៤. សង្ខារក្ខន្ធនិទ្ទេសវណ្ណនា

២០. ‘‘ហេដ្ឋិមកោដិយាតិ ឯត្ថា’’តិ ឥទំ បឋមំ ‘‘ហេដ្ឋិមកោដិយា’’តិ វចនំ សន្ធាយ វុត្តំ. តស្ស ហិ ភុម្មវសេន អត្ថោ គហេតព្ពោ. តេនាហ ‘‘តត្ថ ហិ បធានំ ទស្សិត’’ន្តិ. ហេដ្ឋិមកោដិយាវ បធានំ ទស្សិតន្តិ ឥមមត្ថំ គហេត្វា ‘‘យទិ ឯវ’’ន្តិអាទិនា ចោទេតិ. ឥតរោ ‘‘ហេដ្ឋិមកោដិយា បធានមេវ ទស្សិត’’ន្តិ ឯវមេត្ថ និយមោ គហេតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឧបរិមកោដិគតភាវេនា’’តិអាទិនា តំ បរិហរតិ. បធានស្សេវ ទស្សនំ. បធានេ ហិ ទស្សិតេ អប្បធានម្បិ អត្ថតោ ទស្សិតមេវ ហោតីតិ. តេនាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘តំសម្បយុត្តសង្ខារា បន តាយ គហិតាយ គហិតាវ ហោន្តី’’តិ. យំ ហេដ្ឋិមកោដិយំ លព្ភតិ, តំ ឧបរិមកោដិយម្បិ លព្ភតិ ឯវាតិ អាហ ‘‘ហេដ្ឋិមកោដិ ហិ សព្ពព្យាបិកា’’តិ. ទុតិយេ ករណនិទ្ទេសតំ ទស្សេតុំ ‘‘អាគតាតិ សម្ពន្ធោ’’តិ អាហ. អាគមនកិរិយា ហិ ហេដ្ឋិមកោដិយា ករណភាវេន តត្ថ វុត្តាតិ. យថា ច អាគមនកិរិយាយ, ឯវំ វចនកិរិយាយបិ ហេដ្ឋិមកោដិយា ករណភាវោ សម្ភវតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘បុរិមេបិ វា’’តិអាទិមាហ. ‘‘ឯកូនបញ្ញាសប្បភេទេ’’តិ ឥទំ លោកិយចិត្តុប្បាទេ បាឡិអាគតានំ សង្ខារក្ខន្ធធម្មានំ ឧបរិមកោដិំ សន្ធាយ វុត្តំ. យេវាបនកធម្មេហិ សទ្ធិំ ឧបរិមកោដិយា គយ្ហមានាយ ‘‘តេបញ្ញាសា’’តិ វត្តព្ពំ សិយា, លោកុត្តរចិត្តុប្បាទវសេន បន ‘‘សត្តបញ្ញាសា’’តិ.

សង្ខារក្ខន្ធនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បកិណ្ណកកថាវណ្ណនា

សមុគ្គម-បទស្ស តត្វតោ បរិយាយតោ ច អត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘សញ្ជាតិយំ អាទិឧប្បត្តិយ’’ន្តិ. ភេទតោ បន សមាយោគេ ឧគ្គមនន្តិ. តត្ថ កេន សមាយោគេ, កុតោ, កថញ្ច ឧគ្គមនន្តិ វិចារណាយំ អាហ ‘‘តំតំបច្ចយសមាយោគេ’’តិអាទិ. តត្ថេវាតិ បញ្ចវោការភវេ ឯវ. តត្ថ ហិ បញ្ចក្ខន្ធា បរិបុណ្ណា សមុគ្គច្ឆន្តិ. យថាធិគតានំ អធិគតប្បការានំ, បដិសន្ធិកានន្តិ អត្ថោ. ឱបបាតិកសមុគ្គមេនេវ ចេត្ថ សំសេទជសមុគ្គមោបិ គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ បញ្ចក្ខន្ធបរិយាបន្នានំ តទា ឧប្បជ្ជនារហានំ ឧប្បជ្ជនតោ. តត្ថ សំសេទជា ឧប្បជ្ជិត្វា វឌ្ឍន្តិ, ឥតរេ ន វឌ្ឍន្តីតិ ឥទមេតេសំ នានាករណំ. សុខុមជាតិយលោមា ឯវ កិរ កេចិ ឯឡកា ហិមវន្តេ វិជ្ជន្តិ, តេសំ លោមំ សន្ធាយ ‘‘ជាតិមន្តឯឡកលោម’’ន្តិ វុត្តំ អតិសុខុមត្តា តេសំ លោមានំ. កេចិ បន ‘‘អជបាកតិកេឡកាទីហិ សង្កររហិតានំ តេសំ ឯឡកវិសេសានំ និព្ពត្តេឡកស្ស លោមំ ជាតិឧណ្ណា, តម្បិ តង្ខណនិព្ពត្តស្សា’’តិ វទន្តិ. គព្ភំ ផាលេត្វា គហិតស្សាតិ អបរេ. ឯវំសណ្ឋានន្តិ ជាតិឧណ្ណំសុនោ បគ្ឃរិត្វា អគ្គេ ឋិតតេលពិន្ទុសណ្ឋានំ. វណ្ណប្បដិភាគោតិ រូបបដិច្ឆន្នោ សណ្ឋានបដិច្ឆន្នោ ច.

សន្តតិមូលានីតិ តស្មិំ ភវេ រូបសន្តតិយា មូលភូតានិ. អនេកិន្ទ្រិយសមាហារភាវតោតិ យថារហំ ចក្ខាទិអនេកិន្ទ្រិយសង្ឃាតភាវតោ. បធានង្គន្តិ ឧត្តមង្គំ សិរោ.

ន តស្ស តស្ស ខន្ធស្ស បរិបុណ្ណតំ, តំតំខន្ធេកទេសស្សេវ វុត្តត្តាតិ អធិប្បាយោ. កាមាវចរានន្តិ កាមាវចរសត្តានំ. បរិហីនាយតនស្សាតិ បរិហីនស្ស ចក្ខាទិអាយតនស្ស វសេន. តត្ថ ទុគ្គតិយំ អន្ធស្ស ចក្ខុទសកវសេន, ពធិរស្ស សោតទសកវសេន, អន្ធពធិរស្ស ឧភយវសេន សន្តតិសីសហានិ វេទិតព្ពា. នបុំសកស្ស បន ភាវហានិ វុត្តា ឯវ. តថា អន្ធពធិរាឃានកស្ស ចក្ខុសោតឃានវសេន. តំ បន ធម្មហទយវិភង្គបាឡិយា វិរុជ្ឈតិ. តំ បរតោ អាវិ ភវិស្សតិ. រូបាវចរានំ បន ចក្ខុសោតវត្ថុជីវិតវសេន ចត្តារិ សន្តតិសីសានីតិ ឥតរេសំ វសេន សន្តតិសីសហានិ វេទិតព្ពា.

