សង្ខារបទនិទ្ទេសវណ្ណនា
បុនាតីតិ សោធេតិ អបុញ្ញផលតោ ទុក្ខសំកិលេសតោ ច, ហិតសុខជ្ឈាសយេន បុញ្ញំ ករោតីតិ តំនិប្ផាទនេន ការកស្សជ្ឈាសយំ បូរេតីតិ បុញ្ញោ, បូរកោ បុជ្ជនិព្ពត្តកោ ច និរុត្តិលក្ខណេន ‘‘បុញ្ញោ’’តិ វេទិតព្ពោ. សមាធិបច្ចនីកានំ អតិទូរតាយ ន ឥញ្ជតិ ន ចលតីតិ អត្ថោ. កាយស្សាតិ ទ្វារស្ស សាមិភាវេន និទ្ទេសោ កតោ.
បុញ្ញុបគន្តិ ភវសម្បត្តុបគំ. តត្ថាតិ វិភង្គសុត្តេ (សំ. និ. ២.២). តញ្ហិ បធានភាវេន គហិតន្តិ. សម្មាទិដ្ឋិសុត្តេ (ម. និ. ១.១០២) បន ‘‘តយោមេ, អាវុសោ, សង្ខារា’’តិ អាគតន្តិ. សព្ពញ្ញុជិនភាសិតោ បន អយំ, ន បច្ចេកជិនភាសិតោ, ឥមស្សត្ថស្ស ទីបនត្ថំ ឯតេសំ សុត្តានំ វសេន តេ គហិតា. កថំ បនេតេន គហណេនាយមត្ថោ ទីបិតោ ហោតីតិ តំទស្សនត្ថមាហ ‘‘អភិធម្មេបិ ហិ សុត្តេបិ ឯកសទិសាវ តន្តិ និទ្ទិដ្ឋា’’តិ. សព្ពញ្ញុភាសិតោតិ បាកដេន សុត្តន្តេន សទិសត្តា អយម្បិ សព្ពញ្ញុភាសិតោតិ ញាយតីតិ វុត្តំ ហោតីតិ.
‘‘តេរសាបី’’តិ វុត្តំ, តត្ថ ញាណវិប្បយុត្តានំ ន ភាវនាមយតា បាកដាតិ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិមាហ. បថវី បថវីតិអាទិភាវនា ច កសិណបរិកម្មករណំ មណ្ឌលករណញ្ច ភាវនំ ភជាបេន្តិ.
ទានវសេន បវត្តា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា ទានំ. តត្ថ ព្យាបារភូតា អាយូហនចេតនា ទានំ អារព្ភ ទានំ អធិកិច្ច ឧប្បជ្ជតីតិ វុច្ចតិ, ឯវំ ឥតរេសុ. សោមនស្សចិត្តេនាតិ អនុមោទនាបវត្តិនិទស្សនមត្តមេតំ ទដ្ឋព្ពំ. ឧបេក្ខាសហគតេនបិ ហិ អនុស្សរតិ ឯវាតិ.
អសរិក្ខកម្បិ សរិក្ខកេន ចតុត្ថជ្ឈានវិបាកេន វេហប្ផលាទីសុ វិនាបិ អសញ្ញេសុ កដត្តារូបំ. រូបមេវ សផន្ទនត្តា ‘‘សឥញ្ជន’’ន្តិ វុត្តំ ឥញ្ជនករនីវរណាទីនំ អវិក្ខម្ភនតោ, រូបតណ្ហាសង្ខាតស្ស ឥញ្ជនកស្ស ការណត្តា វា. តេនេវ រូបារម្មណំ និមិត្តារម្មណញ្ច សព្ពម្បិ ចតុត្ថជ្ឈានំ និប្បរិយាយេន ‘‘អនិញ្ជន’’ន្តិ ន វុច្ចតីតិ. មហាតុលាយ ធារយមានោ នាឡិយា មិនមានោ ច សមុទាយមេវ ធារេតិ មិនតិ ច, ន ឯកេកំ គុញ្ជំ, ឯកេកំ តណ្ឌុលំ វា, ឯវំ ភគវាបិ អបរិមាណា បឋមកុសលចេតនាយោ សមុទាយវសេនេវ គហេត្វា ឯកជាតិកត្តា ឯកមេវ កត្វា ទស្សេតិ. ឯវំ ទុតិយាទយោបីតិ.
