១៧. ខុទ្ទកវត្ថុវិភង្គោ

១. ឯកកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៨៤៣-៤. អត្ថិបដិច្ចំ នាមាតិ អត្ថិតា បដិច្ចត្ថោ នាម, អសតិបិ សហជាតបុរេជាតាទិភាវេ យស្មិំ សតិ យំ ហោតិ, សោ តស្ស បច្ចយោតិ កត្វា យថា តថា អត្ថិតាមត្តំ ឥធ បដិច្ចត្ថោតិ អត្ថោ. តំ បន បដិច្ចត្ថំ ព្យតិរេកមុខេន បាកដតរំ កាតុំ ‘‘យថា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ និស្សយាទិបច្ចយភាវេន បដិច្ចាតិ វុត្តន្តិ និស្សយាទិបច្ចយភាវតោ បច្ចយភូតំ ចក្ខាទិ ‘‘បដិច្ចា’’តិ វុត្តំ. ឯកិស្សា សេណិយាតិ អដ្ឋារសសុ សេណីសុ មយំ អមុកាយ សេណិយា ជាតាម្ហ, ន អញ្ញេ វិយ អប្បញ្ញាតាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថំ វទន្តិ.

បុរតោ ករណំ បមុខភាវករណំ. និធានរាសីតិ និទហិត្វា ឋបិតធននិចយោ. យសោតិ ឥស្សរិយំ. តំ បន យេសុ វត្តតិ, តេសុ បដ្ឋាបកអាណាករណេហិ បាកដោ ហោតីតិ ‘‘បដ្ឋាបកមទោ, អាណាករណមទោ’’តិ ច វុត្តំ.

៨៤៥. វត្ថុនាតិ ជាតិអាទិបវត្តិហេតុនា.

៨៤៦. បតិដ្ឋាភាវោតិ កុសលកម្មេសុ បតិដ្ឋានាភាវោ, សោ បន យស្មា កុសលកិរិយាយ ឋានំ ន ហោតិ, តស្មា ‘‘កុសលករណេ អដ្ឋាន’’ន្តិ អាហ. បមាទសង្ខាតស្ស អត្ថស្ស ឯវមាទិកោ បរិយាយោតិ យោជនា. អាទិ-សទ្ទេន ‘‘វចីទុច្ចរិតេ, មនោទុច្ចរិតេ ចិត្តស្ស វោស្សគ្គោ, មក្ខោ, បឡាសោ’’តិ ច ឯវមាទិកស្ស សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘បមាទោ បមជ្ជនាទី’’តិអាទិកោ តទត្ថប្បកាសកោ, ‘‘ចិត្តស្ស វោស្សគ្គោ វោស្សគ្គានុប្បាទន’’ន្តិអាទិកោ តប្បរិយាយប្បកាសកោ ព្យញ្ជនបរិយាយោ ច អបរិយន្តោតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ចត្តារោ ខន្ធេ ទស្សេតី’’តិ ឥមិនា សតិវោស្សគ្គាការប្បវត្តា ចត្តារោ អកុសលក្ខន្ធា បមាទោតិ វទតិ.

៨៤៧. អនិវាតវុត្តិតាយ ហេតុភូតោ ចិត្តសម្បគ្គហោ មានវិសេសោ.

៨៤៨. ឧត្តរភាវោ ឧត្តរិយំ, ករណេន ឧត្តរិយំ ករណុត្តរិយំ, សារម្ភេន បរស្ស កិរិយតោ ឧត្តរិកិរិយា.

៨៤៩. នេរុត្តិកវិធានេនាតិ ឥ-ការច្ច-ការានញ្ច រ-ការតាបាទនេន.

អត្តហិតំ អត្តាតិ ឧត្តរបទលោបេន និទ្ទេសមាហ យថា ‘‘រូបភវោ រូបំ, ភីមសេនោ ភីមោ’’តិ ច. អាទិន្នោ, បត្តោ វា អត្ថោ អត្តាតិ និរុត្តិនយេន បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា.

មុទ្ទិតស្សាតិ អង្កិតស្ស.

