ វក្ខមានមេវេតំ បដ្ឋានវណ្ណនាយន្តិ. អវិសេសេនាតិ សព្ពបុញ្ញាភិសង្ខារំ សហ សង្គណ្ហាតិ. ទ្វាទសាកុសលចេតនាភេទោតិ ឯត្ថ ឧទ្ធច្ចសហគតា កស្មា គហិតាតិ វិចារេតព្ពមេតំ. ឯកស្ស វិញ្ញាណស្ស តថេវ បច្ចយោ បដិសន្ធិយំ, នោ បវត្តេតិ ឯកស្សេវ បច្ចយភាវនិយមោ បដិសន្ធិយំ, នោ បវត្តេ. បវត្តេ ហិ សត្តន្នម្បិ បច្ចយោតិ អធិប្បាយោ. ‘‘តថា កាមាវចរទេវលោកេបិ អនិដ្ឋា រូបាទយោ នត្ថី’’តិ វុត្តំ, ទេវានំ បន បុព្ពនិមិត្តបាតុភាវកាលេ មិលាតមាលាទីនំ អនិដ្ឋតា កថំ ន សិយា.

ស្វេវ ទ្វីសុ ភវេសូតិ ឯត្ថ ឯកូនតិំសចេតនាភេទម្បិ ចិត្តសង្ខារំ ចិត្តសង្ខារភាវេន ឯកត្តំ ឧបនេត្វា ‘‘ស្វេវា’’តិ វុត្តំ. តទេកទេសោ បន កាមាវចរចិត្តសង្ខារោវ តេរសន្នំ នវន្នញ្ច បច្ចយោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯកទេសបច្ចយភាវេន ហិ សមុទាយោ វុត្តោតិ.

យត្ថ ច វិត្ថារប្បកាសនំ កតំ, តតោ ភវតោ បដ្ឋាយ មុខមត្តប្បកាសនំ កាតុកាមោ អាហ ‘‘អាទិតោ បដ្ឋាយា’’តិ. តេន ‘‘ទ្វីសុ ភវេសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. តតិយជ្ឈានភូមិវសេនាតិ ឯតេន ឯកត្តកាយឯកត្តសញ្ញីសាមញ្ញេន ចតុត្ថជ្ឈានភូមិ ច អសញ្ញារុប្បវជ្ជា គហិតាតិ វេទិតព្ពា. យថាសម្ភវន្តិ ឯកវីសតិយា កាមាវចររូបាវចរកុសលវិបាកេសុ ចុទ្ទសន្នំ បដិសន្ធិយំ បវត្តេ ច, សត្តន្នំ បវត្តេ ឯវ. អយំ យថាសម្ភវោ.

ចតុន្នំ វិញ្ញាណានន្តិ ភវាទយោ អបេក្ខិត្វា វុត្តំ, ចតូសុ អន្តោគធានំ បន តិណ្ណំ វិញ្ញាណានំ តីសុ វិញ្ញាណដ្ឋិតីសុ ច បច្ចយភាវោ យោជេតព្ពោ, អវិញ្ញាណកេ សត្តាវាសេ សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណេ អវិជ្ជមានេបិ តស្ស សង្ខារហេតុកត្តំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. ឯតស្មិញ្ច មុខមត្តប្បកាសនេ បុញ្ញាភិសង្ខារាទីនំ ទុគ្គតិអាទីសុ បវត្តិយំ កុសលវិបាកាទិវិញ្ញាណានំ បច្ចយភាវោ ភវេសុ វុត្តនយេនេវ វិញ្ញាយតីតិ ន វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.

វិញ្ញាណបទនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.