‘‘កាយទ្វារេ បវត្តា’’តិ អវត្វា ‘‘អាទានគ្គហណចោបនំ បាបយមានា ឧប្បន្នា’’តិបិ វត្តុំ វដ្ដតីតិ វចនវិសេសមត្តមេវ ទស្សេតិ. កាយទ្វារេ បវត្តិ ឯវ ហិ អាទានាទិបាបនាតិ. បុរិមេន វា ទ្វារស្ស ឧបលក្ខណភាវោ វុត្តោ, បច្ឆិមេន ចេតនាយ សវិញ្ញត្តិរូបសមុដ្ឋាបនំ. តត្ថ អាកឌ្ឍិត្វា គហណំ អាទានំ, សម្បយុត្តស្ស គហណំ គហណំ, ផន្ទនំ ចោបនំ.
ឯត្ថាតិ កាយវចីសង្ខារគ្គហណេ, កាយវចីសញ្ចេតនាគហណេ វា. អដ្ឋកថាយំ អភិញ្ញាចេតនា ន គហិតា វិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ន ហោតីតិ. កស្មា បន ន ហោតិ, ននុ សាបិ កុសលា វិបាកធម្មា ចាតិ? សច្ចំ, អនុបច្ឆិន្នតណ្ហាវិជ្ជាមានេ បន សន្តានេ សព្យាបារប្បវត្តិយា តស្សា កុសលតា វិបាកធម្មតា ច វុត្តា, ន វិបាកុប្បាទនេន, សា បន វិបាកំ ឧប្បាទយន្តី រូបាវចរមេវ ឧប្បាទេយ្យ. ន ហិ អញ្ញភូមិកំ កម្មំ អញ្ញភូមិកំ វិបាកំ ឧប្បាទេតីតិ. អត្តនា សទិសារម្មណញ្ច តិដ្ឋានិកំ តំ ឧប្បាទេយ្យ ចិត្តុប្បាទកណ្ឌេ រូបាវចរវិបាកស្ស កម្មសទិសារម្មណស្សេវ វុត្តត្តា, ន ច រូបាវចរវិបាកោ បរិត្តាទិអារម្មណោ អត្ថិ, អភិញ្ញាចេតនា ច បរិត្តាទិអារម្មណាវ ហោតិ, តស្មា វិបាកំ ន ឧប្បាទេតីតិ វិញ្ញាយតិ. កសិណេសុ ច ឧប្បាទិតស្ស ចតុត្ថជ្ឈានសមាធិស្ស អានិសំសភូតា អភិញ្ញា. យថាហ ‘‘សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេ’’តិអាទិ (ទី. និ. ១.២៤៤-២៤៥; ម. និ. ១.៣៨៤-៣៨៦). តស្មា សមាធិផលសទិសា សា, ន ច ផលំ ទេតីតិ ទានសីលានិសំសោ តស្មិំ ភវេ បច្ចយលាភោ វិយ សាបិ វិបាកំ ន ឧប្បាទេតិ. យថា ច អភិញ្ញាចេតនា, ឯវំ ឧទ្ធច្ចចេតនាបិ ន ហោតីតិ ឥទំ ឧទ្ធច្ចសហគតេ ធម្មេ វិសុំ ឧទ្ធរិត្វា ‘‘តេសំ វិបាកេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា’’តិ (វិភ. ៧២៥) វុត្តត្តា វិចារេតព្ពំ.
