២. អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា

៣៤. តំ វត្វាតិ តំ ភូមិវសេន ជានិតព្ពតំ ‘‘សព្ពាបិ ចតុភូមិកវេទនា’’តិអាទិនា វត្វា. សម្បយុត្តតោ ទស្សិតតាទីតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ហេតុជាតិភូមិឥន្ទ្រិយវត្ថុសម្ផស្សជភេទតោ ទស្សិតតំ អនវសេសតោ សង្គណ្ហាតិ.

យទិបិ តំ-សទ្ទោ បុព្ពេ វុត្តស្ស សាមញ្ញតោ បដិនិទ្ទេសោ, តថាបិ អនន្តរមេវ បច្ចាមសិតុំ យុត្តោ ឥតរត្ថ អសម្ភវតោតិ អាហ ‘‘អដ្ឋ…បេ… យោជនា’’តិ. ‘‘អដ្ឋវិធត្តាភាវតោ’’តិ ឥមិនា តំ អសម្ភវំ ទស្សេតិ.

បូរណត្ថមេវ វុត្តោ, អបុព្ពតាភាវតោតិ អត្ថោ.

គហណវឌ្ឍនវសេនាតិ គហណស្ស វឌ្ឍនវសេន. គហណន្តិ ចេត្ថ កថនំ ទដ្ឋព្ពំ, តស្ស វឌ្ឍនំ តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ អវុត្តស្ស កថនំ. តេនាហ ‘‘បុព្ពេ គហិតតោ អញ្ញស្ស គហណំ វឌ្ឍន’’ន្តិ, តតោ ឯវ ច ‘‘បុរិមគហិតេ អញ្ញុបចយវសេនា’’តិ វុត្តំ. ‘‘វឌ្ឍនសទ្ទោ ឆេទនត្ថោ’’តិ ឥទំ យថា អសិវា ‘‘សិវា’’តិ, ទិដ្ឋញ្ច ‘‘អទិដ្ឋ’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ. នយនីហរណន្តិ នីយតីតិ នយោ, ទេសនា, តស្ស នីហរណំ បវត្តនំ. វឌ្ឍនកនយោតិ យថាវុត្តវឌ្ឍនកវសេន បវត្តោ ទេសនានយោ. អញ្ញេ ភេទាតិ ឯកវិធចតុព្ពិធាទយោ ភេទា. យទិ អវិសិដ្ឋា, កស្មា វុត្តាតិ អាហ ‘‘តថាបី’’តិអាទិ. តត្ថ បញ្ញាប្បភេទជននត្ថន្តិ ធម្មវិសយាយ បភេទគតាយ បញ្ញាយ វិនេយ្យានំ និព្ពត្តនត្ថំ, វិជ្ជាដ្ឋានាទិវសេន វិនេយ្យានំ ធម្មបដិសម្ភិទាយ ឧប្បាទនត្ថន្តិ អត្ថោ. អភិញ្ញេយ្យធម្មវិភាគតាយ សម្មសនវារស្ស វិសយភាវតោ វុត្តំ ‘‘ឯកេកស្ស វារស្ស គហិតស្ស និយ្យានមុខភាវតោ’’តិ. ឥតរេបិ ភេទា វុត្តាតិ ទុវិធតិវិធភេទានំ យំ នានត្តំ, តស្ស វសេន ឥតរេ ភេទា អនានត្តាបិ យថាវុត្តការណតោ វុត្តា. ‘‘ន កេវល’’ន្តិអាទិនា ភេទានំ អញ្ញមញ្ញបេក្ខតំ ទស្សេត្វា ‘‘តស្មា’’តិអាទិនា តេសំ វិសិដ្ឋតំ ទស្សេតិ.

យថា ទុកមូលកាទីសុ ភេទា គណនានុបុព្ពិយា បវត្តា បភេទន្តរាបេក្ខា, ន ឯវមេតេ. ឯតេ បន សត្តវិធាទិភេទា បភេទន្តរនិរបេក្ខា កេវលំ ពហុវិធភាវសាមញ្ញេនេវ វុត្តាតិ ទស្សេតិ ‘‘អញ្ញប្បភេទនិរបេក្ខា’’តិអាទិនា. ទុកតិកបទត្ថានំ យថារហំ អបេក្ខិតព្ពាបេក្ខកភាវេន វុត្តត្តា យថា ទុកេ ឋបេត្វា វុត្តា តិកា តត្ថ បក្ខិត្តា នាម ជាតា, ឯវំ តិកទុកបទត្ថានំ អបេក្ខិតព្ពាបេក្ខកភាវេន វុត្តត្តា ទុកេ វត្វា វុត្តេសុបិ តិកេសុ តេ បក្ខិត្តា នាម ហោន្តីតិ អាហ ‘‘បរតោ…បេ… យោជិតត្តា’’តិ.

