២. អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា

២០៦-២១៤. អរិយសច្ច-សទ្ទោ សមុទយេ វត្តមានោ បរិញ្ញេយ្យភាវរហិតេ ឯកន្តបហាតព្ពេ តណ្ហាសង្ខាតេ សមុទយេ បវត្តតិ, ន បហាតព្ពបរិញ្ញេយ្យេសុ អវសេសកិលេសាវសេសាកុសលេសុ អប្បហាតព្ពេសុ ច សាសវកុសលមូលាវសេសសាសវកុសលេសូតិ សប្បទេសោ តត្ថ សមុទយោ ហោតិ, កេវលំ សច្ចសទ្ទេ និប្បទេសោតិ អាហ ‘‘និប្បទេសតោ សមុទយំ ទស្សេតុ’’ន្តិ. ទុក្ខនិរោធា បន អរិយសច្ចទេសនាយំ ធម្មតោ និប្បទេសា ឯវ. ន ហិ តតោ អញ្ញោ ធម្មោ អត្ថិ, យោ សច្ចទេសនាយំ ទុក្ខំ និរោធោតិ ច វត្តព្ពោ សិយា, មគ្គោបិ អដ្ឋង្គិកបញ្ចង្គិកវារេសុ អបុព្ពោ នត្ថិ, តស្មា សមុទយមេវ ‘‘និប្បទេសតោ ទស្សេតុ’’ន្តិ វទតិ តស្ស សព្ពត្ថ តីសុបិ វារេសុ អបុព្ពស្ស ទស្សិតត្តា. អបុព្ពសមុទយទស្សនត្ថាយបិ ហិ សច្ចទេសនាយំ ‘‘តត្ថ កតមោ ទុក្ខសមុទយោ? តណ្ហា’’តិ វចនំ កេវលាយ តណ្ហាយ សច្ច-សទ្ទស្ស បវត្តិទស្សនត្ថន្តិ. ទេសនាវសេន បន តំ តំ សមុទយំ ឋបេត្វា ទុក្ខំ តស្ស តស្ស បហានវសេន និរោធោ អដ្ឋង្គិកបញ្ចង្គិកសព្ពលោកុត្តរកុសលវសេន មគ្គោ ច អរិយសច្ចទេសនាយំ ន វុត្តោតិ ទុក្ខាទីនិ ច តត្ថ សប្បទេសានិ ទស្សិតានិ ហោន្តីតិ តានិ ច និប្បទេសានិ ទស្សេតុំ សច្ចទេសនា វុត្តាតិ វត្តុំ វដ្ដតិ. បច្ចយសង្ខាតន្តិ កម្មកិលេសវសេន ជាតិអាទិទុក្ខស្ស មូលភូតន្តិ អត្ថោ.

និរោធសច្ចំ…បេ… បញ្ចហាការេហិ និទ្ទិដ្ឋន្តិ អរិយសច្ចទេសនតោ សច្ចទេសនាយ វិសេសំ ទស្សេតិ. តត្ថ ‘‘តិណ្ណន្នញ្ច កុសលមូលានំ អវសេសានញ្ច សាសវកុសលានំ បហាន’’ន្តិ ឥទំ តេសំ បច្ចយានំ អវិជ្ជាតណ្ហាឧបាទានានំ បហានវសេន, អវិជ្ជាទីសុ វា បហីនេសុ តេសំ អប្បវត្តិវសេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ន ហិ កុសលា បហាតព្ពាតិ. បហានន្តិ ច មគ្គកិច្ចវសេន តទធិគមនីយំ និរោធំ ទស្សេតិ, និរោធស្សេវ វា តណ្ហាទីនំ អប្បវត្តិភាវោ បហានន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

