ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា
២២៥. ‘‘‘កិំវាទី ភន្តេ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’តិ? ‘វិភជ្ជវាទី មហារាជា’’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.តតិយសង្គីតិកថា) មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរេន វុត្តត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធសាវកា វិភជ្ជវាទិនោ. តេ ហិ វេនយិកាទិភាវំ វិភជ្ជ វទន្តិ, ចីវរាទីនំ សេវិតព្ពាសេវិតព្ពភាវំ វា សស្សតុច្ឆេទវាទេ វា វិភជ្ជ វទន្តិ ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិអាទីនំ ឋបនីយានំ ឋបនតោ រាគាទិក្ខយស្ស សស្សតស្ស រាគាទិកាយទុច្ចរិតាទិឧច្ឆេទស្ស ច វចនតោ, ន បន ឯកំសព្យាករណីយាទយោ តយោ បញ្ហេ អបនេត្វា វិភជ្ជព្យាករណីយមេវ វទន្តីតិ. វិភជ្ជវាទីនំ មណ្ឌលំ សមូហោ វិភជ្ជវាទិមណ្ឌលំ, វិភជ្ជវាទិនោ វា ភគវតោ បរិសា វិភជ្ជវាទិមណ្ឌលន្តិបិ វទន្តិ. អាចរិយេហិ វុត្តអវិបរីតត្ថទីបនេន តេ អនព្ភាចិក្ខន្តេន. ‘‘អវិជ្ជា បុញ្ញានេញ្ជាភិសង្ខារានំ ហេតុបច្ចយោ ហោតី’’តិអាទិំ វទន្តោ កថាវត្ថុម្ហិ បដិក្ខិត្តេ បុគ្គលវាទាទិកេ ច វទន្តោ សកសមយំ វោក្កមតិ នាម, តថា អវោក្កមន្តេន. បរសមយំ ទោសារោបនព្យាបារវិរហេន អនាយូហន្តេន. ‘‘ឥទម្បិ យុត្តំ គហេតព្ព’’ន្តិ បរសមយំ អសម្បិណ្ឌេន្តេនាតិ កេចិ វទន្តិ.
‘‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, យថា តទេវិទំ វិញ្ញាណំ សន្ធាវតិ សំសរតិ អនញ្ញ’’ន្តិអាទិំ (ម. និ. ១.៣៩៦) វទន្តោ សុត្តំ បដិពាហតិ នាម, តថា អប្បដិពាហន្តេន. ‘‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, យថា យេមេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា ភគវតា, តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’’តិ (ម. និ. ១.២៣៤; បាចិ. ៤១៨, ៤២៩), ‘‘សុបិនន្តេ កតោ វីតិក្កមោ អាបត្តិករោ ហោតី’’តិ ច ឯវមាទិំ វទន្តោ វិនយំ បដិលោមេតិ នាម, តព្ពិបរិយាយេន តំ អនុលោមេន្តេន. បដិលោមេន្តោ ហិ កម្មន្តរំ ភិន្ទន្តោ ធម្មតញ្ច វិលោមេតិ. សុត្តន្តេ វុត្តេ ចត្តារោ មហាបទេសេ, អដ្ឋកថាយញ្ច វុត្តេ សុត្តសុត្តានុលោមអាចរិយវាទអត្តនោមតិមហាបទេសេ ឱលោកេន្តេន. តំឱលោកនេន ហិ សុត្តេ វិនយេ ច សន្តិដ្ឋតិ នាតិធាវតិ. ធម្មន្តិ បដិច្ចសមុប្បាទបាឡិំ. អត្ថន្តិ តទត្ថំ. ហេតុហេតុផលានិ ឥធ នាធិប្បេតានិ. ‘‘ទុក្ខាទីសុ អញ្ញាណំ អវិជ្ជា’’តិ វុត្តមត្ថំ បរិវត្តិត្វា បុន ‘‘បុព្ពន្តេ អញ្ញាណ’’ន្តិអាទីហិ អបរេហិបិ បរិយាយេហិ និទ្ទិសន្តេន. ‘‘សង្ខារា ឥមិនា បរិយាយេន ភវោតិ វុច្ចន្តិ, តណ្ហា ឥមិនា បរិយាយេន ឧបាទាន’’ន្តិអាទិនា និទ្ទិសន្តេនាតិ វទន្តិ.
សត្តោតិ សត្តសុញ្ញតាតិ វទន្តិ, សត្តសុញ្ញេសុ វា សង្ខារេសុ សត្តវោហារោ. បច្ចយាការមេវ ចាតិ បច្ចយាការោ ឯវ ច, ម-ការោ បទសន្ធិករោ.
តស្មាតិ វុត្តនយេន អត្ថវណ្ណនាយ កាតព្ពត្តា ទុក្ករត្តា ច.