សមានវីថិយន្តិ ឯកវីថិយំ. ចក្ខុសង្ឃដ្ដនាយាតិ ចក្ខុរូបបដិឃាតេន. សោតិ ចក្ខុរូបបដិឃាតោ. តទុប្បាទិកាតិ តស្ស ចក្ខុសម្ផស្សស្ស ឧប្បាទិកា. សាតិ អាវជ្ជនវេទនា. ននុ ច វេទនាបច្ចយោ ផស្សោ វុត្តោ, ន ផស្សបច្ចយា វេទនាតិ? ន, វេទនាសីសេន ចិត្តុប្បាទស្ស គហិតត្តាតិ. តប្បយោជនត្តាតិ ចក្ខុសម្ផស្សបយោជនត្តា. បយោជយតីតិ បយោជនំ, ផលំ.

រូបាវចរារូបាវចរានំ វិបាកានន្តិ អធិប្បាយោ. តេ ហិ ឥធ អគ្គហិតា. តេនេវាហ ‘‘តេសំ សយមេវ មនោទ្វារភូតត្តា’’តិអាទិ. តតោតិ ភវង្គតោ. ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយាទិកុសលាទីនន្តិ ឯត្ថ បុរិមេន អាទិ-សទ្ទេន ‘‘សោតសម្ផស្សបច្ចយា’’តិ ឯវមាទយោ សង្គហិតា, ទុតិយេន អកុសលាទយោ. ‘‘កាមាវចរអដ្ឋកុសលចិត្តវសេនា’’តិអាទិនា កុសលាព្យាកតានម្បិ កាមាវចរានំយេវ យោជិតត្តា វុត្តំ ‘‘សមានវីថិយំ លព្ភមានតា អដ្ឋកថាយំ វុត្តា’’តិ. វេទនាបីតិសនិទស្សនត្តិកវជ្ជានំ ឯកូនវីសតិយា តិកានំ វសេន ឯកូនវីសតិចតុវីសតិកា. យទិ អសមានវីថិយម្បិ កុសលាទីនំ លព្ភមានតា យោជេតព្ពា, អថ កស្មា សមានវីថិយំយេវ យោជិតាតិ អាហ ‘‘អដ្ឋកថាយំ បនា’’តិអាទិ. តេនេវាតិ អសមានវីថិយំ អប្បដិក្ខិត្តត្តាយេវ.

ចិត្តសម្ពន្ធោតិ ចិត្តេន សម្ពន្ធោ ចិត្តសម្ពន្ធំ កត្វា ចិត្តសីសេន វេទនាយ កថនំ. តិកភូមិវសេនាតិ កុសលត្តិកាទិតិកវសេន, កាមាវចរាទិភូមិវសេន ច. ទ្វារតិកវសេនាតិ ចក្ខាទិឧប្បត្តិទ្វារវសេន, កុសលត្តិកាទិតិកវសេន ច. យត្ថ កត្ថចីតិ ទីបេតព្ពស្ស អត្ថស្ស វិសេសាភាវតោ សត្តវិធភេទាទីសុ យត្ថ កត្ថចិ. ន ច ទ្វារំ អនាមដ្ឋន្តិ យោជនា. តេន សត្តវិធភេទតោ តិំសវិធភេទេ វិសេសំ ទស្សេតិ. យទិបិ ឧភយត្ថ ភូមិយោ អាគតា, រូបាវចរាទិភូមិអាមសនេន បន អសមានវីថិយំ លព្ភមានតា ទស្សិតាតិ អាហ ‘‘អតិព្យត្តា ច ឯត្ថ សមានាសមានវីថីសុ លព្ភមានតា’’តិ. សុខទីបនានិ ហោន្តិ ទ្វារភូមិអាមសនមុខេន វេទនាក្ខន្ធស្ស វិភត្តត្តា. ន ភូមិយោ អបេក្ខិត្វា ឋបិតាតិ កថេតព្ពភាវេន ភូមិយោ អបេក្ខិត្វា ន ឋបិតា, ភូមិវិភាគេន ន កថិតាតិ អត្ថោ. អបេក្ខិតព្ពរហិតាតិ ទ្វារភូមីនំ អគ្គហិតត្តា អាកង្ខិតព្ពទ្វារាទិវិសេសរហិតា.

