៤. សច្ចវិភង្គោ

១. សុត្តន្តភាជនីយំ

ឧទ្ទេសវណ្ណនា

១៨៩. សាសនក្កមោតិ អរិយសច្ចានិ វុច្ចន្តិ អរិយសច្ចទេសនា វា. សកលញ្ហិ សាសនំ ភគវតោ វចនំ សច្ចវិនិមុត្តំ នត្ថីតិ សច្ចេសុ កមតិ, សីលសមាធិបញ្ញាសង្ខាតំ វា សាសនំ ឯតេសុ កមតិ, តស្មា កមតិ ឯត្ថាតិ កមោ, កិំ កមតិ? សាសនំ, សាសនស្ស កមោ សាសនក្កមោតិ សច្ចានិ សាសនបវត្តិដ្ឋានានិ វុច្ចន្តិ, តំទេសនា ច តព្ពោហារេនាតិ.

តថាតិ តំសភាវាវ. អវិតថាតិ អមុសាសភាវា. អនញ្ញថាតិ អញ្ញាការរហិតា. ទុក្ខទុក្ខតាតំនិមិត្តតាហិ អនិដ្ឋតា បីឡនដ្ឋោ, ទ្វិធាបិ បរិទហនំ, កិលេសទាហសមាយោគោ វា សន្តាបដ្ឋោតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. បុគ្គលហិំសនំ វា បីឡនំ, អត្តនោ ឯវ តិខិណភាវោ សន្តាបនំ សន្តាបោតិ. ឯត្ថ ច បីឡនដ្ឋោ ទុក្ខស្ស សរសេនេវ អាវិភវនាការោ, ឥតរេ យថាក្កមំ សមុទយមគ្គនិរោធទស្សនេហិ អាវិភវនាការាតិ អយំ ចតុន្នម្បិ វិសេសោ. តត្រតត្រាភិនន្ទនវសេន ព្យាបេត្វា ឩហនំ រាសិករណំ ទុក្ខនិព្ពត្តនំ អាយូហនំ, សមុទយតោ អាគច្ឆតីតិ វា អាយំ, ទុក្ខំ. តស្ស ឩហនំ បវត្តនំ អាយូហនំ, សរសាវិភាវនាការោ ឯសោ. និទទាតិ ទុក្ខន្តិ និទានំ, ‘‘ឥទំ តំ ទុក្ខ’’ន្តិ សម្បដិច្ឆាបេន្តំ វិយ សមុដ្ឋាបេតីតិ អត្ថោ. ទុក្ខទស្សនេន ចាយំ និទានដ្ឋោ អាវិ ភវតិ. សំយោគបលិពោធដ្ឋា និរោធមគ្គទស្សនេហិ, តេ ច សំសារសំយោជនមគ្គនិវារណាការា ទដ្ឋព្ពា.

និស្សរន្តិ ឯត្ថ សត្តា, សយមេវ វា និស្សដំ វិសំយុត្តំ សព្ពសង្ខតេហិ សព្ពុបធិបដិនិស្សគ្គភាវតោតិ និស្សរណំ. អយមស្ស សភាវេន អាវិភវនាការោ. វិវេកាសង្ខតាមតដ្ឋា សមុទយមគ្គទុក្ខទស្សនាវិភវនាការា, សមុទយក្ខយអប្បច្ចយអវិនាសិតា វា. សំសារតោ និគ្គមនំ និយ្យានំ. អយមស្ស សរសេន បកាសនាការោ, ឥតរេ សមុទយនិរោធទុក្ខទស្សនេហិ. តត្ថ បលិពោធុបច្ឆេទវសេន និព្ពានាធិគមោវ និព្ពាននិមិត្តតា ហេត្វដ្ឋោ. បញ្ញាបធានត្តា មគ្គស្ស និព្ពានទស្សនំ, ចតុសច្ចទស្សនំ វា ទស្សនដ្ឋោ. ចតុសច្ចទស្សនេ កិលេសទុក្ខសន្តាបវូបសមនេ ច អាធិបច្ចំ ករោន្តិ មគ្គង្គធម្មា សម្បយុត្តធម្មេសូតិ សោ មគ្គស្ស អធិបតេយ្យដ្ឋោតិ. វិសេសតោ វា អារម្មណាធិបតិភូតា មគ្គង្គធម្មា ហោន្តិ ‘‘មគ្គាធិបតិនោ ធម្មា’’តិ វចនតោតិ សោ តេសំ អាការោ អធិបតេយ្យដ្ឋោ. ឯវមាទិ អាហាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ អភិសមយដ្ឋោតិ អភិសមេតព្ពដ្ឋោ, អភិសមយស្ស វា វិសយភូតោ អត្ថោ អភិសមយដ្ឋោ, អភិសមយស្សេវ វា បវត្តិអាការោ អភិសមយដ្ឋោ, សោ ចេត្ថ អភិសមេតព្ពេន បីឡនាទិនា ទស្សិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

កុច្ឆិតំ ខំ ទុក្ខំ. ‘‘សមាគមោ សមេត’’ន្តិអាទីសុ កេវលស្ស អាគម-សទ្ទស្ស ឯត-សទ្ទស្ស ច បយោគេ សំយោគត្ថស្ស អនុបលព្ភនតោ សំ-សទ្ទស្ស ច បយោគេ ឧបលព្ភនតោ ‘‘សំយោគំ ទីបេតី’’តិ អាហ, ឯវំ ‘‘ឧប្បន្នំ ឧទិត’’ន្តិ ឯត្ថាបិ. អយ-សទ្ទោ គតិអត្ថសិទ្ធោ ហេតុ-សទ្ទោ វិយ ការណំ ទីបេតិ អត្តនោ ផលនិប្ផាទនេន អយតិ បវត្តតិ, ឯតិ វា ឯតស្មា ផលន្តិ អយោតិ, សំយោគេ ឧប្បត្តិការណំ សមុទយោតិ ឯត្ថ វិសុំ បយុជ្ជមានាបិ ឧបសគ្គ-សទ្ទា សធាតុកំ សំយោគត្ថំ ឧប្បាទត្ថញ្ច ទីបេន្តិ កិរិយាវិសេសកត្តាតិ វេទិតព្ពា.

អភាវោ ឯត្ថ រោធស្សាតិ និរោធោតិ ឯតេន និព្ពានស្ស ទុក្ខវិវេកភាវំ ទស្សេតិ. សមធិគតេ តស្មិំ តទធិគមវតោ បុគ្គលស្ស រោធាភាវោ បវត្តិសង្ខាតស្ស រោធស្ស បដិបក្ខភូតាយ និវត្តិយា អធិគតត្តាតិ ឯតស្មិញ្ចត្ថេ អភាវោ ឯតស្មិំ រោធស្សាតិ និរោធោឥច្ចេវ បទសមាសោ. ទុក្ខាភាវោ បនេត្ថ បុគ្គលស្ស, ន និព្ពានស្សេវ. អនុប្បាទោ ឯវ និរោធោ អនុប្បាទនិរោធោ. អាយតិភវាទីសុ អប្បវត្តិ, ន បន ភង្គោតិ ភង្គវាចកំ និរោធ-សទ្ទំ និវត្តេត្វា អនុប្បាទវាចកំ គណ្ហាតិ. ឯតស្មិំ អត្ថេ ការណេ ផលោបចារំ កត្វា និរោធបច្ចយោ និរោធោតិ វុត្តោ. បដិបទា ច ហោតិ បុគ្គលស្ស ទុក្ខនិរោធប្បត្តិយា. ននុ សា ឯវ ទុក្ខនិរោធប្បត្តីតិ តស្សា ឯវ សា បដិបទាតិ ន យុជ្ជតីតិ? ន, បុគ្គលាធិគមស្ស យេហិ សោ អធិគច្ឆតិ, តេសំ ការណភូតធម្មានញ្ច បត្តិភាវេន បដិបទាភាវេន ច វុត្តត្តា. សច្ឆិកិរិយាសច្ឆិករណធម្មានំ អញ្ញត្តាភាវេបិ ហិ បុគ្គលសច្ឆិកិរិយធម្មភាវេហិ នានត្តំ កត្វា និទ្ទេសោ កតោ. អថ វា ទុក្ខនិរោធប្បត្តិយា និដ្ឋានំ ផលន្តិ តស្សា ទុក្ខនិរោធប្បត្តិយា បដិបទតា ទដ្ឋព្ពា.

ពុទ្ធាទយោ អរិយា បដិវិជ្ឈន្តីតិ ឯត្ថ បដិវិទ្ធកាលេ បវត្តំ ពុទ្ធាទិវោហារំ ‘‘អគមា រាជគហំ ពុទ្ធោ’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ៤១០) វិយ បុរិមកាលេបិ អារោបេត្វា ‘‘ពុទ្ធាទយោ’’តិ វុត្តំ. តេ ហិ ពុទ្ធាទយោ ចតូហិ មគ្គេហិ បដិវិជ្ឈន្តីតិ. អរិយបដិវិជ្ឈិតព្ពានិ សច្ចានិ អរិយសច្ចានីតិ ចេត្ថ បុរិមបទេ ឧត្តរបទលោបោ ទដ្ឋព្ពោ. អរិយា ឥមន្តិ បដិវិជ្ឈិតព្ពដ្ឋេន ឯកត្តំ ឧបនេត្វា ‘‘ឥម’’ន្តិ វុត្តំ. តស្មាតិ តថាគតស្ស អរិយត្តា តស្ស សច្ចានីតិ អរិយសច្ចានីតិ វុច្ចន្តីតិ អត្ថោ. តថាគតេន ហិ សយំ អធិគតត្តា, តេនេវ បកាសិតត្តា, តតោ ឯវ ច អញ្ញេហិ អធិគមនីយត្តា តានិ តស្ស ហោន្តីតិ. អរិយភាវសិទ្ធិតោបីតិ ឯត្ថ អរិយសាធកានិ សច្ចានិ អរិយសច្ចានីតិ បុព្ពេ វិយ ឧត្តរបទលោបោ ទដ្ឋព្ពោ. អរិយានិ សច្ចានីតិបីតិ ឯត្ថ អវិតថភាវេន អរណីយត្តា អធិគន្តព្ពត្តា អរិយានិ, អរិយវោហារោ វា អយំ អវិសំវាទកោ អវិតថរូបោ ទដ្ឋព្ពោ.

ពាធនលក្ខណន្តិ ឯត្ថ ទុក្ខទុក្ខតន្និមិត្តភាវោ ពាធនា, ឧទយព្ពយបីឡិតតា វា. ភវាទីសុ ជាតិអាទិវសេន ចក្ខុរោគាទិវសេន ច អនេកធា ទុក្ខស្ស បវត្តនមេវ បុគ្គលស្ស សន្តាបនំ, តទស្ស កិច្ចំ រសោ. បវត្តិនិវត្តីសុ សំសារមោក្ខេសុ បវត្តិ ហុត្វា គយ្ហតីតិ បវត្តិបច្ចុបដ្ឋានំ. បភវតិ ឯតស្មា ទុក្ខំ បដិសន្ធិយំ និព្ពត្តតិ បុរិមភវេន បច្ឆិមភវោ ឃដិតោ សំយុត្តោ ហុត្វា បវត្តតីតិ បភវោ. ‘‘ឯវម្បិ តណ្ហានុសយេ អនូហតេ និព្ពត្តតី ទុក្ខមិទំ បុនប្បុន’’ន្តិ (ធ. ប. ៣៣៨) ឯវំ បុនប្បុនំ ឧប្បាទនំ អនុបច្ឆេទករណំ. ភវនិស្សរណនិវារណំ បលិពោធោ. រាគក្ខយាទិភាវេន សព្ពទុក្ខសន្តតា សន្តិ. អច្ចុតិរសន្តិ អច្ចុតិសម្បត្តិកំ. ចវនំ វា កិច្ចន្តិ តទភាវំ កិច្ចមិវ វោហរិត្វា អច្ចុតិកិច្ចន្តិ អត្ថោ. អចវនញ្ច សភាវស្សាបរិច្ចជនំ អវិការតា ទដ្ឋព្ពា. បញ្ចក្ខន្ធនិមិត្តសុញ្ញតាយ អវិគ្គហំ ហុត្វា គយ្ហតីតិ អនិមិត្តបច្ចុបដ្ឋានំ. អនុសយុបច្ឆេទនវសេន សំសារចារកតោ និគ្គមនូបាយភាវោ និយ្យានំ. និមិត្តតោ បវត្តតោ ច ចិត្តស្ស វុដ្ឋានំ ហុត្វា គយ្ហតីតិ វុដ្ឋានបច្ចុបដ្ឋានំ.

អសុវណ្ណាទិ សុវណ្ណាទិ វិយ ទិស្សមានំ មាយាតិ វត្ថុសព្ភាវា តស្សា វិបរីតតា វុត្តា. ឧទកំ វិយ ទិស្សមានា បន មរីចិ ឧបគតានំ តុច្ឆា ហោតិ, វត្ថុមត្តម្បិ តស្សា ន ទិស្សតីតិ វិសំវាទិកា វុត្តា. មរីចិមាយាអត្តានំ វិបក្ខោ ភាវោ តច្ឆាវិបរីតភូតភាវោ. អរិយញាណស្សាតិ អវិតថគាហកស្ស ញាណស្ស, តេន បដិវេធបច្ចវេក្ខណានិ គយ្ហន្តិ, តេសញ្ច គោចរភាវោ បដិវិជ្ឈិតព្ពតាអារម្មណភាវោ ច ទដ្ឋព្ពោ. អគ្គិលក្ខណំ ឧណ្ហត្តំ. តញ្ហិ កត្ថចិ កដ្ឋាទិឧបាទានភេទេបិ វិសំវាទកំ វិបរីតំ អភូតំ វា កទាចិ ន ហោតិ. ‘‘ព្យាធិធម្មា ជរាធម្មា, អថោ មរណធម្មិនោ’’តិ (អ. និ. ៣.៣៩; ៥.៥៧) ឯត្ថ វុត្តា ជាតិអាទិកា លោកបកតិ. មនុស្សានំ ឧទ្ធំ ទីឃតា, ឯកច្ចានំ តិរច្ឆានានំ តិរិយំ ទីឃតា, វុទ្ធិនិដ្ឋំ បត្តានំ បុន អវឌ្ឍនំ ឯវមាទិកា ចាតិ វទន្តិ. តច្ឆាវិបរីតភូតភាវេសុ បច្ឆិមោ តថតា, បឋមោ អវិតថតា, មជ្ឈិមោ អនញ្ញថតាតិ អយមេតេសំ វិសេសោ.

