១៨. ធម្មហទយវិភង្គោ

១. សព្ពសង្គាហិកវារវណ្ណនា

៩៧៨. ធាតុសម្ភវ…បេ… សង្គហិតត្តាតិ ឯត្ថ ខន្ធាទីនំ កាមធាតុអាទិធាតូសុ សម្ភវភេទភិន្នានំ និរវសេសតោ សង្គហិតត្តាតិ វិភាគេន យោជនា, តថា សេសេសុបិ បរិយាបន្នបភេទភិន្នានន្តិអាទិនា. តត្ថ ‘‘និរវសេសតោ សង្គហិតត្តា’’តិ ឥមិនា ‘‘សព្ពសង្គាហិកវារោ’’តិ អយមស្ស អត្ថានុគតា សមញ្ញាតិ ទស្សេតិ. យស្មា ចេត្ថ ខន្ធាទីនំ ទ្វាទសន្នំ កោដ្ឋាសានំ អនវសេសសង្គហោ, តស្មា ឯវំ ទុតិយវារាទីនញ្ចេត្ថ អនុប្បវេសោ វេទិតព្ពោ. ខន្ធាទីនមេវ ហិ តេសំ សម្ភវាទិវិចារោ ឧប្បត្តានុប្បត្តិទស្សនវារោតិ វត្តុំ យុត្តោតិ យោជនា. អនុប្បត្តិទស្សនញ្ចេត្ថ អត្ថាបត្តិសិទ្ធំ វេទិតព្ពំ. ន ហិ តត្ថ ‘‘កតិ ខន្ធា ន បាតុភវន្តី’’តិអាទិបាឡិ អត្ថិ.

៩៧៩. បុច្ឆានុរូបន្តិ យេនាធិប្បាយេន បុច្ឆា កតា, តទនុរូបំ. អវិតថព្យាករណំ នាម ពុទ្ធានំ ឯវ អាវេណិកំ, អញ្ញេសំ តំ យាទិច្ឆិកំ សុតក្ខរសទិសន្តិ អាហ ‘‘សព្ពញ្ញុវចនំ វិញ្ញាយ កតត្តា’’តិ.

សព្ពសង្គាហិកវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ឧប្បត្តានុប្បត្តិវារវណ្ណនា

៩៩១. ‘‘កាមភវេ’’តិ ឥទំ ឱកាសវសេន វត្វា បុន សត្តសន្តានវសេន វត្តុំ ‘‘កាមធាតុសម្ភូតានញ្ចា’’តិ វុត្តន្តិ តមត្ថវិសេសំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥទ្ធិយា…បេ… អត្ថោ’’តិ អាហ. ‘‘ន វត្តព្ពំ សិយា’’តិ កស្មា វុត្តំ, យទិបិ អសញ្ញសត្តានំ អចក្ខុកត្តា រូបាយតនំ អច្ចន្តសុខុមត្តា ហេដ្ឋិមភូមិកានញ្ច អគោចរោ, សមានភូមិកានំ បន វេហប្ផលានំ, ឧបរិភូមិកានញ្ច សុទ្ធាវាសានំ ចក្ខាយតនស្ស គោចរោ ហោតីតិ អាយតនាទិកិច្ចំ ករោតិយេវាតិ សក្កា វត្តុំ. យំ បនេត្ថ វិត្ថារតោ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. ‘‘ហេដ្ឋតោ អវីចិនិរយំ បរិយន្តំ កត្វា ឧបរិតោ បរនិម្មិតវសវត្តិទេវេ អន្តោករិត្វា យំ ឯតស្មិ’’ន្តិអាទិនា (ធ. ស. ១២៨៧) វុត្តបទេសា កាមាវចរាទិឱកាសា. តេ សត្តនិកាយា ច ធាតូតិ វុច្ចន្តិ សមុទាយស្ស អវយវាធារភាវតោ យថា ‘‘មាសបុញ្ជោ មាសោ’’តិ. សត្តា ឧប្បជ្ជន្តិ ឯត្ថាតិ សត្តុប្បត្តិ, ឧប្បជ្ជនដ្ឋេន សត្តាវ ឧប្បត្តិ សត្តុប្បត្តីតិ ឯវំ ឱកាសសត្តលោកទ្វយស្ស សត្តុប្បត្តិបរិយាយោ វេទិតព្ពោ. សត្តភាវេន ឧប្បត្តិ, ន អនុបាទិន្នក្ខន្ធា វិយ សង្ខារភាវេនេវាតិ អធិប្បាយោ. កេ បន តេតិ អាហ ‘‘សត្តាវាសវសេន…បេ… ឧបាទិន្នកក្ខន្ធា’’តិ. តំតំបរិយាបន្នានន្តិ តំតំសត្តាវាសបរិយាបន្នានំ សត្តានំ, សង្ខារានមេវ វា. សទិសាធិដ្ឋានភាវេនាតិ សទិសាការេន បវត្តមានានំ ខន្ធានំ បតិដ្ឋានភាវេន. យេភុយ្យេន ហិ តស្មិំ សត្តាវាសេ ធម្មា សមានាការេន បវត្តន្តិ.