បតិដ្ឋំ នាធិគច្ឆាមីតិ យត្ថ ឋិតស្ស វណ្ណនា សុករា ហោតិ, តំ នយំ អត្តនោយេវ ញាណពលេន នាធិគច្ឆាមីតិ អត្ថោ. និស្សយំ បន អាចិក្ខន្តោ អាហ ‘‘សាសនំ បនិទ’’ន្តិអាទិ. ឥធ សាសនន្តិ បាឡិធម្មមាហ, បដិច្ចសមុប្បាទមេវ វា. សោ ហិ អនុលោមបដិលោមាទិនានាទេសនានយមណ្ឌិតោ អព្ពោច្ឆិន្នោ អជ្ជាបិ បវត្តតីតិ និស្សយោ ហោតិ. តទដ្ឋកថាសង្ខាតោ ច បុព្ពាចរិយមគ្គោតិ.
‘‘តំ សុណាថ សមាហិតា’’តិ អាទរជននេ កិំ បយោជនន្តិ តំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិ. អដ្ឋិំ កត្វាតិ អត្ថំ កត្វា, យថា វា ន នស្សតិ, ឯវំ អដ្ឋិគតំ វិយ ករោន្តោ អដ្ឋិំ កត្វា. បុព្ពកាលតោ អបរកាលេ ភវំ បុព្ពាបរិយំ. បឋមារម្ភាទិតោ បភុតិ ខណេ ខណេ ញាណវិសេសំ កិលេសក្ខយវិសេសញ្ច លភតីតិ អត្ថោ.
កម្មវិបាកកិលេសវដ្ដានំ មូលការណត្តា អាទិតោ វុត្តត្តា ច អវិជ្ជា បដិច្ចសមុប្បាទស្ស មូលំ. តត្ថ វល្លិយា មូលេ ទិដ្ឋេ តតោ បភុតិ វល្លិយា ហរណំ វិយ បដិច្ចសមុប្បាទស្ស មូលេ ទិដ្ឋេ តតោ បភុតិ បដិច្ចសមុប្បាទទេសនាតិ ឧបមាសំសន្ទនា ន កាតព្ពា. ន ហិ ភគវតោ ‘‘ឥទមេវ ទិដ្ឋំ, ឥតរំ អទិដ្ឋ’’ន្តិ វិភជនីយំ អត្ថិ សព្ពស្ស ទិដ្ឋត្តា. មូលតោ បភុតិ បន វល្លិយា ហរណំ វិយ មូលតោ បភុតិ បដិច្ចសមុប្បាទទេសនា កតាតិ ឥទមេត្ថ សាមញ្ញមធិប្បេតំ, ពោធនេយ្យជ្ឈាសយវសេន វា ពោធេតព្ពភាវេន មូលាទិទស្សនសាមញ្ញញ្ច យោជេតព្ពំ.
តស្សាតិ –
‘‘ស ខោ សោ, ភិក្ខវេ, កុមារោ វុទ្ធិមន្វាយ ឥន្ទ្រិយានំ បរិបាកមន្វាយ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតោ…បេ… រជនីយេហិ, សោ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា បិយរូបេ រូបេ សារជ្ជតិ, អបិយរូបេ រូបេ ព្យាបជ្ជតិ, អនុបដ្ឋិតកាយសតី ច វិហរតិ បរិត្តចេតសោ. សោ តញ្ច ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. យត្ថស្ស តេ ឧប្បន្នា បាបកា អកុសលា ធម្មា អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តិ, សោ ឯវំ អនុរោធវិរោធំ សមាបន្នោ យំ កិញ្ចិ វេទនំ វេទេតិ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា, សោ តំ វេទនំ អភិនន្ទតិ អភិវទតិ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតី’’តិ (ម. និ. ១.៤០៨) –
ឯវំ វុត្តស្ស. ឯវំ សោតទ្វារាទីសុបិ. អភិវទតោតិ ‘‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’’ន្តិ វចីភេទករប្បត្តាយ ពលវតណ្ហាយ ‘‘អហំ មមា’’តិ អភិវទតោ. តតោ ពលវតិយា មោចេតុំ អសក្កុណេយ្យភាវេន អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតោ. តតោបិ ពលវតី ឧបាទានភូតា តណ្ហា នន្ទី. ឯត្ថ ច អភិនន្ទនាទិនា តណ្ហា វុត្តា, នន្ទីវចនេន តប្បច្ចយំ ឧបាទានំ ចតុព្ពិធម្បិ នន្ទិតាតទវិប្បយោគតាហិ តណ្ហាទិដ្ឋាភិនន្ទនភាវេហិ ចាតិ វេទិតព្ពំ. ‘‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិអាទិកញ្ច តត្ថេវ មហាតណ្ហាសង្ខយវិមុត្តិសុត្តេ (ម. និ. ១.៤០២-៤០៣) វុត្តំ.