ទុក្ខា អញ្ញំ ន ពាធកន្តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ តណ្ហាបិ ជាតិ វិយ ទុក្ខនិមិត្តតាយ ពាធិកាតិ? ន, ពាធកបភវភាវេន វិសុំ គហិតត្តា. ជាតិអាទីនំ វិយ វា ទុក្ខស្ស អធិដ្ឋានភាវោ ទុក្ខទុក្ខតា ច ពាធកតា, ន ទុក្ខស្ស បភវកតាតិ នត្ថិ តណ្ហាយ បភវកភាវេន គហិតាយ ពាធកត្តប្បសង្គោ. តេនាហ ‘‘ទុក្ខា អញ្ញំ ន ពាធក’’ន្តិ. ពាធកត្តនិយាមេនាតិ ទុក្ខំ ពាធកមេវ, ទុក្ខមេវ ពាធកន្តិ ឯវំ ទ្វិធាបិ ពាធកត្តាវធារណេនាតិ អត្ថោ. តំ វិនា នាញ្ញតោតិ សតិបិ អវសេសកិលេសអវសេសាកុសលសាសវកុសលមូលាវសេសសាសវកុសលធម្មានំ ទុក្ខហេតុភាវេ ន តណ្ហាយ វិនា តេសំ ទុក្ខហេតុភាវោ អត្ថិ, តេហិ បន វិនាបិ តណ្ហាយ ទុក្ខហេតុភាវោ អត្ថិ កុសលេហិ វិនា អកុសលេហិ, រូបាវចរាទីហិ វិនា កាមាវចរាទីហិ ច តណ្ហាយ ទុក្ខនិព្ពត្តកត្តា. តច្ឆនិយ្យានភាវត្តាតិ ទ្វិធាបិ និយមេន តច្ឆោ និយ្យានភាវោ ឯតស្ស, ន មិច្ឆាមគ្គស្ស វិយ វិបរីតតាយ, លោកិយមគ្គស្ស វិយ វា អនេកន្តិកតាយ អតច្ឆោតិ តច្ឆនិយ្យានភាវោ, មគ្គោ. តស្ស ភាវោ តច្ឆនិយ្យានភាវត្តំ, តស្មា តច្ឆនិយ្យានភាវត្តា. សព្ពត្ថ ទ្វិធាបិ និយមេន តច្ឆាវិបរីតភូតភាវោ វុត្តោតិ អាហ ‘‘ឥតិ តច្ឆាវិបល្លាសា’’តិអាទិ.

សច្ច-សទ្ទស្ស សម្ភវន្តានំ អត្ថានំ ឧទ្ធរណំ, សម្ភវន្តេ វា អត្ថេ វត្វា អធិប្បេតត្ថស្ស ឧទ្ធរណំ អត្ថុទ្ធារោ. វិរតិសច្ចេតិ មុសាវាទវិរតិយំ. ន ហិ អញ្ញវិរតីសុ សច្ច-សទ្ទោ និរុឡ្ហោតិ. ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ, មោឃមញ្ញ’’ន្តិ គហិតា ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិសច្ចំ. ‘‘អមោសធម្មំ និព្ពានំ, តទរិយា សច្ចតោ វិទូ’’តិ (សុ. និ. ៧៦៣) អមោសធម្មត្តា និព្ពានំ បរមត្ថសច្ចំ វុត្តំ. តស្ស បន តំសម្បាបកស្ស ច មគ្គស្ស បជាននា បដិវេធោ អវិវាទការណន្តិ ទ្វយម្បិ ‘‘ឯកញ្ហិ សច្ចំ ន ទុតិយមត្ថិ, យស្មិំ បជា នោ វិវទេ បជាន’’ន្តិ (សុ. និ. ៨៩០; មហានិ. ១១៩) មិស្សា គាថាយ សច្ចន្តិ វុត្តំ.

នេតំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចន្តិ អាគច្ឆេយ្យ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតីតិ ឯតេន ជាតិអាទីនំ ទុក្ខអរិយសច្ចភាវេ អវិបរីតតំ ទស្សេតិ, អញ្ញំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចន្តិ អាគច្ឆេយ្យ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតីតិ ឥមិនា ទុក្ខអរិយសច្ចភាវស្ស ជាតិអាទីសុ និយតតំ. សចេបិ កថញ្ចិ កោចិ ឯវំចិត្តោ អាគច្ឆេយ្យ, បញ្ញាបនេ បន សហធម្មេន បញ្ញាបនេ អត្តនោ វាទស្ស ច បញ្ញាបនេ សមត្ថោ នត្ថីតិ ទស្សេតុំ ‘‘អហមេតំ…បេ… បញ្ញាបេស្សាមីតិ អាគច្ឆេយ្យ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ វុត្តំ. ជាតិអាទីនំ អនញ្ញថតា អញ្ញស្ស ច តថាភូតស្ស អភាវោយេវេត្ថ ឋានាភាវោ. សចេបិ កោចិ អាគច្ឆេយ្យ, អាគច្ឆតុ, ឋានំ បន នត្ថីតិ អយមេត្ថ សុត្តត្ថោ. ឯស នយោ ទុតិយសុត្តេបិ. តត្ថ បន សម្បត្តតា បច្ចក្ខតា ច បឋមតា, តំនិមិត្តតា ទុតិយតា, តទុបសមតា តតិយតា, តំសម្បាបកតា ចតុត្ថតាតិ ទដ្ឋព្ពា.

និព្ពុតិកាមេន បរិជាននាទីហិ អញ្ញំ កិញ្ចិ កិច្ចំ កាតព្ពំ នត្ថិ, ធម្មញាណកិច្ចំ វា ឥតោ អញ្ញំ នត្ថិ, បរិញ្ញេយ្យាទីនិ ច ឯតប្បរមានេវាតិ ចត្តារេវ វុត្តានិ. តណ្ហាយ អាទីនវទស្សាវីនំ វសេន ‘‘តណ្ហាវត្ថុអាទីនំ ឯតំបរមតាយា’’តិ វុត្តំ. តថា អាលយេ បញ្ចកាមគុណសង្ខាតេ, សកលវត្ថុកាមសង្ខាតេ, ភវត្តយសង្ខាតេ វា ទុក្ខេ ទោសទស្សាវីនំ វសេន ‘‘អាលយាទីនំ ឯតំបរមតាយា’’តិ វុត្តំ.

សហេតុកេន ទុក្ខេនាតិ ឯតេន ទុក្ខស្ស អព្ពោច្ឆិន្នតាទស្សនេន អតិសំវេគវត្ថុតំ ទស្សេតិ.

ន បដិវេធញាណំ វិយ សកិទេវ ពុជ្ឈតិ, អថ ខោ អនុ អនុ ពុជ្ឈនតោ អនុពោធោ, អនុស្សវាការបរិវិតក្កទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិអនុគតោ វា ពោធោ អនុពោធោ. ន ហិ សោ បច្ចក្ខតោ ពុជ្ឈតិ, អនុស្សវាទិវសេន បន កប្បេត្វា គណ្ហាតីតិ. កិច្ចតោតិ បរិជាននាទិតោ. តំកិច្ចករណេនេវ ហិ តានិ តស្ស បាកដានិ. វិវដ្ដានុបស្សនាយ ហិ សង្ខារេហិ បតិលីយមានមានសស្ស ឧប្បជ្ជមានំ មគ្គញាណំ វិសង្ខារំ ទុក្ខនិស្សរណំ អារម្មណំ កត្វា ទុក្ខំ បរិច្ឆិន្ទតិ, ទុក្ខគតញ្ច តណ្ហំ បជហតិ, និរោធញ្ច ផុសតិ អាទិច្ចោ វិយ បភាយ, សម្មាសង្កប្បាទីហិ សហ ឧប្បន្នំ តំ មគ្គំ ភាវេតិ, ន ច សង្ខារេ អមុញ្ចិត្វា បវត្តមានេន ញាណេន ឯតំ សព្ពំ សក្កា កាតុំ និមិត្តបវត្តេហិ អវុដ្ឋិតត្តា, តស្មា ឯតានិ កិច្ចានិ ករោន្តំ តំ ញាណំ ទុក្ខាទីនិ វិភាវេតិ តត្ថ សម្មោហនិវត្តនេនាតិ ‘‘ចត្តារិបិ សច្ចានិ បស្សតី’’តិ វុត្តំ.

ទុក្ខសមុទយម្បិ សោ បស្សតីតិ កាលន្តរទស្សនំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ចេ? ន, ‘‘យោ នុ ខោ, អាវុសោ, ទុក្ខំ បស្សតិ, ទុក្ខសមុទយម្បិ សោ បស្សតី’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៥.១១០០) ឯកទស្សិនោ អញ្ញត្តយទស្សិតាវិចារណាយ តស្សា សាធនត្ថំ គវំបតិត្ថេរេន ឥមស្ស សុត្តស្ស អាហរិតត្តា បច្ចេកញ្ច សច្ចេសុ ទិស្សមានេសុ អញ្ញត្តយទស្សនស្ស យោជិតត្តា. អញ្ញថា អនុបុព្ពាភិសមយេ បុរិមទិដ្ឋស្ស បច្ឆា អទស្សនតោ សមុទយាទិទស្សិនោ ទុក្ខាទិទស្សនតា ន យោជេតព្ពា សិយាតិ. សុទ្ធសង្ខារបុញ្ជមត្តទស្សនតោ សក្កាយទិដ្ឋិបរិយុដ្ឋានំ និវារេតិ. ‘‘លោកសមុទយំ ខោ, កច្ចាន, យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតោ យា លោកេ នត្ថិតា, សា ន ហោតី’’តិ វចនតោ សមុទយទស្សនំ ហេតុផលប្បពន្ធាវិច្ឆេទទស្សនវសេន ឧច្ឆេទទិដ្ឋិបរិយុដ្ឋានំ និវត្តេតិ. ‘‘លោកនិរោធំ ខោ…បេ… បស្សតោ យា លោកេ អត្ថិតា, សា ន ហោតី’’តិ (សំ. និ. ២.១៥) វចនតោ និរោធទស្សនំ ហេតុនិរោធា ផលនិរោធទស្សនវសេន សស្សតទិដ្ឋិបរិយុដ្ឋានំ និវារេតិ. អត្តការស្ស បច្ចក្ខទស្សនតោ មគ្គទស្សនេន ‘‘នត្ថិ អត្តការេ, នត្ថិ បរការេ, នត្ថិ បុរិសការេ’’តិអាទិកំ (ទី. និ. ១.១៦៨) អកិរិយទិដ្ឋិបរិយុដ្ឋានំ បជហតិ. ‘‘នត្ថិ ហេតុ, នត្ថិ បច្ចយោ សត្តានំ សំកិលេសាយ, អហេតូ អប្បច្ចយា សត្តា សំកិលិស្សន្តិ. នត្ថិ ហេតុ…បេ… វិសុទ្ធិយា, អហេតូ អប្បច្ចយា សត្តា វិសុជ្ឈន្តី’’តិអាទិកា អហេតុកទិដ្ឋិ ច ឥធ អកិរិយទិដ្ឋិគ្គហណេន គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. សាបិ ហិ វិសុទ្ធិមគ្គទស្សនេន បហីយតីតិ.

ទុក្ខញាណំ សមុទយផលស្ស ទុក្ខស្ស អធុវាទិភាវំ បស្សតីតិ ផលេ វិប្បដិបត្តិំ និវត្តេតិ. ‘‘ឥស្សរោ លោកំ បវត្តេតិ និវត្តេតិ ចា’’តិ ឥស្សរការណិនោ វទន្តិ, បធានតោ អាវិ ភវតិ, តត្ថេវ ច បតិលីយតីតិ បធានការណិនោ. ‘‘កាលវសេនេវ បវត្តតិ និវត្តតិ ចា’’តិ កាលវាទិនោ. ‘‘សភាវេនេវ សម្ភោតិ វិភោតិ ចា’’តិ សភាវវាទិនោ. អាទិ-សទ្ទេន អណូហិ លោកោ បវត្តតិ, សព្ពំ បុព្ពេកតហេតូតិ ឯវមាទិ អការណបរិគ្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. រាមុទកាឡារាទីនំ វិយ អរូបលោកេ, និគណ្ឋាទីនំ វិយ លោកថុបិកាយ អបវគ្គោ មោក្ខោតិ គហណំ. អាទិ-សទ្ទេន បធានស្ស អប្បវត្តិ, គុណវិយុត្តស្ស អត្តនោ សកត្តនិ អវដ្ឋានំ, ព្រហ្មុនា សលោកតា, ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទាតិ ឯវមាទិគ្គហណញ្ច ទដ្ឋព្ពំ. ឯត្ថ គុណវិយុត្តស្សាតិ ពុទ្ធិសុខទុក្ខឥច្ឆាទោសបយត្តធម្មាធម្មសង្ខារេហិ នវហិ អត្តគុណេហិ វិប្បយុត្តស្សាតិ កណាទភក្ខវាទោ. ឥន្ទ្រិយតប្បនបុត្តមុខទស្សនាទីហិ វិនា អបវគ្គោ នត្ថីតិ គហេត្វា តថាបវត្តនំ កាមសុខល្លិកានុយោគោ.

