១. ទុក្ខសច្ចនិទ្ទេសោ

ជាតិនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩០. តត្ថ …បេ… អយំ មាតិកាតិ និទ្ទេសវារអាទិម្ហិ វុត្តេ ជាតិអាទិនិទ្ទេសេ តេសំ ជាតិអាទីនំ និទ្ទេសវសេន ទុក្ខស្ស អរិយសច្ចស្ស កថនត្ថាយ, តេសុ វា ជាតិអាទីសុ តេសញ្ច ទុក្ខដ្ឋេ វេទិតព្ពេ ជាតិអាទីនំ និទ្ទេសវសេន ទុក្ខស្ស អរិយសច្ចស្ស កថនត្ថាយ ទុក្ខទុក្ខន្តិអាទិកា ទុក្ខមាតិកា វេទិតព្ពាតិ អត្ថោ. អថ វា តត្ថាតិ តស្មិំ និទ្ទេសវារេ. ‘‘ជាតិបិ ទុក្ខា…បេ… សំខិត្តេន បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ទុក្ខា’’តិ អយំ ទុក្ខស្ស អរិយសច្ចស្ស កថនត្ថាយ មាតិកាតិ យថាទស្សិតស្ស ជាតិអាទិនិទ្ទេសស្ស មាតិកាភាវំ ទីបេតិ. តំ ទីបេត្វា បុន យស្មិំ បទទ្វយេ ឋត្វា ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ កថេតព្ពំ, តស្ស និទ្ធារណត្ថំ សព្ពំ ទុក្ខំ សង្កឌ្ឍេន្តោ អាហ ‘‘ឥទញ្ហិ ទុក្ខំ នាមា’’តិអាទិ.

សភាវតោតិ ទុក្ខវេទយិតសភាវតោ. នាមតោតិ តេនេវ សភាវេន លទ្ធនាមតោ. តេន ន អញ្ញេន បរិយាយេន ឥទំ ទុក្ខំ នាម, អថ ខោ ទុក្ខត្តាយេវាតិ សភាវេន នាមំ វិសេសេតិ. អថ វា នាមតោតិ ឧទយព្ពយវន្តតាយ លទ្ធនាមតោ. យថា អញ្ញេ ឧទយព្ពយវន្តោ ធម្មា ន សភាវតោ ទុក្ខា, ន ឯវំ ឥទំ, អថ ខោ សភាវតោ ទុក្ខា, ភូតមេវេទំ ទុក្ខន្តិ បុរិមេន ទុក្ខ-សទ្ទេន បច្ឆិមំ វិសេសេតិ. វិបរិណាមវន្តតាយ សុខំ អនិដ្ឋមេវ ហោតីតិ ទុក្ខំ នាម ជាតំ. តេនេវាហ ‘‘ទុក្ខុប្បត្តិហេតុតោ’’តិ. កណ្ណសូលាទីហិ អភិភូតស្ស និត្ថុននាទីហិ ទុក្ខាភិភូតតាយ វិញ្ញាយមានាយបិ កិំ តវ រុជ្ជតីតិ បុច្ឆិត្វាវ កណ្ណសូលាទិទុក្ខំ ជានិតព្ពំ ហោតីតិ បដិច្ឆន្នទុក្ខតា តស្ស វុត្តា. ឧបក្កមស្ស ច បាកដភាវតោតិ ការណាវសេន ទុក្ខវិសេសស្ស បាកដភាវំ ទស្សេតិ.

សភាវំ មុញ្ចិត្វា បការន្តរេន ទុក្ខន្តិ វុច្ចមានំ បរិយាយទុក្ខំ. កថេតព្ពត្តា បដិញ្ញាតំ យថា កថេតព្ពំ, តំបការទស្សនត្ថំ ‘‘អរិយសច្ចញ្ច នាមេត’’ន្តិអាទិមាហ. សង្ខេបោ សាមញ្ញំ, សាមញ្ញញ្ច វិសេសេ អន្តោករិត្វា បវត្តតីតិ តត្ថ ឧភយថាបិ កថេតុំ វដ្ដតិ. វិត្ថារោ បន វិសេសោ ជាតិអាទិកោ, វិសេសោ ច វិសេសន្តរនិវត្តកោតិ ជាតិអាទីសុ ជរាទីនំ សង្ខិបនំ ន សក្កា កាតុន្តិ តត្ថ វិត្ថារេនេវ កថេតព្ពំ.