អយំ បនេត្ថ អមតគ្គបថានុគតោ វិនិច្ឆយោ – ទស្សនភាវនានំ អភាវេបិ យេសំ បុថុជ្ជនានំ សេក្ខានញ្ច ទស្សនភាវនាហិ ភវិតព្ពំ, តេសំ តទុប្បត្តិកាលេ តេហិ បហាតុំ សក្កុណេយ្យា អកុសលា ‘‘ទស្សនេន បហាតព្ពា ភាវនាយ បហាតព្ពា’’តិ ច វុច្ចន្តិ, បុថុជ្ជនានំ បន ភាវនាយ អភាវា ភាវនាយ បហាតព្ពចិន្តា នត្ថិ. តេន តេសំ បវត្តមានា តេ ទស្សនេន បហាតុំ អសក្កុណេយ្យាបិ ‘‘ភាវនាយ បហាតព្ពា’’តិ ន វុច្ចន្តិ. យទិ វុច្ចេយ្យុំ, ទស្សនេន បហាតព្ពា ភាវនាយ បហាតព្ពានំ កេសញ្ចិ កេចិ កទាចិ អារម្មណារម្មណាធិបតិឧបនិស្សយបច្ចយេហិ បច្ចយោ ភវេយ្យុំ, ន ច បដ្ឋានេ ‘‘ទស្សនេន បហាតព្ពា ភាវនាយ បហាតព្ពានំ កេសញ្ចិ កេនចិ បច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ វុត្តា. សេក្ខានំ បន វិជ្ជមានា ភាវនាយ បហាតុំ សក្កុណេយ្យា ភាវនាយ បហាតព្ពា. តេនេវ សេក្ខានំ ទស្សនេន បហាតព្ពា ចត្តត្តា វន្តត្តា មុត្តត្តា បហីនត្តា បដិនិស្សដ្ឋត្តា ឧក្ខេដិតត្តា សមុក្ខេដិតត្តា អស្សាទិតព្ពា អភិនន្ទិតព្ពា ច ន ហោន្តិ, បហីនតាយ ឯវ សោមនស្សហេតុភូតា អវិក្ខេបហេតុភូតា ច ន ទោមនស្សំ ឧទ្ធច្ចញ្ច ឧប្បាទេន្តីតិ ន តេ តេសំ អារម្មណារម្មណាធិបតិភាវំ បកតូបនិស្សយភាវញ្ច គច្ឆន្តិ. ន ហិ បហីនេ ឧបនិស្សាយ អរិយោ រាគាទិកិលេសេ ឧប្បាទេតិ.
វុត្តញ្ច ‘‘សោតាបត្តិមគ្គេន យេ កិលេសា បហីនា, តេ កិលេសេ ន បុនេតិ ន បច្ចេតិ ន បច្ចាគច្ឆតិ…បេ… អរហត្តមគ្គេន…បេ… ន បច្ចាគច្ឆតី’’តិ (មហានិ. ៨០; ចូឡនិ. មេត្តគូមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ២៧), ន ច បុថុជ្ជនានំ ទស្សនេន បហាតុំ សក្កុណេយ្យា ឥតរេសំ ន កេនចិ បច្ចយេន បច្ចយោ ហោន្តីតិ សក្កា វត្តុំ ‘‘ទិដ្ឋិំ អស្សាទេតិ អភិនន្ទតិ, តំ អារព្ភ រាគោ ឧប្បជ្ជតិ, ទិដ្ឋិ វិចិកិច្ឆា ឧទ្ធច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ. វិចិកិច្ឆំ អារព្ភ វិចិកិច្ឆា ទិដ្ឋិ ឧទ្ធច្ចំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆានំ ឧទ្ធច្ចារម្មណបច្ចយភាវស្ស វុត្តត្តា. ឯត្ថ ហិ ឧទ្ធច្ចន្តិ ឧទ្ធច្ចសហគតំ ចិត្តុប្បាទំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឯវញ្ច កត្វា អធិបតិបច្ចយនិទ្ទេសេ ‘‘ទិដ្ឋិំ គរុំ កត្វា អស្សាទេតិ អភិនន្ទតិ, តំ គរុំ កត្វា រាគោ ឧប្បជ្ជតិ, ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតី’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤០៩) ឯត្តកមេវ វុត្តំ, ន វុត្តំ ‘‘ឧទ្ធច្ចំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ. តស្មា ទស្សនភាវនាហិ បហាតព្ពានំ អតីតាទិភាវេន នវត្តព្ពត្តេបិ យាទិសានំ តាហិ អនុប្បត្តិធម្មតា អាបាទេតព្ពា, តេសុ បុថុជ្ជនេសុ វត្តមានា ទស្សនំ អបេក្ខិត្វា តេន បហាតុំ សក្កុណេយ្យា ទស្សនេន បហាតព្ពា, សេក្ខេសុ វត្តមានា ភាវនំ អបេក្ខិត្វា តាយ បហាតុំ សក្កុណេយ្យា ភាវនាយ បហាតព្ពា. តេសុ ភាវនាយ បហាតព្ពា សហាយវិរហា វិបាកំ ន ជនយន្តីតិ ភាវនាយ បហាតព្ពចេតនាយ នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយភាវោ ន វុត្តោ, អបេក្ខិតព្ពទស្សនភាវនារហិតានំ បន បុថុជ្ជនេសុ ឧប្បជ្ជមានានំ សកភណ្ឌេ ឆន្ទរាគាទីនំ ឧទ្ធច្ចសហគតចិត្តុប្បាទស្ស ច សំយោជនត្តយតទេកដ្ឋកិលេសានំ អនុបច្ឆិន្នតាយ អបរិក្ខីណសហាយានំ វិបាកុប្បាទនំ ន សក្កា បដិក្ខិបិតុន្តិ ឧទ្ធច្ចសហគតធម្មានំ វិបាកោ វិភង្គេ វុត្តោតិ.