‘‘ឧបនិស្សយកោដិយា’’តិ ឯត្ថ និប្បរិយាយតោ បរិយាយតោ ច ឧបនិស្សយកោដិទស្សនមុខេន ឥធាធិប្បេតឧបនិស្សយកោដិំ ទស្សេតុំ ‘‘សទ្ធំ ឧបនិស្សាយា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឧបនិស្សយានន្តិ វេទនាយ ឧបនិស្សយភូតានំ. ទស្សនន្តិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, ទិស្វា វា គហណំ. ឧបនិស្សយន្តភាវេនាតិ លាមកូបនិស្សយភាវេន. យទិ ឃាយនាទីនិ ឧបនិស្សយោ ភវេយ្យុំ, បកតូបនិស្សយានេវ សិយុំ. បកតូបនិស្សយោ ច នានាវីថិយំយេវាតិ តទលាភវចនំ ឥធ នានាវីថិជោតកន្តិ ទស្សេតិ ‘‘ឃានាទិទ្វារេសូ’’តិអាទិនា. កសិណបរិកម្មាទីនន្តិ កសិណបរិកម្មសមាបត្តិនិព្ពត្តនវិបស្សនាវឌ្ឍនាទីនំ. តទលាភោតិ ឧបនិស្សយាលាភោ, សោ ច ឃាយនាទីហិ បរេសំ បដិបត្តិយា ជានិតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា. អន្តិមភវិកពោធិសត្តាទីនំ សវនេន វិនា តំផុសនំ សិយា មូលូបនិស្សយោតិ ‘‘យេភុយ្យេនា’’តិ វុត្តំ.

សម្បន្នជ្ឈាសយោតិ វិវដ្ដូបនិស្សយសម្បត្តិយា សម្បន្នជ្ឈាសយោ. តេនាតិ ‘‘ឯវំ ចក្ខុវិញ្ញាណ’’ន្តិ វចនេន. តទុបនិស្សយន្តិ តតោ បរំ ឧប្បន្នកសិណរូបទស្សនាទីនំ ឧបនិស្សយភូតំ.

ថាមគមនំ នាម កាមរាគាទីនំយេវ អាវេណិកោ សភាវោតិ អាហ ‘‘អប្បហីនកាមរាគាទិកស្ស វា’’តិ. ‘‘រាគោ ឧប្បន្នោ’’តិអាទិនា ឥដ្ឋានិដ្ឋារម្មណេ រាគបដិឃានំ ឧប្បត្តិវិចារណាវ វុត្តា, ន នេសំ កិច្ចវិសេសោតិ កិច្ចវិសេសេន វុត្តេ ទស្សេន្តោ ‘‘អសមបេក្ខនាយា’’តិអាទិមាហ. បវត្តា វេទនាតិ អត្ថោ. បការន្តរេនាតិ ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បន្នកិលេសានំ សមតិក្កមនសង្ខាតេន បការន្តរេន. តថា ភាវនាវសេនាតិ ឯត្ថ តថា-សទ្ទេន ចក្ខុសម្ផស្សស្ស ចតុភូមិកវេទនាយ ឧបនិស្សយភាវោ ឯវ បការន្តរេន កថិតោតិ ឥមមេវត្ថំ អាកឌ្ឍតិ. ភាវនាយេវេត្ថ បការន្តរំ.

សព្ពំ សម្មសនំ ភាវនាតិ វេទិតព្ពា, ន នីវរណប្បហានបរិញ្ញាវ.

អញ្ញមញ្ញស្ស ចាតិ ផោដ្ឋព្ពមហាភូតេសុ ឥតរីតរស្ស, អាបោធាតុយា ច វសេន.

តេសន្តិ ជាតិអាទីនំ, កម្មត្ថេ ចេតំ សាមិវចនំ. សហជាតស្ស មនោសម្ផស្សស្ស ពលវបច្ចយភាវំ ទស្សេតីតិ សម្ពន្ធោ. តស្ស វា ទស្សនស្សាតិ តស្ស វា ជាតិអាទិកេ ភយតោ ទស្សនវសេន បវត្តស្ស កាមាវចរញាណស្ស.

តទេវ អត្តនោ ផលស្សេវ ផលភាវេនាតិ ‘‘មនោសម្ផស្សោ’’តិ ផស្សស្ស ការណភាវេន យំ វុត្តំ, តទេវ វិញ្ញាណំ អត្តនោ ផលស្ស ផលភាវេន វុត្តស្ស ផស្សស្ស ‘‘ចក្ខុសម្ផស្សជ’’ន្តិអាទិនា ផលភាវេន វត្តុំ ន យុត្តំ. ‘‘មនោសម្ផស្សោ’’តិអាទិនា លព្ភមានោបិ វិញ្ញាណំ បដិច្ច ផស្សស្ស បច្ចយភាវោ ហេតុផលសង្ករបរិហរណត្ថំ ន វុត្តោតិ វត្វា យទិបិ ផស្សោ វិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ហោតិ, ន បន ផស្សស្ស វិយ វិញ្ញាណំ សោ តស្ស វិសេសបច្ចយោ ហោតីតិ វិញ្ញាណស្ស ចក្ខុសម្ផស្សជាទិតា ន វុត្តាតិ ទស្សេតុំ ‘‘យស្មា វា’’តិអាទិ វុត្តំ.

អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.