១៩១. ‘‘អបរស្ស អបរស្សា’’តិ ទីបនំ អបរត្ថទីបនំ. សាមិអត្ថេបិ ហិ អបរត្ថ-សទ្ទោ សិជ្ឈតីតិ. តេសំ តេសន្តិ វា សាមិវសេន វុត្តំ អត្ថំ ភុម្មវសេន វត្តុកាមតាយ អាហ ‘‘អបរត្ថទីបន’’ន្តិ, អបរស្មិំ អបរស្មិំ ទីបនន្តិ អត្ថោ. អបរស្ស អបរស្ស វា ជាតិសង្ខាតស្ស អត្ថស្ស ទីបនំ អបរត្ថទីបនំ. បញ្ចគតិវសេន ឯកេកាយបិ គតិយា ខត្តិយាទិភុម្មទេវាទិហត្ថិអាទិជាតិវសេន ចាតិ គតិជាតិវសេន.

តិណាការោ តិណជាតិ, សោ ច ឧបាទាបញ្ញត្តីតិ ‘‘បញ្ញត្តិយ’’ន្តិ អាហ. តទុបាទាយាតិ តំ បឋមំ វិញ្ញាណំ ឧបាទាយ អយំ ជាតិ, នាស្ស កុតោចិ និគ្គមនំ ឧបាទាយ. យស្មា ច ឯវំ, តស្មា សាវស្ស ជាតិ បឋមវិញ្ញាណសង្ខាតាតិ អត្ថោ. អថ វា តទុបាទាយ សជាតោតិ វុច្ចតីតិ សាវស្ស ជាតិ បឋមវិញ្ញាណសង្ខាតាតិ អត្ថោ. វិញ្ញាណមុខេន ច បញ្ចបិ ខន្ធា វុត្តា ហោន្តីតិ ‘‘បដិសន្ធិយ’’ន្តិ អាហ. អរិយភាវករណត្តា អរិយសីលន្តិ បាតិមោក្ខសំវរោ វុច្ចតិ. ជាតិអាទីនិបិ លក្ខណានិ ធម្មានំ អាការវិការាតិ កត្វា សហុប្បាទកា សហវិការកាតិ វុត្តា. ជាយនដ្ឋេនាតិអាទិ អាយតនវសេន យោនិវសេន ច ទ្វីហិ ទ្វីហិ បទេហិ សព្ពសត្តេ បរិយាទិយិត្វា ជាតិំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. បុរិមនយេ បន ឯកេកេនេវ បទេន សព្ពសត្តេ បរិយាទិយិត្វា ជាតិ ទស្សិតាតិ អយំ វិសេសោ. កេចិ បន ‘‘បុរិមនយេ កត្តុនិទ្ទេសោ, បច្ឆិមនយេ ភាវនិទ្ទេសោ កតោ’’តិ វទន្តិ, ‘‘តេសំ តេសំ សត្តានំ ជាតី’’តិ បន កត្តរិ សាមិនិទ្ទេសស្ស កតត្តា ឧភយត្ថាបិ ភាវនិទ្ទេសោវ យុត្តោ. សម្បុណ្ណា ជាតិ សញ្ជាតិ. បាកដា និព្ពត្តិ អភិនិព្ពត្តិ. ‘‘តេសំ តេសំ សត្តានំ…បេ… អភិនិព្ពត្តី’’តិ សត្តវសេន បវត្តត្តា សម្មុតិកថា.

តត្រ តត្រាតិ ឯកចតុវោការភវេសុ ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ, សេសេ រូបធាតុយំ បដិសន្ធិក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានានំ បញ្ចន្នំ, កាមធាតុយំ វិកលាវិកលិន្ទ្រិយានំ វសេន សត្តន្នំ នវន្នំ ទសន្នំ បុន ទសន្នំ ឯកាទសន្នញ្ច អាយតនានំ វសេន សង្គហោ វេទិតព្ពោ. ឯកភវបរិយាបន្នស្ស ខន្ធសន្តានស្ស បឋមាភិនិព្ពត្តិភូតា បដិសន្ធិក្ខន្ធាតិ អាហ ‘‘បឋមាភិនិព្ពត្តិលក្ខណា’’តិ. តមេវ សន្តានំ និយ្យាតេន្តំ វិយ ‘‘ហន្ទ គណ្ហថា’’តិ បដិច្ឆាបេន្តំ វិយ បវត្តតីតិ និយ្យាតនរសា. សន្តតិយា ឯវ ឧម្មុជ្ជនំ ហុត្វា គយ្ហតីតិ ឧម្មុជ្ជនបច្ចុបដ្ឋានា. ទុក្ខរាសិស្ស វិចិត្តតា ទុក្ខវិចិត្តតា, ទុក្ខវិសេសា វា តទវយវា, តំ បច្ចុបដ្ឋាបេតិ ផលតីតិ ទុក្ខវិចិត្តតាបច្ចុបដ្ឋានា.