តេសន្តិ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ. វត្ថុភាវេនាតិ វិចារណាយ អធិដ្ឋានភាវេន. បដិសន្ធិយំ ឧប្បន្នា បវត្តា បញ្ចក្ខន្ធាតិ បដិសន្ធិក្ខណេ បវត្តិក្ខណេ ច បញ្ចក្ខន្ធេ ទស្សេតិ. ភុម្មនិទ្ទេសោតិ ‘‘បញ្ចសុ ខន្ធេសូ’’តិ អយំ ភុម្មនិទ្ទេសោ. អញ្ញថាតិ និទ្ធារណេ អនធិប្បេតេ. ‘‘ភាវេនភាវលក្ខណត្ថេ’’តិ ឥទំ វិសយាទិអត្ថានំ ឥធាសម្ភវតោ វុត្តំ. ឧភយន្តិ រូបារូបំ. រូបារូបសន្តតិន្តិ រូបសមុដ្ឋាបកំ រូបសន្តតិំ អរូបសន្តតិញ្ច. ‘‘វត្ថុ ឧប្បាទក្ខណេ ទុព្ពលំ ហោតី’’តិ ឥទំ ន បដិសន្ធិក្ខណំ ឯវ, នាបិ វត្ថុរូបំ ឯវ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សព្ពរូបានំ ឧប្បាទក្ខណេ ទុព្ពលតំ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ. ‘‘តទា ហី’’តិអាទិ យថាវុត្តស្ស អត្ថស្ស ការណវចនំ. តត្ថ តន្តិ រូបំ. ‘‘កម្មក្ខិត្តត្តា’’តិ ឥទំ ន កម្មជតាមត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ, អថ ខោ កម្មជស្ស បឋមុប្បត្តិយំ អបតិដ្ឋិតតំ សន្ធាយាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សតិបី’’តិអាទិមាហ. តតោ បរន្តិ តតោ បដិសន្ធិតោ បរំ. សទិសសន្តានេ យថា បតិដ្ឋិតំ, ន តថា វិសទិសសន្តានេតិ អាហ ‘‘សមានសន្តតិយ’’ន្តិ.

អង្គភាវន្តិ ការណភាវំ. តេនេវាហ ‘‘សហាយភាវ’’ន្តិ. តេសំ ធម្មានន្តិ យេហិ សទ្ធិំ ឧប្បន្នំ, តេសំ បដិសន្ធិយំ ចិត្តចេតសិកធម្មានំ. តទាតិ ឋិតិក្ខណេ ភង្គក្ខណេ ច រូបុប្បាទនមេវ នត្ថិ. អនន្តរាទិបច្ចយលាភេន ឧប្បាទក្ខណេ ឯវ ចិត្តស្ស ពលវភាវោ, ន ឥតរត្រ. តេនាហ ‘‘យទា ច រូបុប្បាទនំ, តទា ឧប្បាទក្ខណេ’’តិ.

យេហាការេហីតិ អាហារិន្ទ្រិយបច្ចយាទិអាការេហិ. យថាសម្ភវំ បច្ចយា ហោន្តីតិ ផស្សាទយោ អាហារាទិវសេន យថារហំ បច្ចយា ហោន្តិ. វុត្តញ្ហេតំ បដ្ឋានេ ‘‘បដិសន្ធិក្ខណេ វិបាកាព្យាកតា អាហារា សម្បយុត្តកានំ ខន្ធានំ, កដត្តា ច រូបានំ អាហារបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិ (បដ្ឋា. ១.១.៤២៩).

ចុតិចិត្តេន សទ្ធិំ ឧប្បជ្ជមានំ, ចុតិចិត្តេន វា ការណភូតេន ឧប្បជ្ជមានំ. តតោ បុរិមតរេហិ ឧប្បជ្ជមានំ វិយាតិ យថា ចុតិចិត្តតោ អាសន្នេហិ បុរិមតរេហិ ឧប្បជ្ជមានំ រូបំ ភវន្តរេ ន ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ ចុតិចិត្តេន ឧប្បជ្ជមានម្បិ អនុបច្ឆិន្នេបិ វដ្ដមូលេតិ អការណំ វដ្ដមូលាវូបសមោ ចុតិចិត្តស្ស រូបុប្បាទនេតិ ទស្សេតិ.

អរូបស្សាតិ អារុប្បស្ស.

ឧតុនាតិ បដិសន្ធិចិត្តស្ស ឋិតិក្ខណេ ឧប្បន្នេន ឧតុនា. សមុដ្ឋិតេ រូបេតិ បដិសន្ធិចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ រូបេ សមុដ្ឋិតេ បដិសន្ធិអនន្តរំ បឋមភវង្គចិត្តំ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ. ឧប្បាទនិរោធក្ខណាតិ យថាវុត្តេសុ សោឡសសុ ចិត្តេសុ អាទិចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណោ, សោឡសមចិត្តស្ស និរោធក្ខណោ ចាតិ វទន្តិ, រូបស្សេវ បន ឧប្បាទនិរោធក្ខណា វេទិតព្ពា.

ធរមានក្ខណេ ឯវាតិ តស្ស ឧតុនោ វិជ្ជមានក្ខណេ ឯវ យទិ គហិតា, ‘‘សោឡសចិត្តក្ខណាយុកំ រូប’’ន្តិ វុត្តំ ហោតិ សោឡសហេវ ចិត្តេហិ តស្ស ធរមានតាយ បរិច្ឆិន្នត្តា. ឧប្បាទក្ខណំ អគ្គហេត្វាតិ ឧតុនោ ធរមានក្ខណេ ឧប្បាទក្ខណំ អគ្គហេត្វា និរោធក្ខណោ អថ គហិតោ, ‘‘សត្តរសចិត្តក្ខណាយុកំរូប’’ន្តិ វុត្តំ ហោតិ ឧប្បាទក្ខណសហិតេន ច ឯកស្ស ចិត្តក្ខណស្ស គហិតត្តា. ‘‘អធិកសោឡសចិត្តក្ខណាយុក’’ន្តិ វុត្តំ ហោតិ និរោធក្ខណស្ស ពហិកតត្តា.