យទិបិ ‘‘បុព្ពេវ ខោ បនស្ស កាយកម្មំ វចីកម្មំ អាជីវោ សុបរិសុទ្ធោ ហោតិ, ឯវមស្សាយំ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆតី’’តិ (ម. និ. ៣.៤៣១) លោកុត្តរមគ្គក្ខណេ អដ្ឋង្គិកមគ្គបារិបូរិយា ឧបនិស្សយទស្សនត្ថំ ឥទំ វុត្តំ, តថាបិ ‘‘បុព្ពេវ ខោ បនា’’តិ វចនំ កាយកម្មាទិសុទ្ធិយា ទូរតរុបនិស្សយតំ, ចក្ខាទីសុ អសារជ្ជន្តស្ស អសំយុត្តស្ស អសម្មូឡ្ហស្ស អាទីនវានុបស្សិនោ វិហរតោ តាយេវ វុដ្ឋានគាមិនិយា វិបស្សនាយ អាយតិំ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេសុ អបចយំ គច្ឆន្តេសុ សព្ពសង្ខារេសុ វិវដ្ដនវសេន, បោនោព្ភវិកតណ្ហាយ បហីយមានាយ កិលេសទូរីភាវេន, កាយិកចេតសិកទរថសន្តាបបរិឡាហេសុ បហីយមានេសុ បស្សទ្ធកាយចិត្តវសេន កាយិកចេតសិកសុខេ បដិសំវេទិយមានេ ‘‘យា តថាភូតស្ស ទិដ្ឋិ, សាស្ស ហោតិ សម្មាទិដ្ឋី’’តិអាទិនា (ម. និ. ៣.៤៣១) វុត្តានំ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាក្ខណេ បវត្តានំ បញ្ចន្នំ សម្មាទិដ្ឋាទីនំ អង្គានំ អាសន្នតរុបនិស្សយតញ្ច ទស្សេតីតិ អាសន្នតរុបនិស្សយវសេន បញ្ចង្គិកំ មគ្គំ សុខំ ពុជ្ឈន្តានំ បុគ្គលានំ អជ្ឈាសយវសេន បញ្ចង្គិកមគ្គទេសនាយ បវត្តតំ ទីបេតិ. តេនាហ ‘‘បុព្ពេវ ខោ…បេ… សុបរិសុទ្ធោ ហោតីតិ វចនតោ’’តិអាទិ. ឯវមិទំ វចនតោតិ និស្សក្កវចនំ ទេសនុបាយស្ស ញាបកនិទស្សនំ ហោតិ, វចនតោតិ វា អត្តនោ វចនានុរូបំ បញ្ចង្គិកោបិ មគ្គោ បដិបទា ឯវាតិ ភគវតា ទេសិតោតិ អត្ថោ. កត្ថាតិ? ទេវបុរេ, តស្មា តំ ទេសិតនយំ ទស្សេតុំ បញ្ចង្គិកវារោបិ និទ្ទិដ្ឋោ ធម្មសង្គាហកេហិ. អថ វា ‘‘បុព្ពេវ ខោ បនស្សា’’តិ វចនេនេវ អជ្ឈាសយវិសេសការណនិទស្សកេន បុគ្គលជ្ឈាសយវសេន បញ្ចង្គិកោ មគ្គោបិ បដិបទា ឯវាតិ ទេសិតោ ហោតីតិ អាហ ‘‘បុព្ពេវ ខោ បន…បេ… វចនតោ បន…បេ… ទេសិតោ’’តិ, តស្មា តំ សុត្តន្តេ ទេសិតនយំ ទស្សេតុំ បញ្ចង្គិកវារោបិ និទ្ទិដ្ឋោ ភគវតា ទេវបុរេតិ អត្ថោ.

ឈានេហិ ទេសនាបវេសោ, ភាវនាបវេសោ វា ឈានាភិនិវេសោ. ឯកេកស្មិំ កោដ្ឋាសេ ចតុន្នំ ចតុន្នំ នយសហស្សានំ ទស្សនំ គណនាសុខត្ថន្តិ វេទិតព្ពំ. យថា បន បាឡិ ឋិតា, តថា ឯកេកិស្សា បដិបទាយ សុញ្ញតាទីសុ ច បញ្ច បញ្ច កោដ្ឋាសេ យោជេត្វា បាឡិគមនំ កតន្តិ វិញ្ញាយតិ. តត្ថ អដ្ឋង្គិកវារេ ទុតិយជ្ឈានាទីសុ តស្មិំ សមយេ សត្តង្គិកោ មគ្គោ ហោតីតិ យោជនា កាតព្ពា, សព្ពសង្គាហិកវារេ ច យថា វិជ្ជមានធម្មវសេនាតិ.

អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.