បរិយាយនិប្បរិយាយទុក្ខេសុ យំ ទុក្ខំ ជាតិ ហោតិ, តំ ទុក្ខភាវោយេវ តស្សា ទុក្ខដ្ឋោ. យទិ អក្ខានេន បាបុណិតព្ពំ សិយា, ភគវា អាចិក្ខេយ្យ. ភគវតាបិ –

‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, កតមោ នុ ខោ មហន្តតរោ? យោ ចាយំ មយា បរិត្តោ បាណិមត្តោ បាសាណោ គហិតោ, យោ ច ហិមវា បព្ពតរាជាតិ. អប្បម…បេ… គហិតោ, ហិមវន្តំ បព្ពតរាជានំ ឧបនិធាយ សង្ខម្បិ ន ឧបេតិ, កលភាគម្បិ ន ឧបេតិ, ឧបនិធម្បិ ន ឧបេតិ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យំ សោ បុរិសោ តីហិ សត្តិសតេហិ ហញ្ញមានោ តតោនិទានំ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ, តំ នេរយិកស្ស ទុក្ខស្ស ឧបនិធាយ សង្ខម្បិ…បេ… ឧបនិធម្បិ ន ឧបេតី’’តិ (ម. និ. ៣.២៥០) –

ឧបមាវសេន បកាសិតំ អាបាយិកទុក្ខំ. សុខុប្បត្តិការណានិ សុចីនិ ឧប្បលាទីនីតិ កត្វា តត្ថ និព្ពត្តិនិវារណេន ជាតិយា ទុក្ខវត្ថុភាវំ ទស្សេតិ ‘‘អថ ខោ’’តិអាទិនា. ទុក្ខុប្បត្តិការណេ និព្ពត្តនេន គព្ភបរិហរណូបក្កមេន វិនា មាតុកុច្ឆិសម្ភវមេវ ទុក្ខំ គព្ភោក្កន្តិមូលកំ អញ្ញានបេក្ខត្តា, ឧបក្កមនិព្ពត្តំ បន បរិហរណមូលកំ ឱក្កន្តិមត្តានបេក្ខត្តា. អយមេតេសំ វិសេសោ.

អត្តនោ អភិមុខំ កឌ្ឍនំ អាកឌ្ឍនំ, បរិតោ សព្ពតោភាគេន កឌ្ឍនំ បរិកឌ្ឍនំ. អធោ ធុននំ ឱធុននំ, តិរិយំ, សព្ពតោ វា ធុននំ និធុននំ. តច្ឆេត្វា ខារបក្ខិបនំ ខារាបដិច្ឆកំ.

សកលសរីរន្ហាបនំ ន្ហាបនំ, ឯកទេសធោវនំ ធោវនំ, សូរិយាភិមុខបវត្តនេន អាតាបនំ, បញ្ចគ្គិតាបេន បរិតាបនំ ទដ្ឋព្ពំ. សព្ពោយេវ វា តាបោ ទ្វិធាបិ វុត្តោ.

កុហិំ នុ បតិដ្ឋំ លភេថ, ជាតិយា វិនា ន តស្ស ទុក្ខស្ស បតិដ្ឋានំ អត្ថីតិ អត្ថោ, ជាតិយា វា វិនា សោ សត្តោ កុហិំ នុ បតិដ្ឋំ, កត្ថ នុ បតិដ្ឋន្តោ តំ ទុក្ខំ លភេថាតិ អត្ថោ. តត្ថ តិរច្ឆានេសុ កថំ ទុក្ខំ ភវេយ្យ តហិំ តិរច្ឆានេសុ ជាតិំ វិនា. ន ចស្សាតិ ន ចេ អស្ស. ននុ នេវត្ថីតិ សម្ពន្ធោ កាតព្ពោ, ននុ អាហាតិ វា. យទតោតិ យស្មា នេវត្ថិ, តស្មា អាហាតិ អត្ថោ.

ជរានិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩២. ជីរណមេវ ជីរណតា, ជីរណស្ស វា អាការោ តា-សទ្ទេន វុត្តោ.

