ភវចក្កកថាវណ្ណនា
២៤២. សមិតន្តិ សង្គតំ, អព្ពោច្ឆិន្នន្តិ អត្ថោ. កាមយានស្សាតិ កាមយមានស្ស, កាមោ យានំ ឯតស្សាតិ វា កាមយានោ, តស្ស កាមយានស្ស. រុប្បតីតិ សោកេន រុប្បតិ.
បរិយុដ្ឋានតាយ តិដ្ឋនសីលោ បរិយុដ្ឋានដ្ឋាយី. ‘‘បរិយុដ្ឋដ្ឋាយិនោ’’តិ វា បាឋោ, តត្ថ បរិយុដ្ឋាតីតិ បរិយុដ្ឋំ, ទិដ្ឋិបរិយុដ្ឋំ, តេន តិដ្ឋតីតិ បរិយុដ្ឋដ្ឋាយីតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. បញ្ច បុព្ពនិមិត្តានីតិ ‘‘មាលា មិលាយន្តិ, វត្ថានិ កិលិស្សន្តិ, កច្ឆេហិ សេទា មុច្ចន្តិ, កាយេ វេវណ្ណិយំ ឱក្កមតិ, ទេវោ ទេវាសនេ នាភិរមតី’’តិ (ឥតិវុ. ៨៣) វុត្តានិ បញ្ច មរណបុព្ពនិមិត្តានីតិ អត្ថោ. តានិ ហិ ទិស្វា កម្មនិព្ពត្តក្ខន្ធសង្ខាតេ ឧបបត្តិភវេ ភវឆន្ទពលេន ទេវានំ ពលវសោកោ ឧប្បជ្ជតីតិ. ពាលោតិ អវិទ្វា. តេន អវិជ្ជាយ ការណភាវំ ទស្សេតិ. តិវិធន្តិ តស្សារុប្បកថាសវនកម្មការណាទស្សនមរណកាលកម្មោបដ្ឋាននិទានំ សោកាទិទុក្ខំ. អាសវេ សាធេន្តីតិ អាសវេ គមេន្តិ ពោធេន្តីតិ អត្ថោ.
ឯវំ សតីតិ អវិទិតាទិតាយ អនាទិភាវេ សតិ. អាទិមត្តកថនន្តិអាទិ ឯតស្ស អត្ថីតិ អាទិមំ, ភវចក្កំ. តស្ស ភាវោ អាទិមត្តំ, តស្ស កថនំ អាទិមត្តកថនំ. វិសេសនិវត្តិអត្ថោ វា មត្ត-សទ្ទោ, សតិ អនាទិភាវេ អវិជ្ជា អាទិម្ហិ មជ្ឈេ បរិយោសានេ ច សព្ពត្ថ សិយាតិ អាទិមត្តាយ អវិជ្ជាយ កថនំ វិរុជ្ឈតីតិ អត្ថោ. អវិជ្ជាគ្គហណេនាតិ អវិជ្ជាយ ឧប្បាទនេន កថនេន, អប្បហានេន វា, អត្តនោ សន្តានេ សន្និហិតភាវករណេនាតិ អត្ថោ. កម្មាទីនីតិ កម្មវិបាកវដ្ដានិ. វដ្ដការណភាវេន បធានត្តា ‘‘បធានធម្មោ’’តិ អវិជ្ជា កថិតា. វទតីតិ វទោ. វេទេតិ, វេទិយតីតិ វា វេទេយ្យោ, សុខាទិំ អនុភវតិ, សព្ពវិសយេ វា ជានាតិ, ‘‘សុខិតោ’’តិអាទិនា អត្តនា បរេហិ ច ជានាតិ ញាយតិ ចាតិ អត្ថោ. ព្រហ្មាទិនា វា អត្តនា វាតិ វា-សទ្ទោ ច-សទ្ទត្ថោ. តេនាហ ‘‘ការកវេទករហិត’’ន្តិ ច-សទ្ទត្ថសមាសំ.
ទ្វាទសវិធសុញ្ញតាសុញ្ញន្តិ អវិជ្ជាទីនំ ទ្វាទសវិធានំ សុញ្ញតាយ សុញ្ញំ, ចតុព្ពិធម្បិ វា សុញ្ញតំ ឯកំ កត្វា ទ្វាទសង្គតាយ ទ្វាទសវិធាតិ តាយ ទ្វាទសវិធាយ សុញ្ញតាយ សុញ្ញន្តិ អត្ថោ.
