៤. មគ្គសច្ចនិទ្ទេសវណ្ណនា

២០៥. អញ្ញមគ្គបដិក្ខេបនត្ថន្តិ តិត្ថិយេហិ កប្បិតស្ស មគ្គស្ស ទុក្ខនិរោធគាមិនិបដិបទាភាវំ បដិក្ខេបេតុន្តិ អត្ថោ, អញ្ញស្ស វា មគ្គភាវបដិក្ខេបោ អញ្ញមគ្គបដិក្ខេបោ. បុគ្គលស្ស អរិយភាវករត្តា អរិយំ ករោតីតិ អរិយោ, អរិយផលបដិលាភករត្តា អរិយំ លភាបេតិ ជនេតីតិ អរិយោ. អត្តនោ កិច្ចវសេន ផលវសេន ច អរិយនាមលាភោ ឯវ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ. អដ្ឋ អង្គានិ អស្សាតិ អញ្ញបទត្ថសមាសំ អកត្វា ‘‘អដ្ឋង្គានិ អស្ស សន្តីតិ អដ្ឋង្គិកោ’’តិ បទសិទ្ធិ ទដ្ឋព្ពា.

ចតុរង្គសមន្នាគតា វាចា ជនំ សង្គណ្ហាតីតិ តព្ពិបក្ខវិរតិសភាវា សម្មាវាចា ភេទករមិច្ឆាវាចាបហានេន ជនេ សម្បយុត្តេ ច បរិគ្គណ្ហនកិច្ចវតី ហោតីតិ ‘‘បរិគ្គហលក្ខណា’’តិ វុត្តា. យថា ចីវរកម្មាទិកោ កម្មន្តោ ឯកំ កាតព្ពំ សមុដ្ឋាបេតិ និប្ផាទេតិ, តំតំកិរិយានិប្ផាទកោ វា ចេតនាសង្ខាតោ កម្មន្តោ ហត្ថបាទចលនាទិកំ កិរិយំ សមុដ្ឋាបេតិ, ឯវំ សាវជ្ជកត្តព្ពកិរិយាសមុដ្ឋាបកមិច្ឆាកម្មន្តប្បហានេន សម្មាកម្មន្តោ និរវជ្ជសមុដ្ឋាបនកិច្ចវា ហោតិ, សម្បយុត្តធម្មេ ច សមុដ្ឋាបេន្តោ ឯវ បវត្តតីតិ ‘‘សមុដ្ឋាបនលក្ខណោ’’តិ វុត្តោ. កាយវាចានំ ខន្ធសន្តានស្ស ច សំកិលេសភូតមិច្ឆាអាជីវប្បហានេន សម្មាអាជីវោ ‘‘វោទាបនលក្ខណោ’’តិ វុត្តោ.

អត្តនោ បច្ចនីកកិលេសា ទិដ្ឋេកដ្ឋា អវិជ្ជាទយោ. បស្សតីតិ បកាសេតីតិ អត្ថោ. តេនេវ ហិ អង្គេន តត្ថ បច្ចវេក្ខណា បវត្តតីតិ. តថេវាតិ អត្តនោ បច្ចនីកកិលេសេហិ សទ្ធិន្តិ អត្ថោ.

កិច្ចតោតិ បុព្ពភាគេហិ ទុក្ខាទិញាណេហិ កត្តព្ពកិច្ចស្ស ឥធ និប្ផត្តិតោ, ឥមស្សេវ វា ញាណស្ស ទុក្ខាទិប្បកាសនកិច្ចតោ. តីណិ នាមានិ លភតិ កាមសង្កប្បាទិប្បហានកិច្ចនិប្ផត្តិតោ. សិក្ខាបទវិភង្គេ (វិភ. ៧០៣ អាទយោ) ‘‘វិរតិចេតនា សព្ពេ សម្បយុត្តធម្មា ច សិក្ខាបទានី’’តិ វុត្តាតិ តត្ថ បធានានំ វិរតិចេតនានំ វសេន ‘‘វិរតិយោបិ ហោន្តិ ចេតនាយោបី’’តិ អាហ. មុសាវាទាទីហិ វិរមណកាលេ វា វិរតិយោ សុភាសិតាទិវាចាភាសនាទិកាលេ ច ចេតនាយោ យោជេតព្ពា, មគ្គក្ខណេ វិរតិយោវ ចេតនានំ អមគ្គង្គត្តា ឯកស្ស ញាណស្ស ទុក្ខាទិញាណតា វិយ ឯកាយ វិរតិយា មុសាវាទាទិវិរតិភាវោ វិយ ច ឯកាយ ចេតនាយ សម្មាវាចាទិកិច្ចត្តយសាធនសភាវាភាវា សម្មាវាចាទិភាវាសិទ្ធិតោ, តំសិទ្ធិយញ្ច អង្គត្តយត្តាសិទ្ធិតោ ច.

