១. សុត្តន្តភាជនីយំ

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា

២២៥. ‘‘‘កិំវាទី ភន្តេ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’តិ? ‘វិភជ្ជវាទី មហារាជា’’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.តតិយសង្គីតិកថា) មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរេន វុត្តត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធសាវកា វិភជ្ជវាទិនោ. តេ ហិ វេនយិកាទិភាវំ វិភជ្ជ វទន្តិ, ចីវរាទីនំ សេវិតព្ពាសេវិតព្ពភាវំ វា សស្សតុច្ឆេទវាទេ វា វិភជ្ជ វទន្តិ ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិអាទីនំ ឋបនីយានំ ឋបនតោ រាគាទិក្ខយស្ស សស្សតស្ស រាគាទិកាយទុច្ចរិតាទិឧច្ឆេទស្ស ច វចនតោ, ន បន ឯកំសព្យាករណីយាទយោ តយោ បញ្ហេ អបនេត្វា វិភជ្ជព្យាករណីយមេវ វទន្តីតិ. វិភជ្ជវាទីនំ មណ្ឌលំ សមូហោ វិភជ្ជវាទិមណ្ឌលំ, វិភជ្ជវាទិនោ វា ភគវតោ បរិសា វិភជ្ជវាទិមណ្ឌលន្តិបិ វទន្តិ. អាចរិយេហិ វុត្តអវិបរីតត្ថទីបនេន តេ អនព្ភាចិក្ខន្តេន. ‘‘អវិជ្ជា បុញ្ញានេញ្ជាភិសង្ខារានំ ហេតុបច្ចយោ ហោតី’’តិអាទិំ វទន្តោ កថាវត្ថុម្ហិ បដិក្ខិត្តេ បុគ្គលវាទាទិកេ ច វទន្តោ សកសមយំ វោក្កមតិ នាម, តថា អវោក្កមន្តេន. បរសមយំ ទោសារោបនព្យាបារវិរហេន អនាយូហន្តេន. ‘‘ឥទម្បិ យុត្តំ គហេតព្ព’’ន្តិ បរសមយំ អសម្បិណ្ឌេន្តេនាតិ កេចិ វទន្តិ.

‘‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, យថា តទេវិទំ វិញ្ញាណំ សន្ធាវតិ សំសរតិ អនញ្ញ’’ន្តិអាទិំ (ម. និ. ១.៣៩៦) វទន្តោ សុត្តំ បដិពាហតិ នាម, តថា អប្បដិពាហន្តេន. ‘‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, យថា យេមេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា ភគវតា, តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’’តិ (ម. និ. ១.២៣៤; បាចិ. ៤១៨, ៤២៩), ‘‘សុបិនន្តេ កតោ វីតិក្កមោ អាបត្តិករោ ហោតី’’តិ ច ឯវមាទិំ វទន្តោ វិនយំ បដិលោមេតិ នាម, តព្ពិបរិយាយេន តំ អនុលោមេន្តេន. បដិលោមេន្តោ ហិ កម្មន្តរំ ភិន្ទន្តោ ធម្មតញ្ច វិលោមេតិ. សុត្តន្តេ វុត្តេ ចត្តារោ មហាបទេសេ, អដ្ឋកថាយញ្ច វុត្តេ សុត្តសុត្តានុលោមអាចរិយវាទអត្តនោមតិមហាបទេសេ ឱលោកេន្តេន. តំឱលោកនេន ហិ សុត្តេ វិនយេ ច សន្តិដ្ឋតិ នាតិធាវតិ. ធម្មន្តិ បដិច្ចសមុប្បាទបាឡិំ. អត្ថន្តិ តទត្ថំ. ហេតុហេតុផលានិ ឥធ នាធិប្បេតានិ. ‘‘ទុក្ខាទីសុ អញ្ញាណំ អវិជ្ជា’’តិ វុត្តមត្ថំ បរិវត្តិត្វា បុន ‘‘បុព្ពន្តេ អញ្ញាណ’’ន្តិអាទីហិ អបរេហិបិ បរិយាយេហិ និទ្ទិសន្តេន. ‘‘សង្ខារា ឥមិនា បរិយាយេន ភវោតិ វុច្ចន្តិ, តណ្ហា ឥមិនា បរិយាយេន ឧបាទាន’’ន្តិអាទិនា និទ្ទិសន្តេនាតិ វទន្តិ.

សត្តោតិ សត្តសុញ្ញតាតិ វទន្តិ, សត្តសុញ្ញេសុ វា សង្ខារេសុ សត្តវោហារោ. បច្ចយាការមេវ ចាតិ បច្ចយាការោ ឯវ ច, ម-ការោ បទសន្ធិករោ.

តស្មាតិ វុត្តនយេន អត្ថវណ្ណនាយ កាតព្ពត្តា ទុក្ករត្តា ច.

បតិដ្ឋំ នាធិគច្ឆាមីតិ យត្ថ ឋិតស្ស វណ្ណនា សុករា ហោតិ, តំ នយំ អត្តនោយេវ ញាណពលេន នាធិគច្ឆាមីតិ អត្ថោ. និស្សយំ បន អាចិក្ខន្តោ អាហ ‘‘សាសនំ បនិទ’’ន្តិអាទិ. ឥធ សាសនន្តិ បាឡិធម្មមាហ, បដិច្ចសមុប្បាទមេវ វា. សោ ហិ អនុលោមបដិលោមាទិនានាទេសនានយមណ្ឌិតោ អព្ពោច្ឆិន្នោ អជ្ជាបិ បវត្តតីតិ និស្សយោ ហោតិ. តទដ្ឋកថាសង្ខាតោ ច បុព្ពាចរិយមគ្គោតិ.

‘‘តំ សុណាថ សមាហិតា’’តិ អាទរជននេ កិំ បយោជនន្តិ តំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិ. អដ្ឋិំ កត្វាតិ អត្ថំ កត្វា, យថា វា ន នស្សតិ, ឯវំ អដ្ឋិគតំ វិយ ករោន្តោ អដ្ឋិំ កត្វា. បុព្ពកាលតោ អបរកាលេ ភវំ បុព្ពាបរិយំ. បឋមារម្ភាទិតោ បភុតិ ខណេ ខណេ ញាណវិសេសំ កិលេសក្ខយវិសេសញ្ច លភតីតិ អត្ថោ.

កម្មវិបាកកិលេសវដ្ដានំ មូលការណត្តា អាទិតោ វុត្តត្តា ច អវិជ្ជា បដិច្ចសមុប្បាទស្ស មូលំ. តត្ថ វល្លិយា មូលេ ទិដ្ឋេ តតោ បភុតិ វល្លិយា ហរណំ វិយ បដិច្ចសមុប្បាទស្ស មូលេ ទិដ្ឋេ តតោ បភុតិ បដិច្ចសមុប្បាទទេសនាតិ ឧបមាសំសន្ទនា ន កាតព្ពា. ន ហិ ភគវតោ ‘‘ឥទមេវ ទិដ្ឋំ, ឥតរំ អទិដ្ឋ’’ន្តិ វិភជនីយំ អត្ថិ សព្ពស្ស ទិដ្ឋត្តា. មូលតោ បភុតិ បន វល្លិយា ហរណំ វិយ មូលតោ បភុតិ បដិច្ចសមុប្បាទទេសនា កតាតិ ឥទមេត្ថ សាមញ្ញមធិប្បេតំ, ពោធនេយ្យជ្ឈាសយវសេន វា ពោធេតព្ពភាវេន មូលាទិទស្សនសាមញ្ញញ្ច យោជេតព្ពំ.

តស្សាតិ –

‘‘ស ខោ សោ, ភិក្ខវេ, កុមារោ វុទ្ធិមន្វាយ ឥន្ទ្រិយានំ បរិបាកមន្វាយ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតោ…បេ… រជនីយេហិ, សោ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា បិយរូបេ រូបេ សារជ្ជតិ, អបិយរូបេ រូបេ ព្យាបជ្ជតិ, អនុបដ្ឋិតកាយសតី ច វិហរតិ បរិត្តចេតសោ. សោ តញ្ច ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. យត្ថស្ស តេ ឧប្បន្នា បាបកា អកុសលា ធម្មា អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តិ, សោ ឯវំ អនុរោធវិរោធំ សមាបន្នោ យំ កិញ្ចិ វេទនំ វេទេតិ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា, សោ តំ វេទនំ អភិនន្ទតិ អភិវទតិ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតី’’តិ (ម. និ. ១.៤០៨) –

ឯវំ វុត្តស្ស. ឯវំ សោតទ្វារាទីសុបិ. អភិវទតោតិ ‘‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’’ន្តិ វចីភេទករប្បត្តាយ ពលវតណ្ហាយ ‘‘អហំ មមា’’តិ អភិវទតោ. តតោ ពលវតិយា មោចេតុំ អសក្កុណេយ្យភាវេន អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតោ. តតោបិ ពលវតី ឧបាទានភូតា តណ្ហា នន្ទី. ឯត្ថ ច អភិនន្ទនាទិនា តណ្ហា វុត្តា, នន្ទីវចនេន តប្បច្ចយំ ឧបាទានំ ចតុព្ពិធម្បិ នន្ទិតាតទវិប្បយោគតាហិ តណ្ហាទិដ្ឋាភិនន្ទនភាវេហិ ចាតិ វេទិតព្ពំ. ‘‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិអាទិកញ្ច តត្ថេវ មហាតណ្ហាសង្ខយវិមុត្តិសុត្តេ (ម. និ. ១.៤០២-៤០៣) វុត្តំ.

វិបាកវដ្ដភូតេ បដិសន្ធិបវត្តិផស្សាទយោ កម្មសមុដ្ឋានញ្ច ឱជំ សន្ធាយ ‘‘ចត្តារោ អាហារា តណ្ហានិទានា’’តិអាទិ វុត្តំ, វដ្ដូបត្ថម្ភកា បន ឥតរេបិ អាហារា តណ្ហាបភវេ តស្មិំ អវិជ្ជមានេ ន វិជ្ជន្តីតិ ‘‘តណ្ហានិទានា’’តិ វត្តុំ វដ្ដន្តិ.

តតោ តតោតិ ចតុព្ពិធាសុ ទេសនាសុ តតោ តតោ ទេសនាតោ. ញាយប្បដិវេធាយ សំវត្តតីតិ ញាយោតិ មគ្គោ, សោយេវ វា បដិច្ចសមុប្បាទោ ‘‘អរិយោ ចស្ស ញាយោ បញ្ញាយ សុទិដ្ឋោ ហោតី’’តិ (សំ. និ. ២.៤១) វចនតោ. សយមេវ ហិ សមន្តភទ្រកត្តា តថា តថា បដិវិជ្ឈិតព្ពត្តា តាយ តាយ ទេសនាយ អត្តនោ បដិវេធាយ សំវត្តតីតិ. សមន្តភទ្រកត្តំ ទេសនាវិលាសប្បត្តិ ច ចតុន្នម្បិ ទេសនានំ សមានំ ការណន្តិ វិសេសការណំ វត្តុកាមោ អាហ ‘‘វិសេសតោ’’តិ. អស្ស ភគវតោ ទេសនា, អស្ស វា បដិច្ចសមុប្បាទស្ស ទេសនាតិ យោជេតព្ពំ. បវត្តិការណវិភាគោ អវិជ្ជាទិកោវ, ការណន្តិ វា គហិតានំ បកតិអាទីនំ អវិជ្ជាទីនញ្ច អការណតា ការណតា ច. តត្ថ សម្មូឡ្ហា កេចិ អការណំ ‘‘ការណ’’ន្តិ គណ្ហន្តិ, កេចិ ន កិញ្ចិ ការណំ ពុជ្ឈន្តីតិ តេសំ យថាសកេហិ អនុរូបេហិ ការណេហិ សង្ខារាទិបវត្តិសន្ទស្សនត្ថំ អនុលោមទេសនា បវត្តា, ឥតរាសំ តទត្ថតាសម្ភវេបិ ន តាសំ តទត្ថមេវ បវត្តិ អត្ថន្តរសព្ភាវតោ. អយំ បន តទត្ថា ឯវាតិ ឯតិស្សា តទត្ថតា វុត្តា. បវត្តិអាទីនវបដិច្ឆាទិកា អវិជ្ជា អាទិ, តតោ សង្ខារា ឧប្បជ្ជន្តិ តតោ វិញ្ញាណន្តិ ឯវំ បវត្តិយា ឧប្បត្តិក្កមសន្ទស្សនត្ថញ្ច.

អនុវិលោកយតោ យោ សម្ពោធិតោ បុព្ពភាគេ តំតំផលបដិវេធោ បវត្តោ, តទនុសារេន តទនុគមេន ជរាមរណាទិកស្ស ជាតិអាទិការណំ យំ អធិគតំ, តស្ស សន្ទស្សនត្ថំ អស្ស បដិលោមទេសនា បវត្តា, អនុវិលោកយតោ បដិលោមទេសនា បវត្តាតិ វា សម្ពន្ធោ. ទេសេន្តោបិ ហិ ភគវា កិច្ឆាបន្នំ លោកំ អនុវិលោកេត្វា បុព្ពភាគ…បេ… សន្ទស្សនត្ថំ ទេសេតីតិ. អាហារតណ្ហាទយោ បច្ចុប្បន្នទ្ធា, សង្ខារាវិជ្ជា អតីតទ្ធាតិ ឥមិនា អធិប្បាយេនាហ ‘‘យាវ អតីតំ អទ្ធានំ អតិហរិត្វា’’តិ, អាហារា វា តណ្ហាយ បភាវេតព្ពា អនាគតោ អទ្ធា, តណ្ហាទយោ បច្ចុប្បន្នោ, សង្ខារាវិជ្ជា អតីតោតិ. បច្ចក្ខំ បន ផលំ ទស្សេត្វា តំនិទានទស្សនវសេន ផលការណបរម្បរាយ ទស្សនំ យុជ្ជតីតិ អាហារា បុរិមតណ្ហាយ ឧប្បាទិតា បច្ចុប្បន្នោ អទ្ធា, តណ្ហាទយោ អតីតោ, សង្ខារាវិជ្ជា តតោបិ អតីតតរោ សំសារស្ស អនាទិភាវទស្សនត្ថំ វុត្តោតិ យាវ អតីតំ អទ្ធានន្តិ យាវ អតីតតរំ អទ្ធានន្តិ អត្ថោ យុត្តោ.

អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិអាហារកា វា ចត្តារោ អាហារា –

‘‘អាហារេតីតិ អហំ ន វទាមិ, អាហារេតីតិ ចាហំ វទេយ្យុំ, តត្រស្ស កល្លោ បញ្ហោ ‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, អាហារេតី’តិ. ឯវំ ចាហំ ន វទាមិ, ឯវំ បន អវទន្តំ មំ យោ ឯវំ បុច្ឆេយ្យ ‘កិស្ស នុ ខោ, ភន្តេ, វិញ្ញាណាហារោ’តិ. ឯស កល្លោ បញ្ហោ, តត្រ កល្លំ វេយ្យាករណំ, វិញ្ញាណាហារោ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិយា’’តិ (សំ. និ. ២.១២) –

វចនតោ តំសម្បយុត្តត្តា ផស្សចេតនានំ តប្បវត្តិហេតុត្តា ច កពឡីការាហារស្ស. តេន ហិ ឧបត្ថម្ភិតរូបកាយស្ស, តញ្ច ឥច្ឆន្តស្ស កម្មវិញ្ញាណាយូហនំ ហោតិ. ភោជនញ្ហិ សទ្ធាទីនំ រាគាទីនញ្ច ឧបនិស្សយោតិ វុត្តន្តិ. តស្មា ‘‘តេ កម្មវដ្ដសង្គហិតា អាហារា បច្ចុប្បន្នោ អទ្ធា’’តិ ឥមស្មិំ បរិយាយេ បុរិមោយេវត្ថោ យុត្តោ. អតីតទ្ធុតោ បភុតិ ‘‘ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិអាទិនា (សំ. និ. ២.៣) អតីតេ តតោ បរញ្ច ហេតុផលបដិបាដិំ បច្ចក្ខានំ អាហារានំ និទានទស្សនវសេន អារោហិត្វា និវត្តនេន វិនា អពុជ្ឈន្តានំ តំសន្ទស្សនត្ថំ សា អយំ ទេសនា បវត្តាតិ អត្ថោ. អនាគតទ្ធុនោ សន្ទស្សនត្ថន្តិ អនាគតទ្ធុនោ ទុប្បដិវិជ្ឈន្តានំ អបស្សន្តានំ បច្ចក្ខំ បច្ចុប្បន្នំ ហេតុំ ទស្សេត្វា ហេតុផលបរម្បរាយ តស្ស សន្ទស្សនត្ថន្តិ អត្ថោ.

មូលការណសទ្ទំ អបេក្ខិត្វា ‘‘ន អការណ’’ន្តិ នបុំសកនិទ្ទេសោ កតោ. អការណំ យទិ សិយា, សុត្តំ បដិពាហិតំ សិយាតិ ទស្សេន្តោ សុត្តំ អាហរតិ. វដ្ដកថាយ សីសភាវោ វដ្ដហេតុនោ កម្មស្សបិ ហេតុភាវោ. តត្ថ ភវតណ្ហាយបិ ហេតុភូតា អវិជ្ជា, តាយ បដិច្ឆាទិតាទីនវេ ភវេ តណ្ហុប្បត្តិតោតិ អវិជ្ជា វិសេសេន សីសភូតាតិ ‘‘មូលការណ’’ន្តិ វុត្តា. បុរិមាយ កោដិយា អបញ្ញាយមានាយ ឧប្បាទវិរហតោ និច្ចតំ គណ្ហេយ្យាតិ អាហ ‘‘ឯវញ្ចេតំ, ភិក្ខវេ, វុច្ចតី’’តិអាទិ. តេន ឥតោ បុព្ពេ ឧប្បន្នបុព្ពតា នត្ថីតិ អបញ្ញាយនតោ បុរិមកោដិអបញ្ញាយនំ វុត្តន្តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ.

អវិជ្ជាតណ្ហាហេតុក្កមេន ផលេសុ វត្តព្ពេសុ ‘‘សុគតិទុគ្គតិគាមិនោ’’តិ វចនំ សទ្ទលក្ខណាវិរោធនត្ថំ. ទ្វន្ទេ ហិ បូជិតស្ស បុព្ពនិបាតោតិ. សវរា កិរ មំសស្ស អដ្ឋិនា អលគ្គនត្ថំ បុនប្បុនំ តាបេត្វា កោដ្ដេត្វា ឧណ្ហោទកំ បាយេត្វា វិរិត្តំ សូនំ អដ្ឋិតោ មុត្តមំសំ គាវិំ មារេន្តិ. តេនាហ ‘‘អគ្គិសន្តាបិ’’ច្ចាទិ. តត្ថ យថា វជ្ឈា គាវី ច អវិជ្ជាភិភូតតាយ យថាវុត្តំ ឧណ្ហោទកបានំ អារភតិ, ឯវំ បុថុជ្ជនោ យថាវុត្តំ ទុគ្គតិគាមិកម្មំ. យថា បន សា ឧណ្ហោទកបានេ អាទីនវំ ទិស្វា តណ្ហាវសេន សីតុទកបានំ អារភតិ, ឯវមយំ អវិជ្ជាយ មន្ទត្តា ទុគ្គតិគាមិកម្មេ អាទីនវំ ទិស្វា តណ្ហាវសេន សុគតិគាមិកម្មំ អារភតិ. ទុក្ខេ ហិ អវិជ្ជំ តណ្ហា អនុវត្តតិ, សុខេ តណ្ហំ អវិជ្ជាតិ.