យទិ ឯវំ, អបេក្ខិតព្ពទស្សនភាវនារហិតានំ អកុសលានំ នេវទស្សនេននភាវនាយបហាតព្ពតា អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ, អប្បហាតព្ពានំ ‘‘នេវ ទស្សនេន ន ភាវនាយ បហាតព្ពា’’តិ (ធ. ស. តិកមាតិកា ៨) វុត្តត្តា, អប្បហាតព្ពវិរុទ្ធសភាវត្តា ច អកុសលានំ. ឯវម្បិ តេសំ ឥមស្មិំ តិកេ នវត្តព្ពតា អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ ចិត្តុប្បាទកណ្ឌេ ទស្សិតានំ ទ្វាទសអកុសលចិត្តុប្បាទានំ ទ្វីហិ បទេហិ សង្គហិតត្តា. យថា ហិ ធម្មវសេន សង្ខតធម្មា សព្ពេ សង្គហិតាតិ ឧប្បន្នត្តិកេ កាលវសេន អសង្គហិតាបិ អតីតា នវត្តព្ពាតិ ន វុត្តា ចិត្តុប្បាទរូបភាវេន គហិតេសុ នវត្តព្ពស្ស អភាវា, ឯវមិធាបិ ចិត្តុប្បាទភាវេន គហិតេសុ នវត្តព្ពស្ស អភាវា នវត្តព្ពតា ន វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. យត្ថ ហិ ចិត្តុប្បាទោ កោចិ និយោគតោ នវត្តព្ពោ អត្ថិ, តត្ថ តេសំ ចតុត្ថោ កោដ្ឋាសោ អត្ថីតិ យថាវុត្តបទេសុ វិយ តត្ថាបិ ភិន្ទិត្វា ភជាបេតព្ពេ ចិត្តុប្បាទេ ភិន្ទិត្វា ភជាបេតិ ‘‘សិយា នវត្តព្ពា បរិត្តារម្មណា’’តិអាទិនា. តទភាវា ឧប្បន្នត្តិកេ ឥធ ច តថា ន វុត្តា.