វិបាកវដ្ដភូតេ បដិសន្ធិបវត្តិផស្សាទយោ កម្មសមុដ្ឋានញ្ច ឱជំ សន្ធាយ ‘‘ចត្តារោ អាហារា តណ្ហានិទានា’’តិអាទិ វុត្តំ, វដ្ដូបត្ថម្ភកា បន ឥតរេបិ អាហារា តណ្ហាបភវេ តស្មិំ អវិជ្ជមានេ ន វិជ្ជន្តីតិ ‘‘តណ្ហានិទានា’’តិ វត្តុំ វដ្ដន្តិ.
តតោ តតោតិ ចតុព្ពិធាសុ ទេសនាសុ តតោ តតោ ទេសនាតោ. ញាយប្បដិវេធាយ សំវត្តតីតិ ញាយោតិ មគ្គោ, សោយេវ វា បដិច្ចសមុប្បាទោ ‘‘អរិយោ ចស្ស ញាយោ បញ្ញាយ សុទិដ្ឋោ ហោតី’’តិ (សំ. និ. ២.៤១) វចនតោ. សយមេវ ហិ សមន្តភទ្រកត្តា តថា តថា បដិវិជ្ឈិតព្ពត្តា តាយ តាយ ទេសនាយ អត្តនោ បដិវេធាយ សំវត្តតីតិ. សមន្តភទ្រកត្តំ ទេសនាវិលាសប្បត្តិ ច ចតុន្នម្បិ ទេសនានំ សមានំ ការណន្តិ វិសេសការណំ វត្តុកាមោ អាហ ‘‘វិសេសតោ’’តិ. អស្ស ភគវតោ ទេសនា, អស្ស វា បដិច្ចសមុប្បាទស្ស ទេសនាតិ យោជេតព្ពំ. បវត្តិការណវិភាគោ អវិជ្ជាទិកោវ, ការណន្តិ វា គហិតានំ បកតិអាទីនំ អវិជ្ជាទីនញ្ច អការណតា ការណតា ច. តត្ថ សម្មូឡ្ហា កេចិ អការណំ ‘‘ការណ’’ន្តិ គណ្ហន្តិ, កេចិ ន កិញ្ចិ ការណំ ពុជ្ឈន្តីតិ តេសំ យថាសកេហិ អនុរូបេហិ ការណេហិ សង្ខារាទិបវត្តិសន្ទស្សនត្ថំ អនុលោមទេសនា បវត្តា, ឥតរាសំ តទត្ថតាសម្ភវេបិ ន តាសំ តទត្ថមេវ បវត្តិ អត្ថន្តរសព្ភាវតោ. អយំ បន តទត្ថា ឯវាតិ ឯតិស្សា តទត្ថតា វុត្តា. បវត្តិអាទីនវបដិច្ឆាទិកា អវិជ្ជា អាទិ, តតោ សង្ខារា ឧប្បជ្ជន្តិ តតោ វិញ្ញាណន្តិ ឯវំ បវត្តិយា ឧប្បត្តិក្កមសន្ទស្សនត្ថញ្ច.
អនុវិលោកយតោ យោ សម្ពោធិតោ បុព្ពភាគេ តំតំផលបដិវេធោ បវត្តោ, តទនុសារេន តទនុគមេន ជរាមរណាទិកស្ស ជាតិអាទិការណំ យំ អធិគតំ, តស្ស សន្ទស្សនត្ថំ អស្ស បដិលោមទេសនា បវត្តា, អនុវិលោកយតោ បដិលោមទេសនា បវត្តាតិ វា សម្ពន្ធោ. ទេសេន្តោបិ ហិ ភគវា កិច្ឆាបន្នំ លោកំ អនុវិលោកេត្វា បុព្ពភាគ…បេ… សន្ទស្សនត្ថំ ទេសេតីតិ. អាហារតណ្ហាទយោ បច្ចុប្បន្នទ្ធា, សង្ខារាវិជ្ជា អតីតទ្ធាតិ ឥមិនា អធិប្បាយេនាហ ‘‘យាវ អតីតំ អទ្ធានំ អតិហរិត្វា’’តិ, អាហារា វា តណ្ហាយ បភាវេតព្ពា អនាគតោ អទ្ធា, តណ្ហាទយោ បច្ចុប្បន្នោ, សង្ខារាវិជ្ជា អតីតោតិ. បច្ចក្ខំ បន ផលំ ទស្សេត្វា តំនិទានទស្សនវសេន ផលការណបរម្បរាយ ទស្សនំ យុជ្ជតីតិ អាហារា បុរិមតណ្ហាយ ឧប្បាទិតា បច្ចុប្បន្នោ អទ្ធា, តណ្ហាទយោ អតីតោ, សង្ខារាវិជ្ជា តតោបិ អតីតតរោ សំសារស្ស អនាទិភាវទស្សនត្ថំ វុត្តោតិ យាវ អតីតំ អទ្ធានន្តិ យាវ អតីតតរំ អទ្ធានន្តិ អត្ថោ យុត្តោ.
អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិអាហារកា វា ចត្តារោ អាហារា –
‘‘អាហារេតីតិ អហំ ន វទាមិ, អាហារេតីតិ ចាហំ វទេយ្យុំ, តត្រស្ស កល្លោ បញ្ហោ ‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, អាហារេតី’តិ. ឯវំ ចាហំ ន វទាមិ, ឯវំ បន អវទន្តំ មំ យោ ឯវំ បុច្ឆេយ្យ ‘កិស្ស នុ ខោ, ភន្តេ, វិញ្ញាណាហារោ’តិ. ឯស កល្លោ បញ្ហោ, តត្រ កល្លំ វេយ្យាករណំ, វិញ្ញាណាហារោ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិយា’’តិ (សំ. និ. ២.១២) –
វចនតោ តំសម្បយុត្តត្តា ផស្សចេតនានំ តប្បវត្តិហេតុត្តា ច កពឡីការាហារស្ស. តេន ហិ ឧបត្ថម្ភិតរូបកាយស្ស, តញ្ច ឥច្ឆន្តស្ស កម្មវិញ្ញាណាយូហនំ ហោតិ. ភោជនញ្ហិ សទ្ធាទីនំ រាគាទីនញ្ច ឧបនិស្សយោតិ វុត្តន្តិ. តស្មា ‘‘តេ កម្មវដ្ដសង្គហិតា អាហារា បច្ចុប្បន្នោ អទ្ធា’’តិ ឥមស្មិំ បរិយាយេ បុរិមោយេវត្ថោ យុត្តោ. អតីតទ្ធុតោ បភុតិ ‘‘ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិអាទិនា (សំ. និ. ២.៣) អតីតេ តតោ បរញ្ច ហេតុផលបដិបាដិំ បច្ចក្ខានំ អាហារានំ និទានទស្សនវសេន អារោហិត្វា និវត្តនេន វិនា អពុជ្ឈន្តានំ តំសន្ទស្សនត្ថំ សា អយំ ទេសនា បវត្តាតិ អត្ថោ. អនាគតទ្ធុនោ សន្ទស្សនត្ថន្តិ អនាគតទ្ធុនោ ទុប្បដិវិជ្ឈន្តានំ អបស្សន្តានំ បច្ចក្ខំ បច្ចុប្បន្នំ ហេតុំ ទស្សេត្វា ហេតុផលបរម្បរាយ តស្ស សន្ទស្សនត្ថន្តិ អត្ថោ.
មូលការណសទ្ទំ អបេក្ខិត្វា ‘‘ន អការណ’’ន្តិ នបុំសកនិទ្ទេសោ កតោ. អការណំ យទិ សិយា, សុត្តំ បដិពាហិតំ សិយាតិ ទស្សេន្តោ សុត្តំ អាហរតិ. វដ្ដកថាយ សីសភាវោ វដ្ដហេតុនោ កម្មស្សបិ ហេតុភាវោ. តត្ថ ភវតណ្ហាយបិ ហេតុភូតា អវិជ្ជា, តាយ បដិច្ឆាទិតាទីនវេ ភវេ តណ្ហុប្បត្តិតោតិ អវិជ្ជា វិសេសេន សីសភូតាតិ ‘‘មូលការណ’’ន្តិ វុត្តា. បុរិមាយ កោដិយា អបញ្ញាយមានាយ ឧប្បាទវិរហតោ និច្ចតំ គណ្ហេយ្យាតិ អាហ ‘‘ឯវញ្ចេតំ, ភិក្ខវេ, វុច្ចតី’’តិអាទិ. តេន ឥតោ បុព្ពេ ឧប្បន្នបុព្ពតា នត្ថីតិ អបញ្ញាយនតោ បុរិមកោដិអបញ្ញាយនំ វុត្តន្តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ.