ឯវន្តិ អវិជ្ជាយ និវុតត្តា តណ្ហាយ សំយុត្តត្តា ច. អយំ កាយោតិ សវិញ្ញាណកកាយោ ខន្ធបញ្ចកំ, ‘‘សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ’’តិ វចនតោ ផស្សការណញ្ចេតំ វុច្ចតីតិ អាយតនឆក្កំ វា. សមុទាគតោតិ ឧប្បន្នោ. ពហិទ្ធា ច នាមរូបន្តិ ពហិទ្ធា សវិញ្ញាណកកាយោ ខន្ធបញ្ចកំ, សឡាយតនានិ វា. ឥត្ថេតន្តិ ឥត្ថំ ឯតំ. អត្តនោ ច បរេសញ្ច បញ្ចក្ខន្ធា ទ្វាទសាយតនានិ ច ទ្វារារម្មណភាវេន វវត្ថិតានិ ទ្វយនាមានីតិ អត្ថោ. ‘‘ទ្វយំ បដិច្ច ផស្សោតិ អញ្ញត្ថ ចក្ខុរូបាទីនិ ទ្វយានិ បដិច្ច ចក្ខុសម្ផស្សាទយោ វុត្តា, ឥធ បន អជ្ឈត្តិកពាហិរានិ អាយតនានិ. មហាទ្វយំ នាម កិរេត’’ន្តិ (សំ. និ. អដ្ឋ. ២.២.១៩) វុត្តំ. អយមេត្ថ អធិប្បាយោ – អញ្ញត្ថ ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ’’តិអាទិនា (សំ. និ. ២.៤៣) ‘‘ចក្ខុ ចេវ រូបា ច…បេ… មនោ ចេវ ធម្មា ចា’’តិ វុត្តានិ ទ្វយានិ បដិច្ច ចក្ខុសម្ផស្សាទយោ វុត្តា, ឥធ បន ‘‘អយញ្ចេវ កាយោ’’តិ ចក្ខាទិនិស្សយេ សេសធម្មេ ចក្ខាទិនិស្សិតេ ឯវ កត្វា វុត្តំ, ចក្ខាទិកាយំ ឯកត្តេន ‘‘អជ្ឈត្តិកាយតន’’ន្តិ គហេត្វា ‘‘ពហិទ្ធា នាមរូប’’ន្តិ វុត្តំ, រូបាទិអារម្មណំ ឯកត្តេនេវ ពាហិរាយតនន្តិ តានិ អជ្ឈត្តិកពាហិរានិ អាយតនានិ បដិច្ច ផស្សោ វុត្តោ, តស្មា មហាទ្វយំ នាមេតន្តិ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘អត្តនោ ច បរស្ស ច បញ្ចហិ ខន្ធេហិ ឆហាយតនេហិ ចាបិ អយមត្ថោ ទីបេតព្ពោវា’’តិ (សំ. និ. អដ្ឋ. ២.២.១៩) វុត្តំ. ‘‘អយំ កាយោ’’តិ ហិ វុត្តានិ សនិស្សយានិ ចក្ខាទីនិ អត្តនោ បញ្ចក្ខន្ធា, ‘‘ពហិទ្ធា នាមរូប’’ន្តិ វុត្តានិ រូបាទីនិ បរេសំ. តថា អយំ កាយោ អត្តនោវ អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានិ, ពហិទ្ធា នាមរូបំ បរេសំ ពាហិរានីតិ. អញ្ញថា អជ្ឈត្តិកាយតនមត្តេ ឯវ ‘‘អយំ កាយោ’’តិ វុត្តេ ន អជ្ឈត្តិកាយតនានេវ អត្តនោ បញ្ចក្ខន្ធា ហោន្តីតិ អត្តនោ ច បរេសញ្ច បញ្ចក្ខន្ធេហិ ទីបនា ន សម្ភវេយ្យាតិ. សឡេវាយតនានីតិ សឡេវ សម្ផស្សការណានិ, យេហិ ការណភូតេហិ អាយតនេហិ ឧប្បន្នេន ផស្សេន ផុដ្ឋោ ពាលោ សុខទុក្ខំ បដិសំវេទេតិ.

អាទិ-សទ្ទេន ‘‘ឯតេសំ វា អញ្ញតរេន អវិជ្ជានីវរណស្ស, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតស្ស តណ្ហាយ សំយុត្តស្សា’’តិអាទិ យោជេតព្ពំ. តស្មិញ្ហិ សុត្តេ សង្ខារេ អវិជ្ជាតណ្ហានិស្សិតេ ឯវ កត្វា កាយគ្គហណេន វិញ្ញាណនាមរូបសឡាយតនានិ គហេត្វា ឯតស្មិញ្ច កាយេ សឡាយតនានំ ផស្សំ តំនិស្សិតមេវ កត្វា វេទនាយ វិសេសបច្ចយភាវំ ទស្សេន្តេន ភគវតា ពាលបណ្ឌិតានំ អតីតទ្ធាវិជ្ជាតណ្ហាមូលកោ វេទនាន្តោ បដិច្ចសមុប្បាទោ ទស្សិតោ. បុន ច ពាលបណ្ឌិតានំ វិសេសំ ទស្សេន្តេន –

‘‘យាយ ច, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជាយ និវុតស្ស ពាលស្ស យាយ ច តណ្ហាយ សំយុត្តស្ស អយំ កាយោ សមុទាគតោ, សា ចេវ អវិជ្ជា ពាលស្ស អប្បហីនា, សា ច តណ្ហា អបរិក្ខីណា. តំ កិស្ស ហេតុ? ន, ភិក្ខវេ, ពាលោ អចរិ ព្រហ្មចរិយំ សម្មា ទុក្ខក្ខយាយ, តស្មា ពាលោ កាយស្ស ភេទា កាយូបគោ ហោតិ, សោ កាយូបគោ សមានោ ន បរិមុច្ចតិ ជាតិយា…បេ… ទុក្ខស្មាតិ វទាមី’’តិ (សំ. និ. ២.១៩) –

វេទនាបភវំ សាវិជ្ជំ តណ្ហំ ទស្សេត្វា ឧបាទានភវេ ច តំនិស្សិតេ កត្វា ‘‘កាយូបគោ ហោតី’’តិអាទិនា ជាតិអាទិកេ ទស្សេន្តេន បច្ចុប្បន្នហេតុសមុដ្ឋានតោ បភុតិ ឧភយមូលោវ បដិច្ចសមុប្បាទោ វុត្តោ, តព្ពិបរិយាយេន ច បណ្ឌិតស្ស បច្ចុប្បន្នហេតុបរិក្ខយតោ បភុតិ ឧភយមូលកោ បដិលោមបដិច្ចសមុប្បាទោតិ.

ទុគ្គតិគាមិកម្មស្ស វិសេសបច្ចយត្តា អវិជ្ជា ‘‘អវិន្ទិយំ វិន្ទតី’’តិ វុត្តា, តថា វិសេសបច្ចយោ វិន្ទិយស្ស ន ហោតីតិ ‘‘វិន្ទិយំ ន វិន្ទតី’តិ ច. អត្តនិ និស្សិតានំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ បវត្តនំ ឧប្បាទនំ អាយតនំ. សម្មោហភាវេនេវ អនភិសមយភូតត្តា អវិទិតំ អញ្ញាតំ ករោតិ. អន្តវិរហិតេ ជវាបេតីតិ ច វណ្ណាគមវិបរិយាយវិការវិនាសធាតុអត្ថវិសេសយោគេហិ បញ្ចវិធស្ស និរុត្តិលក្ខណស្ស វសេន តីសុបិ បទេសុ អ-ការ វិ-ការ ជ-ការេ គហេត្វា អញ្ញេសំ វណ្ណានំ លោបំ កត្វា ជ-ការស្ស ច ទុតិយស្ស អាគមំ កត្វា ‘‘អវិជ្ជា’’តិ វុត្តា. ព្យញ្ជនត្ថំ ទស្សេត្វា សភាវត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ វត្ថារម្មណានិ ‘‘ឥទំ វត្ថុ, ឥទមារម្មណ’’ន្តិ អវិជ្ជាយ ញាតុំ ន សក្កាតិ អវិជ្ជា តប្បដិច្ឆាទិកា វុត្តា. វត្ថារម្មណសភាវច្ឆាទនតោ ឯវ អវិជ្ជាទីនំ បដិច្ចសមុប្បាទភាវស្ស, ជរាមរណាទីនំ បដិច្ចសមុប្បន្នភាវស្ស ច ឆាទនតោ បដិច្ចសមុប្បាទបដិច្ចសមុប្បន្នឆាទនំ វេទិតព្ពំ.

សង្ខារ-សទ្ទគ្គហណេន អាគតា សង្ខារា សង្ខារ-សទ្ទេន អាគតសង្ខារា. យទិបិ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាបិ សង្ខារ-សទ្ទេន អាគតា, តេ បន ឥមិស្សា ទេសនាយ បធានាតិ វិសុំ វុត្តា. តស្មា ‘‘ទុវិធា’’តិ ឯត្ថ អភិសង្ខរណកសង្ខារំ សង្ខារ-សទ្ទេនាគតំ សន្ធាយ តត្ថ វុត្តម្បិ វជ្ជេត្វា សង្ខារសទ្ទេន អាគតសង្ខារា យោជេតព្ពា. ‘‘សង្ខារ-សទ្ទេនាគតសង្ខារា’’តិ វា សមុទាយោ វុត្តោ, តទេកទេសោ ច ឥធ វណ្ណិតព្ពភាវេន ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិ, តស្មា វណ្ណិតព្ពសព្ពសង្គហណវសេន ទុវិធតា វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. បឋមំ និរុជ្ឈតិ វចីសង្ខារោតិអាទិនា វិតក្កវិចារអស្សាសបស្សាសសញ្ញាវេទនាវចីសង្ខារាទយោ វុត្តា, ន អវិជ្ជាសង្ខារេសុ វុត្តា កាយសញ្ចេតនាទយោ.

បរិតស្សតីតិ បិបាសតិ. ភវតីតិ ឧបបត្តិភវំ សន្ធាយ វុត្តំ, ភាវយតីតិ កម្មភវំ. ចុតិ ខន្ធានំ មរណន្តិ ‘‘មរន្តិ ឯតេនា’’តិ វុត្តំ. ‘‘ទុក្ខា វេទនា ឧប្បាទទុក្ខា ឋិតិទុក្ខា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៥) វចនតោ ទ្វេធា ខណតិ. អាយាសោតិ បរិស្សមោ វិសាទោ. កេវល-សទ្ទោ អសម្មិស្សវាចកោ ហោតិ ‘‘កេវលា សាលយោ’’តិ, និរវសេសវាចកោ ច ‘‘កេវលា អង្គមគធា’’តិ, តស្មា ទ្វេធាបិ អត្ថំ វទតិ. តត្ថ អសម្មិស្សស្សាតិ សុខរហិតស្ស. ន ហិ ឯត្ថ កិញ្ចិ ឧប្បាទវយរហិតំ អត្ថីតិ.

តំសម្បយុត្តេ, បុគ្គលំ វា សម្មោហយតីតិ សម្មោហនរសា. អារម្មណសភាវស្ស ឆាទនំ ហុត្វា គយ្ហតីតិ ឆាទនបច្ចុបដ្ឋានា. ‘‘អាសវសមុទយា អវិជ្ជាសមុទយោ’’តិ (ម. និ. ១.១០៣) វចនតោ អាសវបទដ្ឋានា. បដិសន្ធិជននត្ថំ អាយូហន្តិ ព្យាបារំ ករោន្តីតិ អាយូហនរសា, រាសិករណំ វា អាយូហនំ. នាមរូបស្ស បុរេចារិកភាវេន បវត្តតីតិ បុព្ពង្គមរសំ. បុរិមភវេន សទ្ធិំ ឃដនំ ហុត្វា គយ្ហតីតិ បដិសន្ធិបច្ចុបដ្ឋានំ. វិញ្ញាណេន សហ សម្បយុជ្ជតីតិ សម្បយោគរសំ. អញ្ញមញ្ញំ សម្បយោគាភាវតោ រូបំ វិកិរតីតិ វិកិរណរសំ. ឯវញ្ច កត្វា បិសិយមានា តណ្ឌុលាទយោ វិកិរន្តិ ចុណ្ណី ភវន្តីតិ. នាមស្ស កទាចិ កុសលាទិភាវោ ច អត្ថីតិ តតោ វិសេសនត្ថំ ‘‘អព្យាកតបច្ចុបដ្ឋាន’’ន្តិ អាហ. ‘‘អចេតនា អព្យាកតា’’តិ ឯត្ថ វិយ អនារម្មណតា វា អព្យាកតតា ទដ្ឋព្ពា. អាយតនលក្ខណន្តិ ឃដនលក្ខណំ, អាយានំ តននលក្ខណំ វា. ទស្សនាទីនំ ការណភាវោ ទស្សនាទិរសតា. អកុសលវិបាកុបេក្ខាយ អនិដ្ឋភាវតោ ទុក្ខេន ឥតរាយ ច ឥដ្ឋភាវតោ សុខេន សង្គហិតត្តា ‘‘សុខទុក្ខបច្ចុបដ្ឋានា’’តិ អាហ. ទុក្ខសមុទយត្តា ហេតុលក្ខណា តណ្ហា. ‘‘តត្រតត្រាភិនន្ទិនី’’តិ (ទី. និ. ២.៤០០; ម. និ. ១.១៣៣, ៤៦០; វិភ. ២០៣) វចនតោ អភិនន្ទនរសា. ចិត្តស្ស, បុគ្គលស្ស វា រូបាទីសុ អតិត្តភាវោ ហុត្វា គយ្ហតីតិ អតិត្តភាវបច្ចុបដ្ឋានា. តណ្ហាទឡ្ហត្តំ ហុត្វា កាមុបាទានំ, សេសានិ ទិដ្ឋិ ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តីតិ តណ្ហាទឡ្ហត្តទិដ្ឋិបច្ចុបដ្ឋានា. កម្មុបបត្តិភវវសេន ភវស្ស លក្ខណាទយោ យោជេតព្ពា.

អាទិ-សទ្ទេន អនុពោធាទិភាវគ្គហណំ. ទុក្ខាទីសុ អញ្ញាណំ អប្បដិបត្តិ, អសុភាទីសុ សុភាទិវិបល្លាសា មិច្ឆាបដិបត្តិ. ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តា វា អប្បដិបត្តិ, ទិដ្ឋិសម្បយុត្តា មិច្ឆាបដិបត្តិ. ន អវិជ្ជាយ ឯវ ឆទ្វារិកតា ឆឡារម្មណតា ច, អថ ខោ អញ្ញេសុបិ បដិច្ចសមុប្បាទង្គេសុ អរូបធម្មានន្តិ អាហ ‘‘សព្ពេសុបី’’តិ. នោភយគោចរន្តិ មនាយតនមាហ. ន ហិ អរូបធម្មានំ ទេសវសេន អាសន្នតា ទូរតា ច អត្ថិ អសណ្ឋានត្តា, តស្មា មនាយតនស្ស គោចរោ ន មនាយតនំ សម្បត្តោ អសម្បត្តោ វាតិ វុច្ចតីតិ.

សោកាទីនំ សព្ភាវា អង្គពហុត្តប្បសង្គេ ‘‘ទ្វាទសេវា’’តិ អង្គានំ វវត្ថានំ វេទិតព្ពំ. ន ហិ សោកាទយោ អង្គភាវេន វុត្តា, ផលេន បន ការណំ អវិជ្ជំ មូលង្គំ ទស្សេតុំ តេ វុត្តាតិ. ជរាមរណព្ភាហតស្ស ហិ ពាលស្ស តេ សម្ភវន្តីតិ សោកាទីនំ ជរាមរណការណតា វុត្តា. ‘‘សារីរិកាយ ទុក្ខាយ វេទនាយ ផុដ្ឋោ’’តិ (សំ. និ. ៤.២៥២) ច សុត្តេ ជរាមរណនិមិត្តញ្ច ទុក្ខំ សង្គហិតន្តិ តំតំនិមិត្តានំ សាធកភាវេន វុត្តំ. យស្មា បន ជរាមរណេនេវ សោកាទីនំ ឯកសង្ខេបោ កតោ, តស្មា តេសំ ជាតិបច្ចយតា យុជ្ជតិ. ជរាមរណបច្ចយភាវេ ហិ អវិជ្ជាយ ឯកសង្ខេបោ កាតព្ពោ សិយា, ជាតិបច្ចយា បន ជរាមរណំ សោកាទយោ ច សម្ភវន្តីតិ. តត្ថ ជរាមរណំ ឯកន្តិកំ អង្គភាវេនេវ គហិតំ, សោកាទយោ បន រូបភវាទីសុ អភាវតោ អនេកន្តិកា កេវលំ បាកដេន ផលេន អវិជ្ជានិទស្សនត្ថំ គហិតា. តេន អនាគតេ ជាតិយា សតិ តតោ បរាយ បដិសន្ធិយា ហេតុហេតុភូតា អវិជ្ជា ទស្សិតាតិ ភវចក្កស្ស អវិច្ឆេទោ ទស្សិតោ ហោតីតិ. សុត្តញ្ច សោកាទីនំ អវិជ្ជា ការណន្តិ ឯតស្សេវត្ថស្ស សាធកំ ទដ្ឋព្ពំ, ន សោកាទីនំ ពាលស្ស ជរាមរណនិមិត្តតាមត្តស្ស. ‘‘អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ’’តិ (សំ. និ. ៤.២៥២) ហិ វចនេន អវិជ្ជា សោកាទីនំ ការណន្តិ ទស្សិតា, ន ច ជរាមរណនិមិត្តមេវ ទុក្ខំ ទុក្ខន្តិ.

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អវិជ្ជាបទនិទ្ទេសវណ្ណនា

២២៦. ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា ៩២ សង្ខារា’’តិ ហិ វុត្តន្តិ ឯតេន អវិជ្ជាយ វិសេសនភាវេន សង្ខារានញ្ច បធានភាវេន វុត្តត្តា សង្ខារានំ និទ្ទិសិតព្ពភាវស្ស ការណំ ទស្សេតិ. បិតា កថីយតិ ‘‘ទីឃោ សាមោ, មិត្តោ រស្សោ, ឱទាតោ ទត្តោ’’តិ.

រសិតព្ពោ បដិវិជ្ឈិតព្ពោ សភាវោ រសោ, អត្តនោ រសោ សរសោ, យាថាវោ សរសោ យាថាវសរសោ, សោ ឯវ លក្ខិតព្ពត្តា លក្ខណន្តិ យាថាវសរសលក្ខណំ. ‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជា? ទុក្ខេ អញ្ញាណ’’ន្តិអាទិនា (សំ. និ. ២.២; ម. និ. ១.១០៣) សុត្តេ ចត្តារេវ វុត្តានីតិ ‘‘សុត្តន្តិកបរិយាយេនា’’តិ អាហ. និក្ខេបកណ្ឌេ បនាតិអាទិនា ឥធ ចតូសុ ឋានេសុ កថិតាយ ឯវ អវិជ្ជាយ និក្ខេបកណ្ឌេ អដ្ឋសុ ឋានេសុ កិច្ចជាតិតោ បញ្ចវីសតិយា បទេហិ លក្ខណតោ ច កថិតត្តា តទត្ថសំវណ្ណនាវសេន វិភាវនំ ករោតិ. អហាបេត្វា វិភជិតព្ពវិភជនញ្ហិ អភិធម្មបរិយាយោ.