អថ វា យថា សប្បដិឃេហិ សមានសភាវត្តា រូបធាតុយំ តយោ មហាភូតា ‘‘សប្បដិឃា’’តិ វុត្តា. យថាហ ‘‘អសញ្ញសត្តានំ អនិទស្សនំ សប្បដិឃំ ឯកំ មហាភូតំ បដិច្ច ទ្វេ មហាភូតា, ទ្វេ មហាភូតេ បដិច្ច ឯកំ មហាភូត’’ន្តិ (បដ្ឋា. ២.២២.៩). ឯវំ បុថុជ្ជនានំ បវត្តមានា ភាវនាយ បហាតព្ពសមានសភាវា ‘‘ភាវនាយ បហាតព្ពា’’តិ វុច្ចេយ្យុន្តិ នត្ថិ នវត្តព្ពតាបសង្គោ. ឯវញ្ច សតិ បុថុជ្ជនានំ បវត្តមានាបិ ភាវនាយ បហាតព្ពា សកភណ្ឌេ ឆន្ទរាគាទយោ បរភណ្ឌេ ឆន្ទរាគាទីនំ ឧបនិស្សយបច្ចយោ, រាគោ ច រាគទិដ្ឋីនំ អធិបតិបច្ចយោតិ អយមត្ថោ លទ្ធោ ហោតិ. យថា បន អផោដ្ឋព្ពត្តា រូបធាតុយំ តយោ មហាភូតា ន បរមត្ថតោ សប្បដិឃា, ឯវំ អបេក្ខិតព្ពភាវនារហិតា បុថុជ្ជនេសុ បវត្តមានា សកភណ្ឌេ ឆន្ទរាគាទយោ ន បរមត្ថតោ ភាវនាយ បហាតព្ពាតិ ភាវនាយ បហាតព្ពានំ នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយតា ន វុត្តា, ន ច ‘‘ទស្សនេន បហាតព្ពា ភាវនាយ បហាតព្ពានំ កេនចិ បច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ វុត្តា. យេ ហិ ទស្សនេន បហាតព្ពបច្ចយា កិលេសា, ន តេ ទស្សនតោ ឧទ្ធំ បវត្តន្តិ, ទស្សនេន បហាតព្ពបច្ចយស្សបិ បន ឧទ្ធច្ចសហគតស្ស សហាយវេកល្លមត្តមេវ ទស្សនេន កតំ, ន តស្ស កោចិ ភាវោ ទស្សនេន អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបាទិតោតិ តស្ស ឯកន្តភាវនាយ បហាតព្ពតា វុត្តា. តស្មា តស្ស តាទិសស្សេវ សតិ សហាយេ វិបាកុប្បាទនវចនំ, អសតិ ច វិបាកានុប្បាទនវចនំ ន វិរុជ្ឈតីតិ.
សាបិ វិញ្ញាណបច្ចយភាវេ យទិ អបនេតព្ពា, កស្មា ‘‘សមវីសតិ ចេតនា’’តិ វុត្តន្តិ តស្ស ការណំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា បន សព្ពាបេតា ហោន្តី’’តិ. យទិ ឯវំ, អភិញ្ញាចេតនាយ សហ ‘‘ឯកវីសតី’’តិ វត្តព្ពន្តិ? ន, អវចនស្ស វុត្តការណត្តា, តំ បន ឥតរាវចនស្សបិ ការណន្តិ សមានចេតនាវចនការណវចនេន យំ ការណំ អបេក្ខិត្វា ឯកា វុត្តា, តេន ការណេន ឥតរាយបិ វត្តព្ពតំ, យញ្ច ការណំ អបេក្ខិត្វា ឥតរា ន វុត្តា, តេន ការណេន វុត្តាយបិ អវត្តព្ពតំ ទស្សេតិ. អានេញ្ជាភិសង្ខារោ ចិត្តសង្ខារោ ឯវាតិ ភេទាភាវា បាកដោតិ ន តស្ស សំយោគោ ទស្សិតោ.
សុខសញ្ញាយ គហេត្វាតិ ឯតេន តណ្ហាបវត្តិំ ទស្សេតិ. តណ្ហាបរិក្ខារេតិ តណ្ហាយ បរិវារេ, តណ្ហាយ ‘‘សុខំ សុភ’’ន្តិអាទិនា សង្ខតេ វា អលង្កតេតិ អត្ថោ. តណ្ហា ហិ ទុក្ខស្ស សមុទយោតិ អជានន្តោ ‘‘អហោ វតាហំ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា ខត្តិយមហាសាលានំ វា សហព្យតំ ឧបបជ្ជេយ្យ’’ន្តិ សង្ខារេ បរិក្ខរោតីតិ. អមរណត្ថាតិ គហិតា ទុក្ករកិរិយា អមរតបោ, ទេវភាវត្ថំ តបោ វា, ទុក្ខត្តា វា មរោ មារកោ តបោ អមរតបោ. ទិដ្ឋេ អទិដ្ឋ-សទ្ទោ វិយ មរេសុ អមរ-សទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ.
ជាតិអាទិបបាតទុក្ខជននតោ មរុបបាតសទិសតា បុញ្ញាភិសង្ខារស្ស វុត្តា. រមណីយភាវេន ច អស្សាទភាវេន ច គយ្ហមានំ បុញ្ញផលំ ទីបសិខាមធុលិត្តសត្ថធារាសទិសំ, តទត្ថោ ច បុញ្ញាភិសង្ខារោ តំនិបាតលេហនសទិសោ.