ឯវំ ឧប្បាទនិរោធក្ខណេសុ គហិតេសុ អគ្គហិតេសុ ច សោឡសសត្តរសចិត្តក្ខណាយុកតា, តតោ អធិកចិត្តក្ខណាយុកតា ច សិយាតិ ទស្សេត្វា ឥទានិ តត្ថ ឋិតបក្ខំ ទស្សេន្តោ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តស្ស ធរមានក្ខណេ ឧប្បន្នេសូតិ តស្ស ឧតុនោ ធរមានក្ខណេ ឧប្បន្នេសុ សោឡសសុ ចិត្តេសុ បដិសន្ធិបិ យស្មា គហិតា, តស្មា ឧតុនោ ឧប្បាទក្ខណោ ធរមានក្ខណេ គហិតោតិ និរោធក្ខណេ អគ្គហិតេ ‘‘រូបេ ធរន្តេយេវ សោឡស ចិត្តានិ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈន្តិ, តំ បន សត្តរសមេន ចិត្តេន សទ្ធិំ និរុជ្ឈតី’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ២៦ បកិណ្ណកកថា) ឯវំ អដ្ឋកថាយំ វក្ខមានា អធិកសោឡសចិត្តក្ខណាយុកតា អធិប្បេតា. គហិតេ វា និរោធក្ខណេ សោឡសចិត្តក្ខណាយុកតា អធិប្បេតាតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថ ច ‘‘អធិកសោឡសចិត្តក្ខណាយុកតា’’តិ ឥទំ បដិសន្ធិចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណោ គហិតោតិ កត្វា វុត្តំ. យស្មា បន បដិច្ចសមុប្បាទវិភង្គវណ្ណនាយំ ‘‘ទ្វេ ភវង្គានិ, អាវជ្ជនំ, ទស្សនំ, សម្បដិច្ឆនំ, សន្តីរណំ, វោដ្ឋព្ពនំ, បញ្ច ជវនានិ, ទ្វេ តទារម្មណានិ, ឯកំ ចុតិចិត្តន្តិ បញ្ចទស ចិត្តក្ខណា អតីតា ហោន្តិ, អថាវសេសឯកចិត្តក្ខណាយុកេ’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ២២៧), តថា តទារម្មណបរិយោសានានិ, ‘‘ឯកំ ចុតិចិត្តំ, តទវសានេ តស្មិញ្ញេវ ឯកចិត្តក្ខណដ្ឋិតិកេ អារម្មណេ បដិសន្ធិចិត្តំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ២២៧) ច វក្ខតិ. តស្មា រូបស្ស សោឡសចិត្តក្ខណាយុកតាយបិ អត្ថសិទ្ធិ ហោតិយេវ. តេនាហ ‘‘សោឡសចិត្តក្ខណាយុកតា អធិប្បេតា’’តិ. តថាបិ ឧប្បជ្ជិត្វា ភវង្គចលនស្ស បច្ចយោ ហោតិ, ន ឧប្បជ្ជមានមេវាតិ សត្តរសចិត្តក្ខណាយុកតា វេទិតព្ពា.

ឱជាយ សភាវសុខុមតា ឧបាទារូបភាវតោ. ឯត្ថ ច មាតរា អជ្ឈោហដា ឱជា ពាហិរព្ភញ្ជនំ វិយ គព្ភមល្លិនា តស្មិំ សន្តានេ ឱជដ្ឋមករូបុប្បត្តិយា បច្ចយោ ហោតិ. អាហារសមុដ្ឋានរូបបវេណិយា ឱជាយ វិយ សេសតិសន្តតិឱជាយ រូបុប្បាទនន្តិ ឧទរិយេ ឱជា រូបំ ន សមុដ្ឋាបេតិ ឧតុសមុដ្ឋានភាវតោ, ឧបាទិន្នកដ្ឋានេ ឯវ បន សមុដ្ឋាបេតិ, រសហរណីហិ គន្ត្វា កាយានុសដន្តិ វេទិតព្ពំ.

ចិត្តញ្ចេវាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទេន បដិយោគីនំ កម្មមេវ សមុច្ចិនោតិ, ន ចិត្តេន សម្បយុត្តធម្មេតិ កត្វា អាហ ‘‘ចិត្តស្ស បុព្ពង្គមតាយ វុត្ត’’ន្តិ. ‘‘ចិត្តុប្បាទំ គណ្ហាតិ ‘ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតី’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១) វិយ, ន កម្មចេតនំ វិយ ឯកធម្មមេវា’’តិ វុត្តេ ‘‘យថា ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស ហេតុអាទយោ ចិត្តសម្បយុត្តធម្មាបិ សមុដ្ឋាបកាវ, ឯវំ កម្មសមុដ្ឋានរូបស្ស កម្មសម្បយុត្តាបី’’តិ ចោទនំ សមុដ្ឋាបេត្វា តស្ស បរិហារំ វត្តុំ ‘‘កម្មសមុដ្ឋានញ្ចា’’តិអាទិមាហ.

រូបស្សាតិ រូបក្ខណស្ស, រូបស្ស វា អទ្ធុនោ. នយទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ បដិសន្ធិក្ខណេ ឯវ រូបារូបធម្មានំ ឯកក្ខណេ បាតុភាវោតិ ឥមស្ស អត្ថស្ស អនធិប្បេតត្តា. តេនេវាហ ‘‘តតោ បរម្បិ រូបារូបានំ សហុប្បត្តិសព្ភាវតោ’’តិ. យថា ច ‘‘បដិសន្ធិក្ខណេ ឯវា’’តិ និយមោ ន គហេតព្ពោ, ឯវំ ‘‘ឯកក្ខណេ ឯវ បាតុភាវោ’’តិបិ និយមោ ន គហេតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន បនេត’’ន្តិអាទិមាហ. តំទីបនត្ថមេវាតិ អសមានកាលតាទីបនត្ថមេវ, ន សហុប្បាទទីបនត្ថំ. អទ្ធានបរិច្ឆេទកថា ហិ អយន្តិ.