យថាបុរេ អសល្លក្ខេន្តេតិ គារវករណឧបដ្ឋានាទីនិ អសល្លក្ខេន្តេ តំនិមិត្តំ ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ.

សតាទីនន្តិ សតិសុតវីរិយបញ្ញាទីនំ វិប្បវាសនិមិត្តំ អត្តនា អបសាទេតព្ពេហិបិ អត្តនោ បុត្តទារេហិ អបសាទនីយតោ. អវសវត្តង្គបច្ចង្គតាយ សុចិអសុចិអាទិវិចារណវិរហេន ច ពាលកុមារកកាលោ វិយ ជិណ្ណកាលោ ហោតីតិ អាហ ‘‘ភិយ្យោ ពាលត្តប្បត្តិយា’’តិ.

មរណនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩៣. ‘‘កាលស្ស អន្តកស្ស កិរិយា’’តិ យា លោកេ វុច្ចតិ, សា ចុតិ, មរណន្តិ អត្ថោ. ចវនកាលោយេវ វា អនតិក្កមនីយត្តា វិសេសេន កាលោតិ វុត្តោ, តស្ស កិរិយា ចុតិក្ខន្ធានំ ភេទប្បត្តិយេវ. មច្ចុ មរណន្តិ ឯត្ថាបិ សមាសំ អកត្វា យោ មច្ចុ វុច្ចតិ ភេទោ, យញ្ច មរណំ បាណចាគោ, ឥទំ វុច្ចតិ មរណន្តិ វិសុំ សម្ពន្ធោ ន ន យុជ្ជតិ.

យស្ស ខន្ធភេទស្ស បវត្តត្តា ‘‘តិស្សោ មតោ, ផុស្សោ មតោ’’តិ វោហារោ ហោតិ, សោ ខន្ធប្បពន្ធស្ស អនុបច្ឆិន្នតាយ ‘‘សម្មុតិមរណ’’ន្តិ វុត្តោ, បពន្ធសមុច្ឆេទោ ច ‘‘សមុច្ឆេទមរណ’’ន្តិ. មរណម្បិ ទុក្ខន្តិ ឥមស្មិំ បនត្ថេ ទុក្ខសច្ចកថា វដ្ដកថាតិ កត្វា ‘‘សម្មុតិមរណំ អធិប្បេត’’ន្តិ អាហ. តស្សេវ នាមន្តិ តព្ភាវតោ តទេកទេសភាវតោ ច មរណ-សទ្ទពហុត្តេ អសម្មោហត្ថំ វុត្តំ. ចុតិលក្ខណន្តិ ‘‘ចវនតា’’តិ និទស្សិតចវនលក្ខណមេវ វទតិ. សម្បត្តិភវខន្ធេហិ វិយោជេតីតិ វិយោគរសំ, វិយោគកិរិយាភូតតាយ វា ‘‘វិយោគរស’’ន្តិ វុត្តំ. សត្តស្ស បុរិមភវតោ វិប្បវាសោ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតីតិ វិប្បវាសបច្ចុបដ្ឋានំ.

មរណន្តិកាតិ មរណស្ស អាសន្នា. យទិ មរណំ ន ភវិស្សតិ, យថាវុត្តំ កាយិកំ ចេតសិកញ្ច ទុក្ខំ ន ភវិស្សតីតិ អាហ ‘‘ទ្វិន្នម្បិ ទុក្ខានំ វត្ថុភាវេនា’’តិ.

បាបកម្មាទិនិមិត្តន្តិ បាបកម្មនិមិត្តំ បាបគតិនិមិត្តញ្ចាតិ អត្ថោ, កម្មម្បិ វា ឯត្ថ ‘‘និមិត្ត’’ន្តិ វុត្តំ ឧបបត្តិនិមិត្តភាវេន ឧបដ្ឋានតោ. តទុបដ្ឋានេបិ ហិ ‘‘អកតំ វត មេ កល្យាណ’’ន្តិអាទិនា អនប្បកំ ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតីតិ. ភទ្ទស្សាតិ កល្យាណកម្មស្សាតិ អត្ថោ. អវិសេសតោតិ ‘‘សព្ពេស’’ន្តិ ឯតេន យោជេតព្ពំ. សព្ពេសន្តិ ច យេសំ កាយិកំ ទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតិ, តេយេវ សព្ពេ គហិតា ‘‘វិតុជ្ជមានមម្មាន’’ន្តិ វិសេសិតត្តា. សន្ធីនំ ពន្ធនានិ សន្ធិពន្ធនានិ, តេសំ ឆេទនេន និព្ពត្តំ ទុក្ខំ ‘‘សន្ធិពន្ធនច្ឆេទន’’ន្តិ វុត្តំ. អាទិ-សទ្ទោ វា ការណត្ថោ, សន្ធិពន្ធនច្ឆេទនមូលកន្តិ អត្ថោ.