‘‘សុខោ ឥមិស្សា បរិព្ពាជិកាយ តរុណាយ មុទុកាយ លោមសាយ ពាហាយ សម្ផស្សោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.៤៦៩) សុខសញ្ញាយ ពាលោ វិយ គូថកីឡនំ កិលេសាភិភូតតាយ កោធារតិអភិភូតោ អសវសោ មរិតុកាមោ វិយ វិសខាទនំ ករណផលក្ខណេសុ ជិគុច្ឆនីយំ ទុក្ខញ្ច អបុញ្ញាភិសង្ខារំ អារភតិ. លោភសហគតស្ស វា គូថកីឡនសទិសតា, ទោសសហគតស្ស វិសខាទនសទិសតា យោជេតព្ពា. កាមគុណសមិទ្ធិយា សភយស្សបិ បិសាចនគរស្ស សុខវិបល្លាសហេតុភាវោ វិយ អរូបវិបាកានំ និរន្តរតាយ អនុបលក្ខិយមានឧប្បាទវយានំ, ទីឃសន្តានតាយ អគយ្ហមានវិបរិណាមានំ, សង្ខារវិបរិណាមទុក្ខភូតានម្បិ និច្ចាទិវិបល្លាសហេតុភាវោតិ តេសំ បិសាចនគរសទិសតា, តទភិមុខគមនសទិសតា ច អានេញ្ជាភិសង្ខារស្ស យោជេតព្ពា.
តាវាតិ វត្តព្ពន្តរាបេក្ខោ និបាតោ, តស្មា អវិជ្ជា សង្ខារានំ បច្ចយោតិ ឥទំ តាវ សិទ្ធំ, ឥទំ បន អបរំ វត្តព្ពន្តិ អត្ថោ. អវិជ្ជាបច្ចយា បន សព្ពាបេតា ហោន្តីតិ វុត្តន្តិ អភិញ្ញាចេតនានំ បច្ចយភាវំ ទស្សេតិ. ចេតោបរិយបុព្ពេនិវាសអនាគតំសញាណេហិ បរេសំ អត្តនោ ច សមោហចិត្តជាននកាលេតិ យោជេតព្ពា.
អវិជ្ជាសម្មូឡ្ហត្តាតិ ភវាទីនវបដិច្ឆាទិកាយ អវិជ្ជាយ សម្មូឡ្ហត្តា. រាគាទីនន្តិ រាគទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចទោមនស្សានំ អវិជ្ជាសម្បយុត្តរាគាទិអស្សាទនកាលេសុ អវិជ្ជំ អារព្ភ ឧប្បត្តិ វេទិតព្ពា. គរុំ កត្វា អស្សាទនំ រាគទិដ្ឋិសម្បយុត្តាយ ឯវ អវិជ្ជាយ យោជេតព្ពំ, អស្សាទនញ្ច រាគោ, តទវិប្បយុត្តា ច ទិដ្ឋីតិ អស្សាទនវចនេនេវ យថាវុត្តំ អវិជ្ជំ គរុំ ករោន្តី ទិដ្ឋិ ច វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. រាគាទីហិ ច បាឡិយំ សរូបេន វុត្តេហិ តំសម្បយុត្តសង្ខារស្ស អវិជ្ជារម្មណាទិតំ ទស្សេតិ. អនវិជ្ជារម្មណស្ស បឋមជវនស្ស អារម្មណាធិបតិអនន្តរាទិបច្ចយវចនេសុ អវុត្តស្ស វុត្តស្ស ច សព្ពស្ស សង្គណ្ហនត្ថំ ‘‘យំ កិញ្ចី’’តិ អាហ. វុត្តនយេនាតិ សមតិក្កមភវបត្ថនាវសេន វុត្តនយេន.