៨៥០. ជានន្តស្សេវ មហាជនស្ស. ឧបាទានាទិបច្ចយេតិ ឥន្ធនុទកចីវរាទិកេ បារិបូរិហេតុកេ.

៨៥១. គណ្ឋិកា សយំ គណ្ឋិករណតោ. បតិរូបវចនតោ, អញ្ញេសំ គណ្ឋិភេទតោ ច គណ្ឋិភូតា.

៨៥២. អភេជ្ជន្តរតាយ សមាសេវិតតាយ សុដ្ឋុ អាសេវិតតាយ.

៨៥៣. ចិរកាលបរិភាវិតត្តេន តេមនករណំ អល្លភាវករណំ, លោភវសេន អវស្សវនន្តិ អត្ថោ.

ឯវំ សន្តេ កថំ ខីយនន្តិ និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘ខីយនន្តិ ចា’’តិអាទិ.

៨៥៤. ចីវរមណ្ឌនាទីនន្តិ ចីវរមណ្ឌនា បត្តមណ្ឌនា សេនាសនមណ្ឌនាតិ ឥមេសំ. ឥទានិ តំ វិសេសនភាវំ យោជេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ចីវរេន ហី’’តិអាទិ វុត្តំ.

៨៥៥. សភាគរហិតោ, សភាគបដិបក្ខោ វា អសភាគោ, អននុកូលានំ បដិក្កូលតា វា. តេនាហ ‘‘មានថទ្ធតា, វិរោធោ វា’’តិ.

៨៥៦. សង្កម្បនា ឧក្កណ្ឋនាវសេន អនវដ្ឋានំ, អនវធានំ វា. តស្ស តស្ស អារម្មណស្ស តណ្ហាយនា.

៨៥៧. កាយស្សាតិ នាមកាយស្ស. តស្មិញ្ហិ អវិប្ផារិកេ រូបកាយោបិ អវិប្ផារិកោ ហោតិ.

៨៦០. រាគាទីនន្តិ រាគមោហអហិរិកានោត្តប្បវិចិកិច្ឆាទីនំ.

៨៦១. តិវិធម្បិ កុហនវត្ថុំ ទស្សេតុន្តិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ មហានិទ្ទេសេ. ‘‘តត្ថ កតមា កុហនា លាភសក្ការសិលោកសន្និស្សិតស្សា’’តិអាទិនា (វិភ. ៨៦១) ឥធ ខុទ្ទកវិភង្គេ អាគតំ ទេសនានយំ និស្សាយ មហានិទ្ទេសទេសនា បវត្តាតិ អាហ ‘‘និស្សយភូតាយ ឥមាយ បាឡិយា’’តិ.

អន្តរហិតានីតិ អន្តវិកលានិ ឆិន្ទន្តានិ.

លាភសក្ការសិលោកហេតុ សម្ភាវនាធិប្បាយេន សំយតាការទស្សនំ កោហញ្ញន្តិ អាហ ‘‘បាបិច្ឆតាយ និរត្ថកកាយវចីវិប្ផន្ទនិគ្គហណំ កោរជ’’ន្តិ. យោ សំវេគពហុលោ កុក្កុច្ចកោ បុព្ពេនាបរំ អត្តនោបិ កិរិយំ បរិសង្កន្តោ បច្ចវេក្ខមានោ តិដ្ឋតិ, តាទិសំ វិយ អត្តានំ ទស្សេន្តោ ‘‘អតិបរិសង្កិតោ’’តិ វុត្តោ.

៨៦៤. បសំសាមុខេន និន្ទនន្តិ បសំសាវត្ថុតោ ខិបនំ ពហិ ឆឌ្ឌនំ យថា ‘‘អទាយកំ អហោ ទានបតី’’តិ.

៨៦៥. គវេសនកម្មន្តិ អប្បកេន លាភេន មហន្តស្ស បរិយេសនកព្យាបារោ.

៨៦៦. បោក្ខរំ វុច្ចតិ សុន្ទរំ, វណ្ណស្ស សុន្ទរភាវោ វណ្ណបារិបូរី ហោតីតិ អាហ ‘‘វណ្ណបារិបូរី វា វណ្ណបោក្ខរតា’’តិ.