យទិ ឯវន្តិ យថា ផលបត្តានិ, ឯវំ រូបារូបធម្មា យទិ ទន្ធលហុបរិវត្តិនោ. អសមានទ្ធត្តាតិ អតុល្យកាលត្តា. និច្ឆិទ្ទេសូតិ និព្ពិវរេសុ. តេន និរន្តរប្បវត្តិំ ឯវ វិភាវេតិ. អយន្តិ អទ្ធានបរិច្ឆេទកថា. ចិត្តជរូបាទីនំ ន តថា និរន្តរភាវេន បវត្តិ, យថា កម្មជរូបានន្តិ អាហ ‘‘កម្មជរូបប្បវត្តិំ សន្ធាយា’’តិ. កម្មជរូបានំ វា ឥតរេសំ មូលភាវតោ បធានន្តិ ‘‘កម្មជរូបប្បវត្តិំ សន្ធាយា’’តិ វុត្តំ. អចិត្តុប្បាទកត្តា អព្យាពជ្ឈតាយ និរោធសមាបត្តិយា និព្ពានបដិភាគតា វេទិតព្ពា. បទេ បទំ អក្កមិត្វាតិ លកុណ្ឌកបាទតាយ អត្តនោ អក្កន្តបទសមីបេ បទំ និក្ខិបិត្វា. យោ ហិ សីឃបទវិក្កមោ លកុណ្ឌកបាទោ, សោ ឥធាធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘លហុំ លហុំ អក្កមិត្វាតិ អត្ថោ’’តិ. សហេវ និរុជ្ឈន្តីតិ រូបំ កម្មជមិធាធិប្បេតន្តិ កត្វា វុត្តំ. ឧតុជំ បន ចុតិតោ ឧទ្ធម្បិ បវត្តតិ ឯវ. បុព្ពេ វុត្តន្តិ ‘‘រូបស្ស សត្តរសចិត្តក្ខណា, អរូបស្ស តតោ ឯកភាគោ’’តិ (វិភ. មូលដី. ២០ បកិណ្ណកកថាវណ្ណនា) ឯវំ វុត្តំ អទ្ធានប្បការំ.

ឯកុប្បាទតោតិ សមានុប្បាទតោ. សមានត្ថោ ហិ អយំ ឯក-សទ្ទោ. ឯកោ ទដ្ឋព្ពាការោតិ ឯកោ ញាតបរិញ្ញាយ បស្សិតព្ពាការោ. ឯវញ្ហិ សោឡសាការា សិយុំ, ឥតរថា វីសតិ, តតោ អធិកា វា ឯតេ អាការា ភវេយ្យុំ. តស្សាតិ បច្ឆិមកម្មជស្ស. ហេដ្ឋា សោឡសកេតិ បរិយោសានសោឡសកស្ស អនន្តរាតីតសោឡសកេ. បច្ឆិមស្សាតិ តត្ថ បច្ឆិមចិត្តស្ស. នានានិរោធភាវំ វិយ ឯកុប្បាទភាវម្បិ បច្ឆិមកម្មជស្ស ឋបនេ ការណំ អនិច្ឆន្តោ ‘‘យទិ បនា’’តិ សាសង្កំ វទតិ. ‘‘សព្ពម្បី’’តិអាទិនា តត្ថ អតិប្បសង្គំ ទស្សេតិ. វជ្ជេតព្ពំ នានុប្បាទំ ឯកនិរោធំ. គហេតព្ពំ ឯកុប្បាទនានានិរោធំ. ឧភយម្បិ តទា នត្ថិ អនុប្បជ្ជនតោ. តេនេវាហ ‘‘កម្មជរូបស្ស អនុប្បត្តិតោ’’តិ. តតោ បុព្ពេតិ បច្ឆិមកម្មជរូបុប្បជ្ជនតោ ឱរំ. អញ្ញស្សាតិ យស្ស ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បន្នំ, តតោ អញ្ញស្ស ចិត្តស្ស. ឋិតិក្ខណេ ឧប្បន្នស្ស ឯកុប្បាទតា, ភង្គក្ខណេ ឧប្បន្នស្ស នានានិរោធតា ច នត្ថីតិ អាហ ‘‘ឋិតិភង្គក្ខណេសុ ឧប្បន្នរូបានិ វជ្ជេត្វា’’តិ. តេនាតិ រូបេន. ‘‘សង្ខលិកស្ស វិយ សម្ពន្ធោ’’តិ ឯតេន អវិច្ឆិន្នសម្ពន្ធោ ឥធ ‘‘បវេណី’’តិ អធិប្បេតោតិ ទស្សេតិ. អញ្ញថាតិ វិច្ឆិជ្ជមានម្បិ គហេត្វា ‘‘បវេណី’’តិ វុច្ចមានេ. ន ហិ រូបធម្មានំ អរូបធម្មានំ វិយ អនន្តរបច្ចយភាវោ អត្ថីតិ រូបធម្មានំ ភង្គក្ខណេ ឧប្បន្នរូបធម្មេ អគ្គហេត្វា ‘‘អដ្ឋចត្តាលីសា’’តិ វុត្តំ. តេសំ បន គហណេ ឯកូនបញ្ញាសាវ សិយាតិ អាហ ‘‘ឯកូនបញ្ញាសកម្មជិយវចនំ កត្តព្ពំ សិយា’’តិ.

សុទីបនត្តាតិ សុខទីបនត្តា, នយទស្សនភាវេន វា សុដ្ឋុ ទីបនត្តា. តេនេវាហ ‘‘ឯតេន ហិ នយេនា’’តិអាទិ. តត្ថ តន្តិ រូបំ. តេនាតិ រូបេន. ឧភយត្ថាតិ បច្ឆិមកម្មជរូបប្បវត្តិយំ, តតោ បុព្ពេ ច. អញ្ញស្សាតិ ឯកស្ស ចិត្តស្ស ឋិតិក្ខណេ ឧប្បជ្ជិត្វា តតោ អញ្ញស្ស ចិត្តស្ស. តស្សាតិ រូបស្ស. ឯត្ថ ច បច្ឆិមកម្មជរូបប្បវត្តិយំ និរុជ្ឈនកន្តិ វុត្តំ តតោ បុរេតរប្បវត្តំ រូបំ វេទិតព្ពំ. ចតុសន្តតិករូបេនាតិអាទិ យថាវុត្តសង្គហគមនទស្សនំ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ នានុប្បាទេកនិរោធតាទីបនេ. ឋិតិក្ខណេតិ អរូបស្ស រូបស្ស ច ឋិតិក្ខណេ ឧប្បន្នស្ស រូបស្ស ច អរូបស្ស ច ទស្សិតត្តា. អទស្សិតស្សាតិ យថា ឯវ ឯត្ថ, ឯវំ តត្ថ វិភជិត្វា អទស្សិតស្ស. កស្មា បនេត្ថ បច្ឆិមកម្មជេន ទីបនាយំ សមតិំសកម្មជរូបគ្គហណំ កតន្តិ អាហ ‘‘សមតិំស…បេ… យោជិត’’ន្តិ. តតោ កម្មតោ ជាតា តំកម្មជា, តេសុ. សង្ខរោតីតិ សង្ខារោ, ជីវិតញ្ច តំ សង្ខារោ ចាតិ ជីវិតសង្ខារោ, អាយុ. ជីវិតេន សង្ខរីយន្តីតិ ជីវិតសង្ខារា, ឧស្មាទយោ.