អវិជ្ជាតណ្ហាហេតុក្កមេន ផលេសុ វត្តព្ពេសុ ‘‘សុគតិទុគ្គតិគាមិនោ’’តិ វចនំ សទ្ទលក្ខណាវិរោធនត្ថំ. ទ្វន្ទេ ហិ បូជិតស្ស បុព្ពនិបាតោតិ. សវរា កិរ មំសស្ស អដ្ឋិនា អលគ្គនត្ថំ បុនប្បុនំ តាបេត្វា កោដ្ដេត្វា ឧណ្ហោទកំ បាយេត្វា វិរិត្តំ សូនំ អដ្ឋិតោ មុត្តមំសំ គាវិំ មារេន្តិ. តេនាហ ‘‘អគ្គិសន្តាបិ’’ច្ចាទិ. តត្ថ យថា វជ្ឈា គាវី ច អវិជ្ជាភិភូតតាយ យថាវុត្តំ ឧណ្ហោទកបានំ អារភតិ, ឯវំ បុថុជ្ជនោ យថាវុត្តំ ទុគ្គតិគាមិកម្មំ. យថា បន សា ឧណ្ហោទកបានេ អាទីនវំ ទិស្វា តណ្ហាវសេន សីតុទកបានំ អារភតិ, ឯវមយំ អវិជ្ជាយ មន្ទត្តា ទុគ្គតិគាមិកម្មេ អាទីនវំ ទិស្វា តណ្ហាវសេន សុគតិគាមិកម្មំ អារភតិ. ទុក្ខេ ហិ អវិជ្ជំ តណ្ហា អនុវត្តតិ, សុខេ តណ្ហំ អវិជ្ជាតិ.
ឯវន្តិ អវិជ្ជាយ និវុតត្តា តណ្ហាយ សំយុត្តត្តា ច. អយំ កាយោតិ សវិញ្ញាណកកាយោ ខន្ធបញ្ចកំ, ‘‘សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ’’តិ វចនតោ ផស្សការណញ្ចេតំ វុច្ចតីតិ អាយតនឆក្កំ វា. សមុទាគតោតិ ឧប្បន្នោ. ពហិទ្ធា ច នាមរូបន្តិ ពហិទ្ធា សវិញ្ញាណកកាយោ ខន្ធបញ្ចកំ, សឡាយតនានិ វា. ឥត្ថេតន្តិ ឥត្ថំ ឯតំ. អត្តនោ ច បរេសញ្ច បញ្ចក្ខន្ធា ទ្វាទសាយតនានិ ច ទ្វារារម្មណភាវេន វវត្ថិតានិ ទ្វយនាមានីតិ អត្ថោ. ‘‘ទ្វយំ បដិច្ច ផស្សោតិ អញ្ញត្ថ ចក្ខុរូបាទីនិ ទ្វយានិ បដិច្ច ចក្ខុសម្ផស្សាទយោ វុត្តា, ឥធ បន អជ្ឈត្តិកពាហិរានិ អាយតនានិ. មហាទ្វយំ នាម កិរេត’’ន្តិ (សំ. និ. អដ្ឋ. ២.២.១៩) វុត្តំ. អយមេត្ថ អធិប្បាយោ – អញ្ញត្ថ ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ’’តិអាទិនា (សំ. និ. ២.៤៣) ‘‘ចក្ខុ ចេវ រូបា ច…បេ… មនោ ចេវ ធម្មា ចា’’តិ វុត្តានិ ទ្វយានិ បដិច្ច ចក្ខុសម្ផស្សាទយោ វុត្តា, ឥធ បន ‘‘អយញ្ចេវ កាយោ’’តិ ចក្ខាទិនិស្សយេ សេសធម្មេ ចក្ខាទិនិស្សិតេ ឯវ កត្វា វុត្តំ, ចក្ខាទិកាយំ ឯកត្តេន ‘‘អជ្ឈត្តិកាយតន’’ន្តិ គហេត្វា ‘‘ពហិទ្ធា នាមរូប’’ន្តិ វុត្តំ, រូបាទិអារម្មណំ ឯកត្តេនេវ ពាហិរាយតនន្តិ តានិ អជ្ឈត្តិកពាហិរានិ អាយតនានិ បដិច្ច ផស្សោ វុត្តោ, តស្មា មហាទ្វយំ នាមេតន្តិ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘អត្តនោ ច បរស្ស ច បញ្ចហិ ខន្ធេហិ ឆហាយតនេហិ ចាបិ អយមត្ថោ ទីបេតព្ពោវា’’តិ (សំ. និ. អដ្ឋ. ២.២.១៩) វុត្តំ. ‘‘អយំ កាយោ’’តិ ហិ វុត្តានិ សនិស្សយានិ ចក្ខាទីនិ អត្តនោ បញ្ចក្ខន្ធា, ‘‘ពហិទ្ធា នាមរូប’’ន្តិ វុត្តានិ រូបាទីនិ បរេសំ. តថា អយំ កាយោ អត្តនោវ អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានិ, ពហិទ្ធា នាមរូបំ បរេសំ ពាហិរានីតិ. អញ្ញថា អជ្ឈត្តិកាយតនមត្តេ ឯវ ‘‘អយំ កាយោ’’តិ វុត្តេ ន អជ្ឈត្តិកាយតនានេវ អត្តនោ បញ្ចក្ខន្ធា ហោន្តីតិ អត្តនោ ច បរេសញ្ច បញ្ចក្ខន្ធេហិ ទីបនា ន សម្ភវេយ្យាតិ. សឡេវាយតនានីតិ សឡេវ សម្ផស្សការណានិ, យេហិ ការណភូតេហិ អាយតនេហិ ឧប្បន្នេន ផស្សេន ផុដ្ឋោ ពាលោ សុខទុក្ខំ បដិសំវេទេតិ.