៨៧៩. សេយ្យមានាទិនិទ្ទេសេសូតិ ‘‘តត្ថ កតមោ សេយ្យស្ស ‘សេយ្យោហមស្មី’តិ មានោ’’តិអាទិនា (វិភ. ៨៦៩) និទ្ទិដ្ឋេសុ នវសុ មាននិទ្ទេសេសុ. ‘‘សេយ្យាទិបុគ្គលោ’’តិ ឥទំ តត្ថ បាឡិយំ សេយ្យាទីនំ នវន្នំ បុគ្គលានំ អាមដ្ឋត្តា វុត្តំ. ឥធ បន បុគ្គលាមសនេ សតិ សេយ្យបុគ្គលោ ច អាមសិតព្ពោ សិយា. តេនេវាហ ‘‘សេយ្យមានភាវេបី’’តិ. សេយ្យមានភាវេបីតិ បិ-សទ្ទោ អាកឌ្ឍកោ អសេយ្យមាននិទ្ទេសេបិ បុគ្គលាមសនស្ស កតត្តា. យស្ស កស្សចីតិ សេយ្យាទីសុ យស្ស កស្សចិ បុគ្គលស្ស.

៨៨០. បុរិមមានស្សាតិ បុព្ពេ បវត្តស្ស សទិសមានស្ស, ហីនមានស្ស វា, សទិសមានវសេនេវ បន បាឡិ អាគតា.

៨៨១. ‘‘មិគានំ កោត្ថុកោ អន្តោ, បក្ខីនំ បន វាយសោ’’តិ (ជា. ១.៣.១៣៥) វចនតោ អាហ ‘‘បក្ខិជាតីសុ វាយសោ អន្តោ លាមកោ’’តិ.

៨៨២. វិរាគន្តិ អរហត្តំ.

៨៨៣. មានសម្បយុត្តច្ឆន្ទោ តណ្ហាឆន្ទោ. មានសភាវំ អនុគតោ សេយ្យាទិតោ សម្បគ្គណ្ហនវសេន បវត្តោ មានសម្បយុត្តកត្តុកម្យតាឆន្ទោ វា មានច្ឆន្ទោ.

៨៨៤. តត្ថាតិ តស្មិំ វិលម្ពនេ និប្ផាទេតព្ពេ. យុត្តំ អនុច្ឆវិកំ. មុត្តំ វិស្សដ្ឋំ. សិលិដ្ឋំ សហិតំ, អត្ថទ្វយវិភាវកំ វា.

៨៨៨. អនុទ្ទយស្សេវាតិ មេត្តាយន្តស្ស វិយ អនុកម្បន្តស្ស វិយ វិកប្បនាតិ អាហ ‘‘សហនន្ទិតាទិកស្សា’’តិ, មេត្តាទិបតិរូបេន បវត្តគេហសិតសិនេហស្សាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘តាទិសោ រាគោ’’តិ. អត្ថោ យុជ្ជតីតិ ឯវម្បិ ‘‘តត្ថា’’តិ បាឡិបទស្ស អត្ថោ យុជ្ជតិ. បរានុទ្ទយតាហេតុកោ ហិ បរានុទ្ទយតាសហិតោ សោ វិតក្កោតិ.

៨៩០. កាមគុណបារិបូរិយា យេភុយ្យេន លោកោ សម្ភាវេតីតិ អាហ ‘‘អនវញ្ញត្តត្ថមេវ កាមគុណេ ច បត្ថេតី’’តិ.

ឯកកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទុកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៨៩១. ពន្ធតីតិ កុជ្ឈនាការំ ពន្ធតិ ឃដេតិ. ឧបនាហោ ហិ អាឃាតវត្ថុនា ចិត្តំ ពន្ធន្តោ វិយ ហោតិ, យតោ អញ្ញថា បវត្តិត្វាបិ អវិទិតេ ឧបនាហេ អាឃាតវត្ថុសន្និស្សិតោវ ហោតិ.