អញ្ញស្ស ឧប្បាទក្ខណេតិ យស្ស ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បន្នំ រូបំ អញ្ញស្ស តតោ សត្តរសមស្ស ឧប្បាទក្ខណេ, ឋិតិក្ខណេ ឧប្បន្នំ អញ្ញស្ស ឋិតិក្ខណេតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ’’តិ ឥទំ បាឡិយា វិរុជ្ឈន្តម្បិ អដ្ឋកថាយំ អាគតភាវទស្សនត្ថំ វុត្តន្តិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោតិ អត្ថោ. កស្មាតិ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបំ សន្ធាយ បាឡិ បវត្តា, អដ្ឋកថាយំ បន កម្មជរូបន្តិ សា តាយ កេន ការណេន វិរុជ្ឈតីតិ អាហ ‘‘ចតុ…បេ… ភវិតព្ពត្តា’’តិ, និប្ផន្នស្សាតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘យោ ចាយំ ចិត្តសមុដ្ឋានស្ស…បេ… កម្មាទិសមុដ្ឋានស្សាបិ អយមេវ ខណនិយមោ’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ២៦ បកិណ្ណកកថា). ឯតេហីតិ យថានីតោ យមកបាឋោ, ‘‘កាយសង្ខារោ ចិត្តសមុដ្ឋានោ’’តិអាទិកោ អដ្ឋកថាបទេសោតិ ឯតេហិ. នត្ថិយេវ ឯកុប្បាទឯកនិរោធទីបនតោតិ អធិប្បាយោ. តេន ហិ វុត្តំ ‘‘យេន ចិត្តេន សទ្ធិំ ឧប្បជ្ជតិ, តតោ បដ្ឋាយ សត្តរសមេន សទ្ធិំ និរុជ្ឈតី’’តិអាទិ.

បុន ‘‘ឯតេហី’’តិ ឥមិនា ឯកុប្បាទនានានិរោធនានុប្បាទឯកនិរោធទីបនវសេន បវត្តា អដ្ឋកថាបទេសា គហិតាតិ វេទិតព្ពំ, ឧភយត្ថាបិ វា ឯតេហិ អាចរិយេហីតិ អត្ថោ. តតិយោ ភាគោ, តេន អធិកា សោឡសចិត្តក្ខណាយុកតា តតិយ…បេ… យុកតា វុត្តាតិ សម្ពន្ធោ. តតិយ ភាគោតិ ច ឧប្បាទដ្ឋិតិក្ខណេ ឧបាទាយ ភង្គក្ខណោ អធិប្បេតោ. យស្មិំ ឯកាទស ចិត្តក្ខណា អតីតា, អវសេសបញ្ចចិត្តក្ខណាយុកេ, យស្មិំ បញ្ចទស ចិត្តក្ខណា អតីតា, អវសេសឯកចិត្តក្ខណាយុកេ តស្មិំយេវ អារម្មណេតិ យោជេតព្ពំ. ឧភយញ្ចេតំ យថាក្កមំ មនោទ្វារេ បញ្ចទ្វារេ ច អាបាថគតំ វេទិតព្ពំ. ន ខោ បនេវំ សក្កា វិញ្ញាតុំ ឯកចិត្តក្ខណាតីតំ អារម្មណំ សន្ធាយ បដិច្ចសមុប្បាទវិភង្គដ្ឋកថាយំ (វិភ. អដ្ឋ. ២២៧) តថា វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន ហិ សក្កា’’តិអាទិមាហ. បញ្ចទសាតិ អតិរេកបញ្ចទស ចិត្តក្ខណា អតីតាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘តស្មា’’តិអាទិនា យត្ថ ខណេកទេសំ អគ្គហិតន្តិ ន សក្កា វត្តុំ, តមេវ ទស្សេតិ. ឯវំ តាវ ន រូបំ សត្តរសចិត្តក្ខណាយុកំ, នាបិ តតិយភាគាធិកសោឡសចិត្តក្ខណាយុកំ, អថ ខោ សោឡសចិត្តក្ខណាយុកមេវាតិ ទស្សិតំ ហោតិ.

កស្មា បនេត្ថ រូបមេវ សមានេបិ អនិច្ចសង្ខតាទិភាវេ ចិរាយុកំ ជាតន្តិ? ទន្ធបរិវត្តិភាវតោ. អរូបធម្មា ហិ សារម្មណា ចិត្តបុព្ពង្គមា, តេ យថាពលំ អត្តនោ អារម្មណវិភាវនវសេន បវត្តន្តីតិ តទត្ថនិប្ផត្តិសមនន្តរមេវ និរុជ្ឈនតោ លហុបរិវត្តិនោ. តេនាហ ភគវា, ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, អញ្ញំ ឯកធម្មម្បិ សមនុបស្សាមិ ឯវំ លហុបរិវត្តំ, យទិទំ, ភិក្ខវេ, ចិត្ត’’ន្តិ (អ. និ. ១.៤៨). រូបធម្មា បន អនារម្មណា, តេ អារម្មណវសេន អរូបធម្មេហិ វិភាវេតព្ពា. សា ច នេសំ វោហារានុគុណា វិភាវេតព្ពតា អត្តនោ ទន្ធបរិវត្តិតាយ, តេសញ្ច លហុបរិវត្តិតាយ សោឡសហិ សត្តរសហិ វា ចិត្តក្ខណេហិ និប្បជ្ជតីតិ រូបមេវេត្ថ ចិរាយុកំ ជាតំ. កិញ្ច – លហុវិញ្ញាណវិសយសន្តតិមត្តាធីនវុត្តិតាយ តិណ្ណំ ខន្ធានំ, អារម្មណូបលទ្ធិមត្តភាវតោ វិញ្ញាណស្ស ច លហុបរិវត្តិតា, ទន្ធមហាភូតប្បច្ចយតាយ បន រូបស្ស ទន្ធបរិវត្តិតា. នានាធាតូសុ តថាគតស្សេវ យថាភូតញាណំ, តេន ច រូបមេវ បុរេជាតបច្ចយោ វុត្តោ, បច្ឆាជាតបច្ចយោ ច តស្សេវាតិ ន ឯត្ថ អនិច្ចសង្ខតាទិភាវសាមញ្ញេន រូបារូបំ សមានាយុកំ បរិកប្បេតព្ពំ. វុត្តនយេន រូបមេវ ចិរាយុកន្តិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ.