អជ្ឈត្តិកពាហិរេសុ ទ្វាទសសុ អាយតនេសុ កាមភវវិភវតណ្ហាវសេន ទ្វាទស តិកា ឆត្តិំស តណ្ហាវិចរិតានិ. ខុទ្ទកវត្ថុវិភង្គេ វា អាគតនយេន កាលវិភាគំ អនាមសិត្វា វុត្តានិ. វីមំសិទ្ធិបាទាទយោ ពោធិបក្ខិយា កិច្ចនានត្តេន វុត្តា, អត្ថតោ ឯកត្តា សម្មាទិដ្ឋិមុខេន តត្ថ អន្តោគធា. តយោ នេក្ខម្មវិតក្កាទយោតិ លោកិយក្ខណេ អលោភមេត្តាករុណាសម្បយោគវសេន ភិន្នា មគ្គក្ខណេ លោភព្យាបាទវិហិំសាសមុច្ឆេទវសេន តយោតិ ឯកោបិ វុត្តោ. ឯស នយោ សម្មាវាចាទីសុ. អប្បិច្ឆតាសន្តុដ្ឋិតានំ បន ភាវេ សម្មាអាជីវសម្ភវតោ តេន តេសំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ភវន្តរេបិ ជីវិតហេតុបិ អរិយេហិ អវីតិក្កមនីយត្តា អរិយកន្តានំ សម្មាវាចាទិសីលានំ គហណេន យេន សទ្ធាហត្ថេន តានិ បរិគ្គហេតព្ពានិ, សោ សទ្ធាហត្ថោ គហិតោយេវ ហោតីតិ តតោ អនញ្ញានិ សទ្ធិន្ទ្រិយសទ្ធាពលានិ តត្ថ អន្តោគធានិ ហោន្តិ. តេសំ អត្ថិតាយាតិ សទ្ធិន្ទ្រិយសទ្ធាពលឆន្ទិទ្ធិបាទានំ អត្ថិតាយ សីលស្ស អត្ថិភាវតោ តិវិធេនបិ សីលេន តេ តយោបិ គហិតាតិ តត្ថ អន្តោគធា. ចិត្តសមាធីតិ ចិត្តិទ្ធិបាទំ វទតិ. ‘‘ចិត្តំ បញ្ញញ្ច ភាវយ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២៣, ១៩២) ហិ ចិត្តមុខេន សមាធិ វុត្តោតិ សមាធិមុខេន ចិត្តម្បិ វត្តព្ពតំ អរហតិ. ចិត្តិទ្ធិបាទភាវនាយ បន សមាធិបិ អធិមត្តោ ហោតីតិ វីមំសិទ្ធិបាទាទិវចនំ វិយ ចិត្តិទ្ធិបាទវចនំ អវត្វា ឥធ ‘‘ចិត្តសមាធី’’តិ វុត្តំ. ‘‘បីតិមនស្ស កាយោ បស្សម្ភតិ, បស្សទ្ធកាយោ សុខំ វេទេតិ, សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣៥៩; សំ. និ. ៥.៣៧៦; អ. និ. ៣.៩៦; ១១.១២) វចនតោ សមាធិឧបការា បីតិបស្សទ្ធិយោ, តស្មា សមាធិគ្គហណេន គហិតា, ឧបេក្ខា បន សមាធិឧបការកតោ តំសទិសកិច្ចតោ ច, តស្មា សម្មាសមាធិវសេន ឯតេសំ អន្តោគធតា ទដ្ឋព្ពា.

ភារោ វិយ វិឃាតកត្តា. ទុព្ភិក្ខមិវ ពាធកត្តា. ‘‘និព្ពានបរមំ សុខ’’ន្តិ (ម. និ. ២.២១៥, ២១៧; ធ. ប. ២០៣, ២០៤) សុខភាវតោ សុភិក្ខមិវ. អនិដ្ឋភាវតោ សាសង្កសប្បដិភយតោ ច ទុក្ខំ វេរីវិសរុក្ខភយឱរិមតីរូបមំ.

តថត្ថេនាតិ តថសភាវេន, បរិញ្ញេយ្យភាវេនាតិ អត្ថោ. ឯតេន អរិយសច្ចទ្វយំ សិយា ទុក្ខំ, ន អរិយសច្ចំ, សិយា អរិយសច្ចំ, ន ទុក្ខន្តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ. អរិយសច្ច-សទ្ទបរា ហិ ទុក្ខាទិសទ្ទា បរិញ្ញេយ្យាទិភាវំ វទន្តិ. តេនេវ អរិយសច្ច-សទ្ទានបេក្ខំ ទុក្ខ-សទ្ទំ សន្ធាយ មគ្គសម្បយុត្តសាមញ្ញផលធម្មានំ អាទិបទសង្គហោ វុត្តោ, តទបេក្ខំ សន្ធាយ ចតុត្ថបទសង្គហោ. សមុទយាទីសុ អវសេសកិលេសាទយោ សមុទយោ, ន អរិយសច្ចំ, សង្ខារនិរោធោ និរោធសមាបត្តិ ច និរោធោ, ន អរិយសច្ចំ, អរិយមគ្គតោ អញ្ញានិ មគ្គង្គានិ មគ្គោ, ន អរិយសច្ចន្តិ ឥមិនា នយេន យោជនា កាតព្ពា. ទុក្ខំ វេទនីយម្បិ សន្តំ វេទករហិតំ, កេវលំ បន តស្មិំ អត្តនោ បច្ចយេហិ បវត្តមានេ ទុក្ខំ វេទេតីតិ វោហារមត្តំ ហោតិ. ឯវំ ឥតរេសុបិ.

កិរិយាវ វិជ្ជតីតិ សមុទយមេវ វទតិ, តស្ស វា ទុក្ខបច្ចយភាវំ. មគ្គោ អត្ថីតិ វត្តព្ពេ ‘‘មគ្គមត្ថី’’តិ ឱការស្ស អភាវោ កតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. គមកោតិ គន្តា. សាសវតា អសុភតាតិ កត្វា និរោធមគ្គា សុភា ឯវ. ទុក្ខាទីនំ បរិយាយេន សមុទយាទិភាវោ ច អត្ថិ, ន បន និរោធភាវោ, និរោធស្ស វា ទុក្ខាទិភាវោតិ ន អញ្ញមញ្ញសមង្គិតាតិ អាហ ‘‘និរោធសុញ្ញានិ វា’’តិអាទិ. សមុទយេ ទុក្ខស្សាភាវតោតិ បោនោព្ភវិកាយ តណ្ហាយ បុនព្ភវស្ស អភាវតោ. យថា វា បកតិវាទីនំ វិការាវិភាវតោ បុព្ពេ បដិប្បលីនា ច បកតិភាវេនេវ តិដ្ឋន្តិ, ន ឯវំ សមុទយសម្បយុត្តម្បិ ទុក្ខំ សមុទយភាវេន តិដ្ឋតីតិ អាហ ‘‘សមុទយេ ទុក្ខស្សាភាវតោ’’តិ. យថា អវិភត្តេហិ វិការេហិ មហន្តា វិសេសិន្ទ្រិយភូតវិសេសេហិ បកតិភាវេនេវ ឋិតេហិ បកតិ សគព្ភា បកតិវាទីនំ, ឯវំ ន ផលេន សគព្ភោ ហេតូតិ អត្ថោ. ទុក្ខសមុទយានំ និរោធមគ្គានញ្ច អសមវាយាតិ ឯតំ វិវរន្តោ អាហ ‘‘ន ហេតុសមវេតំ ហេតុផល’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ឥធ តន្តូសុ បដោ, កបាលេសុ ឃដោ, ពិរណេសុ កដោ, ទ្វីសុ អណូសុ ទ្វិអណុកន្តិអាទិនា ឥធ ពុទ្ធិវោហារជនកោ អវិសុំ សិទ្ធានំ សម្ពន្ធោ សមវាយោ, តេន សមវាយេន ការណេសុ ទ្វីសុ អណូសុ ទ្វិអណុកំ ផលំ សមវេតំ ឯកីភូតមិវ សម្ពន្ធំ, តីសុ អណូសុ តិអណុកន្តិ ឯវំ មហាបថវិមហាឧទកមហាអគ្គិមហាវាតក្ខន្ធបរិយន្តំ ផលំ អត្តនោ ការណេសុ សមវេតន្តិ សមវាយវាទិនោ វទន្តិ. ឯវំ បន វទន្តេហិ អបរិមាណេសុ ការណេសុ មហាបរិមាណំ ឯកំ ផលំ សមវេតំ អត្តនោ អន្តោគធេហិ ការណេហិ សគព្ភំ អសុញ្ញន្តិ វុត្តំ ហោតិ, ឯវមិធ សមវាយាភាវា ផលេ ហេតុ នត្ថីតិ ហេតុសុញ្ញំ ផលន្តិ អត្ថោ.

បវត្តិភាវតោតិ សំសារស្ស បវត្តិភាវតោ. ចតុអាហារភេទតោតិ ឥមិនា ចត្តារោ អាហារភេទេ តេហិ ភិន្នេ តប្បច្ចយធម្មភេទេ ច សង្គណ្ហាតិ. រូបាភិនន្ទនាទិភេទោ រូបាទិខន្ធវសេន, អារម្មណវសេន វា. ឧបាទានេហិ ឧបាទីយតីតិ ឧបាទិ, ឧបាទានក្ខន្ធបញ្ចកំ. និព្ពានញ្ច តំនិស្សរណភូតំ តស្ស វូបសមោ តំសន្តីតិ កត្វា តស្ស យាវ បច្ឆិមំ ចិត្តំ, តាវ សេសតំ, តតោ បរញ្ច អនវសេសតំ ឧបាទាយ ‘‘សឧបាទិសេសនិព្ពានធាតុ អនុបាទិសេសនិព្ពានធាតូ’’តិ ទ្វិធា វោហរីយតីតិ. ‘‘សម្មាទិដ្ឋិ សម្មាសង្កប្បោ វិបស្សនា, ឥតរេ សមថោ’’តិ វទន្តិ. សីលម្បិ ហិ សមថស្ស ឧបការកត្តា សមថគ្គហណេន គយ្ហតីតិ តេសំ អធិប្បាយោ. អថ វា យានទ្វយវសេន លទ្ធោ មគ្គោ សមថោ វិបស្សនាតិ អាគមនវសេន វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ. សប្បទេសត្តាតិ សីលក្ខន្ធាទីនំ ឯកទេសត្តាតិ អត្ថោ. សីលក្ខន្ធាទយោ ហិ សព្ពលោកិយលោកុត្តរសីលាទិសង្គាហកា, អរិយមគ្គោ លោកុត្តរោយេវាតិ តទេកទេសោ ហោតិ.

ឱនតសហាយោ វិយ វាយាមោ បគ្គហកិច្ចសាមញ្ញតោ. អំសកូដំ ទត្វា ឋិតសហាយោ វិយ សតិ អបិលាបនវសេន និច្ចលភាវករណសាមញ្ញតោ. សជាតិតោតិ សវិតក្កសវិចារាទិភេទេសុ សមានាយ សមាធិជាតិយាតិ អត្ថោ. កិរិយតោតិ សមាធិអនុរូបកិរិយតោ. តតោ ឯវ ហិ ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា សមាធិនិមិត្តា, ចត្តារោ សម្មប្បធានា សមាធិបរិក្ខារា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦២) សតិវាយាមានំ សមាធិស្ស និមិត្តបរិក្ខារភាវោ វុត្តោតិ.

អាកោដេន្តេន វិយាតិ ‘‘អនិច្ចំ អនិច្ច’’ន្តិអាទិនា បញ្ញាសទិសេន កិច្ចេន សមន្តតោ អាកោដេន្តេន វិយ ‘‘អនិច្ចំ ខយដ្ឋេន, ទុក្ខំ ភយដ្ឋេនា’’តិអាទិនា បរិវត្តន្តេន វិយ ច អាទាយ ឩហិត្វា ទិន្នមេវ បញ្ញា បដិវិជ្ឈតិ. ទ្វិន្នំ សមានកាលត្តេបិ បច្ចយភាវេន សង្កប្បស្ស បុរិមកាលស្ស វិយ និទ្ទេសោ កតោ. សជាតិតោតិ ‘‘ទុក្ខេ ញាណ’’ន្តិអាទីសុ សមានាយ បញ្ញាជាតិយា. កិរិយតោតិ ឯត្ថ បញ្ញាសទិសកិច្ចំ កិរិយាតិ វុត្តំ, បុព្ពេ បន សមាធិឧបការកំ តទនុរូបំ កិច្ចន្តិ អយមេត្ថ វិសេសោ. ‘‘សព្ពំ, ភិក្ខវេ, អភិញ្ញេយ្យ’’ន្តិ (សំ. និ. ៤.៤៦) វចនតោ ចត្តារិបិ អភិមុខំ បច្ចក្ខតោ ញាតព្ពានិ, អភិវិសិដ្ឋេន វា ញាណេន ញាតព្ពានីតិ អភិញ្ញេយ្យានិ.

ទុរភិសម្ភវតរន្តិ អភិសម្ភវិតុំ សាធេតុំ អសក្កុណេយ្យតរំ, សត្តិវិឃាតេន ទុរធិគមន្តិ អត្ថោ. ពាធកបភវសន្តិនិយ្យានលក្ខណេហិ វវត្ថានំ សលក្ខណវវត្ថានំ. ទុរវគាហត្ថេន គម្ភីរត្តាតិ ឱឡារិកា ទុក្ខសមុទយា. តិរច្ឆានគតានម្បិ ហិ ទុក្ខំ អាហារាទីសុ ច អភិលាសោ បាកដោ, បីឡនាទិអាយូហនាទិវសេន បន ‘‘ឥទំ ទុក្ខំ, ឥទមស្ស ការណ’’ន្តិ យាថាវតោ ឱគាហិតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា គម្ភីរា, សណ្ហសុខុមធម្មត្តា និរោធមគ្គា សភាវតោ ឯវ គម្ភីរត្តា ទុរវគាហា, តេនេវ ឧប្បន្នេ មគ្គេ នត្ថិ និរោធមគ្គានំ យាថាវតោ អនវគាហោតិ. និព្ពានម្បិ មគ្គេន អធិគន្តព្ពត្តា តស្ស ផលន្តិ អបទិស្សតីតិ អាហ ‘‘ផលាបទេសតោ’’តិ. វុត្តញ្ហិ ‘‘ទុក្ខនិរោធេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា’’តិ (វិភ. ៧១៩). មគ្គោបិ និរោធស្ស សម្បាបកភាវតោ ហេតូតិ អបទិស្សតីតិ អាហ ‘‘ហេតុអបទេសតោ’’តិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា’’តិ (វិភ. ៧១៩). ឥតិ វិជញ្ញាតិ ឥតិ-សទ្ទេន វិជាននក្កមំ ទស្សេតិ. ឯវំ បការេហីតិ ឯវំ-សទ្ទេន វិជាននការណភូតេ នយេ.

ឧទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១. ទុក្ខសច្ចនិទ្ទេសោ

ជាតិនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩០. តត្ថ …បេ… អយំ មាតិកាតិ និទ្ទេសវារអាទិម្ហិ វុត្តេ ជាតិអាទិនិទ្ទេសេ តេសំ ជាតិអាទីនំ និទ្ទេសវសេន ទុក្ខស្ស អរិយសច្ចស្ស កថនត្ថាយ, តេសុ វា ជាតិអាទីសុ តេសញ្ច ទុក្ខដ្ឋេ វេទិតព្ពេ ជាតិអាទីនំ និទ្ទេសវសេន ទុក្ខស្ស អរិយសច្ចស្ស កថនត្ថាយ ទុក្ខទុក្ខន្តិអាទិកា ទុក្ខមាតិកា វេទិតព្ពាតិ អត្ថោ. អថ វា តត្ថាតិ តស្មិំ និទ្ទេសវារេ. ‘‘ជាតិបិ ទុក្ខា…បេ… សំខិត្តេន បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ទុក្ខា’’តិ អយំ ទុក្ខស្ស អរិយសច្ចស្ស កថនត្ថាយ មាតិកាតិ យថាទស្សិតស្ស ជាតិអាទិនិទ្ទេសស្ស មាតិកាភាវំ ទីបេតិ. តំ ទីបេត្វា បុន យស្មិំ បទទ្វយេ ឋត្វា ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ កថេតព្ពំ, តស្ស និទ្ធារណត្ថំ សព្ពំ ទុក្ខំ សង្កឌ្ឍេន្តោ អាហ ‘‘ឥទញ្ហិ ទុក្ខំ នាមា’’តិអាទិ.

សភាវតោតិ ទុក្ខវេទយិតសភាវតោ. នាមតោតិ តេនេវ សភាវេន លទ្ធនាមតោ. តេន ន អញ្ញេន បរិយាយេន ឥទំ ទុក្ខំ នាម, អថ ខោ ទុក្ខត្តាយេវាតិ សភាវេន នាមំ វិសេសេតិ. អថ វា នាមតោតិ ឧទយព្ពយវន្តតាយ លទ្ធនាមតោ. យថា អញ្ញេ ឧទយព្ពយវន្តោ ធម្មា ន សភាវតោ ទុក្ខា, ន ឯវំ ឥទំ, អថ ខោ សភាវតោ ទុក្ខា, ភូតមេវេទំ ទុក្ខន្តិ បុរិមេន ទុក្ខ-សទ្ទេន បច្ឆិមំ វិសេសេតិ. វិបរិណាមវន្តតាយ សុខំ អនិដ្ឋមេវ ហោតីតិ ទុក្ខំ នាម ជាតំ. តេនេវាហ ‘‘ទុក្ខុប្បត្តិហេតុតោ’’តិ. កណ្ណសូលាទីហិ អភិភូតស្ស និត្ថុននាទីហិ ទុក្ខាភិភូតតាយ វិញ្ញាយមានាយបិ កិំ តវ រុជ្ជតីតិ បុច្ឆិត្វាវ កណ្ណសូលាទិទុក្ខំ ជានិតព្ពំ ហោតីតិ បដិច្ឆន្នទុក្ខតា តស្ស វុត្តា. ឧបក្កមស្ស ច បាកដភាវតោតិ ការណាវសេន ទុក្ខវិសេសស្ស បាកដភាវំ ទស្សេតិ.

សភាវំ មុញ្ចិត្វា បការន្តរេន ទុក្ខន្តិ វុច្ចមានំ បរិយាយទុក្ខំ. កថេតព្ពត្តា បដិញ្ញាតំ យថា កថេតព្ពំ, តំបការទស្សនត្ថំ ‘‘អរិយសច្ចញ្ច នាមេត’’ន្តិអាទិមាហ. សង្ខេបោ សាមញ្ញំ, សាមញ្ញញ្ច វិសេសេ អន្តោករិត្វា បវត្តតីតិ តត្ថ ឧភយថាបិ កថេតុំ វដ្ដតិ. វិត្ថារោ បន វិសេសោ ជាតិអាទិកោ, វិសេសោ ច វិសេសន្តរនិវត្តកោតិ ជាតិអាទីសុ ជរាទីនំ សង្ខិបនំ ន សក្កា កាតុន្តិ តត្ថ វិត្ថារេនេវ កថេតព្ពំ.

១៩១. ‘‘អបរស្ស អបរស្សា’’តិ ទីបនំ អបរត្ថទីបនំ. សាមិអត្ថេបិ ហិ អបរត្ថ-សទ្ទោ សិជ្ឈតីតិ. តេសំ តេសន្តិ វា សាមិវសេន វុត្តំ អត្ថំ ភុម្មវសេន វត្តុកាមតាយ អាហ ‘‘អបរត្ថទីបន’’ន្តិ, អបរស្មិំ អបរស្មិំ ទីបនន្តិ អត្ថោ. អបរស្ស អបរស្ស វា ជាតិសង្ខាតស្ស អត្ថស្ស ទីបនំ អបរត្ថទីបនំ. បញ្ចគតិវសេន ឯកេកាយបិ គតិយា ខត្តិយាទិភុម្មទេវាទិហត្ថិអាទិជាតិវសេន ចាតិ គតិជាតិវសេន.

តិណាការោ តិណជាតិ, សោ ច ឧបាទាបញ្ញត្តីតិ ‘‘បញ្ញត្តិយ’’ន្តិ អាហ. តទុបាទាយាតិ តំ បឋមំ វិញ្ញាណំ ឧបាទាយ អយំ ជាតិ, នាស្ស កុតោចិ និគ្គមនំ ឧបាទាយ. យស្មា ច ឯវំ, តស្មា សាវស្ស ជាតិ បឋមវិញ្ញាណសង្ខាតាតិ អត្ថោ. អថ វា តទុបាទាយ សជាតោតិ វុច្ចតីតិ សាវស្ស ជាតិ បឋមវិញ្ញាណសង្ខាតាតិ អត្ថោ. វិញ្ញាណមុខេន ច បញ្ចបិ ខន្ធា វុត្តា ហោន្តីតិ ‘‘បដិសន្ធិយ’’ន្តិ អាហ. អរិយភាវករណត្តា អរិយសីលន្តិ បាតិមោក្ខសំវរោ វុច្ចតិ. ជាតិអាទីនិបិ លក្ខណានិ ធម្មានំ អាការវិការាតិ កត្វា សហុប្បាទកា សហវិការកាតិ វុត្តា. ជាយនដ្ឋេនាតិអាទិ អាយតនវសេន យោនិវសេន ច ទ្វីហិ ទ្វីហិ បទេហិ សព្ពសត្តេ បរិយាទិយិត្វា ជាតិំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. បុរិមនយេ បន ឯកេកេនេវ បទេន សព្ពសត្តេ បរិយាទិយិត្វា ជាតិ ទស្សិតាតិ អយំ វិសេសោ. កេចិ បន ‘‘បុរិមនយេ កត្តុនិទ្ទេសោ, បច្ឆិមនយេ ភាវនិទ្ទេសោ កតោ’’តិ វទន្តិ, ‘‘តេសំ តេសំ សត្តានំ ជាតី’’តិ បន កត្តរិ សាមិនិទ្ទេសស្ស កតត្តា ឧភយត្ថាបិ ភាវនិទ្ទេសោវ យុត្តោ. សម្បុណ្ណា ជាតិ សញ្ជាតិ. បាកដា និព្ពត្តិ អភិនិព្ពត្តិ. ‘‘តេសំ តេសំ សត្តានំ…បេ… អភិនិព្ពត្តី’’តិ សត្តវសេន បវត្តត្តា សម្មុតិកថា.

តត្រ តត្រាតិ ឯកចតុវោការភវេសុ ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ, សេសេ រូបធាតុយំ បដិសន្ធិក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានានំ បញ្ចន្នំ, កាមធាតុយំ វិកលាវិកលិន្ទ្រិយានំ វសេន សត្តន្នំ នវន្នំ ទសន្នំ បុន ទសន្នំ ឯកាទសន្នញ្ច អាយតនានំ វសេន សង្គហោ វេទិតព្ពោ. ឯកភវបរិយាបន្នស្ស ខន្ធសន្តានស្ស បឋមាភិនិព្ពត្តិភូតា បដិសន្ធិក្ខន្ធាតិ អាហ ‘‘បឋមាភិនិព្ពត្តិលក្ខណា’’តិ. តមេវ សន្តានំ និយ្យាតេន្តំ វិយ ‘‘ហន្ទ គណ្ហថា’’តិ បដិច្ឆាបេន្តំ វិយ បវត្តតីតិ និយ្យាតនរសា. សន្តតិយា ឯវ ឧម្មុជ្ជនំ ហុត្វា គយ្ហតីតិ ឧម្មុជ្ជនបច្ចុបដ្ឋានា. ទុក្ខរាសិស្ស វិចិត្តតា ទុក្ខវិចិត្តតា, ទុក្ខវិសេសា វា តទវយវា, តំ បច្ចុបដ្ឋាបេតិ ផលតីតិ ទុក្ខវិចិត្តតាបច្ចុបដ្ឋានា.

បរិយាយនិប្បរិយាយទុក្ខេសុ យំ ទុក្ខំ ជាតិ ហោតិ, តំ ទុក្ខភាវោយេវ តស្សា ទុក្ខដ្ឋោ. យទិ អក្ខានេន បាបុណិតព្ពំ សិយា, ភគវា អាចិក្ខេយ្យ. ភគវតាបិ –

‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, កតមោ នុ ខោ មហន្តតរោ? យោ ចាយំ មយា បរិត្តោ បាណិមត្តោ បាសាណោ គហិតោ, យោ ច ហិមវា បព្ពតរាជាតិ. អប្បម…បេ… គហិតោ, ហិមវន្តំ បព្ពតរាជានំ ឧបនិធាយ សង្ខម្បិ ន ឧបេតិ, កលភាគម្បិ ន ឧបេតិ, ឧបនិធម្បិ ន ឧបេតិ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យំ សោ បុរិសោ តីហិ សត្តិសតេហិ ហញ្ញមានោ តតោនិទានំ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ, តំ នេរយិកស្ស ទុក្ខស្ស ឧបនិធាយ សង្ខម្បិ…បេ… ឧបនិធម្បិ ន ឧបេតី’’តិ (ម. និ. ៣.២៥០) –

ឧបមាវសេន បកាសិតំ អាបាយិកទុក្ខំ. សុខុប្បត្តិការណានិ សុចីនិ ឧប្បលាទីនីតិ កត្វា តត្ថ និព្ពត្តិនិវារណេន ជាតិយា ទុក្ខវត្ថុភាវំ ទស្សេតិ ‘‘អថ ខោ’’តិអាទិនា. ទុក្ខុប្បត្តិការណេ និព្ពត្តនេន គព្ភបរិហរណូបក្កមេន វិនា មាតុកុច្ឆិសម្ភវមេវ ទុក្ខំ គព្ភោក្កន្តិមូលកំ អញ្ញានបេក្ខត្តា, ឧបក្កមនិព្ពត្តំ បន បរិហរណមូលកំ ឱក្កន្តិមត្តានបេក្ខត្តា. អយមេតេសំ វិសេសោ.

អត្តនោ អភិមុខំ កឌ្ឍនំ អាកឌ្ឍនំ, បរិតោ សព្ពតោភាគេន កឌ្ឍនំ បរិកឌ្ឍនំ. អធោ ធុននំ ឱធុននំ, តិរិយំ, សព្ពតោ វា ធុននំ និធុននំ. តច្ឆេត្វា ខារបក្ខិបនំ ខារាបដិច្ឆកំ.

សកលសរីរន្ហាបនំ ន្ហាបនំ, ឯកទេសធោវនំ ធោវនំ, សូរិយាភិមុខបវត្តនេន អាតាបនំ, បញ្ចគ្គិតាបេន បរិតាបនំ ទដ្ឋព្ពំ. សព្ពោយេវ វា តាបោ ទ្វិធាបិ វុត្តោ.

កុហិំ នុ បតិដ្ឋំ លភេថ, ជាតិយា វិនា ន តស្ស ទុក្ខស្ស បតិដ្ឋានំ អត្ថីតិ អត្ថោ, ជាតិយា វា វិនា សោ សត្តោ កុហិំ នុ បតិដ្ឋំ, កត្ថ នុ បតិដ្ឋន្តោ តំ ទុក្ខំ លភេថាតិ អត្ថោ. តត្ថ តិរច្ឆានេសុ កថំ ទុក្ខំ ភវេយ្យ តហិំ តិរច្ឆានេសុ ជាតិំ វិនា. ន ចស្សាតិ ន ចេ អស្ស. ននុ នេវត្ថីតិ សម្ពន្ធោ កាតព្ពោ, ននុ អាហាតិ វា. យទតោតិ យស្មា នេវត្ថិ, តស្មា អាហាតិ អត្ថោ.

ជរានិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩២. ជីរណមេវ ជីរណតា, ជីរណស្ស វា អាការោ តា-សទ្ទេន វុត្តោ.

យថាបុរេ អសល្លក្ខេន្តេតិ គារវករណឧបដ្ឋានាទីនិ អសល្លក្ខេន្តេ តំនិមិត្តំ ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ.

សតាទីនន្តិ សតិសុតវីរិយបញ្ញាទីនំ វិប្បវាសនិមិត្តំ អត្តនា អបសាទេតព្ពេហិបិ អត្តនោ បុត្តទារេហិ អបសាទនីយតោ. អវសវត្តង្គបច្ចង្គតាយ សុចិអសុចិអាទិវិចារណវិរហេន ច ពាលកុមារកកាលោ វិយ ជិណ្ណកាលោ ហោតីតិ អាហ ‘‘ភិយ្យោ ពាលត្តប្បត្តិយា’’តិ.

មរណនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩៣. ‘‘កាលស្ស អន្តកស្ស កិរិយា’’តិ យា លោកេ វុច្ចតិ, សា ចុតិ, មរណន្តិ អត្ថោ. ចវនកាលោយេវ វា អនតិក្កមនីយត្តា វិសេសេន កាលោតិ វុត្តោ, តស្ស កិរិយា ចុតិក្ខន្ធានំ ភេទប្បត្តិយេវ. មច្ចុ មរណន្តិ ឯត្ថាបិ សមាសំ អកត្វា យោ មច្ចុ វុច្ចតិ ភេទោ, យញ្ច មរណំ បាណចាគោ, ឥទំ វុច្ចតិ មរណន្តិ វិសុំ សម្ពន្ធោ ន ន យុជ្ជតិ.

យស្ស ខន្ធភេទស្ស បវត្តត្តា ‘‘តិស្សោ មតោ, ផុស្សោ មតោ’’តិ វោហារោ ហោតិ, សោ ខន្ធប្បពន្ធស្ស អនុបច្ឆិន្នតាយ ‘‘សម្មុតិមរណ’’ន្តិ វុត្តោ, បពន្ធសមុច្ឆេទោ ច ‘‘សមុច្ឆេទមរណ’’ន្តិ. មរណម្បិ ទុក្ខន្តិ ឥមស្មិំ បនត្ថេ ទុក្ខសច្ចកថា វដ្ដកថាតិ កត្វា ‘‘សម្មុតិមរណំ អធិប្បេត’’ន្តិ អាហ. តស្សេវ នាមន្តិ តព្ភាវតោ តទេកទេសភាវតោ ច មរណ-សទ្ទពហុត្តេ អសម្មោហត្ថំ វុត្តំ. ចុតិលក្ខណន្តិ ‘‘ចវនតា’’តិ និទស្សិតចវនលក្ខណមេវ វទតិ. សម្បត្តិភវខន្ធេហិ វិយោជេតីតិ វិយោគរសំ, វិយោគកិរិយាភូតតាយ វា ‘‘វិយោគរស’’ន្តិ វុត្តំ. សត្តស្ស បុរិមភវតោ វិប្បវាសោ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតីតិ វិប្បវាសបច្ចុបដ្ឋានំ.

មរណន្តិកាតិ មរណស្ស អាសន្នា. យទិ មរណំ ន ភវិស្សតិ, យថាវុត្តំ កាយិកំ ចេតសិកញ្ច ទុក្ខំ ន ភវិស្សតីតិ អាហ ‘‘ទ្វិន្នម្បិ ទុក្ខានំ វត្ថុភាវេនា’’តិ.

បាបកម្មាទិនិមិត្តន្តិ បាបកម្មនិមិត្តំ បាបគតិនិមិត្តញ្ចាតិ អត្ថោ, កម្មម្បិ វា ឯត្ថ ‘‘និមិត្ត’’ន្តិ វុត្តំ ឧបបត្តិនិមិត្តភាវេន ឧបដ្ឋានតោ. តទុបដ្ឋានេបិ ហិ ‘‘អកតំ វត មេ កល្យាណ’’ន្តិអាទិនា អនប្បកំ ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតីតិ. ភទ្ទស្សាតិ កល្យាណកម្មស្សាតិ អត្ថោ. អវិសេសតោតិ ‘‘សព្ពេស’’ន្តិ ឯតេន យោជេតព្ពំ. សព្ពេសន្តិ ច យេសំ កាយិកំ ទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតិ, តេយេវ សព្ពេ គហិតា ‘‘វិតុជ្ជមានមម្មាន’’ន្តិ វិសេសិតត្តា. សន្ធីនំ ពន្ធនានិ សន្ធិពន្ធនានិ, តេសំ ឆេទនេន និព្ពត្តំ ទុក្ខំ ‘‘សន្ធិពន្ធនច្ឆេទន’’ន្តិ វុត្តំ. អាទិ-សទ្ទោ វា ការណត្ថោ, សន្ធិពន្ធនច្ឆេទនមូលកន្តិ អត្ថោ.

អនយព្យសនាបាទនំ វិយាតិ អនយព្យសនាបត្តិ វិយាតិ អត្ថោ. វាឡាទីហិ កតេ ហិ អនយព្យសនាបាទនេ អន្តោគធា អនយព្យសនាបត្តិ ឯត្ថ និទស្សនន្តិ.

សោកនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩៤. សុខការណំ ហិតំ, តស្ស ផលំ សុខំ. ញាតិក្ខយោតិ ភោគាទីហិ ញាតីនំ បរិហានិ មរណញ្ច. អយំ បន វិសេសោតិ ភោគព្យសនាទិបទត្ថវិសេសំ រោគព្យសនាទីសុ សមាសវិសេសញ្ច សន្ធាយាហ. ញាតិភោគា បញ្ញត្តិមត្តា តព្ពិនាសាវាតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន អបរិនិប្ផន្នតំ សន្ធាយ ‘‘អនិប្ផន្នានី’’តិ អាហ. អបរិនិប្ផន្នតំយេវ ហិ សន្ធាយ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៤៤៧ អាទយោ) ច ‘‘ទស រូបានិ អនិប្ផន្នានី’’តិ វុត្តំ. រូបកណ្ឌវណ្ណនាយញ្ហិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៩៧៥ បកិណ្ណកកថា) និ ‘‘អបរិនិប្ផន្នានី’’តិ វុត្តានិ. ខន្ធវិភង្គេ ច និប្ផាទេតព្ពស្ស និរោធសមាបត្តិអាទិកស្ស និប្ផន្នតា វុត្តាតិ អសភាវធម្មស្ស ច និប្ផន្នតា, និព្ពានស្សេវ អនិប្ផន្នតាតិ.

ធម្ម-សទ្ទោ ហេតុអត្ថោតិ អាហ ‘‘ទុក្ខស្ស ឧប្បត្តិហេតុនា’’តិ. ឈាមន្តិ ទឌ្ឍំ. បុព្ពេ វុត្តលក្ខណាទិកា ទោមនស្សវេទនា សោកោតិ តស្ស បុន លក្ខណាទយោ ន វត្តព្ពា សិយុំ, តថាបិ ទោមនស្សវិសេសត្តា សោកស្ស ច វិសិដ្ឋា លក្ខណាទយោ វត្តព្ពាតិ ‘‘កិញ្ចាបី’’តិអាទិមាហ. វិសាររហិតំ អន្តោ ឯវ សង្កុចិតំ ចិន្តនំ, សុក្ខនំ វា អន្តោនិជ្ឈានំ. បរិនិជ្ឈាយនំ ទហនំ. ញាតិព្យសនាទិអនុរូបំ សោចនំ អនុសោចនំ, តំ តំ វា គុណំ ទោសញ្ច អនុគន្ត្វា សោចនំ តប្បនំ អនុសោចនំ.

ជវនក្ខណេតិ មនោទ្វារជវនក្ខណេ. តថា ហិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯត្តកា មេ’’តិអាទិមាហ. កាយវិញ្ញាណាទិវីថិយម្បិ បន ជវនក្ខណេ ទោមនស្សស្ស បច្ចយោ ហោតិ ឯវ. តេនេវ ‘‘ជវនក្ខណេ ចា’’តិ អាហ. អញ្ញថា កាយិកចេតសិកទុក្ខានំ កាយវត្ថុកមនោទ្វារប្បវត្តានមេវ បច្ចយោតិ គណ្ហេយ្យ តត្ថ វិសេសេន កាយិកចេតសិកសទ្ទប្បវត្តិតោ.

តុជ្ជតីតិ ‘‘តុទតី’’តិ វត្តព្ពេ ព្យត្តយវសេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

បរិទេវនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩៥. អាទេវន្តិ ឯតេនាតិ អាទេវោតិ អាទេវន-សទ្ទំ កត្វា អស្សុវិមោចនាទិវិការំ អាបជ្ជន្តានំ តព្ពិការាបត្តិយា សោ សទ្ទោ ករណភាវេន វុត្តោតិ. វីហិបលាបាទយោ វិយ តុច្ឆំ វចនំ បលាបោ. គុណទោសេ កិត្តេតិ ពោធេតីតិ គុណទោសកិត្តនរសោ លាលប្ប-សទ្ទោ. អត្ថានត្ថេ ហិរិយិតព្ពជនេ ច អវិចារេត្វា បុគ្គលស្ស សម្ភមភាវោ ហុត្វា បរិទេវន-សទ្ទោ ឧបដ្ឋាតីតិ ‘‘សម្ភមបច្ចុបដ្ឋានោ’’តិ វុត្តោ, សោកវត្ថុអវិឃាតេន វា សម្ភមោ, ន ឧត្តាសសម្ភមោ, សោ ច បរិទេវន-សទ្ទេន បាកដោ ហោតីតិ បរិទេវោ ‘‘សម្ភមបច្ចុបដ្ឋានោ’’តិ វុត្តោ.

សោកាភិភូតោ បរិទេវននិមិត្តំ មុដ្ឋិបោថនាទីនិ ករោតិ, បរិទេវននិមិត្តមេវ ច ញាតិអព្ភត្ថង្គមនាទីនិ ចិន្តេតីតិ បរិទេវស្ស ទុក្ខទោមនស្សានំ វត្ថុភាវោ វុត្តោ.

ភិយ្យោតិ យេន វិនា ន ហោតិ, តតោ បរិទេវសមុដ្ឋាបកទោមនស្សតោ, បុព្ពេ វុត្តទុក្ខតោ វា ភិយ្យោ, កណ្ឋោដ្ឋតាលុអាទិសោសជតោបិ វា ភិយ្យោតិ អញ្ញញ្ច កាយិកំ ចេតសិកំ តំនិទានទុក្ខំ សង្គណ្ហាតិ.

ទុក្ខទោមនស្សនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩៦-៧. កាយិកំ ទុក្ខំ កាយិកស្ស ទុក្ខស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយោតិ ‘‘ទុក្ខិតស្ស ទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តំ. ឯតេន ទុក្ខេន អភិភូតត្តា នក្ខត្តំ កីឡិតុំ ន លភាមីតិ ពលវទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតីតិ ទុក្ខស្ស ទោមនស្សវត្ថុតា ហោតិ.

អត្តនោ បវត្តិក្ខណំ សន្ធាយ ‘‘បីឡេតី’’តិ វុត្តំ កាយិកទុក្ខំ, តទុបនិស្សយតោ វា.

អាវដ្ដន្តីតិ បរិវដ្ដន្តិ. វិវដ្ដន្តីតិ បព្ភារេ ខិត្តត្ថម្ភោ វិយ លុធន្តិ. មូលច្ឆិន្នរុក្ខោ វិយ ឆិន្នបបាតំ បបតន្តិ, បរិទយ្ហមានចិត្តា បុរិមទោមនស្សុបនិស្សយវសេន ចិន្តេន្តិ, វិគតេ ទោមនស្សេ តថាចិន្តនំ នត្ថីតិ.

ឧបាយាសនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩៨. សព្ពវិសយប្បដិបត្តិនិវារណវសេន សមន្តតោ សីទនំ សំសីទនំ, ឧដ្ឋេតុម្បិ អសក្កុណេយ្យតាករណវសេន អតិពលវំ, វិរូបំ វា សីទនំ វិសីទនំ. អញ្ញំ វិសយំ អគន្ត្វា ញាតិព្យសនាទីសុ វិរូបោ អាសង្គោ តត្ថេវ អវពន្ធតា ព្យាសត្តិ. និត្ថុននករណតោ និត្ថុននរសោ. វិសីទនំ វិសាទោ.

សយំ ន ទុក្ខោ ទោសត្តា សង្ខារក្ខន្ធបរិយាបន្នធម្មន្តរត្តា វា. យេ បន ទោមនស្សមេវ ឧបាយាសោតិ វទេយ្យុំ, តេ ‘‘ឧបាយាសោ តីហិ ខន្ធេហិ ឯកេនាយតនេន ឯកាយ ធាតុយា សម្បយុត្តោ, ឯកេន ខន្ធេន ឯកេនាយតនេន ឯកាយ ធាតុយា កេហិចិ សម្បយុត្តោ’’តិ (ធាតុ. ២៤៩) ឥមាយ បាឡិយា បដិក្ខិបិតព្ពា. វិសាទប្បត្តិយា សុខទុក្ខការណំ អគណយិត្វា ទុក្ខដ្ឋានាទីនិ ករោន្តានំ ឧបាយាសោ កាយិកទុក្ខស្ស វត្ថុ ហោតិ, វិសាទនវសេនេវ ញាតិវិនាសាទីនិ ចិន្តេន្តានំ ទោមនស្សស្ស. អត្តនោ បវត្តិក្ខណេយេវ ឧបាយាសោ ទោមនស្សសម្បយោគតោ ចិត្តំ បរិទហតិ, អវិប្ផារិកតាករណវសេន កាយំ វិសាទេតិ, តទុភយករណេនេវ តតោ បរំ តំនិមិត្តំ កាយិកំ ចេតសិកញ្ច អធិមត្តំ ទុក្ខំ ជនយតីតិ ទុក្ខោ វុត្តោ.

អប្បិយសម្បយោគនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩៩. ន អប្បិយន្តីតិ ន គមិយន្តិ, ន បវេសីយន្តីតិ អត្ថោ. អនត្ថន្តិ ព្យសនំ, ទុក្ខំ វា. អហិតន្តិ តស្ស ហេតុំ. ទុតិយេ អត្ថវិកប្បេ អត្ថំ ន កាមេន្តីតិ អនត្ថកាមាតិអាទិ អសមត្ថសមាសោបិ យោជិតោ. ‘‘អសូរិយបស្សានិ មុខានី’’តិអាទីសុ វិយ ហិ យេន សមាសោ, ន តស្សាយំ បដិសេធកោ អ-ការោតិ. យស្មិំ កិស្មិញ្ចិ និព្ភយេ យោគក្ខេម-សទ្ទោ និរុឡ្ហោ ទុក្ខយោគតោ ខេមត្តា.