៨៩២. ទន្តេហិ ឆិន្ទិត្វាតិ ទន្តេហិ ឆិន្ទិត្វា វិយ ឯកទេសំ អបនេត្វា ឯកទេសំ គហេត្វាតិ អធិប្បាយោ.

៨៩៤. អច្ចយំ កត្វាតិ វីតិក្កមំ កត្វា. បដិច្ឆាទនេតិ អត្តនា កតស្ស អច្ចយស្ស បដិច្ឆាទនេ. វោច្ឆិន្ទនំ វីតិក្កមកិរិយាយ អប្បដិជានវសេន ឧបច្ឆិន្ទនំ, វោច្ឆិន្ទនេន ឆាទនា វោច្ឆិន្ទនឆាទនា.

អសម្មាភាសនេ សឋ-សទ្ទោ លោកេ និរុឡ្ហោតិ អាហ ‘‘យោ ន សម្មា ភាសតិ, សោ សឋោ’’តិ. សឋស្ស យក្ខសូករសទិសតំ ទស្សេន្តោ ‘‘កុច្ឆិ វា បិឋិ វា ជានិតុំ ន សក្កា’’តិ អាហ, ឥន្ទជាលសទិសោ វា ឯសោ ទដ្ឋព្ពោ.

យោ សព្ពថា វិបន្នជ្ឈាសយោបិ សមានោ កាយវចីភេទមត្តេន អត្តានំ សម្បន្នំ វិយ ទស្សេត្វា លោកំ វញ្ចេន្តោ អញ្ញថា សន្តំ អញ្ញថា បវេទេតិ. តេនាហ ‘‘តេនេតំ សាឋេយ្យំ មាយាតោ ពលវតរា វញ្ចនាតិ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ. សន្តទោសបដិច្ឆាទនមេវ ហិ មាយា. តេនេវាតិ ពលវតរវញ្ចនាភាវេនេវ. ទឡ្ហកេរាដិយញ្ហិ ‘‘បរិក្ខតតា’’តិ វុត្តំ.

៩០៨. អភាវេបីតិ បិ-សទ្ទេន ‘‘កោ បន វាទោ ភាវេ’’តិ ទស្សេតិ. យទិបិ ហិ បុថុជ្ជនានំ, ឯកច្ចានញ្ច សេក្ខានំ យថារហំ អត្តាភិនិវេសាទីហិ កតូបការំ រូបរាគាទិសំយោជនកិច្ចំ សាធេតិ, ឯកច្ចានំ បន វិនា ឯវ តេហីតិ កស្សចិបិ កិលេសស្ស អវិក្ខម្ភិតត្តា កថញ្ចិបិ អវិមុត្តោ កាមភវោ អជ្ឈត្តគ្គហណស្ស វិសេសបច្ចយោតិ ‘‘អជ្ឈត្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ, តទភាវតោ ‘‘ពហិទ្ធា’’តិ លទ្ធវោហារេ រូបារូបភវេ កេវលម្បិ សំយោជនកិច្ចំ សាធេន្តំ បវត្តតីតិ, តតោ ឯវ រូបារូបាវចរសត្តានំ ពហិទ្ធាសំយោជនភាវហេតជាតន្តិ ច ‘‘ពហិទ្ធាសំយោជន’’ន្តិ វុច្ចតីតិ ឥមមត្ថមាហ ‘‘សក្កាយទិដ្ឋាទីនំ…បេ… យោជនំ នាមា’’តិ.

ទុកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. តិកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៩០៩. អវិជ្ជាភវតណ្ហាហិ វិយ ឥស្សាមច្ឆរិយទោមនស្សាទិសហាយភូតេន ទោសេនបិ ភវាភិសង្ខរណំ ហោតីតិ ‘‘អកុសលមូលានេវ វដ្ដមូលានី’’តិ. តេនាហ ‘‘តីហិ…បេ… កថិតោ’’តិ.

៩១៩. រូបារូបាវចរវិបាកានំ សន្តបណីតភាវេន ឧឡារតមត្តា តត្ថ សាតិសយោ ភវរាគោ វុត្តោ.

៩២០. មានេន ឋបនាតិ មានេន សេយ្យាទិវសេន អត្តនោ ឋបនា. ឋបនាតិ ច ទហនា, បគ្គណ្ហនា វា.