ជាយតិ ឯត្ថាតិ ជាតិ, ឧប្បត្តិដ្ឋានំ. យទិបិ និរោធមគ្គេ អវិជ្ជា អារម្មណំ ន ករោតិ, តេ បន ជានិតុកាមស្ស តប្បដិច្ឆាទនវសេន អនិរោធមគ្គេសុ និរោធមគ្គគ្គហណកអារណវសេន ច បវត្តមានា តត្ថ ឧប្បជ្ជតីតិ វុច្ចតីតិ តេសម្បិ អវិជ្ជាយ ឧប្បត្តិដ្ឋានតា ហោតិ, ឥតរេសំ អារម្មណភាវេន ចាតិ. សង្ឃិកពលទេវគោណាទីនំ សង្ឃាដិនង្គលាទីនិ វិយ អញ្ញសេតាទីនំ អវិជ្ជាយ ទុក្ខាទិវិសយានំ អន្ធត្តករានំ លោភាទីនំ និវត្តកោ អញ្ញាណាទិសភាវោ លក្ខណន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

អត្ថត្ថន្តិ ផលផលំ. អាមេឌិតវចនញ្ហិ សព្ពេសំ អត្ថានំ វិសុំ វិសុំ បាកដករណភាវប្បកាសនត្ថំ. អត្ថោ ឯវ វា អត្ថោ អត្ថត្ថោតិ អត្ថស្ស អវិបរីតតាទស្សនត្ថំ អត្ថេនេវត្ថំ វិសេសយតិ. ន ហិ ញាណំ អនត្ថំ អត្ថោតិ គណ្ហាតីតិ. ឯវំ ការណការណន្តិ ឯត្ថាបិ ទដ្ឋព្ពំ. តំ អាការន្តិ អត្ថត្ថាទិអាការំ. គហេត្វាតិ ចិត្តេ បវេសេត្វា, ចិត្តេន បុគ្គលេន វា គហិតំ កត្វា. បដិវិទ្ធស្ស បុន អវេក្ខណា បច្ចវេក្ខណា. ទុច្ចិន្តិតចិន្តិតាទិលក្ខណស្ស ពាលស្ស ភាវោ ពាល្យំ. បជានាតីតិ បការេហិ ជានាតិ. ពលវមោហនំ បមោហោ. សមន្តតោ មោហនំ សម្មោហោ.

ទុក្ខារម្មណតាតិ ទុក្ខារម្មណតាយ, យាយ វា អវិជ្ជាយ ឆាទេន្តិយា ទុក្ខារម្មណា តំសម្បយុត្តធម្មា, សា តេសំ ភាវោតិ ទុក្ខារម្មណតា, អារម្មណមេវ វា អារម្មណតា, ទុក្ខំ អារម្មណតា ឯតិស្សាតិ ទុក្ខារម្មណតា.

ទុទ្ទសត្តា គម្ភីរា ន សភាវតោ, តស្មា តទារម្មណតា អវិជ្ជា ឧប្បជ្ជតិ, ឥតរេសំ សភាវតោ គម្ភីរត្តា តទារម្មណតា នុប្បជ្ជតីតិ អធិប្បាយោ. អបិច ខោ បនាតិ មគ្គស្ស សង្ខតសភាវត្តា តតោបិ និរោធស្ស គម្ភីរតរតំ ទស្សេតិ.

អវិជ្ជាបទនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សង្ខារបទនិទ្ទេសវណ្ណនា

បុនាតីតិ សោធេតិ អបុញ្ញផលតោ ទុក្ខសំកិលេសតោ ច, ហិតសុខជ្ឈាសយេន បុញ្ញំ ករោតីតិ តំនិប្ផាទនេន ការកស្សជ្ឈាសយំ បូរេតីតិ បុញ្ញោ, បូរកោ បុជ្ជនិព្ពត្តកោ ច និរុត្តិលក្ខណេន ‘‘បុញ្ញោ’’តិ វេទិតព្ពោ. សមាធិបច្ចនីកានំ អតិទូរតាយ ន ឥញ្ជតិ ន ចលតីតិ អត្ថោ. កាយស្សាតិ ទ្វារស្ស សាមិភាវេន និទ្ទេសោ កតោ.

បុញ្ញុបគន្តិ ភវសម្បត្តុបគំ. តត្ថាតិ វិភង្គសុត្តេ (សំ. និ. ២.២). តញ្ហិ បធានភាវេន គហិតន្តិ. សម្មាទិដ្ឋិសុត្តេ (ម. និ. ១.១០២) បន ‘‘តយោមេ, អាវុសោ, សង្ខារា’’តិ អាគតន្តិ. សព្ពញ្ញុជិនភាសិតោ បន អយំ, ន បច្ចេកជិនភាសិតោ, ឥមស្សត្ថស្ស ទីបនត្ថំ ឯតេសំ សុត្តានំ វសេន តេ គហិតា. កថំ បនេតេន គហណេនាយមត្ថោ ទីបិតោ ហោតីតិ តំទស្សនត្ថមាហ ‘‘អភិធម្មេបិ ហិ សុត្តេបិ ឯកសទិសាវ តន្តិ និទ្ទិដ្ឋា’’តិ. សព្ពញ្ញុភាសិតោតិ បាកដេន សុត្តន្តេន សទិសត្តា អយម្បិ សព្ពញ្ញុភាសិតោតិ ញាយតីតិ វុត្តំ ហោតីតិ.

‘‘តេរសាបី’’តិ វុត្តំ, តត្ថ ញាណវិប្បយុត្តានំ ន ភាវនាមយតា បាកដាតិ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិមាហ. បថវី បថវីតិអាទិភាវនា ច កសិណបរិកម្មករណំ មណ្ឌលករណញ្ច ភាវនំ ភជាបេន្តិ.

ទានវសេន បវត្តា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា ទានំ. តត្ថ ព្យាបារភូតា អាយូហនចេតនា ទានំ អារព្ភ ទានំ អធិកិច្ច ឧប្បជ្ជតីតិ វុច្ចតិ, ឯវំ ឥតរេសុ. សោមនស្សចិត្តេនាតិ អនុមោទនាបវត្តិនិទស្សនមត្តមេតំ ទដ្ឋព្ពំ. ឧបេក្ខាសហគតេនបិ ហិ អនុស្សរតិ ឯវាតិ.

អសរិក្ខកម្បិ សរិក្ខកេន ចតុត្ថជ្ឈានវិបាកេន វេហប្ផលាទីសុ វិនាបិ អសញ្ញេសុ កដត្តារូបំ. រូបមេវ សផន្ទនត្តា ‘‘សឥញ្ជន’’ន្តិ វុត្តំ ឥញ្ជនករនីវរណាទីនំ អវិក្ខម្ភនតោ, រូបតណ្ហាសង្ខាតស្ស ឥញ្ជនកស្ស ការណត្តា វា. តេនេវ រូបារម្មណំ និមិត្តារម្មណញ្ច សព្ពម្បិ ចតុត្ថជ្ឈានំ និប្បរិយាយេន ‘‘អនិញ្ជន’’ន្តិ ន វុច្ចតីតិ. មហាតុលាយ ធារយមានោ នាឡិយា មិនមានោ ច សមុទាយមេវ ធារេតិ មិនតិ ច, ន ឯកេកំ គុញ្ជំ, ឯកេកំ តណ្ឌុលំ វា, ឯវំ ភគវាបិ អបរិមាណា បឋមកុសលចេតនាយោ សមុទាយវសេនេវ គហេត្វា ឯកជាតិកត្តា ឯកមេវ កត្វា ទស្សេតិ. ឯវំ ទុតិយាទយោបីតិ.

‘‘កាយទ្វារេ បវត្តា’’តិ អវត្វា ‘‘អាទានគ្គហណចោបនំ បាបយមានា ឧប្បន្នា’’តិបិ វត្តុំ វដ្ដតីតិ វចនវិសេសមត្តមេវ ទស្សេតិ. កាយទ្វារេ បវត្តិ ឯវ ហិ អាទានាទិបាបនាតិ. បុរិមេន វា ទ្វារស្ស ឧបលក្ខណភាវោ វុត្តោ, បច្ឆិមេន ចេតនាយ សវិញ្ញត្តិរូបសមុដ្ឋាបនំ. តត្ថ អាកឌ្ឍិត្វា គហណំ អាទានំ, សម្បយុត្តស្ស គហណំ គហណំ, ផន្ទនំ ចោបនំ.

ឯត្ថាតិ កាយវចីសង្ខារគ្គហណេ, កាយវចីសញ្ចេតនាគហណេ វា. អដ្ឋកថាយំ អភិញ្ញាចេតនា ន គហិតា វិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ន ហោតីតិ. កស្មា បន ន ហោតិ, ននុ សាបិ កុសលា វិបាកធម្មា ចាតិ? សច្ចំ, អនុបច្ឆិន្នតណ្ហាវិជ្ជាមានេ បន សន្តានេ សព្យាបារប្បវត្តិយា តស្សា កុសលតា វិបាកធម្មតា ច វុត្តា, ន វិបាកុប្បាទនេន, សា បន វិបាកំ ឧប្បាទយន្តី រូបាវចរមេវ ឧប្បាទេយ្យ. ន ហិ អញ្ញភូមិកំ កម្មំ អញ្ញភូមិកំ វិបាកំ ឧប្បាទេតីតិ. អត្តនា សទិសារម្មណញ្ច តិដ្ឋានិកំ តំ ឧប្បាទេយ្យ ចិត្តុប្បាទកណ្ឌេ រូបាវចរវិបាកស្ស កម្មសទិសារម្មណស្សេវ វុត្តត្តា, ន ច រូបាវចរវិបាកោ បរិត្តាទិអារម្មណោ អត្ថិ, អភិញ្ញាចេតនា ច បរិត្តាទិអារម្មណាវ ហោតិ, តស្មា វិបាកំ ន ឧប្បាទេតីតិ វិញ្ញាយតិ. កសិណេសុ ច ឧប្បាទិតស្ស ចតុត្ថជ្ឈានសមាធិស្ស អានិសំសភូតា អភិញ្ញា. យថាហ ‘‘សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេ’’តិអាទិ (ទី. និ. ១.២៤៤-២៤៥; ម. និ. ១.៣៨៤-៣៨៦). តស្មា សមាធិផលសទិសា សា, ន ច ផលំ ទេតីតិ ទានសីលានិសំសោ តស្មិំ ភវេ បច្ចយលាភោ វិយ សាបិ វិបាកំ ន ឧប្បាទេតិ. យថា ច អភិញ្ញាចេតនា, ឯវំ ឧទ្ធច្ចចេតនាបិ ន ហោតីតិ ឥទំ ឧទ្ធច្ចសហគតេ ធម្មេ វិសុំ ឧទ្ធរិត្វា ‘‘តេសំ វិបាកេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា’’តិ (វិភ. ៧២៥) វុត្តត្តា វិចារេតព្ពំ.

អយំ បនេត្ថ អមតគ្គបថានុគតោ វិនិច្ឆយោ – ទស្សនភាវនានំ អភាវេបិ យេសំ បុថុជ្ជនានំ សេក្ខានញ្ច ទស្សនភាវនាហិ ភវិតព្ពំ, តេសំ តទុប្បត្តិកាលេ តេហិ បហាតុំ សក្កុណេយ្យា អកុសលា ‘‘ទស្សនេន បហាតព្ពា ភាវនាយ បហាតព្ពា’’តិ ច វុច្ចន្តិ, បុថុជ្ជនានំ បន ភាវនាយ អភាវា ភាវនាយ បហាតព្ពចិន្តា នត្ថិ. តេន តេសំ បវត្តមានា តេ ទស្សនេន បហាតុំ អសក្កុណេយ្យាបិ ‘‘ភាវនាយ បហាតព្ពា’’តិ ន វុច្ចន្តិ. យទិ វុច្ចេយ្យុំ, ទស្សនេន បហាតព្ពា ភាវនាយ បហាតព្ពានំ កេសញ្ចិ កេចិ កទាចិ អារម្មណារម្មណាធិបតិឧបនិស្សយបច្ចយេហិ បច្ចយោ ភវេយ្យុំ, ន ច បដ្ឋានេ ‘‘ទស្សនេន បហាតព្ពា ភាវនាយ បហាតព្ពានំ កេសញ្ចិ កេនចិ បច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ វុត្តា. សេក្ខានំ បន វិជ្ជមានា ភាវនាយ បហាតុំ សក្កុណេយ្យា ភាវនាយ បហាតព្ពា. តេនេវ សេក្ខានំ ទស្សនេន បហាតព្ពា ចត្តត្តា វន្តត្តា មុត្តត្តា បហីនត្តា បដិនិស្សដ្ឋត្តា ឧក្ខេដិតត្តា សមុក្ខេដិតត្តា អស្សាទិតព្ពា អភិនន្ទិតព្ពា ច ន ហោន្តិ, បហីនតាយ ឯវ សោមនស្សហេតុភូតា អវិក្ខេបហេតុភូតា ច ន ទោមនស្សំ ឧទ្ធច្ចញ្ច ឧប្បាទេន្តីតិ ន តេ តេសំ អារម្មណារម្មណាធិបតិភាវំ បកតូបនិស្សយភាវញ្ច គច្ឆន្តិ. ន ហិ បហីនេ ឧបនិស្សាយ អរិយោ រាគាទិកិលេសេ ឧប្បាទេតិ.

វុត្តញ្ច ‘‘សោតាបត្តិមគ្គេន យេ កិលេសា បហីនា, តេ កិលេសេ ន បុនេតិ ន បច្ចេតិ ន បច្ចាគច្ឆតិ…បេ… អរហត្តមគ្គេន…បេ… ន បច្ចាគច្ឆតី’’តិ (មហានិ. ៨០; ចូឡនិ. មេត្តគូមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ២៧), ន ច បុថុជ្ជនានំ ទស្សនេន បហាតុំ សក្កុណេយ្យា ឥតរេសំ ន កេនចិ បច្ចយេន បច្ចយោ ហោន្តីតិ សក្កា វត្តុំ ‘‘ទិដ្ឋិំ អស្សាទេតិ អភិនន្ទតិ, តំ អារព្ភ រាគោ ឧប្បជ្ជតិ, ទិដ្ឋិ វិចិកិច្ឆា ឧទ្ធច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ. វិចិកិច្ឆំ អារព្ភ វិចិកិច្ឆា ទិដ្ឋិ ឧទ្ធច្ចំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆានំ ឧទ្ធច្ចារម្មណបច្ចយភាវស្ស វុត្តត្តា. ឯត្ថ ហិ ឧទ្ធច្ចន្តិ ឧទ្ធច្ចសហគតំ ចិត្តុប្បាទំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឯវញ្ច កត្វា អធិបតិបច្ចយនិទ្ទេសេ ‘‘ទិដ្ឋិំ គរុំ កត្វា អស្សាទេតិ អភិនន្ទតិ, តំ គរុំ កត្វា រាគោ ឧប្បជ្ជតិ, ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតី’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤០៩) ឯត្តកមេវ វុត្តំ, ន វុត្តំ ‘‘ឧទ្ធច្ចំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ. តស្មា ទស្សនភាវនាហិ បហាតព្ពានំ អតីតាទិភាវេន នវត្តព្ពត្តេបិ យាទិសានំ តាហិ អនុប្បត្តិធម្មតា អាបាទេតព្ពា, តេសុ បុថុជ្ជនេសុ វត្តមានា ទស្សនំ អបេក្ខិត្វា តេន បហាតុំ សក្កុណេយ្យា ទស្សនេន បហាតព្ពា, សេក្ខេសុ វត្តមានា ភាវនំ អបេក្ខិត្វា តាយ បហាតុំ សក្កុណេយ្យា ភាវនាយ បហាតព្ពា. តេសុ ភាវនាយ បហាតព្ពា សហាយវិរហា វិបាកំ ន ជនយន្តីតិ ភាវនាយ បហាតព្ពចេតនាយ នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយភាវោ ន វុត្តោ, អបេក្ខិតព្ពទស្សនភាវនារហិតានំ បន បុថុជ្ជនេសុ ឧប្បជ្ជមានានំ សកភណ្ឌេ ឆន្ទរាគាទីនំ ឧទ្ធច្ចសហគតចិត្តុប្បាទស្ស ច សំយោជនត្តយតទេកដ្ឋកិលេសានំ អនុបច្ឆិន្នតាយ អបរិក្ខីណសហាយានំ វិបាកុប្បាទនំ ន សក្កា បដិក្ខិបិតុន្តិ ឧទ្ធច្ចសហគតធម្មានំ វិបាកោ វិភង្គេ វុត្តោតិ.

យទិ ឯវំ, អបេក្ខិតព្ពទស្សនភាវនារហិតានំ អកុសលានំ នេវទស្សនេននភាវនាយបហាតព្ពតា អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ, អប្បហាតព្ពានំ ‘‘នេវ ទស្សនេន ន ភាវនាយ បហាតព្ពា’’តិ (ធ. ស. តិកមាតិកា ៨) វុត្តត្តា, អប្បហាតព្ពវិរុទ្ធសភាវត្តា ច អកុសលានំ. ឯវម្បិ តេសំ ឥមស្មិំ តិកេ នវត្តព្ពតា អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ ចិត្តុប្បាទកណ្ឌេ ទស្សិតានំ ទ្វាទសអកុសលចិត្តុប្បាទានំ ទ្វីហិ បទេហិ សង្គហិតត្តា. យថា ហិ ធម្មវសេន សង្ខតធម្មា សព្ពេ សង្គហិតាតិ ឧប្បន្នត្តិកេ កាលវសេន អសង្គហិតាបិ អតីតា នវត្តព្ពាតិ ន វុត្តា ចិត្តុប្បាទរូបភាវេន គហិតេសុ នវត្តព្ពស្ស អភាវា, ឯវមិធាបិ ចិត្តុប្បាទភាវេន គហិតេសុ នវត្តព្ពស្ស អភាវា នវត្តព្ពតា ន វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. យត្ថ ហិ ចិត្តុប្បាទោ កោចិ និយោគតោ នវត្តព្ពោ អត្ថិ, តត្ថ តេសំ ចតុត្ថោ កោដ្ឋាសោ អត្ថីតិ យថាវុត្តបទេសុ វិយ តត្ថាបិ ភិន្ទិត្វា ភជាបេតព្ពេ ចិត្តុប្បាទេ ភិន្ទិត្វា ភជាបេតិ ‘‘សិយា នវត្តព្ពា បរិត្តារម្មណា’’តិអាទិនា. តទភាវា ឧប្បន្នត្តិកេ ឥធ ច តថា ន វុត្តា.

អថ វា យថា សប្បដិឃេហិ សមានសភាវត្តា រូបធាតុយំ តយោ មហាភូតា ‘‘សប្បដិឃា’’តិ វុត្តា. យថាហ ‘‘អសញ្ញសត្តានំ អនិទស្សនំ សប្បដិឃំ ឯកំ មហាភូតំ បដិច្ច ទ្វេ មហាភូតា, ទ្វេ មហាភូតេ បដិច្ច ឯកំ មហាភូត’’ន្តិ (បដ្ឋា. ២.២២.៩). ឯវំ បុថុជ្ជនានំ បវត្តមានា ភាវនាយ បហាតព្ពសមានសភាវា ‘‘ភាវនាយ បហាតព្ពា’’តិ វុច្ចេយ្យុន្តិ នត្ថិ នវត្តព្ពតាបសង្គោ. ឯវញ្ច សតិ បុថុជ្ជនានំ បវត្តមានាបិ ភាវនាយ បហាតព្ពា សកភណ្ឌេ ឆន្ទរាគាទយោ បរភណ្ឌេ ឆន្ទរាគាទីនំ ឧបនិស្សយបច្ចយោ, រាគោ ច រាគទិដ្ឋីនំ អធិបតិបច្ចយោតិ អយមត្ថោ លទ្ធោ ហោតិ. យថា បន អផោដ្ឋព្ពត្តា រូបធាតុយំ តយោ មហាភូតា ន បរមត្ថតោ សប្បដិឃា, ឯវំ អបេក្ខិតព្ពភាវនារហិតា បុថុជ្ជនេសុ បវត្តមានា សកភណ្ឌេ ឆន្ទរាគាទយោ ន បរមត្ថតោ ភាវនាយ បហាតព្ពាតិ ភាវនាយ បហាតព្ពានំ នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយតា ន វុត្តា, ន ច ‘‘ទស្សនេន បហាតព្ពា ភាវនាយ បហាតព្ពានំ កេនចិ បច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ វុត្តា. យេ ហិ ទស្សនេន បហាតព្ពបច្ចយា កិលេសា, ន តេ ទស្សនតោ ឧទ្ធំ បវត្តន្តិ, ទស្សនេន បហាតព្ពបច្ចយស្សបិ បន ឧទ្ធច្ចសហគតស្ស សហាយវេកល្លមត្តមេវ ទស្សនេន កតំ, ន តស្ស កោចិ ភាវោ ទស្សនេន អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបាទិតោតិ តស្ស ឯកន្តភាវនាយ បហាតព្ពតា វុត្តា. តស្មា តស្ស តាទិសស្សេវ សតិ សហាយេ វិបាកុប្បាទនវចនំ, អសតិ ច វិបាកានុប្បាទនវចនំ ន វិរុជ្ឈតីតិ.