បុព្ពន្តាហរណតោតិ បុព្ពន្តតោ បច្ចុប្បន្នវិបាកស្ស អាហរណតោ បរិច្ឆិន្នវេទនាវសានំ ឯតំ ភវចក្កន្តិ អត្ថោ. ភវចក្កេកទេសោបិ ហិ ភវចក្កន្តិ វុច្ចតិ. វេទនា វា តណ្ហាសហាយាយ អវិជ្ជាយ បច្ចយោ ហោតីតិ វេទនាតោ អវិជ្ជា, តតោ សង្ខារាតិ សម្ពជ្ឈនតោ វេទនាវសានំ ភវចក្កន្តិ យុត្តមេតំ, ឯវំ តណ្ហាមូលកេ ច យោជេតព្ពំ. ទ្វិន្នម្បិ ហិ អញ្ញមញ្ញំ អនុប្បវេសោ ហោតីតិ. អវិជ្ជា ធម្មសភាវំ បដិច្ឆាទេត្វា វិបរីតាភិនិវេសំ ករោន្តី ទិដ្ឋិចរិតេ សំសារេ នយតិ, តេសំ វា សំសារំ សង្ខារាទិបវត្តិំ នយតិ បវត្តេតីតិ ‘‘សំសារនាយិកា’’តិ វុត្តា. ផលុប្បត្តិយាតិ កត្តុនិទ្ទេសោ. វិញ្ញាណាទិបច្ចុប្បន្នផលុប្បត្តិ ហិ ឥធ ទិដ្ឋា, អទិដ្ឋានញ្ច បុរិមភវេ អត្តនោ ហេតូនំ អវិជ្ជាសង្ខារានំ ផលំ អជនេត្វា អនុបច្ឆិជ្ជនំ បកាសេតិ. អថ វា បុរិមភវចក្កំ ទុតិយេន សម្ពន្ធំ វុត្តន្តិ វេទនាសង្ខាតស្ស ផលស្ស ឧប្បត្តិយា តណ្ហាទីនំ ហេតូនំ អនុបច្ឆេទំ បកាសេតិ, តស្មា ផលុប្បត្តិយា ការណភូតាយ បឋមស្ស ភវចក្កស្ស ហេតូនំ អនុបច្ឆេទប្បកាសនតោតិ អត្ថោ. សង្ខារាទីនមេវ វា ផលានំ ឧប្បត្តិយា អវិជ្ជាទីនំ ហេតូនំ ផលំ អជនេត្វា អនុបច្ឆេទមេវ, វិញ្ញាណាទិហេតូនំ វា សង្ខារាទីនំ អនុពន្ធនមេវ បកាសេតិ បឋមំ ភវចក្កំ, ន ទុតិយំ វិយ បរិយោសានម្បីតិ ‘‘ផលុប្បត្តិយា ហេតូនំ អនុបច្ឆេទប្បកាសនតោ’’តិ វុត្តំ. ‘‘វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូប’’ន្តិ ឯត្ថ អបរិបុណ្ណាយតនកលលរូបំ វត្វា តតោ ឧទ្ធំ ‘‘នាមរូបបច្ចយា សឡាយតន’’ន្តិ សឡាយតនប្បវត្តិ វុត្តាតិ អាហ ‘‘អនុបុព្ពបវត្តិទីបនតោ’’តិ. ‘‘ភវបច្ចយា ជាតី’’តិ ឯត្ថ ន អាយតនានំ កមេន ឧប្បត្តិ វុត្តាតិ អាហ ‘‘សហុប្បត្តិទីបនតោ’’តិ.
ហេតុអាទិបុព្ពកា តយោ សន្ធី ឯតស្សាតិ ហេតុផលហេតុបុព្ពកតិសន្ធិ, ភវចក្កំ. ហេតុផលហេតុផលវសេន ចតុប្បភេទោ អង្គានំ សង្គហោ ឯតស្សាតិ ចតុភេទសង្គហំ. សរូបតោ អវុត្តាបិ តស្មិំ តស្មិំ សង្គហេ អាកិរីយន្តិ អវិជ្ជាសង្ខារាទិគ្គហណេហិ បកាសីយន្តីតិ អាការា, អតីតហេតុអាទីនំ វា បការា អាការា. កិលេសកម្មវិបាកា វិបាកកិលេសកម្មេហិ សម្ពន្ធា ហុត្វា បុនប្បុនំ បរិវត្តន្តីតិ តេសុ វដ្ដនាមំ អារោបេត្វា ‘‘តិវដ្ដ’’ន្តិ វុត្តំ, វដ្ដេកទេសត្តា វា ‘‘វដ្ដានី’’តិ វុត្តានិ.