បុព្ពភាគេបិ មគ្គក្ខណេបិ សម្មាសមាធិ ឯវាតិ យទិបិ សមាធិឧបការកានំ អភិនិរោបនានុមជ្ជនសម្បិយាយនព្រូហនសន្តសុខានំ វិតក្កាទីនំ វសេន ចតូហិ ឈានេហិ សម្មាសមាធិ វិភត្តោ, តថាបិ វាយាមោ វិយ អនុប្បន្នាកុសលានុប្បាទនាទិចតុវាយាមកិច្ចំ, សតិ វិយ ច អសុភាសុខានិច្ចានត្តេសុ កាយាទីសុ សុភាទិសញ្ញាបហានចតុសតិកិច្ចំ, ឯកោ សមាធិ ចតុក្កជ្ឈានសមាធិកិច្ចំ ន សាធេតីតិ បុព្ពភាគេបិ បឋមជ្ឈានសមាធិចិត្តេ ឈានសមាធិ បឋមជ្ឈានសមាធិ ឯវ មគ្គក្ខណេបិ, តថា បុព្ពភាគេបិ ចតុត្ថជ្ឈានសមាធិចិត្តេ ឈានសមាធិ ចតុត្ថជ្ឈានសមាធិ ឯវ មគ្គក្ខណេបីតិ អត្ថោ.

វចីភេទស្ស ឧបការកោ វិតក្កោ សាវជ្ជានវជ្ជវចីភេទនិវត្តនបវត្តនករាយ សម្មាវាចាយបិ ឧបការកោ ឯវាតិ ‘‘ស្វាយ’’ន្តិអាទិមាហ. វចីភេទនិយាមិកា វាចា កាយិកកិរិយានិយាមកស្ស សម្មាកម្មន្តស្ស ឧបការិកា. ឥទំ វីរិយន្តិ ចតុសម្មប្បធានវីរិយំ. គតិយោតិ និប្ផត្តិយោ, កិច្ចាទិសភាវេ វា. សមន្វេសិត្វាតិ ឧបធារេត្វា.

បុរិមានិ ទ្វេ សច្ចានិ ឧគ្គណ្ហិត្វាតិ សម្ពន្ធោ. ឥដ្ឋំ កន្តន្តិ និរោធមគ្គេសុ និន្នភាវំ ទស្សេតិ, ន អភិនន្ទនំ, តន្និន្នភាវោយេវ ច តត្ថ កម្មករណំ ទដ្ឋព្ពំ.

កិច្ចតោតិ បរិញ្ញាទិតោ. អារម្មណបដិវេធោតិ សច្ឆិកិរិយាបដិវេធមាហ. សព្ពម្បិ បដិវេធញាណំ លោកុត្តរន្តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ ឧគ្គហាទិបដិវេធោ ច បដិវេធោវ, ន ច សោ លោកុត្តរោតិ? ន, កេវលេន បដិវេធ-សទ្ទេន ឧគ្គហាទិបដិវេធានំ អវចនីយត្តា, បដិវេធនិមិត្តត្តា វា ឧគ្គហាទិវសេន បវត្តំ ទុក្ខាទីសុ បុព្ពភាគេ ញាណំ ‘‘បដិវេធោ’’តិ វុត្តំ, ន បដិវេធត្តា, បដិវេធភូតមេវ បន ញាណំ សន្ធាយាហ ‘‘សព្ពម្បិ បដិវេធញាណំ លោកុត្តរ’’ន្តិ. ឧគ្គហបរិបុច្ឆាញាណានិបិ សវនញាណេ ឯវ អវរោធំ គច្ឆន្តីតិ ‘‘សវនធារណសម្មសនញាណំ លោកិយ’’ន្តិ តិវិធមេវ ញាណមាហ. ឧគ្គហាទីហិ សច្ចបរិគ្គណ្ហនំ បរិគ្គហោ.