សង្គតិអាទីសុ សង្ខារវសេន យំ លព្ភតិ, តំ គហេតព្ពំ. ន ហិ សង្ខារានំ ឋាននិសជ្ជាទយោ ភោជនាទិកិច្ចេសុ វា សហករណំ វិជ្ជតីតិ បច្ឆិមទ្វយំ តទត្ថវសេន លព្ភតីតិ ន សក្កា វត្តុន្តិ. យំ លព្ភតីតិ វា យំ អត្ថជាតំ លព្ភតីតិ អត្ថោ. តេន យថា លព្ភតិ សង្គតិអាទីសុ អត្ថោ, តថា យោជេតព្ពោ. បុគ្គលស្ស ហិ សង្គតិ គន្ត្វា សង្ខារេហិ សំយោគោ ហោតិ, អាគតេហិ ច តេហិ, បុគ្គលស្ស ច អត្តនោ ឋានាទីសុ សង្ខារេហិ សហភាវោ ហោតិ, សព្ពកិរិយាសុ ច មិស្សីភាវោតិ. អនត្ថភាវោ ឧបទ្ទវភាវោ.

អនិដ្ឋានំ អាបាថគមនមត្តំ តំគហណមត្តញ្ច អប្បិយសម្បយោគោ, ន បន បថវិផស្សាទយោ វិយ អប្បិយសម្បយោគោ នាម ឯកោ ធម្មោ អត្ថីតិ អាហ ‘‘សោ អត្ថតោ ឯកោ ធម្មោ នាម នត្ថី’’តិ. អនិដ្ឋានិ កណ្ដកាទីនិ អមិត្តា ច ឧសុអាទីហិ វិជ្ឈនាទិទុក្ខំ ឧប្បាទេន្តិ.

ឥធាតិ ឥមស្មិំ លោកេ ទុក្ខំ ហោតីតិ វា ឥធ ឥមស្មិំ ទុក្ខសច្ចនិទ្ទេសេ ទុក្ខោ វុត្តោតិ វា យោជេតព្ពំ.

បិយវិប្បយោគនិទ្ទេសវណ្ណនា

២០០. មិនន្តីតិ នាឡិយាទីសុ ធញ្ញំ វិយ អន្តោ បក្ខិបន្តិ, ន ពហិ ករោន្តីតិ អត្ថោ. អមា-សទ្ទោ សហភាវទីបកោ. ញាយន្តិ វា អជ្ឈត្តិកាឥច្ចេវ. ញាតិព្យសនាទិកោ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតីតិ ព្យសនបច្ចុបដ្ឋានោ. សោកុប្បាទនេនេវ សរីរំ សោសេន្តិ, កិសំ ករោន្តិ, អកិសម្បិ និរោជតាករណេន មិលាបេន្តិ, តតោ ច កាយិកំ ទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតីតិ តទុប្បាទកតា វុត្តា.

សោកសរសមប្បិតាតិ ឯតេន ចេតសិកទុក្ខំ ទស្សេតិ, វិតុជ្ជន្តីតិ ឯតេន កាយិកំ ទុក្ខំ.

ឥច្ឆានិទ្ទេសវណ្ណនា

២០១. យស្មិំ កាលេ ជាតិយា ន អាគន្តព្ពំ, តំ កាលំ គហេត្វា អាហ ‘‘បរិនិព្ពុតេសុ ច វិជ្ជមានំ ជាតិយា អនាគមន’’ន្តិ. យម្បីតិ យេនបីតិ អត្ថោ វុត្តោ. យទាបិ បន យំ-សទ្ទោ ‘‘ឥច្ឆ’’ន្តិ ឯតំ អបេក្ខតិ, តទាបិ អលាភវិសិដ្ឋា ឥច្ឆា វុត្តា ហោតិ. យទា ‘‘ន លភតី’’តិ ឯតំ អបេក្ខតិ, តទា ឥច្ឆាវិសិដ្ឋោ អលាភោ វុត្តោ ហោតិ. សោ បនត្ថតោ អញ្ញោ ធម្មោ នត្ថិ, តថាបិ អលព្ភនេយ្យឥច្ឆាវ វុត្តា ហោតិ. អបាបុណិតព្ពេសុ បវត្តត្តា ឯវ ‘‘អប្បត្តិបច្ចុបដ្ឋានា’’តិ វុត្តា. យត្ថ ហិ សា ឥច្ឆា បវត្តា, តំ វត្ថុំ អបាបុណន្តី ហុត្វា គយ្ហតីតិ.

ឆិន្នភិន្នគណេនាតិ និល្លជ្ជេន ធុត្តគណេន, កប្បដិកគណេន វា.

វិឃាតមយន្តិ ចិត្តវិឃាតមយំ ទោមនស្សំ ចិត្តវិឃាតតោ ឯវ ឧប្បន្នំ ឧព្ពន្ធនជរាតិសារាទិកាយិកំ ទុក្ខញ្ច. ឥច្ឆិតាលាភន្តិ អលព្ភនេយ្យឥច្ឆមេវ វទតិ.

ឧបាទានក្ខន្ធនិទ្ទេសវណ្ណនា

២០២. វិត្ថិណ្ណស្ស ទុក្ខស្ស ឯត្តកន្តិ ទស្សនំ ទុក្ខស្ស សង្ខេបោ, តំ កាតុំ ន សក្កា វិត្ថារស្ស អនន្តត្តា. ទុក្ខវិត្ថារគតំ បន ទេសនាវិត្ថារំ បហាយ យត្ថ សព្ពោ ទុក្ខវិត្ថារោ សមោធានំ គច្ឆតិ, តត្ថ ទេសនាយ វវត្ថានំ សង្ខេបោ, តំ កាតុំ សក្កា តាទិសស្ស វត្ថុនោ សព្ភាវា.

ទេសំ ជានន្តោ មគ្គក្ខាយិកបុរិសោ ទេសកោ. ភគវាបិ ទុក្ខស្ស ទេសកោ. ‘‘ទុក្ខន្តទេសកេនា’’តិ វា បាឋោ, ទុក្ខន្តក្ខាយិកោតិ អត្ថោ.

បាវកាទយោ យថា ឥន្ធនាទីនិ ពាធេន្តិ, ឯវំ ពាធយមានា. មារណន្តិកទុក្ខាភិឃាតេនាតិ ឥមិនា អតិបាកដេន ជាតិជរាទុក្ខវិឃាតជសោកាទយោ ទស្សេតិ. តតោតិ បរិទេវតោ ឧទ្ធំ. កណ្ឋ សោសាទិ សន្ធិ ពន្ធច្ឆេទនាទិ ជនក ធាតុក្ខោភ សមាយោគតោ កាយស្ស អាពាធនទុក្ខំ ទុក្ខំ. យេសុ កេសុចីតិ តិស្សស្ស វា ផុស្សស្ស វា ឧបាទានក្ខន្ធេសុ សព្ពម្បិ ចក្ខុរោគាទិទុក្ខំ សព្ពសត្តគតំ ឯវំបការមេវាតិ សង្ខិបិត្វា ទស្សេន្តោតិ អត្ថោ.

ទុក្ខសច្ចនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សមុទយសច្ចនិទ្ទេសវណ្ណនា

២០៣. ឧត្តរបទលោបំ កត្វា ‘‘បុនព្ភវករណំ បុនោព្ភវោ’’តិអាហ. ‘‘មនោសម្ផស្សោ’’តិ ឯត្ថ មនោ វិយ ច បុរិមបទស្ស ឱការន្តតា ទដ្ឋព្ពា. អថ វា សីលដ្ឋេន ឥក-សទ្ទេន គមិយត្ថត្តា កិរិយាវាចកស្ស សទ្ទស្ស អទស្សនំ ទដ្ឋព្ពំ យថា ‘‘អបូបភក្ខនសីលោ អាបូបិកោ’’តិ. ‘‘តទ្ធិតា’’ឥតិ ពហុវចននិទ្ទេសា វិចិត្តត្តា វា តទ្ធិតានំ អភិធានលក្ខណត្តា វា ‘‘បុនព្ភវំ ទេតី’’តិអាទីសុ អត្ថេសុ បោនោព្ភវិកសទ្ទសិទ្ធិ ទដ្ឋព្ពា. តត្ថ កម្មសហជាតា បុនព្ភវំ ទេតិ, កម្មសហាយភូតា តទសហជាតា បុនព្ភវាយ សំវត្តតិ, ទុវិធាបិ បុនប្បុនំ ភវេ និព្ពត្តេតិ. តេនេវាហ ‘‘បុនព្ភវស្ស ទាយិកាបី’’តិអាទិ. បោនោព្ភវិកាយេវាតិ នាមំ លភតីតិ បុនព្ភវំ ទាយិកាបិ អទាយិកាបិ បុនព្ភវំ ទេតិច្ចេវ បោនោព្ភវិកាតិ សមានវិបាកាតិ នាមំ លភតិ សមានសភាវត្តា តទានុភាវត្តា ច. ឯវំ ឥតរេសុ ទដ្ឋព្ពំ. តត្ថ ឧបធិម្ហិ យថានិព្ពត្តេ អត្តភាវេ វិបច្ចនកម្មំ ឯតិស្សាតិ ឧបធិវេបក្កា. នន្ទនដ្ឋេន នន្ទី, រញ្ជនដ្ឋេន រាគោ. យោ ច នន្ទិរាគោ, យា ច តណ្ហា, ឧភយមេតំ ឯកត្ថំ, ព្យញ្ជនមេវ នានន្តិ តណ្ហា ‘‘នន្ទិរាគេន សទ្ធិំ អត្ថតោ ឯកត្តំ គតា’’តិ វុត្តា. រាគសម្ពន្ធេន ‘‘ឧប្បន្នស្សា’’តិ វុត្តំ. រូបារូបភវរាគោ វិសុំ វក្ខតីតិ កាមភវេ ឯវ ភវបត្ថនាឧប្បត្តិ វុត្តាតិ វេទិតព្ពា.

តស្មិំ តស្មិំ បិយរូបេ បឋមុប្បត្តិវសេន ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តា, បុនប្បុនំ បវត្តិវសេន ‘‘និវិសតី’’តិ, បរិយុដ្ឋានានុសយវសេន វា ឧប្បត្តិនិវេសា យោជេតព្ពា. សម្បត្តិយន្តិ មនុស្សសោភគ្គេ ទេវត្តេ ច. អត្តនោ ចក្ខុន្តិ សវត្ថុកំ ចក្ខុមាហ, សបសាទំ វា មំសបិណ្ឌំ. វិប្បសន្នបញ្ចបសាទន្តិ បរិសុទ្ធនីលបីតលោហិតកណ្ហឱទាតវណ្ណបសាទំ. រជតបនាឡិកំ វិយ ឆិទ្ទំ អព្ភន្តរេ ឱទាតត្តា. បាមង្គសុត្តំ វិយ លម្ពកណ្ណពទ្ធំ. តុង្គា ឧច្ចា ទីឃា នាសិកា តុង្គនាសិកា, ឯវំ លទ្ធវោហារំ អត្តនោ ឃានំ. ‘‘លទ្ធវោហារា’’តិ វា បាឋោ. តស្មិំ សតិ តុង្គា នាសិកា យេសំ, តេ តុង្គនាសិកា. ឯវំ លទ្ធវោហារា សត្តា អត្តនោ ឃានន្តិ យោជនា កាតព្ពា. ជិវ្ហំ…បេ… មញ្ញន្តិ វណ្ណា សណ្ឋានតោ កិច្ចតោ ច. មនំ…បេ… ឧឡារំ មញ្ញន្តិ អតីតាទិអត្ថវិចិននសមត្ថំ. អត្តនា បដិលទ្ធានីតិ អជ្ឈត្តញ្ច សរីរគន្ធាទីនិ ពហិទ្ធា ច វិលេបនគន្ធាទីនិ. ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជតីតិ យទា ឧប្បជ្ជមានា ហោតិ, តទា ឯត្ថ ឧប្បជ្ជតីតិ សាមញ្ញេន គហិតា ឧប្បាទកិរិយា លក្ខណភាវេន វុត្តា, វិសយវិសិដ្ឋា លក្ខិតព្ពភាវេន. ន ហិ សាមញ្ញវិសេសេហិ នានត្តវោហារោ ន ហោតីតិ. ឧប្បជ្ជមានាតិ វា អនិច្ឆិតោ ឧប្បាទោ ហេតុភាវេន វុត្តោ. ឧប្បជ្ជតីតិ និច្ឆិតោ ផលភាវេន ‘‘យទិ ឧប្បជ្ជមានា ហោតិ, ឯត្ថ ឧប្បជ្ជតី’’តិ. សោ ហិ តេន ឧបយោជិតោ វិយ ហោតិ.

សមុទយសច្ចនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. និរោធសច្ចនិទ្ទេសវណ្ណនា

២០៤. អនូហតេតិ អនុទ្ធតេ, អប្បហីនេតិ អត្ថោ.

សីហោ វេធកេ បដិបជ្ជតិ, ន ឧសុម្ហិ, សុវានោ លេឌ្ឌុម្ហិ បដិបជ្ជតិ, ន បហារកេ. ខយគមនវសេន វិរជ្ជតិ, អប្បវត្តិគមនវសេន និរុជ្ឈតិ. អនបេក្ខតាយ ចជនវសេន ហានិវសេន ច ចជីយតិ, បុន យថា ន បវត្តតិ, តថា ទូរខិបនវសេន បដិនិស្សជ្ជីយតិ, ពន្ធនភូតាយ មោចនវសេន មុច្ចតិ, អសំកិលេសវសេន ន អល្លីយតិ. អាយូហនំ សមុទយោ, តប្បដិបក្ខវសេន អនាយូហនំ.