យថា ច រូបស្ស សត្តរសចិត្តក្ខណាយុកតា, តតិយភាគាធិកសោឡសចិត្តក្ខណាយុកតា វា ន ហោតិ, តំ ទស្សេត្វា យ្វាយំ អដ្ឋកថាយំ ចិត្តស្ស ឋិតិក្ខណេ រូបុប្បាទោ វុត្តោ, តត្ថ ឋិតិក្ខណមេវ តាវ ចិត្តស្ស អននុជានន្តោ ‘‘យោ ចេត្ថ…បេ… វិចារេតព្ពោ’’តិ វត្វា យមកេ ឧប្បន្នឧប្បជ្ជមានវារាទិបាឡិំ អាហរន្តោ ‘‘ចិត្តយមកេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បរិបុណ្ណវិស្សជ្ជនេតិ ឧភយម្បិ យមកបទំ អហាបេត្វា កតវិស្សជ្ជនេ. ឧប្បាទក្ខណេ អនាគតញ្ចាតិ ឧប្បាទក្ខណេ ច ចិត្តំ, អនាគតញ្ច ចិត្តំ ន និរុទ្ធំ, និរុជ្ឈមានន្តិ អត្ថោ. ឋិតិក្ខណាភាវំ ចិត្តស្ស ទីបេតីតិ ឧប្បន្នឧប្បជ្ជមានវារាទីសុ ‘‘ឋិតិក្ខណេ’’តិ អវចនំ ចិត្តស្ស ឋិតិក្ខណំ នាម នត្ថីតិ ឥមមត្ថំ ទីបេតិ ពោធេតិ. ន ហិ យថាធម្មសាសនេ អភិធម្មេ លព្ភមានស្ស អវចនេ ការណំ ទិស្សតីតិ អធិប្បាយោ. ន កេវលមភិធម្មេ អវចនមេវ ចិត្តស្ស ឋិតិក្ខណាភាវជោតកំ, អបិច ខោ សុត្តន្តបាឡិបីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សុត្តេសុបី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អញ្ញថត្តំ នាម បុព្ពាបរវិសេសោ. ខណទ្វយសមង្គិំ ឋិតន្តិ បច្ចុប្បន្នស្ស ឋិតភាវមាហ. អញ្ញថត្តំ បន សន្តានេយេវ វេទិតព្ពំ.

ឯត្ថ ច កេចិ ‘‘យថាភូតោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ, កិំ តថាភូតោវ ភិជ្ជតិ, ឧទាហុ អញ្ញថាភូតោ? យទិ តថាភូតោវ ភិជ្ជតិ, ន ជរតាយ សម្ភវោ. អថ អញ្ញថាភូតោ, អញ្ញោ ឯវ សោតិ សព្ពថាបិ ឋិតិក្ខណស្ស អភាវោយេវា’’តិ វទន្តិ. តត្ថ ឯកធម្មាធារភាវេបិ ឧប្បាទនិរោធានំ អញ្ញោវ ឧប្បាទក្ខណោ, អញ្ញោ និរោធក្ខណោ. ឧប្បាទាវត្ថញ្ហិ ឧបាទាយ ឧប្បាទក្ខណោ, និរោធាវត្ថំ ឧបាទាយ និរោធក្ខណោ. ឧប្បាទាវត្ថាយ ច ភិន្នា និរោធាវត្ថាតិ ឯកស្មិំយេវ សភាវធម្មេ យថា ឥច្ឆិតព្ពា, អញ្ញថា អញ្ញោវ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ, អញ្ញោ ធម្មោ និរុជ្ឈតីតិ អាបជ្ជេយ្យ, ឯវំ និរោធាវត្ថាយ វិយ និរោធាភិមុខាវត្ថាយបិ ភវិតព្ពំ. សា ឋិតិ, ជរតា ចាតិ សម្បដិច្ឆិតព្ពមេតំ. យទិ ឯវំ កស្មា បាឡិយំ ឋិតិក្ខណោ ន វុត្តោតិ? វិនេយ្យជ្ឈាសយានុរោធេន នយទស្សនវសេន បាឡិ គតាតិ វេទិតព្ពា. អភិធម្មទេសនាបិ ហិ កទាចិ វិនេយ្យជ្ឈាសយានុរោធេន បវត្តតិ. តថា ហិ រូបស្ស ឧប្បាទោ ‘‘ឧបចយោ, សន្តតី’’តិ ភិន្ទិត្វា ទេសិតោ. ហេតុសម្បយុត្តទុកាទិទេសនា ចេត្ថ និទស្សិតព្ពា.

‘‘យស្ស វា បនា’’តិអាទិ បុច្ឆាវចនំ. តស្ស ‘‘នោ’’តិ វិស្សជ្ជនំ. សមុទយសច្ចំ និរុជ្ឈតីតិ ចិត្តុប្បាទស្ស និរោធក្ខណោ វុត្តោ. អយមេត្ថ អធិប្បាយោ – យទិ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ រូបំ ឧប្បជ្ជេយ្យ, តំ ទុក្ខសច្ចន្តិ កត្វា ‘‘នោ’’តិ វត្តុំ ន សក្កា, វុត្តញ្ចេតំ. តស្មា វិញ្ញាយតិ ‘‘ចិត្តស្ស និរោធក្ខណេ រូបុប្បាទោ នត្ថី’’តិ. តយិទមការណំ. អរូបលោកញ្ហិ សន្ធាយ, ចិត្តសមុដ្ឋានរូបំ វា ‘‘នោ’’តិ សក្កា វត្តុន្តិ. អយញ្ហិ យមកទេសនាយ បកតិ, យទិទំ យថាសម្ភវយោជនា. ឯតេន ‘‘ន ច ចិត្តសមុដ្ឋានរូបមេវា’’តិអាទិវចនំ បដិក្ខិត្តំ ទដ្ឋព្ពំ. អថ វា បច្ចាសត្តិញាយេន យំ សមុទយសច្ចំ និរុជ្ឈតិ, តេន យំ ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បាទេតព្ពំ ចិត្តចេតសិកតប្បដិពទ្ធរូបសង្ខាតំ, តស្ស តទា ឧប្បត្តិ នត្ថីតិ ‘‘នោ’’តិ វិស្សជ្ជនំ, ន សព្ពស្ស.