៩២១. តំសម្បយុត្តាតិ ទោសសម្បយុត្តា.

៩២២. តេសំ វណ្ណភេទន្តិ តេសំ ជីវានំ វណ្ណវិសេសំ, តេសំ វា តថា កថេន្តានំ សុត្វា. ព្យាបីតិ សកលលោកព្យាបី, សកលសរីរព្យាបី វា. បរិមណ្ឌលោតិ បរមាណុប្បមាណោ ហុត្វា បរិមណ្ឌលោ. អាទិ-សទ្ទេន អង្គុដ្ឋប្បមាណោ វយប្បមាណោតិអាទិកំ សង្គណ្ហាតិ.

៩២៣. ឧតុវិបរិណាមជោ សីតាទិឧតុវិបរិវត្តជាតោ. ឱបក្កមិកោ អត្តនោ, បរស្ស វា តាទិសឧបក្កមនិព្ពត្តោ. វិសមបរិហារជោ ចិរាសនចិរដ្ឋានាទិនា កាយស្ស វិសមបរិហរណតោ ជាតោ. សន្និបាតជោ សញ្ចយតោ បដ្ឋាយ បច្ចេកំ វិសមាការតោ ទោសត្តយសមោធានតោ ជាតោ. កម្មសមុដ្ឋានោ ឧតុវិបរិណាមាទីហិ វិនា កម្មតោ សមុដ្ឋិតោ. បិត្តសេម្ហវាតសមុដ្ឋានា បន បិត្តាទីនំ អធិកភាវេនេវ វុត្តា. សព្ពស្សាបិ ហិ រោគស្ស ទោសត្តយំ អាសន្នការណំ ទោសប្បកោបេន វិនា អភាវតោ. កម្មំ បធានការណំ កតោកាសេ ឯវ តស្មិំ ឧប្បជ្ជនតោ, ឥតរំ បន តស្ស សហការិការណំ ទដ្ឋព្ពំ. តយិទំ បុព្ពេកតហេតុវាទិនោ បដិក្ខិបន្តិ. ឧបបជ្ជវេទនីយផលម្បិ បុព្ពេកតហេតុកបក្ខិកមេវ អតីតទ្ធិកត្តា កម្មស្សាតិ អរុចិសូចនត្ថំ កិរ-សទ្ទគ្គហណំ ករោតិ ‘‘ឧបបជ្ជវេទនីយញ្ច កិរ បដិក្ខិបន្តី’’តិ.

៩២៤. ទាហការណតាយាតិ រាគាទិទសវិធគ្គិទាហស្ស, នរកគ្គិទាហស្ស ច ការណតាយ.

៩២៦. បុថុនិមិត្តសភាវេសូតិ បុថុ នានាកិលេសាទីនំ ការណសភាវេសុ.

៩៣១. អទ្ទនំ អទ្ទា មទ្ទវោ, អនេកត្ថត្តា ធាតូនំ តប្បដិក្ខេបេន អនទ្ទាតិ អាហ ‘‘អមុទុតា វា អនទ្ទា’’តិ.

៩៣៦. អយោនិសោមនសិការហេតុកត្តា អាវជ្ជនាយ អកុសលានុកូលកិច្ចតា ទដ្ឋព្ពា.

តិកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ចតុក្កនិទ្ទេសវណ្ណនា

៩៣៩. ឯវំ-សទ្ទេនាតិ និទស្សនត្ថេន ឯវំ-សទ្ទេនាតិ អធិប្បាយោ. ភវោ ឯវ អភិវុទ្ធោ អភវោ យថា ‘‘អសេក្ខា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. តិកមាតិកា ១១). ទុតិយស្មិំ បក្ខេ ភវាភវសទ្ទេន សម្បត្តិវិបត្តិយោ, វុទ្ធិហានិយោ វា វុត្តាតិ វេទិតព្ពា.

អគតិយាតិ អយុត្តគតិយា, អប្បតិរូបកិរិយាយាតិ អត្ថោ.