បយោគោតិ កិរិយា, វាយាមោ វា. តស្ស មហន្តតរស្ស ឥច្ឆិតព្ពតំ ទុក្ករតរតញ្ច ឧបមាហិ ទស្សេតិ ‘‘ភវគ្គគហណត្ថ’’ន្តិអាទិនា.

បទឃាតន្តិ ឯត្ថ គតមគ្គោ ‘‘បទ’’ន្តិ វុច្ចតិ. យេន ចុបាយេន ការណេន កាមវិតក្កោ ឧប្បជ្ជតិ, សោ តស្ស គតមគ្គោតិ តស្ស ឃាតោ បទឃាតោ. ឧស្សុក្កាបេត្វាតិ ឧទ្ធំ ឧទ្ធំ សន្តិវិសេសយុត្តំ កត្វា, វឌ្ឍេត្វាតិ អត្ថោ.

បាឡិយំ វិភត្តេសូតិ កតរបាឡិយំ? ធម្មសង្គហេ តាវ អដ្ឋ កសិណានិ ទស អសុភា ចត្តារោ ព្រហ្មវិហារា ចត្តារិ អារុប្បានិ វិភត្តានិ, អាគមេសុ ទស អនុស្សតិយោ អាហារេ បដិកូលសញ្ញា ចតុធាតុវវត្ថានន្តិ ឥមានិ ចាតិ តត្ថ តត្ថ វិភត្តំ. ឥមេសុ តីសូតិ កាមាទីសុ តីសុ ឋានេសុ.

មិច្ឆាវាចាសង្ខាតាយាតិ ឯតេន ឯកាយ ចេតនាយ បហាតព្ពឯកត្តំ ទស្សេតិ. ឥធ អរិយសាវកោ សកល្យាណបុថុជ្ជនកោ សេក្ខោ. កាយទ្វារវីតិក្កមាតិ អាជីវហេតុកតោ បាណាតិបាតាទិតោ វិសុំ វិសុំ វិរមណំ យោជេតព្ពំ.

អយំ បនស្សាតិ មគ្គភាវេន ចតុព្ពិធម្បិ ឯកត្តេន គហេត្វា អស្ស មគ្គស្ស អយំ ឈានវសេន សព្ពសទិសសព្ពាសទិសឯកច្ចសទិសតា វិសេសោ. បាទកជ្ឈាននិយាមេន ហោតីតិ ឥធ បាទកជ្ឈាននិយាមំ ធុរំ កត្វា អាហ, អដ្ឋសាលិនិយំ បន វិបស្សនានិយាមំ តត្ថ សព្ពវាទាវិរោធតោ, ឥធ បន សម្មសិតជ្ឈានបុគ្គលជ្ឈាសយវាទនិវត្តនតោ បាទកជ្ឈាននិយាមំ. វិបស្សនានិយាមោ បន សាធារណត្តា ឥធាបិ ន បដិក្ខិត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ. អញ្ញេ ចាចរិយវាទា វក្ខមានា វិភជិតព្ពាតិ យថាវុត្តមេវ តាវ បាទកជ្ឈាននិយាមំ វិភជន្តោ អាហ ‘‘បាទកជ្ឈាននិយាមេន តាវា’’តិ.