អនយព្យសនាបាទនំ វិយាតិ អនយព្យសនាបត្តិ វិយាតិ អត្ថោ. វាឡាទីហិ កតេ ហិ អនយព្យសនាបាទនេ អន្តោគធា អនយព្យសនាបត្តិ ឯត្ថ និទស្សនន្តិ.

សោកនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩៤. សុខការណំ ហិតំ, តស្ស ផលំ សុខំ. ញាតិក្ខយោតិ ភោគាទីហិ ញាតីនំ បរិហានិ មរណញ្ច. អយំ បន វិសេសោតិ ភោគព្យសនាទិបទត្ថវិសេសំ រោគព្យសនាទីសុ សមាសវិសេសញ្ច សន្ធាយាហ. ញាតិភោគា បញ្ញត្តិមត្តា តព្ពិនាសាវាតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន អបរិនិប្ផន្នតំ សន្ធាយ ‘‘អនិប្ផន្នានី’’តិ អាហ. អបរិនិប្ផន្នតំយេវ ហិ សន្ធាយ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៤៤៧ អាទយោ) ច ‘‘ទស រូបានិ អនិប្ផន្នានី’’តិ វុត្តំ. រូបកណ្ឌវណ្ណនាយញ្ហិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៩៧៥ បកិណ្ណកកថា) និ ‘‘អបរិនិប្ផន្នានី’’តិ វុត្តានិ. ខន្ធវិភង្គេ ច និប្ផាទេតព្ពស្ស និរោធសមាបត្តិអាទិកស្ស និប្ផន្នតា វុត្តាតិ អសភាវធម្មស្ស ច និប្ផន្នតា, និព្ពានស្សេវ អនិប្ផន្នតាតិ.

ធម្ម-សទ្ទោ ហេតុអត្ថោតិ អាហ ‘‘ទុក្ខស្ស ឧប្បត្តិហេតុនា’’តិ. ឈាមន្តិ ទឌ្ឍំ. បុព្ពេ វុត្តលក្ខណាទិកា ទោមនស្សវេទនា សោកោតិ តស្ស បុន លក្ខណាទយោ ន វត្តព្ពា សិយុំ, តថាបិ ទោមនស្សវិសេសត្តា សោកស្ស ច វិសិដ្ឋា លក្ខណាទយោ វត្តព្ពាតិ ‘‘កិញ្ចាបី’’តិអាទិមាហ. វិសាររហិតំ អន្តោ ឯវ សង្កុចិតំ ចិន្តនំ, សុក្ខនំ វា អន្តោនិជ្ឈានំ. បរិនិជ្ឈាយនំ ទហនំ. ញាតិព្យសនាទិអនុរូបំ សោចនំ អនុសោចនំ, តំ តំ វា គុណំ ទោសញ្ច អនុគន្ត្វា សោចនំ តប្បនំ អនុសោចនំ.

ជវនក្ខណេតិ មនោទ្វារជវនក្ខណេ. តថា ហិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯត្តកា មេ’’តិអាទិមាហ. កាយវិញ្ញាណាទិវីថិយម្បិ បន ជវនក្ខណេ ទោមនស្សស្ស បច្ចយោ ហោតិ ឯវ. តេនេវ ‘‘ជវនក្ខណេ ចា’’តិ អាហ. អញ្ញថា កាយិកចេតសិកទុក្ខានំ កាយវត្ថុកមនោទ្វារប្បវត្តានមេវ បច្ចយោតិ គណ្ហេយ្យ តត្ថ វិសេសេន កាយិកចេតសិកសទ្ទប្បវត្តិតោ.