អាទិ-សទ្ទេន ‘‘ឯតេសំ វា អញ្ញតរេន អវិជ្ជានីវរណស្ស, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតស្ស តណ្ហាយ សំយុត្តស្សា’’តិអាទិ យោជេតព្ពំ. តស្មិញ្ហិ សុត្តេ សង្ខារេ អវិជ្ជាតណ្ហានិស្សិតេ ឯវ កត្វា កាយគ្គហណេន វិញ្ញាណនាមរូបសឡាយតនានិ គហេត្វា ឯតស្មិញ្ច កាយេ សឡាយតនានំ ផស្សំ តំនិស្សិតមេវ កត្វា វេទនាយ វិសេសបច្ចយភាវំ ទស្សេន្តេន ភគវតា ពាលបណ្ឌិតានំ អតីតទ្ធាវិជ្ជាតណ្ហាមូលកោ វេទនាន្តោ បដិច្ចសមុប្បាទោ ទស្សិតោ. បុន ច ពាលបណ្ឌិតានំ វិសេសំ ទស្សេន្តេន –
‘‘យាយ ច, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជាយ និវុតស្ស ពាលស្ស យាយ ច តណ្ហាយ សំយុត្តស្ស អយំ កាយោ សមុទាគតោ, សា ចេវ អវិជ្ជា ពាលស្ស អប្បហីនា, សា ច តណ្ហា អបរិក្ខីណា. តំ កិស្ស ហេតុ? ន, ភិក្ខវេ, ពាលោ អចរិ ព្រហ្មចរិយំ សម្មា ទុក្ខក្ខយាយ, តស្មា ពាលោ កាយស្ស ភេទា កាយូបគោ ហោតិ, សោ កាយូបគោ សមានោ ន បរិមុច្ចតិ ជាតិយា…បេ… ទុក្ខស្មាតិ វទាមី’’តិ (សំ. និ. ២.១៩) –
វេទនាបភវំ សាវិជ្ជំ តណ្ហំ ទស្សេត្វា ឧបាទានភវេ ច តំនិស្សិតេ កត្វា ‘‘កាយូបគោ ហោតី’’តិអាទិនា ជាតិអាទិកេ ទស្សេន្តេន បច្ចុប្បន្នហេតុសមុដ្ឋានតោ បភុតិ ឧភយមូលោវ បដិច្ចសមុប្បាទោ វុត្តោ, តព្ពិបរិយាយេន ច បណ្ឌិតស្ស បច្ចុប្បន្នហេតុបរិក្ខយតោ បភុតិ ឧភយមូលកោ បដិលោមបដិច្ចសមុប្បាទោតិ.
ទុគ្គតិគាមិកម្មស្ស វិសេសបច្ចយត្តា អវិជ្ជា ‘‘អវិន្ទិយំ វិន្ទតី’’តិ វុត្តា, តថា វិសេសបច្ចយោ វិន្ទិយស្ស ន ហោតីតិ ‘‘វិន្ទិយំ ន វិន្ទតី’តិ ច. អត្តនិ និស្សិតានំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ បវត្តនំ ឧប្បាទនំ អាយតនំ. សម្មោហភាវេនេវ អនភិសមយភូតត្តា អវិទិតំ អញ្ញាតំ ករោតិ. អន្តវិរហិតេ ជវាបេតីតិ ច វណ្ណាគមវិបរិយាយវិការវិនាសធាតុអត្ថវិសេសយោគេហិ បញ្ចវិធស្ស និរុត្តិលក្ខណស្ស វសេន តីសុបិ បទេសុ អ-ការ វិ-ការ ជ-ការេ គហេត្វា អញ្ញេសំ វណ្ណានំ លោបំ កត្វា ជ-ការស្ស ច ទុតិយស្ស អាគមំ កត្វា ‘‘អវិជ្ជា’’តិ វុត្តា. ព្យញ្ជនត្ថំ ទស្សេត្វា សភាវត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ វត្ថារម្មណានិ ‘‘ឥទំ វត្ថុ, ឥទមារម្មណ’’ន្តិ អវិជ្ជាយ ញាតុំ ន សក្កាតិ អវិជ្ជា តប្បដិច្ឆាទិកា វុត្តា. វត្ថារម្មណសភាវច្ឆាទនតោ ឯវ អវិជ្ជាទីនំ បដិច្ចសមុប្បាទភាវស្ស, ជរាមរណាទីនំ បដិច្ចសមុប្បន្នភាវស្ស ច ឆាទនតោ បដិច្ចសមុប្បាទបដិច្ចសមុប្បន្នឆាទនំ វេទិតព្ពំ.