ឧប្បត្តានុប្បត្តិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បរិយាបន្នាបរិយាបន្នវារវណ្ណនា

៩៩៩. តត្ថ, អញ្ញត្ថ ចាតិ តស្មិំ, អញ្ញស្មិញ្ច ភវេ, ឱកាសេ ច. បរិច្ឆេទការិកាយ កាមាទិតណ្ហាយ បរិច្ឆិជ្ជ អាបន្នា គហិតាតិ បរិយាបន្នាតិ តំតំភវាទិអន្តោគធា តំតំបរិយាបន្នា.

បរិយាបន្នាបរិយាបន្នវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ឧប្បាទកកម្មអាយុប្បមាណវារោ

១. ឧប្បាទកកម្មវណ្ណនា

១០២១. ធាតុត្តយភូតទេវវសេនាតិ កាមាទិធាតុត្តយេ និព្ពត្តទេវានំ វសេន.

ឧប្បាទកកម្មវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. អាយុប្បមាណវណ្ណនា

១០២៦. សុបរិមជ្ជិតកញ្ចនាទាសំ វិយ សោភតិ វិជ្ជោតតីតិ សុភោ, សរីរោភាសោ, តេន សុភេន កិណ្ណា វិកិណ្ណាតិ សុភកិណ្ណា.

១០២៧. តំតំមនសិការន្តិ បរិត្តបថវីកសិណាទិគតមនសិការំ. អប្បនាក្ខណេបីតិ បិ-សទ្ទេន បុព្ពភាគំ សម្បិណ្ឌេតិ. ឆន្ទនំ អារម្មណបរិយេសនំ ឆន្ទោ, កត្តុកម្យតាឆន្ទោ. បណិធានំ ចិត្តដ្ឋបនា បណិធិ, សញ្ញាវិរាគាទីហិ អារម្មណស្ស វិសេសនំ តថាបវត្តាយ ភាវនាយ អារម្មណករណមេវ.

វិបុលំ វុច្ចតិ មហន្តំ, សន្តភាវោបិ មហនីយតាយ មហន្តមេវាតិ អាហ ‘‘វិបុលា ផលាតិ វិបុលសន្តសុខាយុវណ្ណាទិផលា’’តិ.

១០២៨. យំ ចាតុមហារាជិកានំ អាយុប្បមាណំ, សញ្ជីវេ ឯសោ ឯកោ រត្តិទិវោ, តាយ រត្តិយា តិំស រត្តិយោ មាសោ, តេន មាសេន ទ្វាទសមាសិកោ សំវច្ឆរោ, តេន សំវច្ឆរេន បញ្ច វស្សសតានិ សញ្ជីវេ អាយុប្បមាណំ. យំ តាវតិំសានំ អាយុប្បមាណំ, ឯសោ កាឡសុត្តេ ឯកោ រត្តិទិវោ…បេ… តេន សំវច្ឆរេន វស្សសហស្សំ កាឡសុត្តេ អាយុប្បមាណំ. យំ យាមានំ អាយុប្បមាណំ, ឯសោ សង្ឃាតេ ឯកោ រត្តិទិវោ…បេ… តេន សំវច្ឆរេន ទ្វេ វស្សសហស្សានិ សង្ឃាតេ អាយុប្បមាណំ. យំ តុសិតានំ អាយុប្បមាណំ, រោរុវេ ឯសោ ឯកោ រត្តិទិវោ…បេ… តេន សំវច្ឆរេន ចត្តារិ វស្សសហស្សានិ រោរុវេ អាយុប្បមាណំ. យំ និម្មានរតីនំ អាយុប្បមាណំ, មហារោរុវេ ឯសោ ឯកោ រត្តិទិវោ…បេ… តេន សំវច្ឆរេន អដ្ឋ វស្សសហស្សានិ មហារោរុវេ អាយុប្បមាណំ. យំ បរនិម្មិតវសវត្តីនំ ទេវានំ អាយុប្បមាណំ, តាបនេ ឯសោ ឯកោ រត្តិទិវោ…បេ… តេន សំវច្ឆរេន សោឡស វស្សសហស្សានិ តាបនេ អាយុប្បមាណំ. មហាតាបនេ ឧបឌ្ឍន្តរកប្បោ. អវីចិយំ ឯកោ អន្តរកប្បោ ច អាយុប្បមាណន្តិ វទន្តិ. ទេវានំ អធិមុត្តកាលកិរិយា វិយ តាទិសេន បុញ្ញពលេន អន្តរាបិ មរណំ ហោតីតិ ‘‘កម្មមេវ បមាណ’’ន្តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯវញ្ច កត្វា អព្ពុទាទិអាយុបរិច្ឆេទោបិ យុត្តតរោ ហោតីតិ.