តុជ្ជតីតិ ‘‘តុទតី’’តិ វត្តព្ពេ ព្យត្តយវសេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

បរិទេវនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩៥. អាទេវន្តិ ឯតេនាតិ អាទេវោតិ អាទេវន-សទ្ទំ កត្វា អស្សុវិមោចនាទិវិការំ អាបជ្ជន្តានំ តព្ពិការាបត្តិយា សោ សទ្ទោ ករណភាវេន វុត្តោតិ. វីហិបលាបាទយោ វិយ តុច្ឆំ វចនំ បលាបោ. គុណទោសេ កិត្តេតិ ពោធេតីតិ គុណទោសកិត្តនរសោ លាលប្ប-សទ្ទោ. អត្ថានត្ថេ ហិរិយិតព្ពជនេ ច អវិចារេត្វា បុគ្គលស្ស សម្ភមភាវោ ហុត្វា បរិទេវន-សទ្ទោ ឧបដ្ឋាតីតិ ‘‘សម្ភមបច្ចុបដ្ឋានោ’’តិ វុត្តោ, សោកវត្ថុអវិឃាតេន វា សម្ភមោ, ន ឧត្តាសសម្ភមោ, សោ ច បរិទេវន-សទ្ទេន បាកដោ ហោតីតិ បរិទេវោ ‘‘សម្ភមបច្ចុបដ្ឋានោ’’តិ វុត្តោ.

សោកាភិភូតោ បរិទេវននិមិត្តំ មុដ្ឋិបោថនាទីនិ ករោតិ, បរិទេវននិមិត្តមេវ ច ញាតិអព្ភត្ថង្គមនាទីនិ ចិន្តេតីតិ បរិទេវស្ស ទុក្ខទោមនស្សានំ វត្ថុភាវោ វុត្តោ.

ភិយ្យោតិ យេន វិនា ន ហោតិ, តតោ បរិទេវសមុដ្ឋាបកទោមនស្សតោ, បុព្ពេ វុត្តទុក្ខតោ វា ភិយ្យោ, កណ្ឋោដ្ឋតាលុអាទិសោសជតោបិ វា ភិយ្យោតិ អញ្ញញ្ច កាយិកំ ចេតសិកំ តំនិទានទុក្ខំ សង្គណ្ហាតិ.

ទុក្ខទោមនស្សនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩៦-៧. កាយិកំ ទុក្ខំ កាយិកស្ស ទុក្ខស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយោតិ ‘‘ទុក្ខិតស្ស ទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តំ. ឯតេន ទុក្ខេន អភិភូតត្តា នក្ខត្តំ កីឡិតុំ ន លភាមីតិ ពលវទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតីតិ ទុក្ខស្ស ទោមនស្សវត្ថុតា ហោតិ.

អត្តនោ បវត្តិក្ខណំ សន្ធាយ ‘‘បីឡេតី’’តិ វុត្តំ កាយិកទុក្ខំ, តទុបនិស្សយតោ វា.

អាវដ្ដន្តីតិ បរិវដ្ដន្តិ. វិវដ្ដន្តីតិ បព្ភារេ ខិត្តត្ថម្ភោ វិយ លុធន្តិ. មូលច្ឆិន្នរុក្ខោ វិយ ឆិន្នបបាតំ បបតន្តិ, បរិទយ្ហមានចិត្តា បុរិមទោមនស្សុបនិស្សយវសេន ចិន្តេន្តិ, វិគតេ ទោមនស្សេ តថាចិន្តនំ នត្ថីតិ.

ឧបាយាសនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩៨. សព្ពវិសយប្បដិបត្តិនិវារណវសេន សមន្តតោ សីទនំ សំសីទនំ, ឧដ្ឋេតុម្បិ អសក្កុណេយ្យតាករណវសេន អតិពលវំ, វិរូបំ វា សីទនំ វិសីទនំ. អញ្ញំ វិសយំ អគន្ត្វា ញាតិព្យសនាទីសុ វិរូបោ អាសង្គោ តត្ថេវ អវពន្ធតា ព្យាសត្តិ. និត្ថុននករណតោ និត្ថុននរសោ. វិសីទនំ វិសាទោ.