កោធូបាយាស…បេ… មាតុគាមា វា ឩមិអាទិភយន្តិ យោជនា. បញ្ចកាមគុណមាតុគាមគ្គហណេតិ បញ្ចកាមគុណគ្គហណេ, មាតុគាមគ្គហណេ ច.

‘‘សយំកតំ សុខទុក្ខ’’ន្តិអាទិកា ទិដ្ឋិ យទិបិ អញ្ញេសម្បិ ទិដ្ឋិគតិកានំ អត្ថេវ, តិម្ពរុកោ បន តថាទិដ្ឋិកោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆីតិ សា ទិដ្ឋិ ‘‘តិម្ពរុកទិដ្ឋី’’តិ (សំ. និ. ២.១៨) វុត្តា. តេនាហ ‘‘តិម្ពរុកោ…បេ… អាគតត្តា’’តិ.

ចតុក្កនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. បញ្ចកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៩៤០. អាគមនស្ស បដិសន្ធិគ្គហណវសេនាតិ អធិប្បាយោ.

៩៤១. ឧបចយនតោតិ វឌ្ឍនតោ. អញ្ញថាតិ លាភតោ តក្កនតោ ច អញ្ញប្បការោ គហិតោតិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘សទ្ធារុចិអាទីហី’’តិ អាហ. អនុស្សវតោ ហិ សទ្ទហនំ, រុច្ចនំ បន ជាតិស្សរញាណតោបិ ហោតិ. អាទិ-សទ្ទេន ខន្តិអាទីនំ សង្គហោ.

៩៤២. អក្ខន្តិ មូលំ ឯតេសន្តិ អក្ខន្តិមូលកា. ទុក្កដទុព្ភាសិតតាទិទោសា តាទិសានិ កាយវចីមនោទុច្ចរិតានិ.

៩៤៣. ឧទគ្គតាសង្ខាតោ អវូបសមោ ន ឧទ្ធច្ចសង្ខាតោតិ បីតិយា ឯវ សវិប្ផារិកតាសង្ខាតំ អសន្តសភាវំ អាហ. អវូបសមហេតុភូតោតិ វិក្ខេបហេតុភូតោ. បីតិយា អាការោតិ បីតិយា បវត្តិអាការោ.

បញ្ចកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ឆក្កនិទ្ទេសវណ្ណនា

៩៤៤. តេនាតិ កោធាទីនំយេវ វិវាទមូលត្តា.

៩៤៥. កុសលានុយោគេ សាតច្ចំ កុសលានុយោគសាតច្ចំ.

គណេន សត្តសមូហេន សង្គណិ សន្និបតនំ យេន សទ្ធិំ, តេន សង្គតិ គណសង្គណិកា. កស្សចិ ឃាសច្ឆាទនាទិកស្ស.

៩៤៦. ឧបវិតក្កេតីតិ អារម្មណំ ឧបេច្ច តក្កេតិ.

៩៤៨. អធិច្ចសមុប្បន្និកោតិ ‘‘អធិច្ចសមុប្បន្នោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ ឯវំវាទី.

ឆក្កនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. អដ្ឋកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៩៥២. ឱសីទនាការេនាតិ កត្តព្ពកម្មេ អនុស្សហនាការេន.

៩៥៨. តេ អភិនិវេសា អសញ្ញីវាទា វទន្តិ ឯតេហីតិ.

អដ្ឋកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. នវកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៩៦០-៩៦៣. ទសមស្សាតិ អដ្ឋានឃាតស្ស.

អជ្ឈត្តន្តិ គោចរជ្ឈត្តំ អធិប្បេតំ. ឯតស្ស គាថាវចនស្ស. និដ្ឋបេត្វាតិ អភិនិវិស្ស.