ឯកការណវាទោ អាបជ្ជតីតិ ទោសប្បសង្គោ វុត្តោ. អនិដ្ឋោ ហិ ឯកការណវាទោ សព្ពស្ស សព្ពកាលេ សម្ភវាបត្តិតោ ឯកសទិសសភាវាបត្តិតោ ច. យស្មា តីសុ បការេសុ អវិជ្ជមានេសុ បារិសេសេន ចតុត្ថេ ឯវ ច វិជ្ជមានេ ឯកហេតុផលទីបនេ អត្ថោ អត្ថិ, តស្មា ន នុបបជ្ជតិ.
យថាផស្សំ វេទនាវវត្ថានតោតិ ‘‘សុខវេទនីយំ, ភិក្ខវេ, ផស្សំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខា វេទនា’’តិអាទិនា (សំ. និ. ២.៦២), ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច…បេ… តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ, ផស្សបច្ចយា វេទនា’’តិអាទិនា (សំ. និ. ២.៤៣) ច សុខវេទនីយាទិចក្ខុសម្ផស្សាទិអនុរូបេន សុខវេទនាទិចក្ខុសម្ផស្សជាវេទនាទីនំ វវត្ថានតោ, សមានេសុ ចក្ខុរូបាទីសុ ផស្សវសេន សុខាទិវិបរិយាយាភាវតោ, សមានេសុ ច រូបមនសិការាទីសុ ចក្ខាទិសង្ឃដ្ដនវសេន ចក្ខុសម្ផស្សជាទិវិបរិយាយាភាវតោ, អញ្ញបច្ចយសាមញ្ញេបិ ផស្សវសេន សុខាទិចក្ខុសម្ផស្សជាទីនំ ឱឡារិកសុខុមាទិសង្ករាភាវតោ ចាតិ អត្ថោ. សុខាទីនំ យថាវុត្តសម្ផស្សស្ស អវិបរីតោ បច្ចយភាវោ ឯវ យថាវេទនំ ផស្សវវត្ថានំ, ការណផលវិសេសេន វា ផលការណវិសេសនិច្ឆយោ ហោតីតិ ឧភយត្ថាបិ និច្ឆយោ វវត្ថានន្តិ វុត្តោ. កម្មាទយោតិ កម្មាហារឧតុអាទយោ អបាកដា សេម្ហបដិការេន រោគវូបសមតោ.
‘‘អស្សាទានុបស្សិនោ តណ្ហា បវឌ្ឍតី’’តិ វចនតោតិ ‘‘សំយោជនីយេសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ វិហរតោ តណ្ហា បវឌ្ឍតិ, តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ, ឧបាទានបច្ចយា ភវោ’’តិ (សំ. និ. ២.៥៣-៥៤) ឥមិនា សុត្តេន តណ្ហាយ សង្ខារការណភាវស្ស វុត្តត្តាតិ អត្ថោ. បុន តស្សាបិ អវិជ្ជា ការណន្តិ ទស្សនត្ថំ ‘‘អវិជ្ជាសមុទយា អាសវសមុទយោតិ វចនតោ’’តិ អាហ. តណ្ហា វា ចតុរុបាទានភូតា កាមភវទិដ្ឋាសវា ច សង្ខារស្ស ការណន្តិ បាកដាតិ សុត្តទ្វយេនបិ អវិជ្ជាយ សង្ខារការណភាវមេវ ទស្សេតិ. អស្សាទានុបស្សិនោតិ ហិ វចនេន អាទីនវបដិច្ឆាទនកិច្ចា អវិជ្ជា តណ្ហាយ ការណន្តិ ទស្សិតា ហោតីតិ. យស្មា អវិទ្វា, តស្មា បុញ្ញាភិសង្ខារាទិកេ អភិសង្ខរោតីតិ អវិជ្ជាយ សង្ខារការណភាវស្ស បាកដត្តា អវិទ្ទសុភាវោ សង្ខារការណភាវេន វុត្តោ ខីណាសវស្ស សង្ខារាភាវតោ អសាធារណត្តា ច. បុញ្ញាភិសង្ខារាទីនំ សាធារណានិ វត្ថារម្មណាទីនីតិ បុញ្ញភវាទិអាទីនវបដិច្ឆាទិកា អវិជ្ជា បុញ្ញាភិសង្ខារាទីនំ អសាធារណំ ការណន្តិ វា អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឋានវិរុទ្ធោតិ អត្ថិតាវិរុទ្ធោ. កេចិ បន ‘‘បដិសន្ធិអាទីនិ ឋានានី’’តិ វទន្តិ, ឯវំ សតិ បុរិមចិត្តំ បច្ឆិមចិត្តស្ស ឋានវិរុទ្ធោ បច្ចយោតិ ន ឥទំ ឯកន្តិកំ សិយា. ភវង្គម្បិ ហិ ភវង្គស្ស អនន្តរបច្ចយោ, ជវនំ ជវនស្សាតិ, ន ច សិប្បាទីនំ បដិសន្ធិអាទិឋានំ អត្ថីតិ ន តំ ឥធ អធិប្បេតំ. កម្មំ រូបស្ស នមនរុប្បនវិរោធា សារម្មណានារម្មណវិរោធា ច សភាវវិរុទ្ធោ បច្ចយោ, ខីរាទីនិ ទធិអាទីនំ មធុរម្ពិលរសាទិសភាវវិរោធា. អវិជាននកិច្ចោ អាលោកោ វិជាននកិច្ចស្ស វិញ្ញាណស្ស, អមទនកិច្ចា ច គុឡាទយោ មទនកិច្ចស្ស អាសវស្ស.