សយំ ន ទុក្ខោ ទោសត្តា សង្ខារក្ខន្ធបរិយាបន្នធម្មន្តរត្តា វា. យេ បន ទោមនស្សមេវ ឧបាយាសោតិ វទេយ្យុំ, តេ ‘‘ឧបាយាសោ តីហិ ខន្ធេហិ ឯកេនាយតនេន ឯកាយ ធាតុយា សម្បយុត្តោ, ឯកេន ខន្ធេន ឯកេនាយតនេន ឯកាយ ធាតុយា កេហិចិ សម្បយុត្តោ’’តិ (ធាតុ. ២៤៩) ឥមាយ បាឡិយា បដិក្ខិបិតព្ពា. វិសាទប្បត្តិយា សុខទុក្ខការណំ អគណយិត្វា ទុក្ខដ្ឋានាទីនិ ករោន្តានំ ឧបាយាសោ កាយិកទុក្ខស្ស វត្ថុ ហោតិ, វិសាទនវសេនេវ ញាតិវិនាសាទីនិ ចិន្តេន្តានំ ទោមនស្សស្ស. អត្តនោ បវត្តិក្ខណេយេវ ឧបាយាសោ ទោមនស្សសម្បយោគតោ ចិត្តំ បរិទហតិ, អវិប្ផារិកតាករណវសេន កាយំ វិសាទេតិ, តទុភយករណេនេវ តតោ បរំ តំនិមិត្តំ កាយិកំ ចេតសិកញ្ច អធិមត្តំ ទុក្ខំ ជនយតីតិ ទុក្ខោ វុត្តោ.

អប្បិយសម្បយោគនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩៩. ន អប្បិយន្តីតិ ន គមិយន្តិ, ន បវេសីយន្តីតិ អត្ថោ. អនត្ថន្តិ ព្យសនំ, ទុក្ខំ វា. អហិតន្តិ តស្ស ហេតុំ. ទុតិយេ អត្ថវិកប្បេ អត្ថំ ន កាមេន្តីតិ អនត្ថកាមាតិអាទិ អសមត្ថសមាសោបិ យោជិតោ. ‘‘អសូរិយបស្សានិ មុខានី’’តិអាទីសុ វិយ ហិ យេន សមាសោ, ន តស្សាយំ បដិសេធកោ អ-ការោតិ. យស្មិំ កិស្មិញ្ចិ និព្ភយេ យោគក្ខេម-សទ្ទោ និរុឡ្ហោ ទុក្ខយោគតោ ខេមត្តា.

សង្គតិអាទីសុ សង្ខារវសេន យំ លព្ភតិ, តំ គហេតព្ពំ. ន ហិ សង្ខារានំ ឋាននិសជ្ជាទយោ ភោជនាទិកិច្ចេសុ វា សហករណំ វិជ្ជតីតិ បច្ឆិមទ្វយំ តទត្ថវសេន លព្ភតីតិ ន សក្កា វត្តុន្តិ. យំ លព្ភតីតិ វា យំ អត្ថជាតំ លព្ភតីតិ អត្ថោ. តេន យថា លព្ភតិ សង្គតិអាទីសុ អត្ថោ, តថា យោជេតព្ពោ. បុគ្គលស្ស ហិ សង្គតិ គន្ត្វា សង្ខារេហិ សំយោគោ ហោតិ, អាគតេហិ ច តេហិ, បុគ្គលស្ស ច អត្តនោ ឋានាទីសុ សង្ខារេហិ សហភាវោ ហោតិ, សព្ពកិរិយាសុ ច មិស្សីភាវោតិ. អនត្ថភាវោ ឧបទ្ទវភាវោ.

អនិដ្ឋានំ អាបាថគមនមត្តំ តំគហណមត្តញ្ច អប្បិយសម្បយោគោ, ន បន បថវិផស្សាទយោ វិយ អប្បិយសម្បយោគោ នាម ឯកោ ធម្មោ អត្ថីតិ អាហ ‘‘សោ អត្ថតោ ឯកោ ធម្មោ នាម នត្ថី’’តិ. អនិដ្ឋានិ កណ្ដកាទីនិ អមិត្តា ច ឧសុអាទីហិ វិជ្ឈនាទិទុក្ខំ ឧប្បាទេន្តិ.

ឥធាតិ ឥមស្មិំ លោកេ ទុក្ខំ ហោតីតិ វា ឥធ ឥមស្មិំ ទុក្ខសច្ចនិទ្ទេសេ ទុក្ខោ វុត្តោតិ វា យោជេតព្ពំ.

បិយវិប្បយោគនិទ្ទេសវណ្ណនា

២០០. មិនន្តីតិ នាឡិយាទីសុ ធញ្ញំ វិយ អន្តោ បក្ខិបន្តិ, ន ពហិ ករោន្តីតិ អត្ថោ. អមា-សទ្ទោ សហភាវទីបកោ. ញាយន្តិ វា អជ្ឈត្តិកាឥច្ចេវ. ញាតិព្យសនាទិកោ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតីតិ ព្យសនបច្ចុបដ្ឋានោ. សោកុប្បាទនេនេវ សរីរំ សោសេន្តិ, កិសំ ករោន្តិ, អកិសម្បិ និរោជតាករណេន មិលាបេន្តិ, តតោ ច កាយិកំ ទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតីតិ តទុប្បាទកតា វុត្តា.

