១. ឯកកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៨៤៣-៤. អត្ថិបដិច្ចំ នាមាតិ អត្ថិតា បដិច្ចត្ថោ នាម, អសតិបិ សហជាតបុរេជាតាទិភាវេ យស្មិំ សតិ យំ ហោតិ, សោ តស្ស បច្ចយោតិ កត្វា យថា តថា អត្ថិតាមត្តំ ឥធ បដិច្ចត្ថោតិ អត្ថោ. តំ បន បដិច្ចត្ថំ ព្យតិរេកមុខេន បាកដតរំ កាតុំ ‘‘យថា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ និស្សយាទិបច្ចយភាវេន បដិច្ចាតិ វុត្តន្តិ និស្សយាទិបច្ចយភាវតោ បច្ចយភូតំ ចក្ខាទិ ‘‘បដិច្ចា’’តិ វុត្តំ. ឯកិស្សា សេណិយាតិ អដ្ឋារសសុ សេណីសុ មយំ អមុកាយ សេណិយា ជាតាម្ហ, ន អញ្ញេ វិយ អប្បញ្ញាតាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថំ វទន្តិ.

បុរតោ ករណំ បមុខភាវករណំ. និធានរាសីតិ និទហិត្វា ឋបិតធននិចយោ. យសោតិ ឥស្សរិយំ. តំ បន យេសុ វត្តតិ, តេសុ បដ្ឋាបកអាណាករណេហិ បាកដោ ហោតីតិ ‘‘បដ្ឋាបកមទោ, អាណាករណមទោ’’តិ ច វុត្តំ.

៨៤៥. វត្ថុនាតិ ជាតិអាទិបវត្តិហេតុនា.

៨៤៦. បតិដ្ឋាភាវោតិ កុសលកម្មេសុ បតិដ្ឋានាភាវោ, សោ បន យស្មា កុសលកិរិយាយ ឋានំ ន ហោតិ, តស្មា ‘‘កុសលករណេ អដ្ឋាន’’ន្តិ អាហ. បមាទសង្ខាតស្ស អត្ថស្ស ឯវមាទិកោ បរិយាយោតិ យោជនា. អាទិ-សទ្ទេន ‘‘វចីទុច្ចរិតេ, មនោទុច្ចរិតេ ចិត្តស្ស វោស្សគ្គោ, មក្ខោ, បឡាសោ’’តិ ច ឯវមាទិកស្ស សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘បមាទោ បមជ្ជនាទី’’តិអាទិកោ តទត្ថប្បកាសកោ, ‘‘ចិត្តស្ស វោស្សគ្គោ វោស្សគ្គានុប្បាទន’’ន្តិអាទិកោ តប្បរិយាយប្បកាសកោ ព្យញ្ជនបរិយាយោ ច អបរិយន្តោតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ចត្តារោ ខន្ធេ ទស្សេតី’’តិ ឥមិនា សតិវោស្សគ្គាការប្បវត្តា ចត្តារោ អកុសលក្ខន្ធា បមាទោតិ វទតិ.

៨៤៧. អនិវាតវុត្តិតាយ ហេតុភូតោ ចិត្តសម្បគ្គហោ មានវិសេសោ.

៨៤៨. ឧត្តរភាវោ ឧត្តរិយំ, ករណេន ឧត្តរិយំ ករណុត្តរិយំ, សារម្ភេន បរស្ស កិរិយតោ ឧត្តរិកិរិយា.

៨៤៩. នេរុត្តិកវិធានេនាតិ ឥ-ការច្ច-ការានញ្ច រ-ការតាបាទនេន.

អត្តហិតំ អត្តាតិ ឧត្តរបទលោបេន និទ្ទេសមាហ យថា ‘‘រូបភវោ រូបំ, ភីមសេនោ ភីមោ’’តិ ច. អាទិន្នោ, បត្តោ វា អត្ថោ អត្តាតិ និរុត្តិនយេន បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា.