កិំ ឈានន្តិ អដ្ឋសុ ឈានេសុ កតរំ ឈានំ. ភវសីសានីតិ ភវគ្គានិ, បុថុជ្ជនភវគ្គំ អរិយភវគ្គំ សព្ពភវគ្គន្តិ វេហប្ផលាទីនំ សមញ្ញា. កស្សចិ សត្តាតិ បុថុជ្ជនស្ស, កស្សចិ បញ្ចាតិ សោតាបន្នស្ស, សកទាគាមិនោ ច, កស្សចិ តយោតិ អនាគាមិនោ វសេន វុត្តំ. តស្មា សោ ព្រហ្មកាយិកាទីហិ ចុតោ អរូបំ ឧបបជ្ជន្តោ វេទិតព្ពោ. ‘‘នវសុ ព្រហ្មលោកេសុ និព្ពត្តអរិយសាវកានំ តត្រូបបត្តិយេវ ហោតិ, ន ហេដ្ឋូបបត្តី’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ១០២៨) អយំ អដ្ឋកថាបាឋោតិ អធិប្បាយេន ‘‘យំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘តត្រូបបត្តិបិ ហោតិ ឧបរូបបត្តិបិ, ន ហេដ្ឋូបបត្តី’’តិ បន បាឋោតិ តេន ‘‘ហេដ្ឋូបបត្តិយេវ និវារិតា’’តិអាទិវចនេន បយោជនំ នត្ថិ. អរូបធាតូបបត្តិ ច ន និវារិតាតិ សម្ពន្ធោ. អរូបធាតូបបត្តិ ន និវារិតា ‘‘មត្ថកេ ឋិតោវ បរិនិព្ពាតី’’តិ និយមស្ស អនិច្ឆិតត្តា.

អញ្ញត្ថាតិ កាមលោកេ. តត្ថាតិ រូបលោកេ. អយំ អដ្ឋកថាតិ ‘‘បឋមជ្ឈានភូមិយំ និព្ពត្តោ…បេ… បរិនិព្ពាតី’’តិ ឯវំ បវត្តា អដ្ឋកថា. តេនេវាតិ យស្មា រូបធាតុយំ ឧបបន្នោ អធិប្បេតោ, ន ឧបបជ្ជនារហោ, តេនេវ ការណេន. តស្សាតិ យថាវុត្តស្ស រូបធាតុយំ ឧបបន្នស្ស អរិយសាវកស្ស. យេន រូបរាគេន តត្ថ រូបភវេ ឧបបន្នោ, តស្មិំ អរូបជ្ឈានេន វិក្ខម្ភិតេ សម្មទេវ ទិដ្ឋាទីនវេសុ យថា កាមរូបភវេសុ អាយតិំ ភវាភិលាសោ ន ភវិស្សតិ, ឯវំ អរូបភវេបីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បុន…បេ… ភវិស្សតិយេវា’’តិ. តត្ថ និព្ពត្តោតិ រូបធាតុយំ ឧបបន្នោ. អរិយមគ្គំ ភាវេត្វាតិ ហេដ្ឋិមំ អរិយមគ្គំ សម្បាទេត្វា. និព្ពត្តភវាទីនវទស្សនវសេនាតិ តស្មិំ រូបភវេ និព្ពត្តោបិ តត្ថេវ អាទីនវទស្សនវសេន. អនិវត្តិតភវាភិលាសោតិ ឧបរិ អរូបភវេ អវិស្សដ្ឋភវបត្ថនោ, យតោ អរូបធាតុយំ ឧបបជ្ជនារហោ. តស្ស វសេនាតិ តាទិសស្ស អរិយសាវកស្ស វសេន. ‘‘កស្សចិ បញ្ច, កស្សចិ តយោ អនុសយា អនុសេន្តី’’តិ អយំ យមកបាឡិ (យម. ២.អនុសយយមក.៣១២) បវត្តា.

អាយុប្បមាណវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. អភិញ្ញេយ្យាទិវារវណ្ណនា

១០៣០. ‘‘រុប្បនលក្ខណំ រូបំ, អនុភវនលក្ខណា វេទនា’’តិអាទិនា សាមញ្ញលក្ខណបរិគ្គាហិកា. ‘‘ផុសនលក្ខណោ ផស្សោ, សាតលក្ខណំ សុខ’’ន្តិអាទិនា វិសេសលក្ខណបរិគ្គាហិកា.

‘‘ចត្តារោ ខន្ធា សិយា កុសលា’’តិអាទីសុ ឥធ យំ វត្តព្ពំ, តំ ខន្ធវិភង្គាទីសុ វុត្តំ, តស្មា តត្ថ វុត្តនយេនេវ គហេតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. សេសំ យទេត្ថ ន វុត្តំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

អភិញ្ញេយ្យាទិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ធម្មហទយវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥតិ សម្មោហវិនោទនិយា ដីកាយ លីនត្ថវណ្ណនា

វិភង្គ-អនុដីកា សមត្តា.