គោលោមាវិលោមានិ ទព្ពាយ បច្ចយោ, ទធិអាទីនិ ភូតិណកស្ស. ឯត្ថ ច អវីតិ រត្តា ឯឡកា វុច្ចន្តិ. វិបាកាយេវ តេ ច ន, តស្មា ទុក្ខវិបាកាយបិ អវិជ្ជាយ តទវិបាកានំ បុញ្ញានេញ្ជាភិសង្ខារានំ បច្ចយត្តំ ន ន យុជ្ជតីតិ អត្ថោ. តទវិបាកត្តេបិ សាវជ្ជតាយ តទវិរុទ្ធានំ តំសទិសានញ្ច អបុញ្ញាភិសង្ខារានមេវ បច្ចយោ, ន ឥតរេសន្តិ ឯតស្ស បសង្គស្ស និវារណត្ថំ ‘‘វិរុទ្ធោ ចាវិរុទ្ធោ ច, សទិសាសទិសោ តថា. ធម្មានំ បច្ចយោ សិទ្ធោ’’តិ វុត្តំ, តស្មា តមត្ថំ បាកដំ ករោន្តោ ‘‘ឥតិ អយំ អវិជ្ជា’’តិអាទិមាហ.
អច្ឆេជ្ជសុត្តាវុតាភេជ្ជមណីនំ វិយ បុព្ពាបរិយវវត្ថានំ និយតិ, និយតិយា, និយតិ ឯវ វា សង្គតិ សមាគមោ និយតិសង្គតិ, តាយ ភាវេសុ បរិណតា មនុស្សទេវវិហង្គាទិភាវំ បត្តា និយតិសង្គតិភាវបរិណតា. និយតិយា សង្គតិយា ភាវេន ច បរិណតា នានប្បការតំ បត្តា និយតិសង្គតិភាវបរិណតាតិ ច អត្ថំ វទន្តិ. ឯតេហិ ច វិកប្បនេហិ អវិជ្ជា អកុសលំ ចិត្តំ កត្វា បុញ្ញាទីសុ យត្ថ កត្ថចិ បវត្តតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សោ ឯវំ អវិជ្ជាយា’’តិអាទិ.
អបរិណាយកោ ពាលោតិ អរហត្តមគ្គសម្បដិបាទកកល្យាណមិត្តរហិតោតិ អត្ថោ. អរហត្តមគ្គាវសានំ វា ញាណំ សមវិសមំ ទស្សេត្វា និព្ពានំ នយតីតិ បរិណាយកន្តិ វុត្តំ, តេន រហិតោ អបរិណាយកោ. ធម្មំ ញត្វាតិ សប្បុរិសូបនិស្សយេន ចតុសច្ចប្បកាសកសុត្តាទិធម្មំ ញត្វា, មគ្គញាណេនេវ វា សព្ពធម្មបវរំ និព្ពានំ ញត្វា, តំជាននាយត្តត្តា បន សេសសច្ចាភិសមយស្ស សមានកាលម្បិ តំ បុរិមកាលំ វិយ កត្វា វុត្តំ.
សង្ខារបទនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.