អបញ្ញត្តិន្តិ អបញ្ញាបនំ, ‘‘តិត្តអលាពុ អត្ថី’’តិ វោហារាភាវំ វា. តិត្តអលាពុវល្លិយា អប្បវត្តិំ ឥច្ឆន្តោ បុរិសោ វិយ មគ្គោ ទដ្ឋព្ពោ, តស្ស តស្សា អប្បវត្តិនិន្នចិត្តស្ស មូលច្ឆេទនំ វិយ មគ្គស្ស និព្ពានារម្មណស្ស តណ្ហាបហានំ. តទាប្បវត្តិ វិយ តណ្ហាយ អប្បវត្តិភូតំ និព្ពានំ ទដ្ឋព្ពំ. ទុតិយូបមាយ ទក្ខិណទ្វារំ វិយ និព្ពានំ, ចោរឃាតកា វិយ មគ្គោ ទដ្ឋព្ពោ, បុរិមា វា ឧបមា មគ្គេន និរុទ្ធាយ បិយរូបសាតរូបេសុ និរុទ្ធាតិ វត្តព្ពតាទស្សនត្ថំ វុត្តា, បច្ឆិមា និព្ពានំ អាគម្ម និរុទ្ធាយបិ.

និរោធសច្ចនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. មគ្គសច្ចនិទ្ទេសវណ្ណនា

២០៥. អញ្ញមគ្គបដិក្ខេបនត្ថន្តិ តិត្ថិយេហិ កប្បិតស្ស មគ្គស្ស ទុក្ខនិរោធគាមិនិបដិបទាភាវំ បដិក្ខេបេតុន្តិ អត្ថោ, អញ្ញស្ស វា មគ្គភាវបដិក្ខេបោ អញ្ញមគ្គបដិក្ខេបោ. បុគ្គលស្ស អរិយភាវករត្តា អរិយំ ករោតីតិ អរិយោ, អរិយផលបដិលាភករត្តា អរិយំ លភាបេតិ ជនេតីតិ អរិយោ. អត្តនោ កិច្ចវសេន ផលវសេន ច អរិយនាមលាភោ ឯវ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ. អដ្ឋ អង្គានិ អស្សាតិ អញ្ញបទត្ថសមាសំ អកត្វា ‘‘អដ្ឋង្គានិ អស្ស សន្តីតិ អដ្ឋង្គិកោ’’តិ បទសិទ្ធិ ទដ្ឋព្ពា.

ចតុរង្គសមន្នាគតា វាចា ជនំ សង្គណ្ហាតីតិ តព្ពិបក្ខវិរតិសភាវា សម្មាវាចា ភេទករមិច្ឆាវាចាបហានេន ជនេ សម្បយុត្តេ ច បរិគ្គណ្ហនកិច្ចវតី ហោតីតិ ‘‘បរិគ្គហលក្ខណា’’តិ វុត្តា. យថា ចីវរកម្មាទិកោ កម្មន្តោ ឯកំ កាតព្ពំ សមុដ្ឋាបេតិ និប្ផាទេតិ, តំតំកិរិយានិប្ផាទកោ វា ចេតនាសង្ខាតោ កម្មន្តោ ហត្ថបាទចលនាទិកំ កិរិយំ សមុដ្ឋាបេតិ, ឯវំ សាវជ្ជកត្តព្ពកិរិយាសមុដ្ឋាបកមិច្ឆាកម្មន្តប្បហានេន សម្មាកម្មន្តោ និរវជ្ជសមុដ្ឋាបនកិច្ចវា ហោតិ, សម្បយុត្តធម្មេ ច សមុដ្ឋាបេន្តោ ឯវ បវត្តតីតិ ‘‘សមុដ្ឋាបនលក្ខណោ’’តិ វុត្តោ. កាយវាចានំ ខន្ធសន្តានស្ស ច សំកិលេសភូតមិច្ឆាអាជីវប្បហានេន សម្មាអាជីវោ ‘‘វោទាបនលក្ខណោ’’តិ វុត្តោ.

អត្តនោ បច្ចនីកកិលេសា ទិដ្ឋេកដ្ឋា អវិជ្ជាទយោ. បស្សតីតិ បកាសេតីតិ អត្ថោ. តេនេវ ហិ អង្គេន តត្ថ បច្ចវេក្ខណា បវត្តតីតិ. តថេវាតិ អត្តនោ បច្ចនីកកិលេសេហិ សទ្ធិន្តិ អត្ថោ.

កិច្ចតោតិ បុព្ពភាគេហិ ទុក្ខាទិញាណេហិ កត្តព្ពកិច្ចស្ស ឥធ និប្ផត្តិតោ, ឥមស្សេវ វា ញាណស្ស ទុក្ខាទិប្បកាសនកិច្ចតោ. តីណិ នាមានិ លភតិ កាមសង្កប្បាទិប្បហានកិច្ចនិប្ផត្តិតោ. សិក្ខាបទវិភង្គេ (វិភ. ៧០៣ អាទយោ) ‘‘វិរតិចេតនា សព្ពេ សម្បយុត្តធម្មា ច សិក្ខាបទានី’’តិ វុត្តាតិ តត្ថ បធានានំ វិរតិចេតនានំ វសេន ‘‘វិរតិយោបិ ហោន្តិ ចេតនាយោបី’’តិ អាហ. មុសាវាទាទីហិ វិរមណកាលេ វា វិរតិយោ សុភាសិតាទិវាចាភាសនាទិកាលេ ច ចេតនាយោ យោជេតព្ពា, មគ្គក្ខណេ វិរតិយោវ ចេតនានំ អមគ្គង្គត្តា ឯកស្ស ញាណស្ស ទុក្ខាទិញាណតា វិយ ឯកាយ វិរតិយា មុសាវាទាទិវិរតិភាវោ វិយ ច ឯកាយ ចេតនាយ សម្មាវាចាទិកិច្ចត្តយសាធនសភាវាភាវា សម្មាវាចាទិភាវាសិទ្ធិតោ, តំសិទ្ធិយញ្ច អង្គត្តយត្តាសិទ្ធិតោ ច.

បុព្ពភាគេបិ មគ្គក្ខណេបិ សម្មាសមាធិ ឯវាតិ យទិបិ សមាធិឧបការកានំ អភិនិរោបនានុមជ្ជនសម្បិយាយនព្រូហនសន្តសុខានំ វិតក្កាទីនំ វសេន ចតូហិ ឈានេហិ សម្មាសមាធិ វិភត្តោ, តថាបិ វាយាមោ វិយ អនុប្បន្នាកុសលានុប្បាទនាទិចតុវាយាមកិច្ចំ, សតិ វិយ ច អសុភាសុខានិច្ចានត្តេសុ កាយាទីសុ សុភាទិសញ្ញាបហានចតុសតិកិច្ចំ, ឯកោ សមាធិ ចតុក្កជ្ឈានសមាធិកិច្ចំ ន សាធេតីតិ បុព្ពភាគេបិ បឋមជ្ឈានសមាធិចិត្តេ ឈានសមាធិ បឋមជ្ឈានសមាធិ ឯវ មគ្គក្ខណេបិ, តថា បុព្ពភាគេបិ ចតុត្ថជ្ឈានសមាធិចិត្តេ ឈានសមាធិ ចតុត្ថជ្ឈានសមាធិ ឯវ មគ្គក្ខណេបីតិ អត្ថោ.

វចីភេទស្ស ឧបការកោ វិតក្កោ សាវជ្ជានវជ្ជវចីភេទនិវត្តនបវត្តនករាយ សម្មាវាចាយបិ ឧបការកោ ឯវាតិ ‘‘ស្វាយ’’ន្តិអាទិមាហ. វចីភេទនិយាមិកា វាចា កាយិកកិរិយានិយាមកស្ស សម្មាកម្មន្តស្ស ឧបការិកា. ឥទំ វីរិយន្តិ ចតុសម្មប្បធានវីរិយំ. គតិយោតិ និប្ផត្តិយោ, កិច្ចាទិសភាវេ វា. សមន្វេសិត្វាតិ ឧបធារេត្វា.

បុរិមានិ ទ្វេ សច្ចានិ ឧគ្គណ្ហិត្វាតិ សម្ពន្ធោ. ឥដ្ឋំ កន្តន្តិ និរោធមគ្គេសុ និន្នភាវំ ទស្សេតិ, ន អភិនន្ទនំ, តន្និន្នភាវោយេវ ច តត្ថ កម្មករណំ ទដ្ឋព្ពំ.

កិច្ចតោតិ បរិញ្ញាទិតោ. អារម្មណបដិវេធោតិ សច្ឆិកិរិយាបដិវេធមាហ. សព្ពម្បិ បដិវេធញាណំ លោកុត្តរន្តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ ឧគ្គហាទិបដិវេធោ ច បដិវេធោវ, ន ច សោ លោកុត្តរោតិ? ន, កេវលេន បដិវេធ-សទ្ទេន ឧគ្គហាទិបដិវេធានំ អវចនីយត្តា, បដិវេធនិមិត្តត្តា វា ឧគ្គហាទិវសេន បវត្តំ ទុក្ខាទីសុ បុព្ពភាគេ ញាណំ ‘‘បដិវេធោ’’តិ វុត្តំ, ន បដិវេធត្តា, បដិវេធភូតមេវ បន ញាណំ សន្ធាយាហ ‘‘សព្ពម្បិ បដិវេធញាណំ លោកុត្តរ’’ន្តិ. ឧគ្គហបរិបុច្ឆាញាណានិបិ សវនញាណេ ឯវ អវរោធំ គច្ឆន្តីតិ ‘‘សវនធារណសម្មសនញាណំ លោកិយ’’ន្តិ តិវិធមេវ ញាណមាហ. ឧគ្គហាទីហិ សច្ចបរិគ្គណ្ហនំ បរិគ្គហោ.

បយោគោតិ កិរិយា, វាយាមោ វា. តស្ស មហន្តតរស្ស ឥច្ឆិតព្ពតំ ទុក្ករតរតញ្ច ឧបមាហិ ទស្សេតិ ‘‘ភវគ្គគហណត្ថ’’ន្តិអាទិនា.

បទឃាតន្តិ ឯត្ថ គតមគ្គោ ‘‘បទ’’ន្តិ វុច្ចតិ. យេន ចុបាយេន ការណេន កាមវិតក្កោ ឧប្បជ្ជតិ, សោ តស្ស គតមគ្គោតិ តស្ស ឃាតោ បទឃាតោ. ឧស្សុក្កាបេត្វាតិ ឧទ្ធំ ឧទ្ធំ សន្តិវិសេសយុត្តំ កត្វា, វឌ្ឍេត្វាតិ អត្ថោ.

បាឡិយំ វិភត្តេសូតិ កតរបាឡិយំ? ធម្មសង្គហេ តាវ អដ្ឋ កសិណានិ ទស អសុភា ចត្តារោ ព្រហ្មវិហារា ចត្តារិ អារុប្បានិ វិភត្តានិ, អាគមេសុ ទស អនុស្សតិយោ អាហារេ បដិកូលសញ្ញា ចតុធាតុវវត្ថានន្តិ ឥមានិ ចាតិ តត្ថ តត្ថ វិភត្តំ. ឥមេសុ តីសូតិ កាមាទីសុ តីសុ ឋានេសុ.

មិច្ឆាវាចាសង្ខាតាយាតិ ឯតេន ឯកាយ ចេតនាយ បហាតព្ពឯកត្តំ ទស្សេតិ. ឥធ អរិយសាវកោ សកល្យាណបុថុជ្ជនកោ សេក្ខោ. កាយទ្វារវីតិក្កមាតិ អាជីវហេតុកតោ បាណាតិបាតាទិតោ វិសុំ វិសុំ វិរមណំ យោជេតព្ពំ.

អយំ បនស្សាតិ មគ្គភាវេន ចតុព្ពិធម្បិ ឯកត្តេន គហេត្វា អស្ស មគ្គស្ស អយំ ឈានវសេន សព្ពសទិសសព្ពាសទិសឯកច្ចសទិសតា វិសេសោ. បាទកជ្ឈាននិយាមេន ហោតីតិ ឥធ បាទកជ្ឈាននិយាមំ ធុរំ កត្វា អាហ, អដ្ឋសាលិនិយំ បន វិបស្សនានិយាមំ តត្ថ សព្ពវាទាវិរោធតោ, ឥធ បន សម្មសិតជ្ឈានបុគ្គលជ្ឈាសយវាទនិវត្តនតោ បាទកជ្ឈាននិយាមំ. វិបស្សនានិយាមោ បន សាធារណត្តា ឥធាបិ ន បដិក្ខិត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ. អញ្ញេ ចាចរិយវាទា វក្ខមានា វិភជិតព្ពាតិ យថាវុត្តមេវ តាវ បាទកជ្ឈាននិយាមំ វិភជន្តោ អាហ ‘‘បាទកជ្ឈាននិយាមេន តាវា’’តិ.

អារុប្បេ ចតុក្កបញ្ចក…បេ… វុត្តំ អដ្ឋសាលិនិយន្តិ អធិប្បាយោ. ននុ តត្ថ ‘‘អារុប្បេ តិកចតុក្កជ្ឈានំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តំ, ន ‘‘ចតុក្កបញ្ចកជ្ឈាន’’ន្តិ? សច្ចំ, យេសុ បន សំសយោ អត្ថិ, តេសំ ឧប្បត្តិទស្សនេន, តេនត្ថតោ ចតុក្កបញ្ចកជ្ឈានំ ឧប្បជ្ជតីតិ វុត្តមេវ ហោតីតិ ឯវមាហាតិ វេទិតព្ពំ. សមុទាយញ្ច អបេក្ខិត្វា ‘‘តញ្ច លោកុត្តរំ, ន លោកិយ’’ន្តិ អាហ. ចតុត្ថជ្ឈានមេវ ហិ លោកិយំ តត្ថ ឧប្បជ្ជតិ, ន ចតុក្កំ បញ្ចកញ្ចាតិ. ឯត្ថ កថន្តិ បាទកជ្ឈានស្ស អភាវា កថំ ទដ្ឋព្ពន្តិ អត្ថោ. តំឈានិកាវ តស្ស តត្ថ តយោ មគ្គា ឧប្បជ្ជន្តិ តជ្ឈានិកំ បឋមផលាទិំ បាទកំ កត្វា ឧបរិមគ្គភាវនាយាតិ អធិប្បាយោ, តិកចតុក្កជ្ឈានិកំ បន មគ្គំ ភាវេត្វា តត្ថុប្បន្នស្ស អរូបជ្ឈានំ តជ្ឈានិកំ ផលញ្ច បាទកំ កត្វា ឧបរិមគ្គភាវនាយ អញ្ញឈានិកាបិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ ឈានង្គាទិនិយាមិកា បុព្ពាភិសង្ខារសមាបត្តិ បាទកំ, ន សម្មសិតព្ពាតិ ផលស្សបិ បាទកតា ទដ្ឋព្ពា.