សន្ធីនំ អាទិបរិយោសានវវត្ថិតាតិ សន្ធីនំ បុព្ពាបរវវត្ថិតាតិ អត្ថោ.
‘‘យា កាចិ វា បន ចេតនា ភវោ, ចេតនាសម្បយុត្តា អាយូហនសង្ខារា’’តិ ឥទំ ឥមិស្សា ធម្មដ្ឋិតិញាណភាជនីយេ វុត្តាយ បដិសម្ភិទាបាឡិយា (បដិ. ម. ១.៤៧) វសេន វុត្តំ. ឯត្ថ ហិ ‘‘ចេតនា ភវោ’’តិ អាគតាតិ. ភវនិទ្ទេសេ បន ‘‘សាត្ថតោ’’តិ ឯត្ថ ‘‘ចេតនាវ សង្ខារា, ភវោ បន ចេតនាសម្បយុត្តាបី’’តិ វិភង្គបាឡិយា វសេន ទស្សិតំ. ‘‘តត្ថ កតមោ បុញ្ញាភិសង្ខារោ? កុសលា ចេតនា កាមាវចរា’’តិអាទិនា ហិ សង្ខារានំ ចេតនាភាវោ វិភង្គបាឡិយំ (វិភ. ២២៦) វុត្តោតិ. តត្ថ បដិសម្ភិទាបាឡិយំ ‘‘ចេតនាសម្បយុត្តា វិបាកធម្មត្តា សវិបាកេន អាយូហនសង្ខាតេន សង្ខតាភិសង្ខរណកិច្ចេន សង្ខារា’’តិ វុត្តា. វិភង្គបាឡិយំ (វិភ. ២៣៤) ‘‘សព្ពម្បិ ភវគាមិកម្មំ កម្មភវោ’’តិ ភវស្ស បច្ចយភាវេន ភវគាមិភាវតោ កម្មសំសដ្ឋសហាយតាយ កម្មភាវតោ ច ឧបបត្តិភវំ ភាវេន្តីតិ ភវោតិ វុត្តា, ឧបបត្តិភវភាវនកិច្ចំ បន ចេតនាយ សាតិសយន្តិ បដិសម្ភិទាបាឡិយំ ចេតនា ‘‘ភវោ’’តិ វុត្តា, ភវាភិសង្ខរណកិច្ចំ ចេតនាយ សាតិសយន្តិ វិភង្គបាឡិយំ ‘‘កុសលា ចេតនា’’តិអាទិនា ចេតនា ‘‘សង្ខារា’’តិ វុត្តា, តស្មា តេន តេន បរិយាយេន ឧភយំ ឧភយត្ថ វត្តុំ យុត្តន្តិ នត្ថេត្ថ វិរោធោ. គហណន្តិ កាមុបាទានំ កិច្ចេនាហ. បរាមសនន្តិ ឥតរានិ. អាយូហនាវសានេតិ តីសុបិ អត្ថវិកប្បេសុ វុត្តស្ស អាយូហនស្ស អវសានេ.
ទ្វីសុ អត្ថវិកប្បេសុ វុត្តេ អាយូហនសង្ខារេ ‘‘តស្ស បុព្ពភាគា’’តិ អាហ, តតិយេ វុត្តេ ‘‘តំសម្បយុត្តា’’តិ. ទហរស្ស ចិត្តប្បវត្តិ ភវង្គពហុលា យេភុយ្យេន ភវន្តរជនកកម្មាយូហនសមត្ថា ន ហោតីតិ ‘‘ឥធ បរិបក្កត្តា អាយតនាន’’ន្តិ វុត្តំ. កម្មករណកាលេ សម្មោហោតិ ឯតេន កម្មស្ស បច្ចយភូតំ សម្មោហំ ទស្សេតិ, ន កម្មសម្បយុត្តមេវ.