៩៦៤. អញ្ញេសំ ផស្សាទីនំ សង្ខតភាវេ យថាសកំបច្ចយេហិ. យេនាការេន មានស្ស សាតិសយា បវត្តិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘អហន្តិ, អស្មីតិ ចា’’តិ វុត្តំ. អត្តនោតិ ទិដ្ឋិគតបរិកប្បិតស្ស អត្តនោ. យថា មានស្ស សម្បគ្គហវសេន, ឯវំ តណ្ហាយ មមត្តវសេន, ទិដ្ឋិយា និច្ចាទិវសេន បវត្តិ វិសេសវតី សមានេបិ អនាគតកាលាមសនេតិ អាហ ‘‘ភវិស្សន្តី…បេ… វុត្តោ’’តិ. ‘‘អហមស្មី’’តិ បន បវត្តមានស្សេវ ភវតីតិ សព្ពបទសាធារណស្ស មានស្សេវ វសេន ឥញ្ជិតាទិតា អដ្ឋកថាយំ វុត្តា.

នវកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ទសកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៩៧០. សង្កប្បនន្តិ ‘‘កុសលតា’’តិ វុត្តបទស្ស អត្ថវចនំ. តស្សា ឧបាយចិន្តាយ. មិច្ឆាភាវោ សាវជ្ជភាវោ. តទាការោ មោហោតិ យថាវុត្តាការេន បវត្តេ ចិត្តុប្បាទេ មោហោ. តស្សាបិ យថាវុត្តបច្ចវេក្ខណាយបិ យថាកតបាបេបិ. អធិមានសម្បយុត្តំ សញ្ជាននំ បកតិបុរិសន្តរទស្សនាទិវសេន បវត្តំ ទិដ្ឋិសម្បយុត្តចិត្តំ ផលំ វិយ វិមុត្តន្តិ គហិតំ ទដ្ឋព្ពំ.

ទសកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តណ្ហាវិចរិតនិទ្ទេសវណ្ណនា

៩៧៣. វិសេសំ អកត្វាតិ អនុបនិធានំ, សមតោ ច អសមតោ ច ឧបនិធានន្តិ ឥមំ វិភាគំ អកត្វា, យោ ‘‘ឥត្ថំ, ឯវំ, អញ្ញថា’’តិ បទេហិ បកាសិតោ.

វិសេសស្សាតិ ‘‘ឥត្ថំ, ឯវំ, អញ្ញថា’’តិ យថាវុត្តស្សេវ វិសេសស្ស. ទិដ្ឋិយាតិ ទិដ្ឋិយា គហិតាយ តទវិនាភាវិនី តណ្ហា ទស្សិតា. សីសសីសមូលកេហីតិ ចតូហិ សីសេហិ, ទ្វាទសហិ ច សីសមូលកេហិ. សយមេវ ច តណ្ហា ទស្សិតាតិ យោជនា. យទិ ទិដ្ឋិមានគាហោបិ ឥធាធិប្បេតោ, យតោ ‘‘តណ្ហាមានទិដ្ឋិវសេន សមូហគាហតោ’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ៩៧៣) អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ, កថំ ‘‘តណ្ហាវិចរិតានី’’តិ វចនន្តិ អាហ ‘‘ទិដ្ឋិមានេសូ’’តិអាទិ. តំមូលកត្តាតិ តណ្ហាមូលកត្តា.

៩៧៤. ន អវក្ករីយតីតិ អនវការី, តំ អនវការិំ កត្វា, តំ បទន្តរេន វិភាវេន្តោ ‘‘អនវក្ករិ, តំ កត្វា’’តិ អាហ. វិក្ខេបនំ អវយវតោ វិភាគោ. អត្តតោ អវិនិព្ភុជិត្វាតិ យ្វាយំ ទិដ្ឋិគតិកបរិកប្បិតោ អត្តា, តតោ អវិសុំ កត្វា.

៩៧៦. ពហិកតានិ រូបាទីនិ ឧបគន្ត្វា បវត្តា តណ្ហា ឧបាទាយាតិ វុត្តាតិ យោជនា.

ឯកច្ចស្ស បុគ្គលស្ស ឯកស្មិំ អត្តភាវេ កស្សចិ តណ្ហាវិចរិតស្ស អសម្ភវោ, កស្សចិទេវ សម្ភវោតិ អាហ ‘‘កស្សចិ សម្ភវទស្សនត្ថំ វុត្ត’’ន្តិ.

តណ្ហាវិចរិតនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ខុទ្ទកវត្ថុវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.