សាបិ វិញ្ញាណបច្ចយភាវេ យទិ អបនេតព្ពា, កស្មា ‘‘សមវីសតិ ចេតនា’’តិ វុត្តន្តិ តស្ស ការណំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា បន សព្ពាបេតា ហោន្តី’’តិ. យទិ ឯវំ, អភិញ្ញាចេតនាយ សហ ‘‘ឯកវីសតី’’តិ វត្តព្ពន្តិ? ន, អវចនស្ស វុត្តការណត្តា, តំ បន ឥតរាវចនស្សបិ ការណន្តិ សមានចេតនាវចនការណវចនេន យំ ការណំ អបេក្ខិត្វា ឯកា វុត្តា, តេន ការណេន ឥតរាយបិ វត្តព្ពតំ, យញ្ច ការណំ អបេក្ខិត្វា ឥតរា ន វុត្តា, តេន ការណេន វុត្តាយបិ អវត្តព្ពតំ ទស្សេតិ. អានេញ្ជាភិសង្ខារោ ចិត្តសង្ខារោ ឯវាតិ ភេទាភាវា បាកដោតិ ន តស្ស សំយោគោ ទស្សិតោ.

សុខសញ្ញាយ គហេត្វាតិ ឯតេន តណ្ហាបវត្តិំ ទស្សេតិ. តណ្ហាបរិក្ខារេតិ តណ្ហាយ បរិវារេ, តណ្ហាយ ‘‘សុខំ សុភ’’ន្តិអាទិនា សង្ខតេ វា អលង្កតេតិ អត្ថោ. តណ្ហា ហិ ទុក្ខស្ស សមុទយោតិ អជានន្តោ ‘‘អហោ វតាហំ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា ខត្តិយមហាសាលានំ វា សហព្យតំ ឧបបជ្ជេយ្យ’’ន្តិ សង្ខារេ បរិក្ខរោតីតិ. អមរណត្ថាតិ គហិតា ទុក្ករកិរិយា អមរតបោ, ទេវភាវត្ថំ តបោ វា, ទុក្ខត្តា វា មរោ មារកោ តបោ អមរតបោ. ទិដ្ឋេ អទិដ្ឋ-សទ្ទោ វិយ មរេសុ អមរ-សទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ.

ជាតិអាទិបបាតទុក្ខជននតោ មរុបបាតសទិសតា បុញ្ញាភិសង្ខារស្ស វុត្តា. រមណីយភាវេន ច អស្សាទភាវេន ច គយ្ហមានំ បុញ្ញផលំ ទីបសិខាមធុលិត្តសត្ថធារាសទិសំ, តទត្ថោ ច បុញ្ញាភិសង្ខារោ តំនិបាតលេហនសទិសោ.

‘‘សុខោ ឥមិស្សា បរិព្ពាជិកាយ តរុណាយ មុទុកាយ លោមសាយ ពាហាយ សម្ផស្សោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.៤៦៩) សុខសញ្ញាយ ពាលោ វិយ គូថកីឡនំ កិលេសាភិភូតតាយ កោធារតិអភិភូតោ អសវសោ មរិតុកាមោ វិយ វិសខាទនំ ករណផលក្ខណេសុ ជិគុច្ឆនីយំ ទុក្ខញ្ច អបុញ្ញាភិសង្ខារំ អារភតិ. លោភសហគតស្ស វា គូថកីឡនសទិសតា, ទោសសហគតស្ស វិសខាទនសទិសតា យោជេតព្ពា. កាមគុណសមិទ្ធិយា សភយស្សបិ បិសាចនគរស្ស សុខវិបល្លាសហេតុភាវោ វិយ អរូបវិបាកានំ និរន្តរតាយ អនុបលក្ខិយមានឧប្បាទវយានំ, ទីឃសន្តានតាយ អគយ្ហមានវិបរិណាមានំ, សង្ខារវិបរិណាមទុក្ខភូតានម្បិ និច្ចាទិវិបល្លាសហេតុភាវោតិ តេសំ បិសាចនគរសទិសតា, តទភិមុខគមនសទិសតា ច អានេញ្ជាភិសង្ខារស្ស យោជេតព្ពា.

តាវាតិ វត្តព្ពន្តរាបេក្ខោ និបាតោ, តស្មា អវិជ្ជា សង្ខារានំ បច្ចយោតិ ឥទំ តាវ សិទ្ធំ, ឥទំ បន អបរំ វត្តព្ពន្តិ អត្ថោ. អវិជ្ជាបច្ចយា បន សព្ពាបេតា ហោន្តីតិ វុត្តន្តិ អភិញ្ញាចេតនានំ បច្ចយភាវំ ទស្សេតិ. ចេតោបរិយបុព្ពេនិវាសអនាគតំសញាណេហិ បរេសំ អត្តនោ ច សមោហចិត្តជាននកាលេតិ យោជេតព្ពា.

អវិជ្ជាសម្មូឡ្ហត្តាតិ ភវាទីនវបដិច្ឆាទិកាយ អវិជ្ជាយ សម្មូឡ្ហត្តា. រាគាទីនន្តិ រាគទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចទោមនស្សានំ អវិជ្ជាសម្បយុត្តរាគាទិអស្សាទនកាលេសុ អវិជ្ជំ អារព្ភ ឧប្បត្តិ វេទិតព្ពា. គរុំ កត្វា អស្សាទនំ រាគទិដ្ឋិសម្បយុត្តាយ ឯវ អវិជ្ជាយ យោជេតព្ពំ, អស្សាទនញ្ច រាគោ, តទវិប្បយុត្តា ច ទិដ្ឋីតិ អស្សាទនវចនេនេវ យថាវុត្តំ អវិជ្ជំ គរុំ ករោន្តី ទិដ្ឋិ ច វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. រាគាទីហិ ច បាឡិយំ សរូបេន វុត្តេហិ តំសម្បយុត្តសង្ខារស្ស អវិជ្ជារម្មណាទិតំ ទស្សេតិ. អនវិជ្ជារម្មណស្ស បឋមជវនស្ស អារម្មណាធិបតិអនន្តរាទិបច្ចយវចនេសុ អវុត្តស្ស វុត្តស្ស ច សព្ពស្ស សង្គណ្ហនត្ថំ ‘‘យំ កិញ្ចី’’តិ អាហ. វុត្តនយេនាតិ សមតិក្កមភវបត្ថនាវសេន វុត្តនយេន.

ឯកការណវាទោ អាបជ្ជតីតិ ទោសប្បសង្គោ វុត្តោ. អនិដ្ឋោ ហិ ឯកការណវាទោ សព្ពស្ស សព្ពកាលេ សម្ភវាបត្តិតោ ឯកសទិសសភាវាបត្តិតោ ច. យស្មា តីសុ បការេសុ អវិជ្ជមានេសុ បារិសេសេន ចតុត្ថេ ឯវ ច វិជ្ជមានេ ឯកហេតុផលទីបនេ អត្ថោ អត្ថិ, តស្មា ន នុបបជ្ជតិ.

យថាផស្សំ វេទនាវវត្ថានតោតិ ‘‘សុខវេទនីយំ, ភិក្ខវេ, ផស្សំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខា វេទនា’’តិអាទិនា (សំ. និ. ២.៦២), ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច…បេ… តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ, ផស្សបច្ចយា វេទនា’’តិអាទិនា (សំ. និ. ២.៤៣) ច សុខវេទនីយាទិចក្ខុសម្ផស្សាទិអនុរូបេន សុខវេទនាទិចក្ខុសម្ផស្សជាវេទនាទីនំ វវត្ថានតោ, សមានេសុ ចក្ខុរូបាទីសុ ផស្សវសេន សុខាទិវិបរិយាយាភាវតោ, សមានេសុ ច រូបមនសិការាទីសុ ចក្ខាទិសង្ឃដ្ដនវសេន ចក្ខុសម្ផស្សជាទិវិបរិយាយាភាវតោ, អញ្ញបច្ចយសាមញ្ញេបិ ផស្សវសេន សុខាទិចក្ខុសម្ផស្សជាទីនំ ឱឡារិកសុខុមាទិសង្ករាភាវតោ ចាតិ អត្ថោ. សុខាទីនំ យថាវុត្តសម្ផស្សស្ស អវិបរីតោ បច្ចយភាវោ ឯវ យថាវេទនំ ផស្សវវត្ថានំ, ការណផលវិសេសេន វា ផលការណវិសេសនិច្ឆយោ ហោតីតិ ឧភយត្ថាបិ និច្ឆយោ វវត្ថានន្តិ វុត្តោ. កម្មាទយោតិ កម្មាហារឧតុអាទយោ អបាកដា សេម្ហបដិការេន រោគវូបសមតោ.

‘‘អស្សាទានុបស្សិនោ តណ្ហា បវឌ្ឍតី’’តិ វចនតោតិ ‘‘សំយោជនីយេសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ វិហរតោ តណ្ហា បវឌ្ឍតិ, តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ, ឧបាទានបច្ចយា ភវោ’’តិ (សំ. និ. ២.៥៣-៥៤) ឥមិនា សុត្តេន តណ្ហាយ សង្ខារការណភាវស្ស វុត្តត្តាតិ អត្ថោ. បុន តស្សាបិ អវិជ្ជា ការណន្តិ ទស្សនត្ថំ ‘‘អវិជ្ជាសមុទយា អាសវសមុទយោតិ វចនតោ’’តិ អាហ. តណ្ហា វា ចតុរុបាទានភូតា កាមភវទិដ្ឋាសវា ច សង្ខារស្ស ការណន្តិ បាកដាតិ សុត្តទ្វយេនបិ អវិជ្ជាយ សង្ខារការណភាវមេវ ទស្សេតិ. អស្សាទានុបស្សិនោតិ ហិ វចនេន អាទីនវបដិច្ឆាទនកិច្ចា អវិជ្ជា តណ្ហាយ ការណន្តិ ទស្សិតា ហោតីតិ. យស្មា អវិទ្វា, តស្មា បុញ្ញាភិសង្ខារាទិកេ អភិសង្ខរោតីតិ អវិជ្ជាយ សង្ខារការណភាវស្ស បាកដត្តា អវិទ្ទសុភាវោ សង្ខារការណភាវេន វុត្តោ ខីណាសវស្ស សង្ខារាភាវតោ អសាធារណត្តា ច. បុញ្ញាភិសង្ខារាទីនំ សាធារណានិ វត្ថារម្មណាទីនីតិ បុញ្ញភវាទិអាទីនវបដិច្ឆាទិកា អវិជ្ជា បុញ្ញាភិសង្ខារាទីនំ អសាធារណំ ការណន្តិ វា អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឋានវិរុទ្ធោតិ អត្ថិតាវិរុទ្ធោ. កេចិ បន ‘‘បដិសន្ធិអាទីនិ ឋានានី’’តិ វទន្តិ, ឯវំ សតិ បុរិមចិត្តំ បច្ឆិមចិត្តស្ស ឋានវិរុទ្ធោ បច្ចយោតិ ន ឥទំ ឯកន្តិកំ សិយា. ភវង្គម្បិ ហិ ភវង្គស្ស អនន្តរបច្ចយោ, ជវនំ ជវនស្សាតិ, ន ច សិប្បាទីនំ បដិសន្ធិអាទិឋានំ អត្ថីតិ ន តំ ឥធ អធិប្បេតំ. កម្មំ រូបស្ស នមនរុប្បនវិរោធា សារម្មណានារម្មណវិរោធា ច សភាវវិរុទ្ធោ បច្ចយោ, ខីរាទីនិ ទធិអាទីនំ មធុរម្ពិលរសាទិសភាវវិរោធា. អវិជាននកិច្ចោ អាលោកោ វិជាននកិច្ចស្ស វិញ្ញាណស្ស, អមទនកិច្ចា ច គុឡាទយោ មទនកិច្ចស្ស អាសវស្ស.

គោលោមាវិលោមានិ ទព្ពាយ បច្ចយោ, ទធិអាទីនិ ភូតិណកស្ស. ឯត្ថ ច អវីតិ រត្តា ឯឡកា វុច្ចន្តិ. វិបាកាយេវ តេ ច ន, តស្មា ទុក្ខវិបាកាយបិ អវិជ្ជាយ តទវិបាកានំ បុញ្ញានេញ្ជាភិសង្ខារានំ បច្ចយត្តំ ន ន យុជ្ជតីតិ អត្ថោ. តទវិបាកត្តេបិ សាវជ្ជតាយ តទវិរុទ្ធានំ តំសទិសានញ្ច អបុញ្ញាភិសង្ខារានមេវ បច្ចយោ, ន ឥតរេសន្តិ ឯតស្ស បសង្គស្ស និវារណត្ថំ ‘‘វិរុទ្ធោ ចាវិរុទ្ធោ ច, សទិសាសទិសោ តថា. ធម្មានំ បច្ចយោ សិទ្ធោ’’តិ វុត្តំ, តស្មា តមត្ថំ បាកដំ ករោន្តោ ‘‘ឥតិ អយំ អវិជ្ជា’’តិអាទិមាហ.

អច្ឆេជ្ជសុត្តាវុតាភេជ្ជមណីនំ វិយ បុព្ពាបរិយវវត្ថានំ និយតិ, និយតិយា, និយតិ ឯវ វា សង្គតិ សមាគមោ និយតិសង្គតិ, តាយ ភាវេសុ បរិណតា មនុស្សទេវវិហង្គាទិភាវំ បត្តា និយតិសង្គតិភាវបរិណតា. និយតិយា សង្គតិយា ភាវេន ច បរិណតា នានប្បការតំ បត្តា និយតិសង្គតិភាវបរិណតាតិ ច អត្ថំ វទន្តិ. ឯតេហិ ច វិកប្បនេហិ អវិជ្ជា អកុសលំ ចិត្តំ កត្វា បុញ្ញាទីសុ យត្ថ កត្ថចិ បវត្តតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សោ ឯវំ អវិជ្ជាយា’’តិអាទិ.

អបរិណាយកោ ពាលោតិ អរហត្តមគ្គសម្បដិបាទកកល្យាណមិត្តរហិតោតិ អត្ថោ. អរហត្តមគ្គាវសានំ វា ញាណំ សមវិសមំ ទស្សេត្វា និព្ពានំ នយតីតិ បរិណាយកន្តិ វុត្តំ, តេន រហិតោ អបរិណាយកោ. ធម្មំ ញត្វាតិ សប្បុរិសូបនិស្សយេន ចតុសច្ចប្បកាសកសុត្តាទិធម្មំ ញត្វា, មគ្គញាណេនេវ វា សព្ពធម្មបវរំ និព្ពានំ ញត្វា, តំជាននាយត្តត្តា បន សេសសច្ចាភិសមយស្ស សមានកាលម្បិ តំ បុរិមកាលំ វិយ កត្វា វុត្តំ.

សង្ខារបទនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វិញ្ញាណបទនិទ្ទេសវណ្ណនា

២២៧. យថាវុត្តសង្ខារបច្ចយា ឧប្បជ្ជមានំ តំកម្មនិព្ពត្តមេវ វិញ្ញាណំ ភវិតុំ អរហតីតិ ‘‘ពាត្តិំស លោកិយវិបាកវិញ្ញាណានិ សង្គហិតានិ ហោន្តី’’តិ អាហ. ធាតុកថាយំ (ធាតុ. ៤៦៦) បន វិប្បយុត្តេនសង្គហិតាសង្គហិតបទនិទ្ទេសេ –

‘‘សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណេន យេ ធម្មា…បេ… សឡាយតនបច្ចយា ផស្សេន, ផស្សបច្ចយា វេទនាយ យេ ធម្មា វិប្បយុត្តា, តេ ធម្មា កតិហិ ខន្ធេហិ…បេ… សង្គហិតា? តេ ធម្មា អសង្ខតំ ខន្ធតោ ឋបេត្វា ឯកេន ខន្ធេន ឯកាទសហាយតនេហិ ឯកាទសហិ ធាតូហិ សង្គហិតា. កតិហិ អសង្គហិតា? ចតូហិ ខន្ធេហិ ឯកេនាយតនេន សត្តហិ ធាតូហិ អសង្គហិតា’’តិ –

វចនតោ សព្ពវិញ្ញាណផស្សវេទនាបរិគ្គហោ កតោ. យទិ ហិ ឯត្ថ វិញ្ញាណផស្សវេទនា សប្បទេសា សិយុំ, ‘‘វិបាកា ធម្មា’’តិ ឥមស្ស វិយ វិស្សជ្ជនំ សិយា, តស្មា តត្ថ អភិធម្មភាជនីយវសេន សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណាទយោ គហិតាតិ វេទិតព្ពា. អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា ច អភិធម្មភាជនីយេ ចតុភូមកកុសលសង្ខារោ អកុសលសង្ខារោ ច វុត្តោតិ សោ ឯវ ធាតុកថាយំ គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ភវោ បន ធាតុកថាយំ កម្មុបបត្តិភវវិសេសទស្សនត្ថំ ន អភិធម្មភាជនីយវសេន គហិតោ. ឯវញ្ច កត្វា តត្ថ ‘‘ឧបាទានបច្ចយា ភវោ’’តិ អនុទ្ធរិត្វា ‘‘កម្មភវោ’’តិអាទិនាវ នយេន ភវោ ឧទ្ធដោ. វិបាកញ្ហេតន្តិ វិញ្ញាណស្ស វិបាកត្តា សង្ខារបច្ចយត្តំ សាធេតិ, តស្ស បន សាធនត្ថំ ‘‘ឧបចិតកម្មាភាវេ វិបាកាភាវតោ’’តិ វុត្តន្តិ តំ វិវរន្តោ ‘‘វិបាកញ្ចា’’តិអាទិមាហ.

យេភុយ្យេន លោភសម្បយុត្តជវនាវសានេតិ ជវនេន តទារម្មណនិយមេ សោមនស្សសហគតានន្តរំ សោមនស្សសហគតតទារម្មណស្ស វុត្តត្តា សោមនស្សសហគតានេវ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. យស្មា បន តិហេតុកជវនាវសានេ ច កទាចិ អហេតុកំ តទារម្មណំ ហោតិ, តស្មា ‘‘យេភុយ្យេនា’’តិ អាហ. សកិំ វាតិ ‘‘ទិរត្តតិរត្តា’’ទីសុ វិយ វេទិតព្ពំ. ទ្វិក្ខត្តុមេវ បន ឧប្បជ្ជន្តីតិ វទន្តិ. ‘‘ទិរត្តតិរត្ត’’ន្តិ ឯត្ថ បន វា-សទ្ទស្ស អភាវា វចនសិលិដ្ឋតាមត្តេន ទិរត្តគ្គហណំ កតន្តិ យុជ្ជតិ, ‘‘និរន្តរតិរត្តទស្សនត្ថំ វា’’តិ. ឥធ បន វា-សទ្ទោ វិកប្បនត្ថោ វុត្តោតិ សកិំ ឯវ ច កទាចិ បវត្តិំ សន្ធាយ ‘‘សកិំ វា’’តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនេវ ហិ សកិំ តទារម្មណប្បវត្តិយា វិចារេតព្ពតំ ទស្សេន្តោ ‘‘ចិត្តប្បវត្តិគណនាយំ បនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ចិត្តប្បវត្តិគណនាយន្តិ វិបាកកថាយំ ពលវរូបាទិកេ អារម្មណេ វុត្តំ ចិត្តប្បវត្តិគណនំ សន្ធាយាហ. តត្ថ ហិ ទ្វេវ តទារម្មណុប្បត្តិវារា អាគតា. ជវនវិសយានុភវនញ្ហិ តទារម្មណំ អាសន្នភេទេ តស្មិំ វិសយេ ឯកចិត្តក្ខណាវសិដ្ឋាយុកេ ន ឧប្បជ្ជេយ្យាតិ អធិប្បាយោ. អនុរូបាយ បដិសន្ធិយាតិ អកុសលវិបាកស្ស អបាយបដិសន្ធិ, កាមាវចរាទិកុសលវិបាកានំ កាមរូបារូបសុគតិបដិសន្ធិយោ យថាកម្មំ អនុរូបា.