កម្មានេវ វិបាកំ សម្ភរន្តិ វឌ្ឍេន្តីតិ កម្មសម្ភារា, កម្មំ វា សង្ខារភវា, តទុបការកានិ អវិជ្ជាតណ្ហុបាទានានិ កម្មសម្ភារា, បដិសន្ធិទាយកោ វា ភវោ កម្មំ, តទុបការកា យថាវុត្តអាយូហនសង្ខារា អវិជ្ជាទយោ ច កម្មសម្ភារាតិ កម្មញ្ច កម្មសម្ភារា ច កម្មសម្ភារាតិ ឯកសេសំ កត្វា ‘‘កម្មសម្ភារា’’តិ អាហ. ទស ធម្មា កម្មន្តិ អវិជ្ជាទយោបិ កម្មសហាយតាយ កម្មសរិក្ខកា តទុបការកា ចាតិ ‘‘កម្ម’’ន្តិ វុត្តា.
សង្ខិប្បន្តិ ឯត្ថ អវិជ្ជាទយោ វិញ្ញាណាទយោ ចាតិ សង្ខេបោ, កម្មំ វិបាកោ ច. កម្មំ វិបាកោតិ ឯវំ សង្ខិបីយតីតិ វា សង្ខេបោ, អវិជ្ជាទយោ វិញ្ញាណាទយោ ច. សង្ខេបភាវសាមញ្ញេន បន ឯកវចនំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សង្ខេបសទ្ទោ វា ភាគាធិវចនន្តិ កម្មភាគោ កម្មសង្ខេបោ.
ឯវំ សមុប្បន្នន្តិ កម្មតោ វិបាកោ. តត្ថាបិ អវិជ្ជាតោ សង្ខារាតិ ឯវំ សមុប្បន្នំ, តិសន្ធិអាទិវសេន វា សមុប្បន្នំ ឥទំ ភវចក្កន្តិ អត្ថោ. ឥត្តរន្តិ គមនធម្មំ, វិនស្សធម្មន្តិ អត្ថោ. តេន ឧប្បាទវយវន្តតាទីបកេន អនិច្ច-សទ្ទេន វិការាបត្តិទីបកេន ចល-សទ្ទេន ច អទីបិតំ កាលន្តរដ្ឋាយិតាបដិក្ខេបំ ទីបេតិ, អធុវន្តិ ឯតេន ថិរភាវបដិក្ខេបំ និស្សារតំ. ហេតូ ឯវ សម្ភារា ហេតុសម្ភារា. ‘‘ឋានសោ ហេតុសោ’’តិ ឯត្ថ ឯវំ វុត្តំ វា ឋានំ, អញ្ញម្បិ តស្ស តស្ស សាធារណំ ការណំ សម្ភារោ, អសាធារណំ ហេតុ. ឯវន្តិ ឯវំ ហេតុតោ ធម្មមត្តសម្ភវេ ហេតុនិរោធា ច វដ្ដុបច្ឆេទេ ធម្មេ ច តំនិរោធាយ ទេសិតេ សតីតិ អត្ថោ. ព្រហ្មចរិយំ ឥធ ព្រហ្មចរិយិធ. សត្តេ ចាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ ឯវំ ព្រហ្មចរិយញ្ច វិជ្ជតិ, សស្សតុច្ឆេទា ច ន ហោន្តីតិ សមុច្ចយត្ថោ. ឯវញ្ហិ ហេតុអាយត្តេ ធម្មមត្តសម្ភវេ សត្តោ នុបលព្ភតិ, តស្មិញ្ច ឧបលព្ភន្តេ សស្សតោ ឧច្ឆេទោ វា សិយា, នុបលព្ភន្តេ តស្មិំ នេវុច្ឆេទោ ន សស្សតន្តិ វុត្តំ ហោតិ.