សហុប្បាទេកនិរោធវចនតោតិ ‘‘យស្ស កាយសង្ខារោ និរុជ្ឈតិ, តស្ស ចិត្តសង្ខារោ និរុជ្ឈតីតិ? អាមន្តា’’តិ (យម. ២.សង្ខារយមក.៧៩) ឯវំ សហុប្បាទសហនិរោធវចនតោ. តេន វចនេនាតិ ‘‘យស្ស កាយសង្ខារោ’’តិអាទិវចនេន. អញ្ញរូបានន្តិ កម្មឧតុអាហារជរូបានំ. សហុប្បាទសហនិរោធាទិកានន្តិ ឯត្ថាយំ យោជនា – អប្បដិក្ខិត្តសហុប្បាទសហនិរោធអននុញ្ញាតនានុប្បាទនានានិរោធអនិវារិតអព្យាកតភាវានំ កម្មជាទីនន្តិ. ឯតេនាតិ ‘‘យស្ស កុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តី’’តិអាទិកេន (យម. ៣.ធម្មយមក.១៦៣) បាឋេន, ‘‘ន ចិត្តសមុដ្ឋានរូបមេវា’’តិ យុត្តិវចនេន ច. យមកបាឡិអនុស្សរណេតិ យថាទស្សិតចិត្តយមកបាឡិយា យថារុតវសេនេវ អនុស្សរណេ វិជ្ជមានេ. ភិជ្ជមានតាតិ ចិត្តស្ស ភិជ្ជមានតា នាម និរុជ្ឈមានតា ឋិតិយា អភាវតោ. សហាយភាវំ នាបិ គច្ឆតិ និស្សយត្ថិភាវាទិនា បច្ចយភាវាភាវតោ. ឧប្បាទក្ខណេ ឯវ ហិ អនន្តរាទិបច្ចយលាភេន ចិត្តស្ស ពលវតា. ឯវញ្ច សតីតិ ឯវញ្ច ឧតុនាបិ ភវង្គចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេយេវ រូបសមុដ្ឋាបនេ សតិ. តំចិត្តក្ខណេតិ តស្ស ចិត្តស្ស ខណេ, ខណទ្វយេបីតិ អត្ថោ. តេនេវាតិ អតិលហុបរិវត្តិភាវេនេវ. អថ វា តេនេវាតិ ទន្ធបរិវត្តិកតាយ រូបស្ស សកលំ ឯកចិត្តក្ខណំ ឧប្បជ្ជមានភាវេនេវ. តន្តិ ចិត្តំ. បដិសន្ធិចិត្តំ សម្បយុត្តធម្មានំ វិយ សហជាតរូបធម្មានម្បិ សហជាតាទិបច្ចយេន បច្ចយោ ហោតីតិ អាហ ‘‘បដិសន្ធិតោ ឧទ្ធ’’ន្តិ. ចិត្តសមុដ្ឋានានំ ចិត្តំ សហជាតាទិបច្ចយោ ហោតិយេវាតិ វុត្តំ ‘‘អចិត្តសមុដ្ឋានាន’’ន្តិ. តទនន្តរន្តិ យេន ចិត្តេន សហុប្បន្នំ, តស្ស ចិត្តស្ស អនន្តរំ. តន្តិ រូបំ. តទនន្តរំ ចិត្តន្តិ សហុប្បន្នចិត្តានន្តរំ ចិត្តំ. យទិ ឯវន្តិ យទិ សកលំ ចិត្តក្ខណំ រូបំ ឧប្បជ្ជមានមេវ ហោតិ, ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ឯវ រូបស្ស ឧប្បាទារម្ភោតិ អាហ ‘‘ន, ចិត្តនិរោធក្ខណេ រូបុប្បាទារម្ភាភាវតោ’’តិ. ចិត្តក្ខណេតិ អត្តនា សហុប្បន្នចិត្តស្ស ខណេ. តន្តិ រូបំ. រូបសមុដ្ឋាបនបុរេជាតបច្ចយកិច្ចន្តិ រូបសមុដ្ឋាបនកិច្ចញ្ច បុរេជាតបច្ចយកិច្ចញ្ច. ឋិតិប្បត្តិវិសេសាលាភន្តិ ឋិតិប្បត្តិយា លទ្ធព្ពោ យោ វិសេសោ, តស្ស អលាភំ. ឥទំ វុត្តន្តិ ‘‘យេន សហុប្បជ្ជតិ, តំចិត្តក្ខណេ រូបំ ឧប្បជ្ជមានមេវា’’តិ ឥទំ បរិយាយេន វុត្តំ.

យំ យស្ស សម្ពន្ធិភាវេន វុត្តំ, តំ ទូរេ ឋិតម្បិ តេន សម្ពន្ធនីយន្តិ អាហ ‘‘តតោ បរំ…បេ… ឯតេន សហ សម្ពន្ធោ’’តិ. តស្មា ‘‘តតោ’’តិ ឯត្ថ តំសទ្ទេន ចុតិំ បច្ចាមសតីតិ វុត្តំ ‘‘ចុតិតោ បរន្តិ អត្ថោ’’តិ.

នត្ថីតិ កត្វាតិ យទិបិ យថា អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ, តថា ឯកុប្បាទេកនិរោធតា រូបានំ អរូបេហិ, អរូបានញ្ច រូបេហិ នត្ថិ. យថា ច អម្ហេហិ វុត្តំ, តថា អត្ថេវាតិ អធិប្បាយោ.

ចតុត្ថស្ស បការស្ស វុច្ចមានត្តា ‘‘តយោ បការេ អាហា’’តិ វុត្តំ.

‘‘តេសំយេវ រូបានំ កាយវិការោ’’តិអាទិនា បរិនិប្ផន្នានំ វិការាទិភាវំ ទស្សេត្វា ‘‘សព្ពំ បរិនិប្ផន្នំ សង្ខតមេវា’’តិ វទន្តេន បរិនិប្ផន្នតាបរិយាយោ ទស្សិតោ. បុព្ពន្តាបរន្តបរិច្ឆិន្នោតិ បាតុភាវវិទ្ធំសភាវបរិច្ឆិន្នោ, ឧទយព្ពយបរិច្ឆិន្នោ វា. ‘‘អយំ ទត្តោ នាម ហោតូ’’តិអាទិនា នាមករណំ នាមគ្គហណំ. សមាបជ្ជនំ និរោធសមាបត្តិយា សមថវិបស្សនានុក្កមេន នាមកាយស្ស និរោធមេវ. អាទិ-សទ្ទេន សត្តកសិណាទិបញ្ញត្តិយា បញ្ញាបនំ សង្គណ្ហាតិ. និប្ផាទិយមានោតិ សាធិយមានោ.

បកិណ្ណកកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កមាទិវិនិច្ឆយកថាវណ្ណនា

ឧប្បត្តិក្កមាទីសុ ទេសនាក្កមោបិ លព្ភតេវាតិ ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានាតិអាទិកោ ទេសនាក្កមោវា’’តិ វុត្តំ. អនុបុព្ពុក្កំសតោតិ ទានសីលកាមាទីនវាទិទស្សននេក្ខម្មកថានំ អនុក្កមេន ឧក្កដ្ឋភាវតោ កថានំ អនុបុព្ពុក្កំសតា វុត្តា. តេន ឧក្កំសក្កមោ នាមាយំ វិសុំ កមោតិ ទស្សេតិ. តថាបិ ទានាទីនំ ទេសនាក្កមាវរោធនេ ការណមាហ ‘‘ឧប្បត្តិអាទិវវត្ថានាភាវតោ’’តិ. តត្ថ អាទិ-សទ្ទេន បហានបដិបត្តិភូមិក្កមេ សង្គណ្ហាតិ. ‘‘ចក្ខុអាទីនម្បិ វិសយភូត’’ន្តិ ឥមិនា បញ្ចរូបិន្ទ្រិយគោចរតា អធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘ឯកទេសេនា’’តិអាទិ. ឯកទេសេនាតិ ពាហិរោឡារិកាយតនេហិ. ឯត្ថាតិ ‘‘យំ វេទយតិ, តំ សញ្ជានាតី’’តិ ឯតស្មិំ បទេ វុត្តនយេន.