សោកសរសមប្បិតាតិ ឯតេន ចេតសិកទុក្ខំ ទស្សេតិ, វិតុជ្ជន្តីតិ ឯតេន កាយិកំ ទុក្ខំ.

ឥច្ឆានិទ្ទេសវណ្ណនា

២០១. យស្មិំ កាលេ ជាតិយា ន អាគន្តព្ពំ, តំ កាលំ គហេត្វា អាហ ‘‘បរិនិព្ពុតេសុ ច វិជ្ជមានំ ជាតិយា អនាគមន’’ន្តិ. យម្បីតិ យេនបីតិ អត្ថោ វុត្តោ. យទាបិ បន យំ-សទ្ទោ ‘‘ឥច្ឆ’’ន្តិ ឯតំ អបេក្ខតិ, តទាបិ អលាភវិសិដ្ឋា ឥច្ឆា វុត្តា ហោតិ. យទា ‘‘ន លភតី’’តិ ឯតំ អបេក្ខតិ, តទា ឥច្ឆាវិសិដ្ឋោ អលាភោ វុត្តោ ហោតិ. សោ បនត្ថតោ អញ្ញោ ធម្មោ នត្ថិ, តថាបិ អលព្ភនេយ្យឥច្ឆាវ វុត្តា ហោតិ. អបាបុណិតព្ពេសុ បវត្តត្តា ឯវ ‘‘អប្បត្តិបច្ចុបដ្ឋានា’’តិ វុត្តា. យត្ថ ហិ សា ឥច្ឆា បវត្តា, តំ វត្ថុំ អបាបុណន្តី ហុត្វា គយ្ហតីតិ.

ឆិន្នភិន្នគណេនាតិ និល្លជ្ជេន ធុត្តគណេន, កប្បដិកគណេន វា.

វិឃាតមយន្តិ ចិត្តវិឃាតមយំ ទោមនស្សំ ចិត្តវិឃាតតោ ឯវ ឧប្បន្នំ ឧព្ពន្ធនជរាតិសារាទិកាយិកំ ទុក្ខញ្ច. ឥច្ឆិតាលាភន្តិ អលព្ភនេយ្យឥច្ឆមេវ វទតិ.

ឧបាទានក្ខន្ធនិទ្ទេសវណ្ណនា

២០២. វិត្ថិណ្ណស្ស ទុក្ខស្ស ឯត្តកន្តិ ទស្សនំ ទុក្ខស្ស សង្ខេបោ, តំ កាតុំ ន សក្កា វិត្ថារស្ស អនន្តត្តា. ទុក្ខវិត្ថារគតំ បន ទេសនាវិត្ថារំ បហាយ យត្ថ សព្ពោ ទុក្ខវិត្ថារោ សមោធានំ គច្ឆតិ, តត្ថ ទេសនាយ វវត្ថានំ សង្ខេបោ, តំ កាតុំ សក្កា តាទិសស្ស វត្ថុនោ សព្ភាវា.

ទេសំ ជានន្តោ មគ្គក្ខាយិកបុរិសោ ទេសកោ. ភគវាបិ ទុក្ខស្ស ទេសកោ. ‘‘ទុក្ខន្តទេសកេនា’’តិ វា បាឋោ, ទុក្ខន្តក្ខាយិកោតិ អត្ថោ.

បាវកាទយោ យថា ឥន្ធនាទីនិ ពាធេន្តិ, ឯវំ ពាធយមានា. មារណន្តិកទុក្ខាភិឃាតេនាតិ ឥមិនា អតិបាកដេន ជាតិជរាទុក្ខវិឃាតជសោកាទយោ ទស្សេតិ. តតោតិ បរិទេវតោ ឧទ្ធំ. កណ្ឋ សោសាទិ សន្ធិ ពន្ធច្ឆេទនាទិ ជនក ធាតុក្ខោភ សមាយោគតោ កាយស្ស អាពាធនទុក្ខំ ទុក្ខំ. យេសុ កេសុចីតិ តិស្សស្ស វា ផុស្សស្ស វា ឧបាទានក្ខន្ធេសុ សព្ពម្បិ ចក្ខុរោគាទិទុក្ខំ សព្ពសត្តគតំ ឯវំបការមេវាតិ សង្ខិបិត្វា ទស្សេន្តោតិ អត្ថោ.

ទុក្ខសច្ចនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.