សច្ចប្បភវតោតិ សច្ចតោ, សច្ចានំ វា បភវតោ. កុសលាកុសលំ កម្មន្តិ វដ្ដកថាយ វត្តមានត្តា សាសវន្តិ វិញ្ញាយតិ. អវិសេសេនាតិ ចេតនា ចេតនាសម្បយុត្តកាតិ វិសេសំ អកត្វា សព្ពម្បិ តំ កុសលាកុសលំ កម្មំ ‘‘សមុទយសច្ច’’ន្តិ វុត្តន្តិ អត្ថោ. ‘‘តណ្ហា ច…បេ… អវសេសា ច សាសវា កុសលា ធម្មា’’តិ ហិ ចេតនាចេតនាសម្បយុត្តវិសេសំ អកត្វា វុត្តន្តិ, អរិយសច្ចវិសេសំ វា អកត្វា សមុទយសច្ចន្តិ វុត្តន្តិ អត្ថោ.
វត្ថូសូតិ អារម្មណេសុ, ចក្ខាទីសុ វា បដិច្ឆាទេតព្ពេសុ វត្ថូសុ. សោកាទីនំ អធិដ្ឋានត្តាតិ តេសំ ការណត្តា, តេហិ សិទ្ធាយ អវិជ្ជាយ សហិតេហិ សង្ខារេហិ បច្ចយោ ច ហោតិ ភវន្តរបាតុភាវាយាតិ អធិប្បាយោ. ចុតិចិត្តំ វា បដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស អនន្តរបច្ចយោ ហោតីតិ ‘‘បច្ចយោ ច ហោតិ ភវន្តរបាតុភាវាយា’’តិ វុត្តំ. តំ បន ចុតិចិត្តំ អវិជ្ជាសង្ខាររហិតំ ភវន្តរស្ស បច្ចយោ ន ហោតីតិ តស្ស សហាយទស្សនត្ថមាហ ‘‘សោកាទីនំ អធិដ្ឋានត្តា’’តិ. ទ្វិធាតិ អត្តនោយេវ សរសេន ធម្មន្តរបច្ចយភាវេន ចាតិ ទ្វិធា.
អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិ ឯតេន សង្ខារានំ បច្ចយុប្បន្នតាទស្សនេន ‘‘កោ នុ ខោ អភិសង្ខរោតីតិ ឯស នោ កល្លោ បញ្ហោ’’តិ ទស្សេតិ. តេនេតំ ការកទស្សននិវារណន្តិ. ឯវមាទិទស្សននិវារណន្តិ ឯតេន ‘‘សោចតិ បរិទេវតិ ទុក្ខិតោ’’តិអាទិទស្សននិវារណមាហ. សោកាទយោបិ ហិ បច្ចយាយត្តា អវសវត្តិនោតិ ‘‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ សោក…បេ… សម្ភវន្តី’’តិ ឯតេន វុត្តន្តិ.
គណ្ឌភេទបីឡកា វិយាតិ គណ្ឌភេទនត្ថំ បច្ចមានេ គណ្ឌេ តស្សបិ ឧបរិ ជាយមានខុទ្ទកបីឡកា វិយ, គណ្ឌស្ស វា អនេកធាភេទេ បីឡកា វិយ. គណ្ឌវិការា សូនតាសរាគបុព្ពគហណាទយោ.
បដលាភិភូតចក្ខុកោ រូបានិ ន បស្សតិ, កិញ្ចិបិ បស្សន្តោ ច វិបរីតំ បស្សតិ, ឯវំ អវិជ្ជាភិភូតោ ទុក្ខាទីនិ ន បដិបជ្ជតិ ន បស្សតិ, មិច្ឆា វា បដិបជ្ជតីតិ បដលំ វិយ អវិជ្ជា, កិមិនា វិយ អត្តនា កតត្តា វដ្ដស្ស អត្តនោយេវ បរិព្ភមនការណត្តា ច កោសប្បទេសា វិយ សង្ខារា, សង្ខារបរិគ្គហំ វិនា បតិដ្ឋំ អលភមានំ វិញ្ញាណំ បរិណាយកបរិគ្គហំ វិនា បតិដ្ឋំ អលភមានោ រាជកុមារោ វិយាតិ បរិគ្គហេន វិនា បតិដ្ឋាលាភោ ឯត្ថ សាមញ្ញំ. ឧបបត្តិនិមិត្តន្តិ កម្មាទិអារម្មណមាហ. បរិកប្បនតោតិ អារម្មណករណតោ, សម្បយុត្តេន វា វិតក្កេន វិតក្កនតោ. ទេវមនុស្សមិគវិហង្គាទិវិវិធប្បការតាយ មាយា វិយ នាមរូបំ, បតិដ្ឋាវិសេសេន វុឌ្ឍិវិសេសាបត្តិតោ វនប្បគុម្ពោ វិយ សឡាយតនំ. អាយតនានំ វិសយិវិសយភូតានំ អញ្ញមញ្ញាភិមុខភាវតោ អាយតនឃដ្ដនតោ. ឯត្ថ ច សង្ខារាទីនំ កោសប្បទេសបរិណាយកាទីហិ ទ្វីហិ ទ្វីហិ សទិសតាយ ទ្វេ ទ្វេ ឧបមា វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា.