តំសភាវតានិវត្តនត្ថន្តិ អនាសវធម្មសភាវតានិវត្តនត្ថំ. អនាសវា ខន្ធេស្វេវ វុត្តាតិ អត្ថោ សាសវានម្បិ ខន្ធេសុ វុត្តត្តា. ននុ ច អនាសវធម្មោ ខន្ធេសុ អវុត្តោបិ អត្ថីតិ? សច្ចំ អត្ថិ, ខន្ធាធិការេ ខន្ធបរិយាបន្នា ឯវ អនាសវា គយ្ហន្តីតិ នាយំ ទោសោ.

យថា ផស្សាទយោ វិសេសតោ តទនុគុណវុត្តិតាយ សង្ខតាភិសង្ខរណសភាវាតិ សង្ខារក្ខន្ធេ សមវរុទ្ធា, ន ឯវំ វេទនាសញ្ញាវិញ្ញាណានីតិ រូបធម្មា វិយ តានិ វិសុំ ខន្ធភាវេន វុត្តានិ. ឯតេន ផស្សាទីនំ វិសុំ ខន្ធសទ្ទវចនីយតាភាវោ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. តេន វុត្តំ ‘‘ផុសនាទយោ បនា’’តិអាទិ. ឥតិអាទីនញ្ច សុត្តានន្តិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘រូបេ ខោ, ភិក្ខវេ, សតិ រូបំ ឧបាទាយ រូបំ អភិនិវិស្ស ឧប្បជ្ជន្តិ សំយោជនាភិនិវេសវិនិពន្ធា. វេទនាយ…បេ… សញ្ញាយ… សង្ខារេសុ… វិញ្ញាណេ សតិ វិញ្ញាណំ ឧបាទាយ វិញ្ញាណំ អភិនិវិស្ស ឧប្បជ្ជន្តិ សំយោជនាភិនិវេសវិនិពន្ធា’’តិ (សំ. និ. ៣.១៥៨), តថា ‘‘អហំ រូបំ, មម រូបន្តិ បរិយុដ្ឋដ្ឋាយី ហោតី’’តិ (សំ. និ. ៣.១) ច ឯវមាទីនំ សុត្តបទានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯតេនាតិ អត្តនា ទស្សិតសុត្តេន. វក្ខមានសុត្តវសេន ចាតិ ‘‘រូបេ ខោ, ភិក្ខវេ, សតី’’តិអាទិកស្ស អដ្ឋកថាយំ (វិភ. អដ្ឋ. ២៦ បកិណ្ណកកថា) វក្ខមានស្ស សុត្តស្ស វសេន. ‘‘បរិត្តារម្មណាទិវសេន ន វត្តព្ពា’’តិ ឯតេន នវត្តព្ពារម្មណាបិ ទិដ្ឋិ ខន្ធេ ឯវ និស្សាយ ឧប្បជ្ជតិ, បគេវ ខន្ធារម្មណាតិ ទស្សេតិ.

វេទនាការណាយាតិ វេទនាយាតនាយ. ឆាទាបនតោតិ រោចាបនតោ. ពាហុល្លេនាតិ ពហុលភាវេន. ឧបាទានក្ខន្ធា ហិ ពាហុល្លប្បវត្តិកា, ន ឥតរេ.

បុដំ កត្វាតិ ច ឆត្តសទិសំ បុដំ ពន្ធំ កត្វា. វត្ថុម្ហីតិ ចក្ខាទិវត្ថុម្ហិ. វដ្ដគតវេទនំ សន្ធាយ វុត្តំ. សា ហិ ឥធ ទដ្ឋព្ពភាវេ ឋិតា. ឩនេហីតិ វត្ថុនា, កិលេសេហិ ច ឩនេហិ.

មាយាយាតិ ឥន្ទជាលាទិមាយាយ បយោគោ មាយាតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘មាយាយ ទស្សិតំ រូបំ ‘មាយា’តិ អាហា’’តិ. វត្ថុភាវាទិតោតិ អាទិ-សទ្ទេន អារម្មណសម្បយុត្តាទិកេ សង្គណ្ហាតិ. កត្ថចីតិ រូបក្ខន្ធាទិកេ. កោចិ វិសេសោតិ អសុភាទិកោវ.

តស្សាតិ អជ្ឈត្តិករូបស្ស. យស្ស កាមរាគប្បហានមុខេន សព្ពរាគប្បហានំ សម្ភវតិ, តំ សន្ធាយាហ ‘‘កាមរាគមុខេន វា សព្ពលោភប្បហានំ វទតី’’តិ. យោជេតព្ពន្តិ វេទនាយ ឆន្ទរាគំ បជហន្តោ តស្សា សមុទយភូតេ ផស្សេបិ ឆន្ទរាគំ បជហតីតិ យោជេតព្ពន្តិ. បរិញ្ញត្តយស្ស យោជនា បាកដា ឯវ.

តតោតិ ទុក្ខុប្បាទនសុខវិនាសនានំ អទស្សនតោ. ភិន្ទតីតិ វិនាសេតិ. តន្តិ មនោសញ្ចេតនាហារំ ញាតតីរណបរិញ្ញាហិ បរិគ្គណ្ហាតិ តីរេតិ.

តំ បជហន្តោតិ អវិជ្ជំ បជហន្តោ. បរាមដ្ឋន្តិ បរាមាសសង្ខាតាយ ទិដ្ឋិយា និច្ចាទិវសេន គហិតំ. វិញ្ញាណំ និច្ចតោ បស្សន្តោ ទិដ្ឋុបាទានំ ឧបាទិយតីតិ អយមត្ថោ ‘‘តទេវិទំ វិញ្ញាណំ សន្ធាវតិ សំសរតិ, អនញ្ញ’’ន្តិអាទិសុត្តបទេហិ (ម. និ. ១.៣៩៦) ទីបេតព្ពោ.

កមាទិវិនិច្ឆយកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សុត្តន្តភាជនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.