សង្ខារ-សទ្ទគ្គហណេន អាគតា សង្ខារា សង្ខារ-សទ្ទេន អាគតសង្ខារា. យទិបិ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាបិ សង្ខារ-សទ្ទេន អាគតា, តេ បន ឥមិស្សា ទេសនាយ បធានាតិ វិសុំ វុត្តា. តស្មា ‘‘ទុវិធា’’តិ ឯត្ថ អភិសង្ខរណកសង្ខារំ សង្ខារ-សទ្ទេនាគតំ សន្ធាយ តត្ថ វុត្តម្បិ វជ្ជេត្វា សង្ខារសទ្ទេន អាគតសង្ខារា យោជេតព្ពា. ‘‘សង្ខារ-សទ្ទេនាគតសង្ខារា’’តិ វា សមុទាយោ វុត្តោ, តទេកទេសោ ច ឥធ វណ្ណិតព្ពភាវេន ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិ, តស្មា វណ្ណិតព្ពសព្ពសង្គហណវសេន ទុវិធតា វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. បឋមំ និរុជ្ឈតិ វចីសង្ខារោតិអាទិនា វិតក្កវិចារអស្សាសបស្សាសសញ្ញាវេទនាវចីសង្ខារាទយោ វុត្តា, ន អវិជ្ជាសង្ខារេសុ វុត្តា កាយសញ្ចេតនាទយោ.
បរិតស្សតីតិ បិបាសតិ. ភវតីតិ ឧបបត្តិភវំ សន្ធាយ វុត្តំ, ភាវយតីតិ កម្មភវំ. ចុតិ ខន្ធានំ មរណន្តិ ‘‘មរន្តិ ឯតេនា’’តិ វុត្តំ. ‘‘ទុក្ខា វេទនា ឧប្បាទទុក្ខា ឋិតិទុក្ខា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៥) វចនតោ ទ្វេធា ខណតិ. អាយាសោតិ បរិស្សមោ វិសាទោ. កេវល-សទ្ទោ អសម្មិស្សវាចកោ ហោតិ ‘‘កេវលា សាលយោ’’តិ, និរវសេសវាចកោ ច ‘‘កេវលា អង្គមគធា’’តិ, តស្មា ទ្វេធាបិ អត្ថំ វទតិ. តត្ថ អសម្មិស្សស្សាតិ សុខរហិតស្ស. ន ហិ ឯត្ថ កិញ្ចិ ឧប្បាទវយរហិតំ អត្ថីតិ.
តំសម្បយុត្តេ, បុគ្គលំ វា សម្មោហយតីតិ សម្មោហនរសា. អារម្មណសភាវស្ស ឆាទនំ ហុត្វា គយ្ហតីតិ ឆាទនបច្ចុបដ្ឋានា. ‘‘អាសវសមុទយា អវិជ្ជាសមុទយោ’’តិ (ម. និ. ១.១០៣) វចនតោ អាសវបទដ្ឋានា. បដិសន្ធិជននត្ថំ អាយូហន្តិ ព្យាបារំ ករោន្តីតិ អាយូហនរសា, រាសិករណំ វា អាយូហនំ. នាមរូបស្ស បុរេចារិកភាវេន បវត្តតីតិ បុព្ពង្គមរសំ. បុរិមភវេន សទ្ធិំ ឃដនំ ហុត្វា គយ្ហតីតិ បដិសន្ធិបច្ចុបដ្ឋានំ. វិញ្ញាណេន សហ សម្បយុជ្ជតីតិ សម្បយោគរសំ. អញ្ញមញ្ញំ សម្បយោគាភាវតោ រូបំ វិកិរតីតិ វិកិរណរសំ. ឯវញ្ច កត្វា បិសិយមានា តណ្ឌុលាទយោ វិកិរន្តិ ចុណ្ណី ភវន្តីតិ. នាមស្ស កទាចិ កុសលាទិភាវោ ច អត្ថីតិ តតោ វិសេសនត្ថំ ‘‘អព្យាកតបច្ចុបដ្ឋាន’’ន្តិ អាហ. ‘‘អចេតនា អព្យាកតា’’តិ ឯត្ថ វិយ អនារម្មណតា វា អព្យាកតតា ទដ្ឋព្ពា. អាយតនលក្ខណន្តិ ឃដនលក្ខណំ, អាយានំ តននលក្ខណំ វា. ទស្សនាទីនំ ការណភាវោ ទស្សនាទិរសតា. អកុសលវិបាកុបេក្ខាយ អនិដ្ឋភាវតោ ទុក្ខេន ឥតរាយ ច ឥដ្ឋភាវតោ សុខេន សង្គហិតត្តា ‘‘សុខទុក្ខបច្ចុបដ្ឋានា’’តិ អាហ. ទុក្ខសមុទយត្តា ហេតុលក្ខណា តណ្ហា. ‘‘តត្រតត្រាភិនន្ទិនី’’តិ (ទី. និ. ២.៤០០; ម. និ. ១.១៣៣, ៤៦០; វិភ. ២០៣) វចនតោ អភិនន្ទនរសា. ចិត្តស្ស, បុគ្គលស្ស វា រូបាទីសុ អតិត្តភាវោ ហុត្វា គយ្ហតីតិ អតិត្តភាវបច្ចុបដ្ឋានា. តណ្ហាទឡ្ហត្តំ ហុត្វា កាមុបាទានំ, សេសានិ ទិដ្ឋិ ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តីតិ តណ្ហាទឡ្ហត្តទិដ្ឋិបច្ចុបដ្ឋានា. កម្មុបបត្តិភវវសេន ភវស្ស លក្ខណាទយោ យោជេតព្ពា.