គម្ភីរោ ឯវ ហុត្វា ឱភាសតិ បកាសតិ ទិស្សតីតិ គម្ភីរាវភាសោ. ជាតិបច្ចយសម្ភូតសមុទាគតដ្ឋោតិ ជាតិបច្ចយា សម្ភូតំ ហុត្វា សហិតស្ស អត្តនោ បច្ចយានុរូបស្ស ឧទ្ធំ ឧទ្ធំ អាគតភាវោ, អនុប្បពន្ធោតិ អត្ថោ. អថ វា សម្ភូតដ្ឋោ ច សមុទាគតដ្ឋោ ច សម្ភូតសមុទាគតដ្ឋោ. ‘‘ន ជាតិតោ ជរាមរណំ ន ហោតិ, ន ច ជាតិំ វិនា អញ្ញតោ ហោតី’’តិ ហិ ជាតិបច្ចយសម្ភូតដ្ឋោ វុត្តោ. ឥត្ថញ្ច ជាតិតោ សមុទាគច្ឆតីតិ បច្ចយសមុទាគតដ្ឋោ, យា យា ជាតិ យថា យថា បច្ចយោ ហោតិ, តទនុរូបបាតុភាវោតិ អត្ថោ.
អនុលោមបដិលោមតោតិ ឥធ បន បច្ចយុប្បាទា បច្ចយុប្បន្នុប្បាទសង្ខាតំ អនុលោមំ, និរោធា និរោធសង្ខាតំ បដិលោមញ្ចាហ. អាទិតោ បន អន្តគមនំ អនុលោមំ, អន្តតោ ច អាទិគមនំ បដិលោមមាហាតិ. ‘‘ឥមេ ចត្តារោ អាហារា កិំនិទានា’’តិអាទិកាយ (សំ. និ. ២.១១) វេមជ្ឈតោ បដ្ឋាយ បដិលោមទេសនាយ, ‘‘ចក្ខុំ បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ, ផស្សបច្ចយា វេទនា’’តិអាទិកាយ (សំ. និ. ២.៤៣-៤៤; ២.៤.៦០) អនុលោមទេសនាយ ច ទ្វិសន្ធិតិសង្ខេបំ, ‘‘សំយោជនីយេសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ វិហរតោ តណ្ហា បវឌ្ឍតិ, តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទាន’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.៥៣-៥៤) ឯកសន្ធិទ្វិសង្ខេបំ.
អវិជ្ជាទីនំ សភាវោ បដិវិជ្ឈីយតីតិ បដិវេធោ. វុត្តញ្ហិ ‘‘តេសំ តេសំ វា តត្ថ តត្ថ វុត្តធម្មានំ បដិវិជ្ឈិតព្ពោ សលក្ខណសង្ខាតោ អវិបរីតសភាវោ បដិវេធោ’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា). អបុញ្ញាភិសង្ខារេកទេសោ សរាគោ, អញ្ញោ វិរាគោ, រាគស្ស វា អបដិបក្ខភាវតោ រាគប្បវឌ្ឍកោ សព្ពោបិ អបុញ្ញាភិសង្ខារោ សរាគោ, ឥតរោ បដិបក្ខភាវតោ វិរាគោ. ‘‘ទីឃរត្តញ្ហេតំ, ភិក្ខវេ, អស្សុតវតោ បុថុជ្ជនស្ស អជ្ឈោសិតំ មមាយិតំ បរាមដ្ឋំ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ (សំ. និ. ២.៦២) អត្តបរាមាសស្ស វិញ្ញាណំ វិសិដ្ឋំ វត្ថុ វុត្តន្តិ វិញ្ញាណស្ស សុញ្ញតដ្ឋោ គម្ភីរោ, អត្តា វិជានាតិ សំសរតីតិ សព្យាបារតាសង្កន្តិអភិនិវេសពលវតាយ អព្យាបារដ្ឋអសង្កន្តិបដិសន្ធិបាតុភាវដ្ឋា ច គម្ភីរា, នាមស្ស រូបេន, រូបស្ស ច នាមេន អសម្បយោគតោ វិនិព្ភោគោ, នាមស្ស នាមេន អវិនិព្ភោគោ យោជេតព្ពោ. ឯកុប្បាទេកនិរោធេហិ អវិនិព្ភោគេ អធិប្បេតេ រូបស្ស ច រូបេន លព្ភតិ. អថ វា ឯកចតុវោការភវេសុ នាមរូបានំ អសហវត្តនតោ អញ្ញមញ្ញវិនិព្ភោគោ, បញ្ចវោការភវេ សហវត្តនតោ អវិនិព្ភោគោ ច វេទិតព្ពោ.