មុទ្ទិតស្សាតិ អង្កិតស្ស.

៨៥០. ជានន្តស្សេវ មហាជនស្ស. ឧបាទានាទិបច្ចយេតិ ឥន្ធនុទកចីវរាទិកេ បារិបូរិហេតុកេ.

៨៥១. គណ្ឋិកា សយំ គណ្ឋិករណតោ. បតិរូបវចនតោ, អញ្ញេសំ គណ្ឋិភេទតោ ច គណ្ឋិភូតា.

៨៥២. អភេជ្ជន្តរតាយ សមាសេវិតតាយ សុដ្ឋុ អាសេវិតតាយ.

៨៥៣. ចិរកាលបរិភាវិតត្តេន តេមនករណំ អល្លភាវករណំ, លោភវសេន អវស្សវនន្តិ អត្ថោ.

ឯវំ សន្តេ កថំ ខីយនន្តិ និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘ខីយនន្តិ ចា’’តិអាទិ.

៨៥៤. ចីវរមណ្ឌនាទីនន្តិ ចីវរមណ្ឌនា បត្តមណ្ឌនា សេនាសនមណ្ឌនាតិ ឥមេសំ. ឥទានិ តំ វិសេសនភាវំ យោជេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ចីវរេន ហី’’តិអាទិ វុត្តំ.

៨៥៥. សភាគរហិតោ, សភាគបដិបក្ខោ វា អសភាគោ, អននុកូលានំ បដិក្កូលតា វា. តេនាហ ‘‘មានថទ្ធតា, វិរោធោ វា’’តិ.

៨៥៦. សង្កម្បនា ឧក្កណ្ឋនាវសេន អនវដ្ឋានំ, អនវធានំ វា. តស្ស តស្ស អារម្មណស្ស តណ្ហាយនា.

៨៥៧. កាយស្សាតិ នាមកាយស្ស. តស្មិញ្ហិ អវិប្ផារិកេ រូបកាយោបិ អវិប្ផារិកោ ហោតិ.

៨៦០. រាគាទីនន្តិ រាគមោហអហិរិកានោត្តប្បវិចិកិច្ឆាទីនំ.

៨៦១. តិវិធម្បិ កុហនវត្ថុំ ទស្សេតុន្តិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ មហានិទ្ទេសេ. ‘‘តត្ថ កតមា កុហនា លាភសក្ការសិលោកសន្និស្សិតស្សា’’តិអាទិនា (វិភ. ៨៦១) ឥធ ខុទ្ទកវិភង្គេ អាគតំ ទេសនានយំ និស្សាយ មហានិទ្ទេសទេសនា បវត្តាតិ អាហ ‘‘និស្សយភូតាយ ឥមាយ បាឡិយា’’តិ.

អន្តរហិតានីតិ អន្តវិកលានិ ឆិន្ទន្តានិ.

លាភសក្ការសិលោកហេតុ សម្ភាវនាធិប្បាយេន សំយតាការទស្សនំ កោហញ្ញន្តិ អាហ ‘‘បាបិច្ឆតាយ និរត្ថកកាយវចីវិប្ផន្ទនិគ្គហណំ កោរជ’’ន្តិ. យោ សំវេគពហុលោ កុក្កុច្ចកោ បុព្ពេនាបរំ អត្តនោបិ កិរិយំ បរិសង្កន្តោ បច្ចវេក្ខមានោ តិដ្ឋតិ, តាទិសំ វិយ អត្តានំ ទស្សេន្តោ ‘‘អតិបរិសង្កិតោ’’តិ វុត្តោ.

៨៦៤. បសំសាមុខេន និន្ទនន្តិ បសំសាវត្ថុតោ ខិបនំ ពហិ ឆឌ្ឌនំ យថា ‘‘អទាយកំ អហោ ទានបតី’’តិ.