អាទិ-សទ្ទេន អនុពោធាទិភាវគ្គហណំ. ទុក្ខាទីសុ អញ្ញាណំ អប្បដិបត្តិ, អសុភាទីសុ សុភាទិវិបល្លាសា មិច្ឆាបដិបត្តិ. ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តា វា អប្បដិបត្តិ, ទិដ្ឋិសម្បយុត្តា មិច្ឆាបដិបត្តិ. ន អវិជ្ជាយ ឯវ ឆទ្វារិកតា ឆឡារម្មណតា ច, អថ ខោ អញ្ញេសុបិ បដិច្ចសមុប្បាទង្គេសុ អរូបធម្មានន្តិ អាហ ‘‘សព្ពេសុបី’’តិ. នោភយគោចរន្តិ មនាយតនមាហ. ន ហិ អរូបធម្មានំ ទេសវសេន អាសន្នតា ទូរតា ច អត្ថិ អសណ្ឋានត្តា, តស្មា មនាយតនស្ស គោចរោ ន មនាយតនំ សម្បត្តោ អសម្បត្តោ វាតិ វុច្ចតីតិ.
សោកាទីនំ សព្ភាវា អង្គពហុត្តប្បសង្គេ ‘‘ទ្វាទសេវា’’តិ អង្គានំ វវត្ថានំ វេទិតព្ពំ. ន ហិ សោកាទយោ អង្គភាវេន វុត្តា, ផលេន បន ការណំ អវិជ្ជំ មូលង្គំ ទស្សេតុំ តេ វុត្តាតិ. ជរាមរណព្ភាហតស្ស ហិ ពាលស្ស តេ សម្ភវន្តីតិ សោកាទីនំ ជរាមរណការណតា វុត្តា. ‘‘សារីរិកាយ ទុក្ខាយ វេទនាយ ផុដ្ឋោ’’តិ (សំ. និ. ៤.២៥២) ច សុត្តេ ជរាមរណនិមិត្តញ្ច ទុក្ខំ សង្គហិតន្តិ តំតំនិមិត្តានំ សាធកភាវេន វុត្តំ. យស្មា បន ជរាមរណេនេវ សោកាទីនំ ឯកសង្ខេបោ កតោ, តស្មា តេសំ ជាតិបច្ចយតា យុជ្ជតិ. ជរាមរណបច្ចយភាវេ ហិ អវិជ្ជាយ ឯកសង្ខេបោ កាតព្ពោ សិយា, ជាតិបច្ចយា បន ជរាមរណំ សោកាទយោ ច សម្ភវន្តីតិ. តត្ថ ជរាមរណំ ឯកន្តិកំ អង្គភាវេនេវ គហិតំ, សោកាទយោ បន រូបភវាទីសុ អភាវតោ អនេកន្តិកា កេវលំ បាកដេន ផលេន អវិជ្ជានិទស្សនត្ថំ គហិតា. តេន អនាគតេ ជាតិយា សតិ តតោ បរាយ បដិសន្ធិយា ហេតុហេតុភូតា អវិជ្ជា ទស្សិតាតិ ភវចក្កស្ស អវិច្ឆេទោ ទស្សិតោ ហោតីតិ. សុត្តញ្ច សោកាទីនំ អវិជ្ជា ការណន្តិ ឯតស្សេវត្ថស្ស សាធកំ ទដ្ឋព្ពំ, ន សោកាទីនំ ពាលស្ស ជរាមរណនិមិត្តតាមត្តស្ស. ‘‘អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ’’តិ (សំ. និ. ៤.២៥២) ហិ វចនេន អវិជ្ជា សោកាទីនំ ការណន្តិ ទស្សិតា, ន ច ជរាមរណនិមិត្តមេវ ទុក្ខំ ទុក្ខន្តិ.
ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.