អធិបតិយដ្ឋោ នាម ឥន្ទ្រិយបច្ចយភាវោ. ‘‘លោកោបេសោ ទ្វារាបេសា ខេត្តម្បេត’’ន្តិ (ធ. ស. ៥៩៨-៥៩៩) វុត្តា លោកាទិអត្ថា ចក្ខាទីសុ បញ្ចសុ យោជេតព្ពា. មនាយតនស្សបិ លុជ្ជនតោ មនោសម្ផស្សាទីនំ ទ្វារខេត្តភាវតោ ច ឯតេ អត្ថា សម្ភវន្តេវ. អាបាថគតានំ រូបាទីនំ បកាសនយោគ្យតាលក្ខណំ ឱភាសនំ ចក្ខាទីនំ វិសយិភាវោ, មនាយតនស្ស វិជាននំ. សង្ឃដ្ដនដ្ឋោ វិសេសេន ចក្ខុសម្ផស្សាទីនំ បញ្ចន្នំ, ឥតរេ ឆន្នម្បិ យោជេតព្ពា. ផុសនញ្ច ផស្សស្ស សភាវោ, សង្ឃដ្ដនំ រសោ, ឥតរេ ឧបដ្ឋានាការា. អារម្មណរសានុភវនដ្ឋោ រសវសេន វុត្តោ, វេទយិតដ្ឋោ លក្ខណវសេន. អត្តា វេទយតីតិ អភិនិវេសស្ស ពលវតាយ និជ្ជីវដ្ឋោ វេទនាយ គម្ភីរោ. និជ្ជីវាយ វេទនាយ វេទយិតំ និជ្ជីវវេទយិតំ, និជ្ជីវវេទយិតមេវ អត្ថោ និជ្ជីវវេទយិតដ្ឋោ.
អាទានដ្ឋោ ចតុន្នម្បិ ឧបាទានានំ សមានោ, គហណដ្ឋោ កាមុបាទានស្ស, ឥតរេសំ តិណ្ណំ អភិនិវេសាទិអត្ថោ. ‘‘ទិដ្ឋិកន្តារោ’’តិ ហិ វចនតោ ទិដ្ឋីនំ ទុរតិក្កមនដ្ឋោបីតិ. ទឡ្ហគហណត្តា វា ចតុន្នម្បិ ទុរតិក្កមនដ្ឋោ យោជេតព្ពោ. យោនិគតិឋិតិនិវាសេសុខិបនន្តិ សមាសេ ភុម្មវចនស្ស អលោបោ ទដ្ឋព្ពោ, តស្មា តេន អាយូហនាភិសង្ខរណបទានំ សមាសោ ហោតិ. ជរាមរណង្គំ មរណប្បធានន្តិ មរណដ្ឋា ឯវ ខយាទយោ គម្ភីរា ទស្សិតា. នវនវានញ្ហិ បរិក្ខយេន ខណ្ឌិច្ចាទិបរិបក្កប្បវត្តិ ជរាតិ, ខយដ្ឋោ វា ជរាយ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ. នវភាវាបគមោ ហិ ខយោតិ វត្តុំ យុត្តោតិ. វិបរិណាមដ្ឋោ ទ្វិន្នម្បិ. សន្តតិវសេន វា ជរាយ ខយវយភាវោ, សម្មុតិខណិកវសេន មរណស្ស ភេទវិបរិណាមតា យោជេតព្ពា.