បដិសន្ធិកថា មហាវិសយាតិ កត្វា បវត្តិមេវ តាវ ទស្សេន្តោ ‘‘បវត្តិយំ បនា’’តិអាទិមាហ. អហេតុកទ្វយាទីនំ ទ្វារនិយមានិយមាវចនំ ភវង្គភូតានំ សយមេវ ទ្វារត្តា ចុតិបដិសន្ធិភូតានញ្ច ភវង្គសង្ខាតេន អញ្ញេន ច ទ្វារេន អនុប្បត្តិតោ និយតំ អនិយតំ វា ទ្វារំ ឯតេសន្តិ វត្តុំ អសក្កុណេយ្យត្តា. ឯកស្ស សត្តស្ស បវត្តរូបាវចរវិបាកោ បថវីកសិណាទីសុ យស្មិំ អារម្មណេ បវត្តោ, តតោ អញ្ញស្មិំ តស្ស បវត្តិ នត្ថីតិ រូបាវចរានំ និយតារម្មណតា វុត្តា. តត្រស្សាតិ បវត្តិយំ ពាត្តិំសវិធស្ស.

ឥន្ទ្រិយប្បវត្តិអានុភាវតោ ឯវ ចក្ខុសោតទ្វារភេទេន, តស្ស ច វិញ្ញាណវីថិភេទាយត្តត្តា វីថិភេទេន ច ភវិតព្ពំ, តស្មិញ្ច សតិ ‘‘អាវជ្ជនានន្តរំ ទស្សនំ សវនំ វា តទនន្តរំ សម្បដិច្ឆន’’ន្តិអាទិនា ចិត្តនិយមេន ភវិតព្ពំ. តថា ច សតិ សម្បដិច្ឆនសន្តីរណានម្បិ ភាវោ សិទ្ធោ ហោតិ, ន ឥន្ទ្រិយប្បវត្តិអានុភាវេន ទស្សនសវនមត្តស្សេវ, នាបិ ឥន្ទ្រិយានំ ឯវ ទស្សនសវនកិច្ចតាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ទ្វារវីថិភេទេ ចិត្តនិយមតោ ចា’’តិ. បឋមកុសលេន ចេ តទារម្មណស្ស ឧប្បត្តិ ហោតិ, តំ បឋមកុសលានន្តរំ ឧប្បជ្ជមានំ ជនកំ អនុពន្ធតិ នាម, ទុតិយកុសលាទិអនន្តរំ ឧប្បជ្ជមានំ ជនកសទិសំ អនុពន្ធតិ នាម, អកុសលានន្តរំ ឧប្បជ្ជមានញ្ច កាមាវចរតាយ ជនកសទិសន្តិ.

ឯកាទស តទារម្មណចិត្តានិ…បេ… តទារម្មណំ ន គណ្ហន្តីតិ តទារម្មណភាវតាយ ‘‘តទារម្មណ’’ន្តិ លទ្ធនាមានិ តទារម្មណភាវំ ន គណ្ហន្តិ, តទារម្មណភាវេន នប្បវត្តន្តីតិ អត្ថោ. អថ វា នាមគោត្តំ អារព្ភ ជវនេ ជវិតេ តទារម្មណំ តស្ស ជវនស្ស អារម្មណំ ន គណ្ហន្តិ, នាលម្ពន្តីតិ អត្ថោ. រូបារូបធម្មេតិ រូបារូបាវចរេ ធម្មេ. ឥទំ បន វត្វា ‘‘អភិញ្ញាញាណំ អារព្ភា’’តិ វិសេសនំ បរិត្តាទិអារម្មណតាយ កាមាវចរសទិសេសុ ចេវ តទារម្មណានុប្បត្តិទស្សនត្ថំ. មិច្ឆត្តនិយតា ធម្មា មគ្គោ វិយ ភាវនាយ សិទ្ធា មហាពលា ចាតិ តត្ថ ជវនេន បវត្តមានេន សានុពន្ធនេន ន ភវិតព្ពន្តិ តេសុ តទារម្មណំ បដិក្ខិត្តំ. លោកុត្តរធម្មេ អារព្ភាតិ ឯតេនេវ សិទ្ធេ ‘‘សម្មត្តនិយតធម្មេសូ’’តិ វិសុំ ឧទ្ធរណំ សម្មត្តមិច្ឆត្តនិយតធម្មានំ អញ្ញមញ្ញបដិបក្ខាតិ ពលវភាវេន តទារម្មណស្ស អវត្ថុភាវទស្សនត្ថំ.

ឯវំ បវត្តិយំ វិញ្ញាណប្បវត្តិំ ទស្សេត្វា បដិសន្ធិយំ ទស្សេតុំ ‘‘យំ បន វុត្ត’’ន្តិអាទិមាហ. កេន កត្ថាតិ កេន ចិត្តេន កស្មិំ ភវេ. ឯកូនវីសតិ បដិសន្ធិយោ តេន តេន ចិត្តេន បវត្តមានា បដិសន្ធិក្ខណេ រូបារូបធម្មាតិ តេន តេន ចិត្តេន សា សា តត្ថ តត្ថ បដិសន្ធិ ហោតីតិ វុត្តា. តស្សាតិ ចិត្តស្ស.

អាគន្ត្វាតិ អាគតំ វិយ ហុត្វា. គោបកសីវលីតិ រញ្ញោ ហិតារក្ខេ គោបកកុលេ ជាតោ សីវលិនាមកោ. កម្មាទិអនុស្សរណព្យាបាររហិតត្តា ‘‘សម្មូឡ្ហកាលកិរិយា’’តិ វុត្តា. អព្យាបារេនេវ ហិ តត្ថ កម្មាទិឧបដ្ឋានំ ហោតីតិ. ‘‘បិសិយមានាយ មក្ខិកាយ បឋមំ កាយទ្វារាវជ្ជនំ ភវង្គំ នាវដ្ដេតិ អត្តនា ចិន្តិយមានស្ស កស្សចិ អត្ថិតាយា’’តិ កេចិ ការណំ វទន្តិ, តទេតំ អការណំ ភវង្គវិសយតោ អញ្ញស្ស ចិន្តិយមានស្ស អភាវា អញ្ញចិត្តប្បវត្តកាលេ ច ភវង្គាវដ្ដនស្សេវ អសម្ភវតោ. ឥទំ បនេត្ថ ការណំ សិយា – ‘‘តានិស្ស តម្ហិ សមយេ ឱលម្ពន្តិ អជ្ឈោលម្ពន្តិ អភិប្បលម្ពន្តី’’តិ (ម. និ. ៣.២៤៨) វចនតោ តីសុ ជវនវារេសុ អប្បវត្តេស្វេវ កម្មាទិឧបដ្ឋានេន ភវិតព្ពំ. អនេកជវនវារប្បវត្តិយា ហិ អជ្ឈោលម្ពនំ អភិប្បលម្ពនញ្ច ហោតីតិ. តស្មា កាយទ្វារាវជ្ជនំ អនាវដ្ដេត្វា មនោទ្វារាវជ្ជនមេវ កម្មាទិអាលម្ពណំ បឋមំ ភវង្គំ អាវដ្ដេតិ, តតោ ផោដ្ឋព្ពស្ស ពលវត្តា ទុតិយវារេ កាយវិញ្ញាណវីថិ បច្ចុប្បន្នេ ផោដ្ឋព្ពេ បវត្តតិ, តតោ បុរិមជវនវារគហិតេស្វេវ កម្មាទីសុ កមេន មនោទ្វារជវនំ ជវិត្វា មូលភវង្គសង្ខាតំ អាគន្តុកភវង្គសង្ខាតំ វា តទារម្មណំ ភវង្គំ ឱតរតិ, តទារម្មណាភាវេ វា ភវង្គមេវ. ឯតស្មិំ ឋានេ កាលំ ករោតីតិ តទារម្មណានន្តរេន ចុតិចិត្តេន, តទារម្មណាភាវេ វា ភវង្គសង្ខាតេនេវ ចុតិចិត្តេន ចវតីតិ អត្ថោ. ភវង្គមេវ ហិ ចុតិចិត្តំ ហុត្វា បវត្តតីតិ ចុតិចិត្តំ ឥធ ‘‘ភវង្គ’’ន្តិ វុត្តន្តិ. មនោទ្វារវិសយោ លហុកោតិ លហុកបច្ចុបដ្ឋានំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘អរូបធម្មានំ…បេ… លហុកោ’’តិ. អរូបធម្មស្ស ហិ មនោទ្វារស្ស វិសយោ លហុកបច្ចុបដ្ឋានោតិ. ពលវតិ ច រូបធម្មស្ស កាយទ្វារស្ស វិសយេ អប្បវត្តិត្វា មនោទ្វារវិសយេ កម្មាទិម្ហិ បឋមំ ចិត្តប្បវត្តិទស្សនេន អរូបធម្មានំ វិសយស្ស លហុកតា ទីបិតាតិ. រូបានំ វិសយាភាវេបិ វា ‘‘អរូបធម្មាន’’ន្តិ វចនំ យេសំ វិសយោ អត្ថិ, តំទស្សនត្ថមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេន លហុកម្មាទីសុ ចិត្តប្បវត្តិតោ លហុគហណីយតា វិសយស្ស លហុកតា.

កម្មាទីនំ ភូមិចិត្តុបាទាទិវសេន វិត្ថារតោ អនន្តោ បភេទោតិ ‘‘សង្ខេបតោ’’តិ អាហ.

អវិជ្ជាតណ្ហាទិកិលេសេសុ អនុបច្ឆិន្នេស្វេវ កម្មាទិនោ ឧបដ្ឋានំ, តញ្ចារព្ភ ចិត្តសន្តានស្ស ភវន្តរនិន្នបោណបព្ភារតា ហោតីតិ អាហ ‘‘អនុបច្ឆិន្នកិលេសពលវិនាមិត’’ន្តិ. សន្តានេ ហិ វិនាមិតេ តទេកទេសភូតំ បដិសន្ធិចិត្តញ្ច វិនាមិតមេវ ហោតិ, ន ច ឯកទេសវិនាមិតភាវេន វិនា សន្តានវិនាមិតតា អត្ថីតិ. សព្ពត្ថ បន ‘‘ទុគ្គតិបដិសន្ធិនិន្នាយ ចុតិយា បុរិមជវនានិ អកុសលានិ, ឥតរាយ ច កុសលានី’’តិ និច្ឆិនន្តិ. ‘‘និមិត្តស្សាទគធិតំ វា, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណំ តិដ្ឋមានំ តិដ្ឋតិ អនុព្យញ្ជនស្សាទគធិតំ វា. តស្មិំ ចេ សមយេ កាលំ ករោតិ, ឋានមេតំ វិជ្ជតិ, យំ ទ្វិន្នំ គតីនំ អញ្ញតរំ គតិំ ឧបបជ្ជេយ្យ និរយំ វា តិរច្ឆានយោនិំ វា’’តិ (សំ. និ. ៤.២៣៥) វុត្តំ. តស្មា អាសន្នំ អកុសលំ ទុគ្គតិយំ, កុសលញ្ច សុគតិយំ បដិសន្ធិយា ឧបនិស្សយោ ហោតីតិ.

រាគាទិហេតុភូតំ ហីនមារម្មណន្តិ អកុសលវិបាកស្ស អារម្មណំ ភវិតុំ យុត្តំ អនិដ្ឋារម្មណំ អាហ. តម្បិ ហិ សង្កប្បវសេន រាគស្សបិ ហេតុ ហោតីតិ. អកុសលវិបាកជនកកម្មសហជាតានំ វា តំសទិសាសន្នចុតិជវនចេតនាសហជាតានញ្ច រាគាទីនំ ហេតុភាវោ ឯវ ហីនតា. តញ្ហិ បច្ឆានុតាបជនកកម្មានមារម្មណំ កម្មវសេន អនិដ្ឋំ អកុសលវិបាកស្ស អារម្មណំ ភវេយ្យ, អញ្ញថា ច ឥដ្ឋារម្មណេ បវត្តស្ស អកុសលកម្មស្ស វិបាកោ កម្មនិមិត្តារម្មណោ ន ភវេយ្យ. ន ហិ អកុសលវិបាកោ ឥដ្ឋារម្មណោ ភវិតុមរហតីតិ. បញ្ចទ្វារេ ច អាបាថមាគច្ឆន្តំ បច្ចុប្បន្នំ កម្មនិមិត្តំ អាសន្នកតកម្មារម្មណសន្តតិយំ ឧប្បន្នំ តំសទិសញ្ច ទដ្ឋព្ពំ, អញ្ញថា តទេវ បដិសន្ធិអារម្មណូបដ្ឋាបកំ តទេវ ច បដិសន្ធិជនកំ ភវេយ្យ, ន ច បដិសន្ធិយា ឧបចារភូតានិ វិយ ‘‘ឯតស្មិំ តយា បវត្តិតព្ព’’ន្តិ បដិសន្ធិយា អារម្មណំ អនុបាទេន្តានិ វិយ ច បវត្តានិ ចុតិអាសន្នានិ ជវនានិ បដិសន្ធិជនកានិ ភវេយ្យុំ. ‘‘កតត្តា ឧបចិតត្តា’’តិ (ធ. ស. ៤៣១) ហិ វុត្តំ. តទា ច តំសមានវីថិយំ វិយ បវត្តមានានិ កថំ កតូបចិតានិ សិយុំ, ន ច អស្សាទិតានិ តទា, ន ច លោកិយានិ លោកុត្តរានិ វិយ សមានវីថិផលានិ ហោន្តិ.

‘‘បុព្ពេ វាស្ស តំ កតំ ហោតិ បាបកម្មំ ទុក្ខវេទនីយំ, បច្ឆា វាស្ស តំ កតំ ហោតិ បាបកម្មំ ទុក្ខវេទនីយំ, មរណកាលេ វាស្ស ហោតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ សមត្តា សមាទិន្នា, តេន សោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតី’’តិ (ម. និ. ៣.៣០៣) –

អាទិនា សុត្តេ មរណកាលេ សមត្តាយ សមាទិន្នាយ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា សម្មាទិដ្ឋិយា ច សហជាតចេតនាយ បដិសន្ធិទានំ វុត្តំ, ន ច ទុព្ពលេហិ បញ្ចទ្វារិកជវនេហិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ សម្មាទិដ្ឋិ វា សមត្តា ហោតិ សមាទិន្នា. វក្ខតិ ច –

‘‘សព្ពម្បិ ហេតំ កុសលាកុសលធម្មបដិវិជាននាទិចវនបរិយោសានំ កិច្ចំ មនោទ្វារិកចិត្តេនេវ ហោតិ, ន បញ្ចទ្វារិកេនាតិ សព្ពស្សបេតស្ស កិច្ចស្ស ករណេ សហជវនកានិ វីថិចិត្តានិ បដិក្ខិត្តានី’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ៧៦៦).

តត្ថ ហិ ‘‘ន កិញ្ចិ ធម្មំ បដិវិជានាតីតិ ‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា’តិ (ធ. ប. ១-២) ឯវំ វុត្តំ ឯកម្បិ កុសលំ វា អកុសលំ វា ន បដិវិជានាតី’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ៧៦៦) ច វុត្តំ. យេសំ បដិវិភាវនប្បវត្តិយា សុខំ វា ទុក្ខំ វា អន្វេតិ, តេសំ សា បវត្តិ បញ្ចទ្វារេ បដិក្ខិត្តា, កុសលាកុសលកម្មសមាទានញ្ច តាទិសមេវាតិ. តទារម្មណានន្តរំ បន ចវនំ, តទនន្តរា ច ឧបបត្តិ មនោទ្វារិកា ឯវ ហោតិ, ន សហជវនកវីថិចិត្តេ បរិយាបន្នាតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ឥធ បញ្ចទ្វារិកតទារម្មណានន្តរំ ចុតិ, តទនន្តរំ បដិសន្ធិ ច វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តត្ថ អវសេសបញ្ចចិត្តក្ខណាយុកេ រូបាទិម្ហិ ឧប្បន្នំ បដិសន្ធិំ សន្ធាយេវ ‘‘បច្ចុប្បន្នារម្មណំ ឧបបត្តិចិត្តំ បច្ចុប្បន្នារម្មណស្ស ភវង្គស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ, អវសេសេកចិត្តក្ខណាយុកេ ច ឧប្បន្នំ សន្ធាយ ‘‘បច្ចុប្បន្នារម្មណំ ឧបបត្តិចិត្តំ អតីតារម្មណស្ស ភវង្គស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ២.១៩.២៨) វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

សុទ្ធាយ វាតិ មហគ្គតកម្មនិមិត្តារម្មណាយ ជវនវីថិយា តទារម្មណរហិតាយាតិ អត្ថោ. សា បន ជវនវីថិ មហគ្គតវិបាកស្ស ឧបចារោ វិយ ទដ្ឋព្ពា. កេចិ បន តំ វីថិំ មហគ្គតាវសានំ វទន្តិ. អតីតារម្មណា ឯកាទសវិធា, នវត្តព្ពារម្មណា សត្តវិធា.

ឯតេនានុសារេន អារុប្បចុតិយាបិ អនន្តរា បដិសន្ធិ វេទិតព្ពាតិ ឥទំ កស្មា វុត្តំ, ននុ ‘‘បថវីកសិណជ្ឈានាទិវសេន បដិលទ្ធមហគ្គតសុគតិយំ ឋិតស្សា’’តិ ឯវមាទិកេ ឯវ នយេ អយម្បិ បដិសន្ធិ អវរុទ្ធាតិ? ន, តត្ថ រូបាវចរចុតិអនន្តរាយ ឯវ បដិសន្ធិយា វុត្តត្តា. តត្ថ ហិ ‘‘បថវីកសិណាទិកំ វា និមិត្តំ មហគ្គតចិត្តំ វា មនោទ្វារេ អាបាថមាគច្ឆតិ. ចក្ខុសោតានំ វា’’តិអាទិកេន រូបាវចរចុតិយា ឯវ អនន្តរា បដិសន្ធិ វុត្តាតិ វិញ្ញាយតិ. អថាបិ យថាសម្ភវយោជនាយ អយម្បិ បដិសន្ធិ តត្ថេវ អវរុទ្ធា, អរូបាវចរចុតិអនន្តរា បន រូបាវចរបដិសន្ធិ នត្ថិ, អរូបាវចរេ ច ឧបរូបរិចុតិយា ហេដ្ឋិមា ហេដ្ឋិមា បដិសន្ធីតិ ចតុត្ថារុប្បចុតិយា នវត្តព្ពារម្មណា បដិសន្ធិ នត្ថិ. តេន តតោ តត្ថេវ អតីតារម្មណា កាមាវចរេ ច អតីតបច្ចុប្បន្នារម្មណា បដិសន្ធិ ឥតរាហិ ច យថាសម្ភវំ អតីតនវត្តព្ពារម្មណា អារុប្បបដិសន្ធិ, អតីតបច្ចុប្បន្នារម្មណា ច កាមាវចរបដិសន្ធិ យោជេតព្ពាតិ ឥមស្ស វិសេសស្ស ទស្សនត្ថំ វិសុំ ឧទ្ធរណំ កតំ.