ទុក្ខញាណាទីនំ រូបាទិឆឡារម្មណត្តា នេក្ខម្មសង្កប្បាទីនំ កសិណាទិតំតំកុសលារម្មណារម្មណត្តា សម្មាវាចាទីនំ អង្គានំ តំតំវិរមិតព្ពាទិអារម្មណត្តា ‘‘យថានុរូប’’ន្តិ អាហ. តទនុរូបោតិ អវិប្បដិសារករសីលំ វាយាមស្ស វិសេសបច្ចយោតិ សីលានុរូបតា វាយាមស្ស វុត្តា សម្បយុត្តស្សបិ, សម្បយុត្តស្សេវ ច វចនតោ ‘‘សីលភូមិយំ បតិដ្ឋិតស្សា’’តិ អវត្វា ‘‘បតិដ្ឋមានស្សា’’តិ វុត្តំ. ចេតសោ អសម្មោសោតិ ‘‘ឯការក្ខោ’’តិ ឯត្ថ វុត្តេន សតារក្ខេន ចេតសោ រក្ខិតតា. តេនាហ ‘‘ឥតិ…បេ… សុវិហិតចិត្តារក្ខស្សា’’តិ.

អាសវក្ខយញាណស្ស វិជ្ជាភាវោ វុត្តោតិ អាសវក្ខយសង្ខាតេ មគ្គេ តីហិ ខន្ធេហិ សង្គហិតេ បញ្ញាក្ខន្ធោ វិជ្ជា, សីលស្ស ចតុន្នញ្ច ឈានានំ ចរណភាវោ វុត្តោតិ ឥតរេ ទ្វេ ខន្ធា ចរណំ. យន្តិ ឯតេន និព្ពានំ គច្ឆន្តីតិ យានំ, វិបស្សនាវ យានំ វិបស្សនាយានំ. សីលំ សមាធិស្ស វិសេសបច្ចយោ, សមាធិ វិបស្សនាយាតិ សមថស្ស ឧបការត្តា សីលក្ខន្ធោ ច សមថយានេន សង្គហិតោ. វិបស្សនាយានេន កាមេសុ អាទីនវំ វិភាវេន្តោ សមថយានេន និរាមិសំ ឈានសុខំ អបរិច្ចជន្តោ អន្តទ្វយកុម្មគ្គំ វិវជ្ជេតិ. បញ្ញា វិយ មោហស្ស, សីលសមាធយោ ច ទោសលោភានំ ឧជុវិបច្ចនីកា អទោសាលោភេហិ សាធេតព្ពត្តា. សីលសមាធិបញ្ញាយោគតោ អាទិមជ្ឈបរិយោសានកល្យាណំ. សីលាទីនិ ហិ សាសនស្ស អាទិមជ្ឈបរិយោសានន្តិ. យស្មិំ ឋិតោ មគ្គដ្ឋោ ផលដ្ឋោ ច អរិយោ ហោតិ, តំ មគ្គផលសង្ខាតំ ខន្ធត្តយសង្គហិតំ សាសនំ អរិយភូមិ.

មគ្គសច្ចនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សុត្តន្តភាជនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា

២០៦-២១៤. អរិយសច្ច-សទ្ទោ សមុទយេ វត្តមានោ បរិញ្ញេយ្យភាវរហិតេ ឯកន្តបហាតព្ពេ តណ្ហាសង្ខាតេ សមុទយេ បវត្តតិ, ន បហាតព្ពបរិញ្ញេយ្យេសុ អវសេសកិលេសាវសេសាកុសលេសុ អប្បហាតព្ពេសុ ច សាសវកុសលមូលាវសេសសាសវកុសលេសូតិ សប្បទេសោ តត្ថ សមុទយោ ហោតិ, កេវលំ សច្ចសទ្ទេ និប្បទេសោតិ អាហ ‘‘និប្បទេសតោ សមុទយំ ទស្សេតុ’’ន្តិ. ទុក្ខនិរោធា បន អរិយសច្ចទេសនាយំ ធម្មតោ និប្បទេសា ឯវ. ន ហិ តតោ អញ្ញោ ធម្មោ អត្ថិ, យោ សច្ចទេសនាយំ ទុក្ខំ និរោធោតិ ច វត្តព្ពោ សិយា, មគ្គោបិ អដ្ឋង្គិកបញ្ចង្គិកវារេសុ អបុព្ពោ នត្ថិ, តស្មា សមុទយមេវ ‘‘និប្បទេសតោ ទស្សេតុ’’ន្តិ វទតិ តស្ស សព្ពត្ថ តីសុបិ វារេសុ អបុព្ពស្ស ទស្សិតត្តា. អបុព្ពសមុទយទស្សនត្ថាយបិ ហិ សច្ចទេសនាយំ ‘‘តត្ថ កតមោ ទុក្ខសមុទយោ? តណ្ហា’’តិ វចនំ កេវលាយ តណ្ហាយ សច្ច-សទ្ទស្ស បវត្តិទស្សនត្ថន្តិ. ទេសនាវសេន បន តំ តំ សមុទយំ ឋបេត្វា ទុក្ខំ តស្ស តស្ស បហានវសេន និរោធោ អដ្ឋង្គិកបញ្ចង្គិកសព្ពលោកុត្តរកុសលវសេន មគ្គោ ច អរិយសច្ចទេសនាយំ ន វុត្តោតិ ទុក្ខាទីនិ ច តត្ថ សប្បទេសានិ ទស្សិតានិ ហោន្តីតិ តានិ ច និប្បទេសានិ ទស្សេតុំ សច្ចទេសនា វុត្តាតិ វត្តុំ វដ្ដតិ. បច្ចយសង្ខាតន្តិ កម្មកិលេសវសេន ជាតិអាទិទុក្ខស្ស មូលភូតន្តិ អត្ថោ.

និរោធសច្ចំ…បេ… បញ្ចហាការេហិ និទ្ទិដ្ឋន្តិ អរិយសច្ចទេសនតោ សច្ចទេសនាយ វិសេសំ ទស្សេតិ. តត្ថ ‘‘តិណ្ណន្នញ្ច កុសលមូលានំ អវសេសានញ្ច សាសវកុសលានំ បហាន’’ន្តិ ឥទំ តេសំ បច្ចយានំ អវិជ្ជាតណ្ហាឧបាទានានំ បហានវសេន, អវិជ្ជាទីសុ វា បហីនេសុ តេសំ អប្បវត្តិវសេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ន ហិ កុសលា បហាតព្ពាតិ. បហានន្តិ ច មគ្គកិច្ចវសេន តទធិគមនីយំ និរោធំ ទស្សេតិ, និរោធស្សេវ វា តណ្ហាទីនំ អប្បវត្តិភាវោ បហានន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

យទិបិ ‘‘បុព្ពេវ ខោ បនស្ស កាយកម្មំ វចីកម្មំ អាជីវោ សុបរិសុទ្ធោ ហោតិ, ឯវមស្សាយំ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆតី’’តិ (ម. និ. ៣.៤៣១) លោកុត្តរមគ្គក្ខណេ អដ្ឋង្គិកមគ្គបារិបូរិយា ឧបនិស្សយទស្សនត្ថំ ឥទំ វុត្តំ, តថាបិ ‘‘បុព្ពេវ ខោ បនា’’តិ វចនំ កាយកម្មាទិសុទ្ធិយា ទូរតរុបនិស្សយតំ, ចក្ខាទីសុ អសារជ្ជន្តស្ស អសំយុត្តស្ស អសម្មូឡ្ហស្ស អាទីនវានុបស្សិនោ វិហរតោ តាយេវ វុដ្ឋានគាមិនិយា វិបស្សនាយ អាយតិំ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេសុ អបចយំ គច្ឆន្តេសុ សព្ពសង្ខារេសុ វិវដ្ដនវសេន, បោនោព្ភវិកតណ្ហាយ បហីយមានាយ កិលេសទូរីភាវេន, កាយិកចេតសិកទរថសន្តាបបរិឡាហេសុ បហីយមានេសុ បស្សទ្ធកាយចិត្តវសេន កាយិកចេតសិកសុខេ បដិសំវេទិយមានេ ‘‘យា តថាភូតស្ស ទិដ្ឋិ, សាស្ស ហោតិ សម្មាទិដ្ឋី’’តិអាទិនា (ម. និ. ៣.៤៣១) វុត្តានំ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាក្ខណេ បវត្តានំ បញ្ចន្នំ សម្មាទិដ្ឋាទីនំ អង្គានំ អាសន្នតរុបនិស្សយតញ្ច ទស្សេតីតិ អាសន្នតរុបនិស្សយវសេន បញ្ចង្គិកំ មគ្គំ សុខំ ពុជ្ឈន្តានំ បុគ្គលានំ អជ្ឈាសយវសេន បញ្ចង្គិកមគ្គទេសនាយ បវត្តតំ ទីបេតិ. តេនាហ ‘‘បុព្ពេវ ខោ…បេ… សុបរិសុទ្ធោ ហោតីតិ វចនតោ’’តិអាទិ. ឯវមិទំ វចនតោតិ និស្សក្កវចនំ ទេសនុបាយស្ស ញាបកនិទស្សនំ ហោតិ, វចនតោតិ វា អត្តនោ វចនានុរូបំ បញ្ចង្គិកោបិ មគ្គោ បដិបទា ឯវាតិ ភគវតា ទេសិតោតិ អត្ថោ. កត្ថាតិ? ទេវបុរេ, តស្មា តំ ទេសិតនយំ ទស្សេតុំ បញ្ចង្គិកវារោបិ និទ្ទិដ្ឋោ ធម្មសង្គាហកេហិ. អថ វា ‘‘បុព្ពេវ ខោ បនស្សា’’តិ វចនេនេវ អជ្ឈាសយវិសេសការណនិទស្សកេន បុគ្គលជ្ឈាសយវសេន បញ្ចង្គិកោ មគ្គោបិ បដិបទា ឯវាតិ ទេសិតោ ហោតីតិ អាហ ‘‘បុព្ពេវ ខោ បន…បេ… វចនតោ បន…បេ… ទេសិតោ’’តិ, តស្មា តំ សុត្តន្តេ ទេសិតនយំ ទស្សេតុំ បញ្ចង្គិកវារោបិ និទ្ទិដ្ឋោ ភគវតា ទេវបុរេតិ អត្ថោ.

ឈានេហិ ទេសនាបវេសោ, ភាវនាបវេសោ វា ឈានាភិនិវេសោ. ឯកេកស្មិំ កោដ្ឋាសេ ចតុន្នំ ចតុន្នំ នយសហស្សានំ ទស្សនំ គណនាសុខត្ថន្តិ វេទិតព្ពំ. យថា បន បាឡិ ឋិតា, តថា ឯកេកិស្សា បដិបទាយ សុញ្ញតាទីសុ ច បញ្ច បញ្ច កោដ្ឋាសេ យោជេត្វា បាឡិគមនំ កតន្តិ វិញ្ញាយតិ. តត្ថ អដ្ឋង្គិកវារេ ទុតិយជ្ឈានាទីសុ តស្មិំ សមយេ សត្តង្គិកោ មគ្គោ ហោតីតិ យោជនា កាតព្ពា, សព្ពសង្គាហិកវារេ ច យថា វិជ្ជមានធម្មវសេនាតិ.

អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បញ្ហបុច្ឆកវណ្ណនា

២១៥. ឯវំ បុរិមេសុបិ ទ្វីសូតិ កស្មា វុត្តំ, ននុ សុត្តន្តភាជនីយេ ទុក្ខនិរោធគាមិនិបដិបទានិទ្ទេសេ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកោ មគ្គោ វុត្តោ. តស្ស ហិ អដ្ឋកថាយំ (វិភ. អដ្ឋ. ២០៥) ‘‘ចតូសុ សច្ចេសុ ឧគ្គហាទិវសេន បុព្ពភាគញាណុប្បត្តិំ សន្ធាយ ឥទំ ‘ទុក្ខេ ញាណ’ន្តិអាទិ វុត្តំ, បដិវេធក្ខណេ បន ឯកមេវ ញាណំ ហោតី’’តិ សម្មាទិដ្ឋិយា, តថា សម្មាសង្កប្បាទីនញ្ច លោកិយលោកុត្តរមិស្សកតា ទស្សិតា ‘‘អបិចេសា សម្មាទិដ្ឋិ នាម បុព្ពភាគេ នានាក្ខណា នានារម្មណា ហោតិ, មគ្គក្ខណេ ឯកក្ខណា ឯការម្មណា’’តិអាទិនា ចាតិ? សច្ចមេតំ, ឯវំ បន អាគមនវសេន តត្ថាបិ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានទស្សនាទិមុខេន អរិយោវ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ទស្សិតោ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘បដិវេធក្ខណេ បន ឯកមេវ ញាណំ ហោតី’’តិ មគ្គញាណស្ស ឯកស្សេវ ទុក្ខញាណាទិតា, ‘‘មគ្គក្ខណេ បន…បេ… ឯកោវ កុសលសង្កប្បោ ឧប្បជ្ជតិ, អយំ សម្មាសង្កប្បោ នាមា’’តិអាទិនា មគ្គសង្កប្បាទីនំ សម្មាសង្កប្បាទិតា ច និទ្ធារិតា, បាឡិយញ្ច អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ឧទ្ទិសិត្វា តមេវ និទ្ទិសិតុំ ‘‘ទុក្ខេ ញាណ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តេន សុត្តន្តភាជនីយេបិ ទ្វិន្នំ លោកិយតា, ទ្វិន្នំ លោកុត្តរតា វុត្តា ‘‘ឯវំ បុរិមេសុបិ ទ្វីសូតិ ឯតេនាតិ.

បញ្ហបុច្ឆកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សច្ចវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.