អត្ថនយាតិ អត្ថានំ នយា. អវិជ្ជាទិអត្ថេហិ ឯកត្តាទី សេន ភាវេន នីយន្តិ គម្មេន្តីតិ ឯកត្តាទយោ តេសំ នយាតិ វុត្តា. នីយន្តីតិ ហិ នយាតិ. អត្ថា ឯវ វា ឯកត្តាទិភាវេន នីយមានា ញាយមានា ‘‘អត្ថនយា’’តិ វុត្តា. នីយន្តិ ឯតេហីតិ វា នយា, ឯកត្តាទីហិ ច អត្ថា ‘‘ឯក’’ន្តិអាទិនា នីយន្តិ, តស្មា ឯកត្តាទយោ អត្ថានំ នយាតិ អត្ថនយា. សន្តានានុបច្ឆេទេន ពីជំ រុក្ខភាវំ បត្តំ រុក្ខភាវេន បវត្តន្តិ ឯកត្តេន វុច្ចតីតិ សន្តានានុបច្ឆេទោ ឯកត្តំ, ឯវមិធាបិ អវិជ្ជាទីនំ សន្តានានុបច្ឆេទោ ឯកត្តន្តិ ទស្សេតិ.
ភិន្នសន្តានស្សេវាតិ សម្ពន្ធរហិតស្ស នានត្តស្ស គហណតោ សត្តន្តរោ ឧច្ឆិន្នោ សត្តន្តរោ ឧប្បន្នោតិ គណ្ហន្តោ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិមុបាទិយតិ.
យតោ កុតោចីតិ យទិ អញ្ញស្មា អញ្ញស្សុប្បត្តិ សិយា, វាលិកតោ តេលស្ស, ឧច្ឆុតោ ខីរស្ស កស្មា ឧប្បត្តិ ន សិយា, តស្មា ន កោចិ កស្សចិ ហេតុ អត្ថីតិ អហេតុកទិដ្ឋិំ, អវិជ្ជមានេបិ ហេតុម្ហិ និយតតាយ តិលគាវីសុក្កសោណិតាទីហិ តេលខីរសរីរាទីនិ បវត្តន្តីតិ និយតិវាទញ្ច ឧបាទិយតីតិ វិញ្ញាតព្ពំ យថារហំ.
កស្មា? យស្មា ឥទញ្ហិ ភវចក្កំ អបទាលេត្វា សំសារភយមតីតោ ន កោចិ សុបិនន្តរេបិ អត្ថីតិ សម្ពន្ធោ. ទុរភិយានន្តិ ទុរតិក្កមំ. អសនិវិចក្កមិវាតិ អសនិមណ្ឌលមិវ. តញ្ហិ និម្មថនមេវ, នានិម្មថនំ បវត្តមានំ អត្ថិ, ឯវំ ភវចក្កម្បិ ឯកន្តំ ទុក្ខុប្បាទនតោ ‘‘និច្ចនិម្មថន’’ន្តិ វុត្តំ.
ញាណាសិនា អបទាលេត្វា សំសារភយំ អតីតោ នត្ថីតិ ឯតស្ស សាធកំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វុត្តម្បិ ចេត’’ន្តិអាទិ. តន្តូនំ អាកុលកំ តន្តាកុលកំ, តន្តាកុលកមិវ ជាតា តន្តាកុលកជាតា, កិលេសកម្មវិបាកេហិ អតីវ ជដិតាតិ អត្ថោ. គុណាយ សកុណិយា នីឌំ គុណាគុណ្ឌិកំ. វឌ្ឍិអភាវតោ អបាយំ ទុក្ខគតិភាវតោ ទុគ្គតិំ សុខសមុស្សយតោ វិនិបាតត្តា វិនិបាតញ្ច ចតុព្ពិធំ អបាយំ, ‘‘ខន្ធានញ្ច បដិបាដី’’តិអាទិនា វុត្តំ សំសារញ្ច នាតិវត្តតិ. សំសារោ ឯវ វា សព្ពោ ឥធ វឌ្ឍិអបគមាទីហិ អត្ថេហិ អបាយាទិនាមកោ វុត្តោ កេវលំ ទុក្ខក្ខន្ធភាវតោ.
ភវចក្កកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
សុត្តន្តភាជនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.