ឯវំ អារម្មណវសេន ឯកវិធាយ កាមាវចរសុគតិចុតិយា ទុវិធា ទុគ្គតិបដិសន្ធិ, ទុគ្គតិចុតិយា ទុវិធា សុគតិបដិសន្ធិ, កាមាវចរសុគតិចុតិយា ទ្វិឯកទ្វិប្បការានំ កាមរូបារុប្បានំ វសេន បញ្ចវិធា សុគតិបដិសន្ធិ, រូបាវចរចុតិយា ច តថេវ បញ្ចវិធា, ទុវិធាយ អារុប្បចុតិយា បច្ចេកំ ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ កាមារុប្បានំ វសេន អដ្ឋវិធា ច បដិសន្ធិ ទស្សិតា, ទុគ្គតិចុតិយា បន ឯកវិធាយ ទុគ្គតិបដិសន្ធិ ទុវិធា ន ទស្សិតា, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ទុគ្គតិយំ ឋិតស្ស បនា’’តិអាទិមាហ. យថាវុត្តា បន –

ទ្វិទ្វិបញ្ចប្បការា ច, បញ្ចាដ្ឋទុវិធាបិ ច;

ចតុវីសតិ សព្ពាបិ, តា ហោន្តិ បដិសន្ធិយោ.

‘‘កាមាវចរស្ស កុសលស្ស កម្មស្ស កតត្តា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ៤៣១, ៤៥៥, ៤៩៨) នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយភាវោ ទស្សិតប្បការោតិ ឧបនិស្សយបច្ចយភាវមេវ ទស្សេន្តោ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិមាហ.

អាទិនា សហាតិអាទិនា វិមិស្សវិញ្ញាណេន សហ. ឱមតោ ទ្វេ វា តយោ វា ទសកា ឧប្បជ្ជន្តីតិ គព្ភសេយ្យកានំ វសេន វុត្តំ. អញ្ញត្ថ ហិ អនេកេ កលាបា សហ ឧប្បជ្ជន្តិ. ព្រហ្មត្តភាវេបិ ហិ អនេកគាវុតប្បមាណេ អនេកេ កលាបា សហុប្បជ្ជន្តីតិ តិំសតោ អធិកានេវ រូបានិ ហោន្តិ គន្ធរសាហារានំ បដិក្ខិត្តត្តា ចក្ខុសោតវត្ថុសត្តកជីវិតឆក្កភាវេបិ តេសំ ពហុត្តា. អដ្ឋកថាយំ បន តត្ថបិ ចក្ខុសោតវត្ថុទសកានំ ជីវិតនវកស្ស ច ឧប្បត្តិ វុត្តា, បាឡិយំ បន ‘‘រូបធាតុយា ឧបបត្តិក្ខណេ ឋបេត្វា អសញ្ញសត្តានំ ទេវានំ បញ្ចាយតនានិ បាតុភវន្តិ, បញ្ច ធាតុយោ បាតុភវន្តី’’តិ វុត្តំ, តថា ‘‘រូបធាតុយា ឆ អាយតនានិ នវ ធាតុយោ’’តិ សព្ពសង្គហវសេន តត្ថ វិជ្ជមានាយតនធាតុយោ ទស្សេតុំ វុត្តំ. កថាវត្ថុម្ហិ ច ឃានាយតនាទីនំ វិយ គន្ធាយតនាទីនញ្ច តត្ថ ភាវោ បដិក្ខិត្តោ ‘‘អត្ថិ តត្ថ ឃានាយតនន្តិ? អាមន្តា, អត្ថិ តត្ថ គន្ធាយតនន្តិ? ន ហេវំ វត្តព្ពេ’’តិអាទិនា (កថា. ៥១៩), ន ច អផោដ្ឋព្ពាយតនានំ បថវីធាតុអាទីនំ វិយ អគន្ធរសាយតនានំ គន្ធរសានំ តត្ថ ភាវោ សក្កា វត្តុំ ផុសិតុំ អសក្កុណេយ្យតាវិនិមុត្តស្ស បថវីអាទិសភាវស្ស វិយ គន្ធរសភាវវិនិមុត្តស្ស គន្ធរសសភាវស្ស អភាវា.

យទិ ច ឃានសម្ផស្សាទីនំ ការណភាវោ នត្ថីតិ អាយតនានីតិ តេន វុច្ចេយ្យុំ, ធាតុ-សទ្ទោ បន និស្សត្តនិជ្ជីវវាចកោតិ គន្ធធាតុរសធាតូតិ អវចនេ នត្ថិ ការណំ, ធម្មភាវោ ច តេសំ ឯកន្តេន ឥច្ឆិតព្ពោ សភាវធារណាទិលក្ខណតោ អញ្ញស្ស អភាវា, ធម្មានញ្ច អាយតនភាវោ ឯកន្តតោ យមកេ (យម. ១. អាយតនយមក.១៣) វុត្តោ ‘‘ធម្មោ អាយតនន្តិ? អាមន្តា’’តិ. តស្មា តេសំ គន្ធរសាយតនភាវាភាវេបិ កោចិ អាយតនសភាវោ វត្តព្ពោ. យទិ ច ផោដ្ឋព្ពភាវតោ អញ្ញោ បថវីធាតុអាទិភាវោ វិយ គន្ធរសភាវតោ អញ្ញោ តេសំ កោចិ សភាវោ សិយា, តេសំ ធម្មាយតនេ សង្គហោ. គន្ធរសភាវេ បន អាយតនភាវេ ច សតិ គន្ធោ ច សោ អាយតនញ្ច គន្ធាយតនំ, រសោ ច សោ អាយតនញ្ច រសាយតនន្តិ ឥទមាបន្នមេវាតិ គន្ធរសាយតនភាវោ ច ន សក្កា និវារេតុំ, ‘‘តយោ អាហារា’’តិ (វិភ. ៩៩៣) ច វចនតោ កពឡីការាហារស្ស តត្ថ អភាវោ វិញ្ញាយតិ. តស្មា យថា បាឡិយា អវិរោធោ ហោតិ, តថា រូបគណនា កាតព្ពា. ឯវញ្ហិ ធម្មតា ន វិលោមិតា ហោតីតិ.

ជាតិឧណ្ណាយាតិ គព្ភំ ផាលេត្វា គហិតឧណ្ណាយាតិបិ វទន្តិ. សម្ភវភេទោតិ អត្ថិតាភេទោ. និជ្ឈាមតណ្ហិកា កិរ និច្ចំ ទុក្ខាតុរតាយ កាមំ សេវិត្វា គព្ភំ ន គណ្ហន្តិ.

រូបីព្រហ្មេសុ តាវ ឱបបាតិកយោនិកេសូតិ ឱបបាតិកយោនិកេហិ រូបីព្រហ្មេ និទ្ធារេតិ. ‘‘សំសេទជោបបាតីសុ អវកំសតោ តិំសា’’តិ ឯតំ វិវរន្តោ អាហ ‘‘អវកំសតោ បនា’’តិអាទិ, តំ បនេតំ បាឡិយា ន សមេតិ. ន ហិ បាឡិយំ កាមាវចរានំ សំសេទជោបបាតិកានំ អឃានកានំ ឧបបត្តិ វុត្តា. ធម្មហទយវិភង្គេ (វិភ. ១០០៧) ហិ –

‘‘កាមធាតុយា ឧបបត្តិក្ខណេ កស្សចិ ឯកាទសាយតនានិ បាតុភវន្តិ, កស្សចិ ទសាយតនានិ, កស្សចិ អបរានិ ទសាយតនានិ, កស្សចិ នវាយតនានិ, កស្សចិ សត្តាយតនានិ បាតុភវន្តី’’តិ –

វុត្តំ, ន វុត្តំ ‘‘អដ្ឋាយតនានិ បាតុភវន្តី’’តិ. តថា ‘‘ទសាយតនានិ បាតុភវន្តី’’តិ តិក្ខត្តុំ វត្តព្ពំ សិយា, អឃានកឧបបត្តិយា វិជ្ជមានាយ តិក្ខត្តុញ្ច ‘‘នវាយតនានិ បាតុភវន្តី’’តិ, ន ច តំ វុត្តំ. ឯវំ ធាតុបាតុភាវាទិបញ្ហេសុ យមកេបិ ឃានជិវ្ហាកាយានំ សហចារិតា វុត្តាតិ.

ចុតិបដិសន្ធីនំ ខន្ធាទីហិ អញ្ញមញ្ញំ សមានតា អភេទោ, អសមានតា ភេទោ. នយមុខមត្តំ ទស្សេត្វា វុត្តំ អវុត្តញ្ច សព្ពំ សង្គណ្ហិត្វា អាហ ‘‘អយំ តាវ អរូបភូមីសុយេវ នយោ’’តិ. រូបារូបាវចរានំ ឧបចារស្ស ពលវតាយ តតោ ចវិត្វា ទុគ្គតិយំ ឧបបត្តិ នត្ថីតិ ‘‘ឯកច្ចសុគតិចុតិយា’’តិ អាហ. ឯកច្ចទុគ្គតិបដិសន្ធីតិ ឯត្ថ ឯកច្ចគ្គហណស្ស បយោជនំ មគ្គិតព្ពំ. អយំ បនេត្ថាធិប្បាយោ សិយា – នានត្តកាយនានត្តសញ្ញីសុ វុត្តា ឯកច្ចេ វិនិបាតិកា តិហេតុកាទិបដិសន្ធិកា, តេសំ តំ បដិសន្ធិំ វិនិបាតភាវេន ទុគ្គតិបដិសន្ធីតិ គហេត្វា សព្ពសុគតិចុតិយាវ សា បដិសន្ធិ ហោតិ, ន ឯកច្ចសុគតិចុតិយា ឯវាតិ តំនិវត្តនត្ថំ ឯកច្ចទុគ្គតិគ្គហណំ កតំ. អបាយបដិសន្ធិ ឯវ ហិ ឯកច្ចសុគតិចុតិយា ហោតិ, ន សព្ពសុគតិចុតិយា. អថ វា ទុគ្គតិបដិសន្ធិ ទុវិធា ឯកច្ចសុគតិចុតិយា អនន្តរា ទុគ្គតិចុតិយា ចាតិ. តត្ថ បច្ឆិមំ វជ្ជេត្វា បុរិមំ ឯវ គណ្ហិតុំ អាហ ‘‘ឯកច្ចទុគ្គតិបដិសន្ធី’’តិ. អហេតុកចុតិយា សហេតុកបដិសន្ធីតិ ទុហេតុកា តិហេតុកា ច យោជេតព្ពា. មណ្ឌូកទេវបុត្តាទីនំ វិយ ហិ អហេតុកចុតិយា តិហេតុកបដិសន្ធិបិ ហោតីតិ.

តស្ស តស្ស វិបរីតតោ ច យថាយោគំ យោជេតព្ពន្តិ ‘‘ឯកច្ចសុគតិចុតិយា ឯកច្ចទុគ្គតិបដិសន្ធី’’តិអាទីសុ ភេទវិសេសេសុ ‘‘ឯកច្ចទុគ្គតិចុតិយា ឯកច្ចសុគតិបដិសន្ធី’’តិអាទិនា យំ យំ យុជ្ជតិ, តំ តំ យោជេតព្ពន្តិ អត្ថោ. យុជ្ជមានមត្តាបេក្ខនវសេន នបុំសកនិទ្ទេសោ កតោ, យោជេតព្ពន្តិ វា ភាវត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អមហគ្គតពហិទ្ធារម្មណាយ មហគ្គតអជ្ឈត្តារម្មណាតិអាទីសុ បន វិបរីតយោជនា ន កាតព្ពា. ន ហិ មហគ្គតអជ្ឈត្តារម្មណាយ ចុតិយា អរូបភូមីសុ អមហគ្គតពហិទ្ធារម្មណា បដិសន្ធិ អត្ថិ. ចតុក្ខន្ធាយ អរូបចុតិយា បញ្ចក្ខន្ធា កាមាវចរបដិសន្ធីតិ ឯតស្ស វិបរិយាយោ សយមេវ យោជិតោ. អតីតារម្មណចុតិយា បច្ចុប្បន្នារម្មណា បដិសន្ធីតិ ឯតស្ស ច វិបរិយាយោ នត្ថិ ឯវាតិ. ភេទវិសេសោ ឯវ ច ឯវំ វិត្ថារេន ទស្សិតោ, អភេទវិសេសោ បន ឯកេកស្មិំ ភេទេ តត្ថ តត្ថេវ ចុតិបដិសន្ធិយោជនាវសេន យោជេតព្ពោ ‘‘បញ្ចក្ខន្ធាយ កាមាវចរាយ បញ្ចក្ខន្ធា កាមាវចរា…បេ… អវិតក្កអវិចារាយ អវិតក្កអវិចារា’’តិ, ចតុក្ខន្ធាយ បន ចតុក្ខន្ធា សយមេវ យោជិតា. ឯតេនេវ នយេន សក្កា ញាតុន្តិ បញ្ចក្ខន្ធាទីសុ អភេទវិសេសោ ន ទស្សិតោតិ. តតោ ហេតុំ វិនាតិ តត្ថ ហេតុំ វិនា.

អង្គបច្ចង្គសន្ធីនំ ពន្ធនានិ អង្គបច្ចង្គសន្ធិពន្ធនានិ, តេសំ ឆេទកានំ. និរុទ្ធេសុ ចក្ខាទីសូតិ អតិមន្ទភាវូបគមនំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. បញ្ចទ្វារិកវិញ្ញាណានន្តរម្បិ ហិ បុព្ពេ ចុតិ ទស្សិតា. យមកេ ច (យម. ១.អាយតនយមក.១២០) –

‘‘យស្ស ចក្ខាយតនំ និរុជ្ឈតិ, តស្ស មនាយតនំ និរុជ្ឈតីតិ? អាមន្តា. យស្ស វា បន មនាយតនំ និរុជ្ឈតិ, តស្ស ចក្ខាយតនំ និរុជ្ឈតីតិ? សចិត្តកានំ អចក្ខុកានំ ចវន្តានំ តេសំ មនាយតនំ និរុជ្ឈតិ, នោ ច តេសំ ចក្ខាយតនំ និរុជ្ឈតិ. សចក្ខុកានំ ចវន្តានំ តេសំ មនាយតនញ្ច និរុជ្ឈតិ, ចក្ខាយតនញ្ច និរុជ្ឈតី’’តិ –

អាទិនា ចក្ខាយតនាទីនំ ចុតិចិត្តេន សហ និរោធោ វុត្តោតិ. លទ្ធោ អវសេសោ អវិជ្ជាទិកោ វិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ឯតេនាតិ លទ្ធាវសេសបច្ចយោ, សង្ខារោ. អវិជ្ជាបដិច្ឆាទិតាទីនវេ តស្មិំ កម្មាទិវិសយេ បដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស អារម្មណភាវេន ឧប្បត្តិដ្ឋានភូតេ តណ្ហាយ អប្បហីនត្តា ឯវ បុរិមុប្បន្នាយ ច សន្តតិយា បរិណតត្តា បដិសន្ធិដ្ឋានាភិមុខំ វិញ្ញាណំ និន្នបោណបព្ភារំ ហុត្វា បវត្តតីតិ អាហ ‘‘តណ្ហា នាមេតី’’តិ. សហជាតសង្ខារាតិ ចុតិអាសន្នជវនវិញ្ញាណសហជាតចេតនា, សព្ពេបិ វា ផស្សាទយោ. តស្មិំ បដិសន្ធិដ្ឋានេ កម្មាទិវិសយេ វិញ្ញាណំ ខិបន្តិ, ខិបន្តា វិយ តស្មិំ វិសយេ បដិសន្ធិវសេន វិញ្ញាណបតិដ្ឋានស្ស ហេតុភាវេន បវត្តន្តីតិ អត្ថោ.

តន្តិ តំ វិញ្ញាណំ, ចុតិបដិសន្ធិតទាសន្នវិញ្ញាណានំ សន្តតិវសេន វិញ្ញាណន្តិ ឧបនីតេកត្តំ. តណ្ហាយ នាមិយមានំ…បេ… បវត្តតីតិ នមនខិបនបុរិមនិស្សយជហនាបរនិស្សយស្សាទននិស្សយរហិតបវត្តនានិ សន្តតិវសេន តស្សេវេកស្ស វិញ្ញាណស្ស ហោន្តិ, ន អញ្ញស្សាតិ ទស្សេតិ. សន្តតិវសេនាតិ ច វទន្តោ ‘‘តទេវិទំ វិញ្ញាណំ សន្ធាវតិ សំសរតិ អនញ្ញ’’ន្តិ (ម. និ. ១.៣៩៦) ឥទញ្ច មិច្ឆាគាហំ បដិក្ខិបតិ. សតិ ហិ នានត្តនយេ សន្តតិវសេន ឯកត្តនយោ ហោតីតិ. ឱរិមតីររុក្ខវិនិពទ្ធរជ្ជុ វិយ បុរិមភវត្តភាវវិនិពន្ធំ កម្មាទិអារម្មណំ ទដ្ឋព្ពំ, បុរិសោ វិយ វិញ្ញាណំ, តស្ស មាតិកាតិក្កមនិច្ឆា វិយ តណ្ហា, អតិក្កមនបយោគោ វិយ ខិបនកសង្ខារា. យថា ច សោ បុរិសោ បរតីរេ បតិដ្ឋហមានោ បរតីររុក្ខវិនិពទ្ធំ កិញ្ចិ អស្សាទយមានោ អនស្សាទយមានោ វា កេវលំ បថវិយំ សពលបយោគេហេវ បតិដ្ឋាតិ, ឯវមិទម្បិ ភវន្តរត្តភាវវិនិពទ្ធំ ហទយវត្ថុនិស្សយំ បញ្ចវោការភវេ អស្សាទយមានំ ចតុវោការភវេ អនស្សាទយមានំ វា កេវលំ អារម្មណសម្បយុត្តកម្មេហេវ បវត្តតិ. តត្ថ អស្សាទយមានន្តិ បាបុណន្តំ, បដិលភមានន្តិ អត្ថោ.

ភវន្តរាទិបដិសន្ធានតោតិ ភវន្តរស្ស អាទិសម្ពន្ធនតោ, ភវន្តរាទយោ វា ភវយោនិគតិវិញ្ញាណដ្ឋិតិសត្តាវាសន្តរា, តេសំ បដិសន្ធានតោតិ អត្ថោ. កម្មន្តិ បដិសន្ធិជនកំ កម្មំ. សង្ខារាតិ ចុតិអាសន្នជវនវិញ្ញាណសហគតា ខិបនកសង្ខារា.

សទ្ទាទិហេតុកាតិ ឯត្ថ បដិឃោសោ សទ្ទហេតុកោ, បទីបោ បទីបន្តរាទិហេតុកោ, មុទ្ទា លញ្ឆនហេតុកា, ឆាយា អាទាសាទិគតមុខាទិហេតុកា. អញ្ញត្រ អគន្ត្វា ហោន្តីតិ សទ្ទាទិបច្ចយទេសំ អគន្ត្វា សទ្ទាទិហេតុកា ហោន្តិ តតោ បុព្ពេ អភាវា, ឯវមិទម្បិ បដិសន្ធិវិញ្ញាណំ ន ហេតុទេសំ គន្ត្វា តំហេតុកំ ហោតិ តតោ បុព្ពេ អភាវា, តស្មា ន ឥទំ ហេតុទេសតោ បុរិមភវតោ អាគតំ បដិឃោសាទយោ វិយ សទ្ទាទិទេសតោ, នាបិ តត្ថ ហេតុនា វិនា ឧប្បន្នំ សទ្ទាទីហិ វិនា បដិឃោសាទយោ វិយាតិ អត្ថោ. អថ វា អញ្ញត្រ អគន្ត្វា ហោន្តីតិ បុព្ពេ បច្ចយទេសេ សន្និហិតា ហុត្វា តតោ អញ្ញត្រ គន្ត្វា តប្បច្ចយា ន ហោន្តិ ឧប្បត្តិតោ បុព្ពេ អភាវា, នាបិ សទ្ទាទិបច្ចយា ន ហោន្តិ, ឯវមិទម្បីតិ វុត្តនយេន យោជេតព្ពំ. ឯស នយោតិ ពីជង្កុរាទីសុ សព្ពហេតុហេតុសមុប្បន្នេសុ យថាសម្ភវំ យោជនា កាតព្ពាតិ ទស្សេតិ. ឥធាបិ ហិ ហេតុហេតុសមុប្បន្នវិញ្ញាណានំ ឯកន្តមេកត្តេ សតិ ន មនុស្សគតិកោ ទេវគតិភូតោ សិយា, ឯកន្តនានត្តេ ន កម្មវតោ ផលំ សិយា. តតោ ‘‘រត្តស្ស ពីជំ, រត្តស្ស ផល’’ន្តិអាទិកស្ស វិយ ‘‘ភូតបុព្ពាហំ, ភន្តេ, រោហិតស្សោ នាម ឥសី’’តិអាទិកស្ស (សំ. និ. ១.១០៧) វោហារស្ស លោបោ សិយា, តស្មា ឯត្ថ សន្តានពន្ធេ សតិ ហេតុហេតុសមុប្បន្នេសុ ន ឯកន្តមេវ ឯកតា វា នានតា វា ឧបគន្តព្ពា. ឯត្ថ ច ឯកន្តឯកតាបដិសេធេន ‘‘សយំកតំ សុខំ ទុក្ខ’’ន្តិ ឥមំ ទិដ្ឋិំ និវារេតិ, ឯកន្តនានតាបដិសេធេន ‘‘បរំកតំ សុខំ ទុក្ខ’’ន្តិ, ហេតុហេតុសមុប្បន្នភាវវចនេន ‘‘អធិច្ចសមុប្បន្ន’’ន្តិ. ឯត្ថាតិ ឯកសន្តានេ.