៨៦៥. គវេសនកម្មន្តិ អប្បកេន លាភេន មហន្តស្ស បរិយេសនកព្យាបារោ.

៨៦៦. បោក្ខរំ វុច្ចតិ សុន្ទរំ, វណ្ណស្ស សុន្ទរភាវោ វណ្ណបារិបូរី ហោតីតិ អាហ ‘‘វណ្ណបារិបូរី វា វណ្ណបោក្ខរតា’’តិ.

៨៧៩. សេយ្យមានាទិនិទ្ទេសេសូតិ ‘‘តត្ថ កតមោ សេយ្យស្ស ‘សេយ្យោហមស្មី’តិ មានោ’’តិអាទិនា (វិភ. ៨៦៩) និទ្ទិដ្ឋេសុ នវសុ មាននិទ្ទេសេសុ. ‘‘សេយ្យាទិបុគ្គលោ’’តិ ឥទំ តត្ថ បាឡិយំ សេយ្យាទីនំ នវន្នំ បុគ្គលានំ អាមដ្ឋត្តា វុត្តំ. ឥធ បន បុគ្គលាមសនេ សតិ សេយ្យបុគ្គលោ ច អាមសិតព្ពោ សិយា. តេនេវាហ ‘‘សេយ្យមានភាវេបី’’តិ. សេយ្យមានភាវេបីតិ បិ-សទ្ទោ អាកឌ្ឍកោ អសេយ្យមាននិទ្ទេសេបិ បុគ្គលាមសនស្ស កតត្តា. យស្ស កស្សចីតិ សេយ្យាទីសុ យស្ស កស្សចិ បុគ្គលស្ស.

៨៨០. បុរិមមានស្សាតិ បុព្ពេ បវត្តស្ស សទិសមានស្ស, ហីនមានស្ស វា, សទិសមានវសេនេវ បន បាឡិ អាគតា.

៨៨១. ‘‘មិគានំ កោត្ថុកោ អន្តោ, បក្ខីនំ បន វាយសោ’’តិ (ជា. ១.៣.១៣៥) វចនតោ អាហ ‘‘បក្ខិជាតីសុ វាយសោ អន្តោ លាមកោ’’តិ.

៨៨២. វិរាគន្តិ អរហត្តំ.

៨៨៣. មានសម្បយុត្តច្ឆន្ទោ តណ្ហាឆន្ទោ. មានសភាវំ អនុគតោ សេយ្យាទិតោ សម្បគ្គណ្ហនវសេន បវត្តោ មានសម្បយុត្តកត្តុកម្យតាឆន្ទោ វា មានច្ឆន្ទោ.

៨៨៤. តត្ថាតិ តស្មិំ វិលម្ពនេ និប្ផាទេតព្ពេ. យុត្តំ អនុច្ឆវិកំ. មុត្តំ វិស្សដ្ឋំ. សិលិដ្ឋំ សហិតំ, អត្ថទ្វយវិភាវកំ វា.

៨៨៨. អនុទ្ទយស្សេវាតិ មេត្តាយន្តស្ស វិយ អនុកម្បន្តស្ស វិយ វិកប្បនាតិ អាហ ‘‘សហនន្ទិតាទិកស្សា’’តិ, មេត្តាទិបតិរូបេន បវត្តគេហសិតសិនេហស្សាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘តាទិសោ រាគោ’’តិ. អត្ថោ យុជ្ជតីតិ ឯវម្បិ ‘‘តត្ថា’’តិ បាឡិបទស្ស អត្ថោ យុជ្ជតិ. បរានុទ្ទយតាហេតុកោ ហិ បរានុទ្ទយតាសហិតោ សោ វិតក្កោតិ.

៨៩០. កាមគុណបារិបូរិយា យេភុយ្យេន លោកោ សម្ភាវេតីតិ អាហ ‘‘អនវញ្ញត្តត្ថមេវ កាមគុណេ ច បត្ថេតី’’តិ.

ឯកកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.