អារុប្បេ ចតុក្កបញ្ចក…បេ… វុត្តំ អដ្ឋសាលិនិយន្តិ អធិប្បាយោ. ននុ តត្ថ ‘‘អារុប្បេ តិកចតុក្កជ្ឈានំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តំ, ន ‘‘ចតុក្កបញ្ចកជ្ឈាន’’ន្តិ? សច្ចំ, យេសុ បន សំសយោ អត្ថិ, តេសំ ឧប្បត្តិទស្សនេន, តេនត្ថតោ ចតុក្កបញ្ចកជ្ឈានំ ឧប្បជ្ជតីតិ វុត្តមេវ ហោតីតិ ឯវមាហាតិ វេទិតព្ពំ. សមុទាយញ្ច អបេក្ខិត្វា ‘‘តញ្ច លោកុត្តរំ, ន លោកិយ’’ន្តិ អាហ. ចតុត្ថជ្ឈានមេវ ហិ លោកិយំ តត្ថ ឧប្បជ្ជតិ, ន ចតុក្កំ បញ្ចកញ្ចាតិ. ឯត្ថ កថន្តិ បាទកជ្ឈានស្ស អភាវា កថំ ទដ្ឋព្ពន្តិ អត្ថោ. តំឈានិកាវ តស្ស តត្ថ តយោ មគ្គា ឧប្បជ្ជន្តិ តជ្ឈានិកំ បឋមផលាទិំ បាទកំ កត្វា ឧបរិមគ្គភាវនាយាតិ អធិប្បាយោ, តិកចតុក្កជ្ឈានិកំ បន មគ្គំ ភាវេត្វា តត្ថុប្បន្នស្ស អរូបជ្ឈានំ តជ្ឈានិកំ ផលញ្ច បាទកំ កត្វា ឧបរិមគ្គភាវនាយ អញ្ញឈានិកាបិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ ឈានង្គាទិនិយាមិកា បុព្ពាភិសង្ខារសមាបត្តិ បាទកំ, ន សម្មសិតព្ពាតិ ផលស្សបិ បាទកតា ទដ្ឋព្ពា.

ទុក្ខញាណាទីនំ រូបាទិឆឡារម្មណត្តា នេក្ខម្មសង្កប្បាទីនំ កសិណាទិតំតំកុសលារម្មណារម្មណត្តា សម្មាវាចាទីនំ អង្គានំ តំតំវិរមិតព្ពាទិអារម្មណត្តា ‘‘យថានុរូប’’ន្តិ អាហ. តទនុរូបោតិ អវិប្បដិសារករសីលំ វាយាមស្ស វិសេសបច្ចយោតិ សីលានុរូបតា វាយាមស្ស វុត្តា សម្បយុត្តស្សបិ, សម្បយុត្តស្សេវ ច វចនតោ ‘‘សីលភូមិយំ បតិដ្ឋិតស្សា’’តិ អវត្វា ‘‘បតិដ្ឋមានស្សា’’តិ វុត្តំ. ចេតសោ អសម្មោសោតិ ‘‘ឯការក្ខោ’’តិ ឯត្ថ វុត្តេន សតារក្ខេន ចេតសោ រក្ខិតតា. តេនាហ ‘‘ឥតិ…បេ… សុវិហិតចិត្តារក្ខស្សា’’តិ.

អាសវក្ខយញាណស្ស វិជ្ជាភាវោ វុត្តោតិ អាសវក្ខយសង្ខាតេ មគ្គេ តីហិ ខន្ធេហិ សង្គហិតេ បញ្ញាក្ខន្ធោ វិជ្ជា, សីលស្ស ចតុន្នញ្ច ឈានានំ ចរណភាវោ វុត្តោតិ ឥតរេ ទ្វេ ខន្ធា ចរណំ. យន្តិ ឯតេន និព្ពានំ គច្ឆន្តីតិ យានំ, វិបស្សនាវ យានំ វិបស្សនាយានំ. សីលំ សមាធិស្ស វិសេសបច្ចយោ, សមាធិ វិបស្សនាយាតិ សមថស្ស ឧបការត្តា សីលក្ខន្ធោ ច សមថយានេន សង្គហិតោ. វិបស្សនាយានេន កាមេសុ អាទីនវំ វិភាវេន្តោ សមថយានេន និរាមិសំ ឈានសុខំ អបរិច្ចជន្តោ អន្តទ្វយកុម្មគ្គំ វិវជ្ជេតិ. បញ្ញា វិយ មោហស្ស, សីលសមាធយោ ច ទោសលោភានំ ឧជុវិបច្ចនីកា អទោសាលោភេហិ សាធេតព្ពត្តា. សីលសមាធិបញ្ញាយោគតោ អាទិមជ្ឈបរិយោសានកល្យាណំ. សីលាទីនិ ហិ សាសនស្ស អាទិមជ្ឈបរិយោសានន្តិ. យស្មិំ ឋិតោ មគ្គដ្ឋោ ផលដ្ឋោ ច អរិយោ ហោតិ, តំ មគ្គផលសង្ខាតំ ខន្ធត្តយសង្គហិតំ សាសនំ អរិយភូមិ.

មគ្គសច្ចនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សុត្តន្តភាជនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.