ចតុមធុរអលត្តករសាទិភាវនា អម្ពមាតុលុង្គាទិពីជានំ អភិសង្ខារោ. ឯត្ថ ពីជំ វិយ កម្មវា សត្តោ, អភិសង្ខារោ វិយ កម្មំ, ពីជស្ស អង្កុរាទិប្បពន្ធោ វិយ សត្តស្ស បដិសន្ធិវិញ្ញាណាទិប្បពន្ធោ, តត្ថុប្បន្នស្ស មធុរស្ស រត្តកេសរស្ស វា ផលស្ស វា តស្សេវ ពីជស្ស, តតោ ឯវ ច អភិសង្ខារតោ ភាវោ វិយ កម្មការកស្សេវ សត្តស្ស, តំកម្មតោ ឯវ ច ផលស្ស ភាវោ វេទិតព្ពោ. ពាលសរីរេ កតំ វិជ្ជាបរិយាបុណនំ សិប្បសិក្ខនំ ឱសធប្បយោគោ ច ន វុឌ្ឍសរីរំ គច្ឆន្តិ. អថ ច តំនិមិត្តំ វិជ្ជាបាដវំ សិប្បជាននំ អនាមយតា ច វុឌ្ឍសរីរេ ហោតិ, ន ច តំ អញ្ញស្ស ហោតិ តំសន្តតិបរិយាបន្នេ ឯវ វុឌ្ឍសរីរេ ឧប្បជ្ជនតោ, ន ច យថាបយុត្តេន វិជ្ជាបរិយាបុណនាទិនា វិនា អញ្ញតោ ហោតិ តទភាវេ អភាវតោ. ឯវមិធាបិ សន្តានេ យំ ផលំ, ឯតំ នាញ្ញស្ស, ន ច អញ្ញតោតិ យោជេតព្ពំ. ន អញ្ញតោតិ ឯតេន ច សង្ខារាភាវេ ផលាភាវមេវ ទស្សេតិ, នាញ្ញបច្ចយនិវារណំ ករោតិ.

យម្បិ វុត្តំ, តត្ថ វទាមាតិ វចនសេសោ. តត្ថ វា ឧបភុញ្ជកេ អសតិ សិទ្ធា ភុញ្ជកសម្មុតីតិ សម្ពន្ធោ. ផលតីតិ សម្មុតិ ផលតិសម្មុតិ.

ឯវំ សន្តេបីតិ អសង្កន្តិបាតុភាវេ, តត្ថ ច យថាវុត្តទោសបរិហរណេ សតិ សិទ្ធេតិ អត្ថោ. បវត្តិតោ បុព្ពេតិ កម្មាយូហនក្ខណតោ បុព្ពេ. បច្ឆា ចាតិ វិបច្ចនបវត្តិតោ បច្ឆា ច. អវិបក្កវិបាកា កតត្តា ចេ បច្ចយា, វិបក្កវិបាកានម្បិ កតត្តំ សមានន្តិ តេសម្បិ ផលាវហតា សិយាតិ អាសង្កានិវត្តនត្ថំ អាហ ‘‘ន ច និច្ចំ ផលាវហា’’តិ. ន វិជ្ជមានត្តា វា អវិជ្ជមានត្តា វាតិ ឯតេន វិជ្ជមានត្តំ អវិជ្ជមានត្តញ្ច និស្សាយ វុត្តទោសេវ បរិហរតិ.

តស្សា បាដិភោគកិរិយាយ, ភណ្ឌកីណនកិរិយាយ, ឥណគហណាទិកិរិយាយ វា ករណមត្តំ តំកិរិយាករណមត្តំ. តទេវ តទត្ថនិយ្យាតនេ បដិភណ្ឌទានេ ឥណទានេ ច បច្ចយោ ហោតិ, អផលិតនិយ្យាតនាទិផលន្តិ អត្ថោ.

អវិសេសេនាតិ ‘‘តិហេតុកោ តិហេតុកស្សា’’តិអាទិកំ ភេទំ អកត្វាវ សាមញ្ញតោ, បិណ្ឌវសេនាតិ អត្ថោ. សព្ពត្ថ ឧបនិស្សយបច្ចយោ ពលវកម្មស្ស វសេន យោជេតព្ពោ. ‘‘ទុព្ពលញ្ហិ ឧបនិស្សយបច្ចយោ ន ហោតី’’តិ វក្ខមានមេវេតំ បដ្ឋានវណ្ណនាយន្តិ. អវិសេសេនាតិ សព្ពបុញ្ញាភិសង្ខារំ សហ សង្គណ្ហាតិ. ទ្វាទសាកុសលចេតនាភេទោតិ ឯត្ថ ឧទ្ធច្ចសហគតា កស្មា គហិតាតិ វិចារេតព្ពមេតំ. ឯកស្ស វិញ្ញាណស្ស តថេវ បច្ចយោ បដិសន្ធិយំ, នោ បវត្តេតិ ឯកស្សេវ បច្ចយភាវនិយមោ បដិសន្ធិយំ, នោ បវត្តេ. បវត្តេ ហិ សត្តន្នម្បិ បច្ចយោតិ អធិប្បាយោ. ‘‘តថា កាមាវចរទេវលោកេបិ អនិដ្ឋា រូបាទយោ នត្ថី’’តិ វុត្តំ, ទេវានំ បន បុព្ពនិមិត្តបាតុភាវកាលេ មិលាតមាលាទីនំ អនិដ្ឋតា កថំ ន សិយា.

ស្វេវ ទ្វីសុ ភវេសូតិ ឯត្ថ ឯកូនតិំសចេតនាភេទម្បិ ចិត្តសង្ខារំ ចិត្តសង្ខារភាវេន ឯកត្តំ ឧបនេត្វា ‘‘ស្វេវា’’តិ វុត្តំ. តទេកទេសោ បន កាមាវចរចិត្តសង្ខារោវ តេរសន្នំ នវន្នញ្ច បច្ចយោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯកទេសបច្ចយភាវេន ហិ សមុទាយោ វុត្តោតិ.

យត្ថ ច វិត្ថារប្បកាសនំ កតំ, តតោ ភវតោ បដ្ឋាយ មុខមត្តប្បកាសនំ កាតុកាមោ អាហ ‘‘អាទិតោ បដ្ឋាយា’’តិ. តេន ‘‘ទ្វីសុ ភវេសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. តតិយជ្ឈានភូមិវសេនាតិ ឯតេន ឯកត្តកាយឯកត្តសញ្ញីសាមញ្ញេន ចតុត្ថជ្ឈានភូមិ ច អសញ្ញារុប្បវជ្ជា គហិតាតិ វេទិតព្ពា. យថាសម្ភវន្តិ ឯកវីសតិយា កាមាវចររូបាវចរកុសលវិបាកេសុ ចុទ្ទសន្នំ បដិសន្ធិយំ បវត្តេ ច, សត្តន្នំ បវត្តេ ឯវ. អយំ យថាសម្ភវោ.

ចតុន្នំ វិញ្ញាណានន្តិ ភវាទយោ អបេក្ខិត្វា វុត្តំ, ចតូសុ អន្តោគធានំ បន តិណ្ណំ វិញ្ញាណានំ តីសុ វិញ្ញាណដ្ឋិតីសុ ច បច្ចយភាវោ យោជេតព្ពោ, អវិញ្ញាណកេ សត្តាវាសេ សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណេ អវិជ្ជមានេបិ តស្ស សង្ខារហេតុកត្តំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. ឯតស្មិញ្ច មុខមត្តប្បកាសនេ បុញ្ញាភិសង្ខារាទីនំ ទុគ្គតិអាទីសុ បវត្តិយំ កុសលវិបាកាទិវិញ្ញាណានំ បច្ចយភាវោ ភវេសុ វុត្តនយេនេវ វិញ្ញាយតីតិ ន វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.

វិញ្ញាណបទនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

នាមរូបបទនិទ្ទេសវណ្ណនា

២២៨. សុត្តន្តាភិធម្មេសុ នាមរូបទេសនាវិសេសោ ទេសនាភេទោ. តយោ ខន្ធាតិ ឯតំ យទិបិ បាឡិយំ នត្ថិ, អត្ថតោ បន វុត្តមេវ ហោតីតិ កត្វា វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

អណ្ឌជានញ្ច អភាវកានន្តិ យោជេតព្ពំ. សន្តតិសីសានីតិ កលាបសន្តានមូលានិ. យទិបិ វិការរូបានិ បដិសន្ធិក្ខណេ ន សន្តិ, លក្ខណបរិច្ឆេទរូបានិ បន សន្តីតិ តានិ អបរិនិប្ផន្នានិ បរមត្ថតោ វិវជ្ជេន្តោ អាហ ‘‘រូបរូបតោ’’តិ.

កាមភវេ បន យស្មា សេសឱបបាតិកានន្តិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ កាមភវេ ‘‘ឱបបាតិកា’’តិ វុត្តា ន សន្តិ, យេន សេសគ្គហណំ សាត្ថកំ ភវេយ្យ, អណ្ឌជគព្ភសេយ្យកេហិ បន ឱបបាតិកសំសេទជា សេសា ហោន្តីតិ សេសគ្គហណំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ. អថ វា ព្រហ្មកាយិកាទិកេហិ ឱបបាតិកេហិ វុត្តេហិ សេសេ សន្ធាយ ‘‘សេសឱបបាតិកាន’’ន្តិ អាហ. តេ បន អរូបិនោបិ សន្តីតិ ‘‘កាមភវេ’’តិ វុត្តំ, អបរិបុណ្ណាយតនានំ បន នាមរូបំ យថាសម្ភវំ រូបមិស្សកវិញ្ញាណនិទ្ទេសេ វុត្តនយេន សក្កា ធម្មគណនាតោ វិញ្ញាតុន្តិ ន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

អវកំសតោ ទ្វេ អដ្ឋកានេវ ឧតុចិត្តសមុដ្ឋានានិ ហោន្តីតិ សសទ្ទកាលំ សន្ធាយ ‘‘ឧក្កំសតោ ទ្វិន្នំ នវកាន’’ន្តិ វុត្តំ. បុព្ពេតិ ខន្ធវិភង្គេតិ វទន្តិ. តត្ថ ហិ ‘‘ឯកេកចិត្តក្ខណេ តិក្ខត្តុំ ឧប្បជ្ជមាន’’ន្តិ វុត្តំ. ឥធេវ វា វុត្តំ សន្តតិទ្វយាទិកំ សត្តកបរិយោសានំ សន្ធាយាហ ‘‘បុព្ពេ វុត្តំ កម្មសមុដ្ឋានំ សត្តតិវិធ’’ន្តិ, តំ បនុប្បជ្ជមានំ ឯកេកចិត្តក្ខណេ តិក្ខត្តុំ ឧប្បជ្ជតីតិ ឥមិនាធិប្បាយេន វុត្តំ ‘‘ឯកេកចិត្តក្ខណេ តិក្ខត្តុំ ឧប្បជ្ជមាន’’ន្តិ. ចតុទ្ទិសា វវត្ថាបិតាតិ អញ្ញមញ្ញសំសដ្ឋសីសា មូលេន ចតូសុ ទិសាសុ វវត្ថាបិតា អញ្ញមញ្ញំ អាលិង្គេត្វា ឋិតា ភិន្នវាហនិកា វិយ.

បញ្ចវោការភវេ ច បវត្តិយន្តិ រូបាជនកកម្មជំ បញ្ចវិញ្ញាណប្បវត្តិកាលំ សហជាតវិញ្ញាណបច្ចយញ្ច សន្ធាយាហ. តទា ហិ តតោ នាមមេវ ហោតីតិ, កម្មវិញ្ញាណបច្ចយា បន សទាបិ ឧភយំ ហោតីតិ សក្កា វត្តុំ, បច្ឆាជាតវិញ្ញាណបច្ចយា ច រូបំ ឧបត្ថទ្ធំ ហោតីតិ. អសញ្ញេសូតិអាទិ កម្មវិញ្ញាណបច្ចយំ សន្ធាយ វុត្តំ, បញ្ចវោការភវេ ច បវត្តិយន្តិ ភវង្គាទិជនកកម្មតោ អញ្ញេន រូបុប្បត្តិកាលំ និរោធសមាបត្តិកាលំ ភវង្គាទិឧប្បត្តិកាលតោ អញ្ញកាលញ្ច សន្ធាយ វុត្តន្តិ យុត្តំ. ភវង្គាទិឧប្បត្តិកាលេ ហិ តំជនកេនេវ កម្មុនា ឧប្បជ្ជមានំ រូបំ, សោ ច វិបាកោ កម្មវិញ្ញាណបច្ចយោ ហោតីតិ សក្កា វត្តុំ. សហជាតវិញ្ញាណបច្ចយានបេក្ខម្បិ ហិ បវត្តិយំ កម្មេន បវត្តមានំ រូបំ នាមញ្ច ន កម្មវិញ្ញាណានបេក្ខំ ហោតីតិ. សព្ពត្ថាតិ បដិសន្ធិយំ បវត្តេ ច. សហជាតវិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបំ, កម្មវិញ្ញាណបច្ចយា ច នាមរូបញ្ច យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពំ. នាមញ្ច រូបញ្ច នាមរូបញ្ច នាមរូបន្តិ ឯត្ថ នាមរូប-សទ្ទោ អត្តនោ ឯកទេសេន នាម-សទ្ទេន នាម-សទ្ទស្ស សរូបោ, រូប-សទ្ទេន ច រូប-សទ្ទស្ស, តស្មា ‘‘សរូបានំ ឯកសេសោ’’តិ នាមរូប-សទ្ទស្ស ឋានំ ឥតរេសញ្ច នាមរូប-សទ្ទានំ អទស្សនំ ទដ្ឋព្ពំ.

វិបាកតោ អញ្ញំ អវិបាកំ. យតោ ទ្វិធា មតំ, តតោ យុត្តមេវ ឥទន្តិ យោជេតព្ពំ. កុសលាទិចិត្តក្ខណេតិ អាទិ-សទ្ទេន អកុសលកិរិយចិត្តក្ខណេ វិយ វិបាកចិត្តក្ខណេបិ វិបាកាជនកកម្មសមុដ្ឋានំ សង្គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ. វិបាកចិត្តក្ខណេ បន អភិសង្ខារវិញ្ញាណបច្ចយា បុព្ពេ វុត្តនយេន ឧភយញ្ច ឧបលព្ភតីតិ តាទិសវិបាកចិត្តក្ខណវជ្ជនត្ថំ ‘‘កុសលាទិចិត្តក្ខណេ’’តិ វុត្តំ.

សុត្តន្តិកបរិយាយេនាតិ បដ្ឋានេ រូបានំ ឧបនិស្សយបច្ចយស្ស អវុត្តត្តា វុត្តំ, សុត្តន្តេ បន ‘‘យស្មិំ សតិ យំ ហោតិ, អសតិ ច ន ហោតិ, សោ តស្ស ឧបនិស្សយោ និទានំ ហេតុ បភវោ’’តិ កត្វា ‘‘វិញ្ញាណូបនិសំ នាមរូប’’ន្តិ រូបស្ស ច វិញ្ញាណូបនិស្សយតា វុត្តា. វនបត្ថបរិយាយេ ច វនសណ្ឌគាមនិគមនគរជនបទបុគ្គលូបនិស្សយោ ឥរិយាបថវិហារោ, តតោ ច ចីវរាទីនំ ជីវិតបរិក្ខារានំ កសិរេន ច អប្បកសិរេន ច សមុទាគមនំ វុត្តំ, ន ច វនសណ្ឌាទយោ អារម្មណូបនិស្សយាទិភាវំ ឥរិយាបថានំ ចីវរាទិសមុទាគមនស្ស ច ភជន្តិ, តស្មា វិនា អភាវោ ឯវ ច សុត្តន្តបរិយាយតោ ឧបនិស្សយភាវោ ទដ្ឋព្ពោ. នាមស្ស អភិសង្ខារវិញ្ញាណំ កម្មារម្មណបដិសន្ធិអាទិកាលេ អារម្មណបច្ចយោវ ហោតីតិ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ រូបស្សេវ សុត្តន្តិកបរិយាយតោ ឯកធា បច្ចយភាវោ វុត្តោ. សសំសយស្ស ហិ រូបស្ស តំបច្ចយោ ហោតីតិ វុត្តេ នាមស្ស ហោតីតិ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ.

បវត្តស្ស បាកដត្តា អបាកដំ បដិសន្ធិំ គហេត្វា បុច្ឆតិ ‘‘កថំ បនេត’’ន្តិអាទិនា. សុត្តតោ នាមំ, យុត្តិតោ រូបំ វិញ្ញាណបច្ចយា ហោតីតិ ជានិតព្ពំ. យុត្តិតោ សាធេត្វា សុត្តេន តំ ទឡ្ហំ ករោន្តោ ‘‘កម្មសមុដ្ឋានស្សបិ ហី’’តិអាទិមាហ. ចិត្តសមុដ្ឋានស្សេវាតិ ចិត្តសមុដ្ឋានស្ស វិយ. យស្មា នាមរូបមេវ បវត្តមានំ ទិស្សតិ, តស្មា តទេវ វទន្តេន អនុត្តរំ ធម្មចក្កំ បវត្តិតំ. សុញ្ញតាបកាសនញ្ហិ ធម្មចក្កប្បវត្តនន្តិ អធិប្បាយោ. នាមរូបមត្តតាវចនេនេវ វា បវត្តិយា ទុក្ខសច្ចមត្តតា វុត្តា, ទុក្ខសច្ចប្បកាសនេន ច តស្ស សមុទយោ, តស្ស ច និរោធោ, និរោធគាមី ច មគ្គោ បកាសិតោ ឯវ ហោតិ. អហេតុកស្ស ទុក្ខស្ស ហេតុនិរោធា, អនិរុជ្ឈនកស្ស ច អភាវា, និរោធស្ស ច ឧបាយេន វិនា អនធិគន្តព្ពត្តាតិ ចតុសច្ចប្បកាសនំ ធម្មចក្កប្បវត្តនំ យោជេតព្ពំ.

នាមរូបបទនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សឡាយតនបទនិទ្ទេសវណ្ណនា

២២៩. និយមតោតិ ច ឥទំ ចតុន្នំ ភូតានំ, ឆន្នំ វត្ថូនំ, ជីវិតស្ស ច យថាសម្ភវំ សហជាតនិស្សយបុរេជាតឥន្ទ្រិយាទិនា ឯកន្តេន សឡាយតនស្ស បវត្តមានស្ស បច្ចយភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. រូបាយតនាទីនំ បន សហជាតនិស្សយានុបាលនភាវោ នត្ថីតិ អគ្គហណំ វេទិតព្ពំ. អារម្មណារម្មណបុរេជាតាទិភាវោ ច តេសំ ន សន្តតិបរិយាបន្នានមេវ, ន ច ចក្ខាទីនំ វិយ ឯកប្បការេនេវាតិ អនិយមតោ បច្ចយភាវោ. និយមតោ…បេ… ជីវិតិន្ទ្រិយន្តិ ឯវន្តិ ឯត្ថ ឯវំ-សទ្ទេន វា រូបាយតនាទីនម្បិ សង្គហោ វេទិតព្ពោ. ឆដ្ឋាយតនញ្ច សឡាយតនញ្ច សឡាយតនន្តិ ឯត្ថ យទិបិ ឆដ្ឋាយតនសឡាយតន-សទ្ទានំ សទ្ទតោ សរូបតា នត្ថិ, អត្ថតោ បន សឡាយតនេកទេសោវ ឆដ្ឋាយតនន្តិ ឯកទេសសរូបតា អត្ថីតិ ឯកទេសសរូបេកសេសោ កតោតិ វេទិតព្ពោ. អត្ថតោបិ ហិ សរូបានំ ឯកទេសសរូបេកសេសំ ឥច្ឆន្តិ ‘‘វង្កោ ច កុដិលោ ច កុដិលា’’តិ, តស្មា អត្ថតោ ឯកទេសសរូបានញ្ច ឯកសេសេន ភវិតព្ពន្តិ.

អថ វា ឆដ្ឋាយតនញ្ច មនាយតនញ្ច ឆដ្ឋាយតនន្តិ វា, មនាយតនន្តិ វា, ឆដ្ឋាយតនញ្ច ឆដ្ឋាយតនញ្ច ឆដ្ឋាយតនន្តិ វា, មនាយតនញ្ច មនាយតនញ្ច មនាយតនន្តិ វា ឯកសេសំ កត្វា ចក្ខាទីហិ សហ ‘‘សឡាយតន’’ន្តិ វុត្តន្តិ តមេវ ឯកសេសំ នាមមត្តបច្ចយស្ស, នាមរូបបច្ចយស្ស ច មនាយតនស្ស វសេន កតំ អត្ថតោ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឆដ្ឋាយតនញ្ច សឡាយតនញ្ច សឡាយតនន្តិ ឯវំ កតេកសេសស្សា’’តិ. យថាវុត្តោបិ ហិ ឯកសេសោ អត្ថតោ ឆដ្ឋាយតនញ្ច សឡាយតនញ្ចាតិ ឯវំ កតោ នាម ហោតីតិ. សព្ពត្ថ ច ឯកសេសេ កតេ ឯកវចននិទ្ទេសោ កតេកសេសានំ សឡាយតនាទិសទ្ទវចនីយតាសាមញ្ញវសេន កតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. អព្យាកតវារេ វក្ខតីតិ កិញ្ចាបិ អកុសលវារេ កុសលវារេ ច ‘‘នាមបច្ចយា ឆដ្ឋាយតន’’ន្តិ វុត្តំ, សុត្តន្តភាជនីយេ បន វិបាកឆដ្ឋាយតនមេវ គហិតន្តិ អធិប្បាយេន អព្យាកតវារមេវ សាធកភាវេន ឧទាហដន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. បច្ចយនយេ បន ‘‘ឆដ្ឋា ហោតិ តំ អវកំសតោ’’តិអាទិនា អវិបាកស្សបិ បច្ចយោ ឧទ្ធដោ, សោ និរវសេសំ វត្តុកាមតាយ ឧទ្ធដោតិ វេទិតព្ពោ. ឥធ សង្គហិតន្តិ ឥធ ឯកសេសនយេន សង្គហិតំ, តត្ថ អព្យាកតវារេ លោកិយវិបាកភាជនីយេ វិភត្តន្តិ វេទិតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ.

នេយ្យន្តិ ញេយ្យំ. ឧក្កំសាវកំសោតិ ឯត្ថ សត្តធា បច្ចយភាវតោ ឧក្កំសោ អដ្ឋធា បច្ចយភាវោ, តតោ បន នវធា តតោ វា ទសធាតិ អយំ ឧក្កំសោ, អវកំសោ បន ទសធា បច្ចយភាវតោ នវធា បច្ចយភាវោ, តតោ អដ្ឋធា, តតោ សត្តធាតិ ឯវំ វេទិតព្ពោ, ន បន សត្តធា បច្ចយភាវតោ ឯវ ទ្វេបិ ឧក្កំសាវកំសា យោជេតព្ពា តតោ អវកំសាភាវតោតិ.

ហទយវត្ថុនោ សហាយំ ហុត្វាតិ ឯតេន អរូបេ វិយ អសហាយំ នាមំ ន ហោតិ, ហទយវត្ថុ ច នាមេន សហ ឆដ្ឋាយតនស្ស បច្ចយោ ហោតីតិ ឯត្តកមេវ ទស្សេតិ, ន បន យថា ហទយវត្ថុ បច្ចយោ ហោតិ, តថា នាមម្បីតិ អយមត្ថោ អធិប្បេតោ. វត្ថុ ហិ វិប្បយុត្តបច្ចយោ ហោតិ, ន នាមំ, នាមញ្ច វិបាកហេតាទិបច្ចយោ ហោតិ, ន វត្ថូតិ. បវត្តេ អរូបធម្មា កម្មជរូបស្ស ឋិតិប្បត្តស្សេវ បច្ចយា ហោន្តិ, ន ឧប្បជ្ជមានស្សាតិ វិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតា ច បច្ឆាជាតវិប្បយុត្តាទយោ ឯវ ចក្ខាទីនំ យោជេតព្ពា.

អវសេសមនាយតនស្សាតិ ឯត្ថ ‘‘បញ្ចក្ខន្ធភវេ បនា’’តិ ឯតស្ស អនុវត្តមានត្តា បញ្ចវោការភវេ ឯវ បវត្តមានំ បញ្ចវិញ្ញាណេហិ អវសេសមនាយតនំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. នាមរូបស្ស សហជាតាទិសាធារណបច្ចយភាវោ សម្បយុត្តាទិអសាធារណបច្ចយភាវោ ច យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពោ.

សឡាយតនបទនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ផស្សបទនិទ្ទេសវណ្ណនា

២៣០. ‘‘ឆដ្ឋាយតនបច្ចយា ផស្សោ’’តិ អភិធម្មភាជនីយបាឡិ អារុប្បំ សន្ធាយ វុត្តាតិ ‘‘ឆដ្ឋាយតនបច្ចយា ផស្សោតិ បាឡិអនុសារតោ’’តិ អាហ. អជ្ឈត្តន្តិ សសន្តតិបរិយាបន្នមេវ គណ្ហាតិ. តញ្ហិ សសន្តតិបរិយាបន្នកម្មនិព្ពត្តំ តាទិសស្ស ផស្សស្ស បច្ចយោ ហោតិ, រូបាទីនិ បន ពហិទ្ធា អនុបាទិន្នានិ ច ផស្សស្ស អារម្មណំ ហោន្តិ, ន តានិ ចក្ខាទីនិ វិយ សសន្តតិបរិយាបន្នកម្មកិលេសនិមិត្តបវត្តិភាវេន ផស្សស្ស បច្ចយោតិ បឋមាចរិយវាទេ ន គហិតានិ, ទុតិយាចរិយវាទេ បន យថា តថា វា បច្ចយភាវេ សតិ ន សក្កា វជ្ជេតុន្តិ គហិតានីតិ.

យទិ សព្ពាយតនេហិ ឯកោ ផស្សោ សម្ភវេយ្យ, ‘‘សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ’’តិ ឯកស្ស វចនំ យុជ្ជេយ្យ. អថាបិ ឯកម្ហា អាយតនា សព្ពេ ផស្សា សម្ភវេយ្យុំ, តថាបិ សព្ពាយតនេហិ សព្ពផស្សសម្ភវតោ អាយតនភេទេន ផស្សភេទោ នត្ថីតិ តទភេទវសេន ឯកស្ស វចនំ យុជ្ជេយ្យ, តថា បន អសម្ភវតោ ន យុត្តន្តិ ចោទេតិ ‘‘ន សព្ពាយតនេហី’’តិអាទិនា. អញ្ញស្សបិ វា អសម្ភវន្តស្ស វិធានស្ស ពោធនត្ថមេវ ‘‘នាបិ ឯកម្ហា អាយតនា សព្ពេ ផស្សា’’តិ វុត្តំ, ‘‘ន សព្ពាយតនេហិ ឯកោ ផស្សោ សម្ភោតី’’តិ ឥទមេវ បន ឯកផស្សវចនស្ស អយុត្តទីបកំ ការណន្តិ វេទិតព្ពំ. និទស្សនវសេន វា ឯតំ វុត្តំ, នាបិ ឯកម្ហា អាយតនា សព្ពេ ផស្សា សម្ភោន្តិ, ឯវំ ន សព្ពាយតនេហិ ឯកោ ផស្សោ សម្ភោតិ, តស្មា ឯកស្ស វចនំ អយុត្តន្តិ. បរិហារំ បន អនេកាយតនេហិ ឯកផស្សស្ស សម្ភវតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្រិទំ វិស្សជ្ជន’’ន្តិអាទិមាហ. ឯកោបិ អនេកាយតនប្បភវោ ឯកោបនេកាយតនប្បភវោ. ឆធាបច្ចយត្តេ បញ្ចវិភាវយេតិ ឯវំ សេសេសុបិ យោជនា. តថា ចាតិ បច្ចុប្បន្នានិ រូបាទីនិ បច្ចុប្បន្នញ្ច ធម្មាយតនបរិយាបន្នំ រូបរូបំ សន្ធាយ វុត្តំ. អារម្មណបច្ចយមត្តេនាតិ តំ សព្ពំ អបច្ចុប្បន្នំ អញ្ញញ្ច ធម្មាយតនំ សន្ធាយ វុត្តំ.

ផស្សបទនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វេទនាបទនិទ្ទេសវណ្ណនា

២៣១. ‘‘សេសាន’’ន្តិ ឯត្ថ សម្បដិច្ឆនស្ស ចក្ខុសម្ផស្សាទយោ បញ្ច យទិបិ អនន្តរាទីហិបិ បច្ចយា ហោន្តិ, អនន្តរាទីនំ បន ឧបនិស្សយេ អន្តោគធត្តា សន្តីរណតទារម្មណានញ្ច សាធារណស្ស តស្ស វសេន ‘‘ឯកធា’’តិ វុត្តំ.

តេភូមកវិបាកវេទនានម្បិ សហជាតមនោសម្ផស្សសង្ខាតោ សោ ផស្សោ អដ្ឋធា បច្ចយោ ហោតីតិ យោជេតព្ពំ. បច្ចយំ អនុបាទិន្នម្បិ កេចិ ឥច្ឆន្តីតិ ‘‘យា បនា’’តិអាទិនា មនោទ្វារាវជ្ជនផស្សស្ស បច្ចយភាវោ វុត្តោ, តញ្ច មុខមត្តទស្សនត្ថំ ទដ្ឋព្ពំ. ឯតេន នយេន សព្ពស្ស អនន្តរស្ស អនានន្តរស្ស ច ផស្សស្ស តស្សា តស្សា វិបាកវេទនាយ ឧបនិស្សយតា យោជេតព្ពាតិ.

វេទនាបទនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តណ្ហាបទនិទ្ទេសវណ្ណនា

២៣២. មមត្តេនាតិ សម្បិយាយមានេន, អស្សាទនតណ្ហាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ បុត្តោ វិយ វេទនា ទដ្ឋព្ពា, ខីរាទយោ វិយ វេទនាយ បច្ចយភូតា រូបាទយោ, ខីរាទិទាយិកា ធាតិ វិយ រូបាទិឆឡារម្មណទាយកា ចិត្តការាទយោ ឆ. តត្ថ វេជ្ជោ រសាយនោជាវសេន តទុបត្ថម្ភិតជីវិតវសេន ច ធម្មារម្មណស្ស ទាយកោតិ ទដ្ឋព្ពោ. អារម្មណបច្ចយោ ឧប្បជ្ជមានស្ស អារម្មណមត្តមេវ ហោតិ, ន ឧបនិស្សយោ វិយ ឧប្បាទកោតិ ឧប្បាទកស្ស ឧបនិស្សយស្សេវ វសេន ‘‘ឯកធាវា’’តិ វុត្តំ. ឧបនិស្សយេន វា អារម្មណូបនិស្សយោ សង្គហិតោ, តេន ច អារម្មណភាវេន តំសភាវោ អញ្ញោបិ អារម្មណភាវោ ទីបិតោ ហោតីតិ ឧបនិស្សយវសេនេវ បច្ចយភាវោ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.

យស្មា វាតិអាទិនា ន កេវលំ វិបាកសុខវេទនា ឯវ, តិស្សោបិ បន វេទនា វិបាកា វិសេសេន តណ្ហាយ ឧបនិស្សយបច្ចយោ, អវិសេសេន ឥតរា ចាតិ ទស្សេតិ. ឧបេក្ខា បន សន្តត្តា, សុខមិច្ចេវ ភាសិតាតិ តស្មា សាបិ ភិយ្យោ ឥច្ឆនវសេន តណ្ហាយ ឧបនិស្សយោតិ អធិប្បាយោ. ឧបេក្ខា បន អកុសលវិបាកភូតា អនិដ្ឋត្តា ទុក្ខេ អវរោធេតព្ពា, ឥតរា ឥដ្ឋត្តា សុខេតិ សា ទុក្ខំ វិយ សុខំ វិយ ច ឧបនិស្សយោ ហោតីតិ សក្កា វត្តុន្តិ. ‘‘វេទនាបច្ចយា តណ្ហា’’តិ វចនេន សព្ពស្ស វេទនាវតោ បច្ចយស្ស អត្ថិតាយ តណ្ហុប្បត្តិប្បសង្គេ តំនិវារណត្ថមាហ ‘‘វេទនាបច្ចយា ចាបី’’តិអាទិ.

ននុ ‘‘អនុសយសហាយា វេទនា តណ្ហាយ បច្ចយោ ហោតី’’តិ វចនស្ស អភាវា អតិប្បសង្គនិវត្តនំ ន សក្កា កាតុន្តិ? ន, វដ្ដកថាយ បវត្តត្តា. វដ្ដស្ស ហិ អនុសយវិរហេ អភាវតោ អនុសយសហិតាយេវ បច្ចយោតិ អត្ថតោ វុត្តមេតំ ហោតីតិ. អថ វា ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា’’តិ អនុវត្តមានត្តា អនុសយសហិតាវ បច្ចយោតិ វិញ្ញាយតិ. ‘‘វេទនាបច្ចយា តណ្ហា’’តិ ច ឯត្ថ វេទនាបច្ចយា ឯវ តណ្ហា, ន វេទនាយ វិនាតិ អយំ និយមោ វិញ្ញាយតិ, ន វេទនាបច្ចយា តណ្ហា ហោតិ ឯវាតិ, តស្មា អតិប្បសង្គោ នត្ថិ ឯវាតិ.

វុសីមតោតិ វុសិតវតោ, វុសិតព្រហ្មចរិយវាសស្សាតិ អត្ថោ. វុស្សតីតិ វា ‘‘វុសី’’តិ មគ្គោ វុច្ចតិ, សោ ឯតស្ស វុត្ថោ អត្ថីតិ វុសីមា. អគ្គផលំ វា បរិនិដ្ឋិតវាសត្តា ‘‘វុសី’’តិ វុច្ចតិ, តំ ឯតស្ស អត្ថីតិ វុសីមា.

តណ្ហាបទនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឧបាទានបទនិទ្ទេសវណ្ណនា

២៣៣. សស្សតោ អត្តាតិ ឥទំ បុរិមទិដ្ឋិំ ឧបាទិយមានំ ឧត្តរទិដ្ឋិំ និទស្សេតុំ វុត្តំ. យថា ហិ ឯសា ទិដ្ឋិ ទឡ្ហីករណវសេន បុរិមំ ឧត្តរា ឧបាទិយតិ, ឯវំ ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិកាបីតិ. អត្តគ្គហណំ បន អត្តវាទុបាទានន្តិ ន ឥទំ ទិដ្ឋុបាទានទស្សនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. លោកោ ចាតិ វា អត្តគ្គហណវិនិមុត្តំ គហណំ ទិដ្ឋុបាទានភូតំ ឥធ បុរិមទិដ្ឋិឧត្តរទិដ្ឋិវចនេហិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘ធម្មសង្ខេបវិត្ថារេ បន សង្ខេបតោ តណ្ហាទឡ្ហត្តំ, សង្ខេបតោ ទិដ្ឋិមត្តមេវ, វិត្ថារតោ បនា’’តិ ឯវំ ធម្មសង្ខេបវិត្ថារតោ សង្ខេបំ វិត្ថារញ្ច និទ្ធារេតីតិ. ធម្មសង្ខេបវិត្ថារេតិ និទ្ធារណេ ភុម្មំ ទដ្ឋព្ពំ.

បកតិអណុអាទីនំ សស្សតគាហបុព្ពង្គមោ, សរីរស្ស ឧច្ឆេទគ្គាហបុព្ពង្គមោ ច តេសំ សាមិភូតោ កោចិ សស្សតោ ឧច្ឆិជ្ជមានោ វា អត្តា អត្ថីតិ អត្តគ្គាហោ កទាចិ ហោតីតិ ‘‘យេភុយ្យេនា’’តិ វុត្តំ. យេភុយ្យេន បឋមំ អត្តវាទុបាទានន្តិអាទិនា វា សម្ពន្ធោ.

យទិបិ ភវរាគជវនវីថិ សព្ពបឋមំ បវត្តតិ គហិតប្បដិសន្ធិកស្ស ភវនិកន្តិយា បវត្តិតព្ពត្តា, សោ បន ភវរាគោ តណ្ហាទឡ្ហត្តំ ន ហោតីតិ មញ្ញមានោ ន កាមុបាទានស្ស បឋមុប្បត្តិមាហ. តណ្ហា កាមុបាទានន្តិ បន វិភាគស្ស អករណេ សព្ពាបិ តណ្ហា កាមុបាទានន្តិ, ករណេបិ កាមរាគតោ អញ្ញាបិ តណ្ហា ទឡ្ហភាវំ បត្តា កាមុបាទានន្តិ តស្ស អរហត្តមគ្គវជ្ឈតា វុត្តា.

ឧប្បត្តិដ្ឋានភូតា ចិត្តុប្បាទា វិសយោ. បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា អាលយោ, តត្ថ រមតីតិ អាលយរាមា, បជា. តេនេវ សា អាលយរាមតា ច សកសន្តានេ បរសន្តានេ ច បាកដា ហោតីតិ. ឧបនិស្សយវចនេន អារម្មណានន្តរបកតូបនិស្សយា វុត្តាតិ អនន្តរបច្ចយាទីនម្បិ សង្គហោ កតោ ហោតិ.

ឧបាទានបទនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ភវបទនិទ្ទេសវណ្ណនា

២៣៤. ផលវោហារេន កម្មភវោ ភវោតិ វុត្តោតិ ឧបបត្តិភវនិព្ពចនមេវ ទ្វយស្សបិ សាធារណំ កត្វា វទន្តោ អាហ ‘‘ភវតីតិ ភវោ’’តិ. ភវំ គច្ឆតីតិ និប្ផាទនផលវសេន អត្តនោ បវត្តិកាលេ ភវាភិមុខំ ហុត្វា បវត្តតីតិ អត្ថោ, និព្ពត្តនមេវ វា ឯត្ថ គមនំ អធិប្បេតំ.

សញ្ញាវតំ ភវោ សញ្ញាភវោតិ ឯត្ថ វន្តុ-សទ្ទស្ស លោបោ ទដ្ឋព្ពោ, តស្ស វា អត្ថេ អការំ កត្វា ‘‘សញ្ញភវោ’’តិបិ បាឋោ. វោកិរីយតិ បសារីយតិ វិត្ថារីយតីតិ វោការោ, វោកិរណំ វា វោការោ, សោ ឯកស្មិំ បវត្តត្តា ឯកោ វោការោតិ វុត្តោ, បទេសបសដុប្បត្តីតិ អត្ថោ.