១. សុត្តន្តភាជនីយវណ្ណនា

ចតុសច្ចន្តោគធត្តា ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ គាថាយំ ‘‘ចតុសច្ចទសោ’’តិ និប្បទេសតោ សច្ចានិ គហិតានីតិ និប្បទេសតោ ឯវ តទត្ថំ វិភាវេន្តោ ‘‘ចត្តារិ សច្ចានី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សមាហដានីតិ សមានីតានិ, ចិត្តេន ឯកតោ គហិតានីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘សមាហដានី’’តិ ច ឯតេន សមាហារេ អយំ សមាសោតិ ទស្សេតិ. តេនេវស្ស កតេកត្តស្ស ចតុសច្ចន្តិ នបុំសកនិទ្ទេសោ ‘‘តិវដ្ដ’’ន្តិអាទីសុ វិយ. បត្តាទិបក្ខេបេន ហិស្ស ន ឥត្ថិលិង្គតា យថា បញ្ចបត្តំ, ចតុយុគំ, តិភុវនន្តិ, តំ ចតុសច្ចំ បស្សិ អទក្ខិ, បរិញ្ញាបហានសច្ឆិកិរិយាភាវនាភិសមយវសេន បដិវិជ្ឈីតិ អត្ថោ. កស្មា បនេត្ថ អនន្តាបរិមាណេសុ អនញ្ញសាធារណេសុ មហាករុណាសព្ពញ្ញុតញ្ញាណាទីសុ ពុទ្ធគុណេសុ សំវិជ្ជមានេសុ សាវកេហិ, បច្ចេកពុទ្ធេហិ ច សាធារណេន ចតុសច្ចទស្សនេន ភគវន្តំ ថោមេតីតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘សតិបិ សាវកាន’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ‘‘អនញ្ញបុព្ពកត្តា’’តិ ឥមិនា សាវកេហិ, ‘‘តត្ថ ចា’’តិអាទិនា បច្ចេកពុទ្ធេហិ ច ភគវតោ ចតុសច្ចទស្សនស្ស អសាធារណតំ, និរតិសយតញ្ច ទស្សេតិ. បរសន្តានេសុ បសារិតភាវេន សុបាកដត្តាតិ ទេសនានុភាវេន វេនេយ្យសន្តានេសុ ចតុសច្ចទស្សនស្ស វិត្ថារិតភាវេន យាវ ទេវមនុស្សេសុ សុប្បកាសិតត្តា. នាថសទ្ទំ លោកេ យាចនុបតាបិស្សរិយាសីសាសុ បឋន្តីតិ តមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘នាថតីតិ នាថោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យស្មា ភគវា ចតុសច្ចទស្សនភាវេនេវ អត្តនោ ហិតសុខាសីសាយ កិលេសព្យសនុបតាបនស្ស, ហិតបដិបត្តិយាចនស្ស ច មត្ថកំ បត្តោ, តស្មា តំ តេនេវ បកាសិតន្តិ អត្ថុទ្ធារំ អនាមសិត្វា បទុទ្ធារវសេន នាថសទ្ទស្ស អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘វេនេយ្យានំ ហិតសុខំ អាសីសតី’’តិអាទិមាហ. ‘‘ចតុសច្ចទសោ’’តិ វា ឥមិនា អនញ្ញសាធារណោ ភគវតោ ញាណានុភាវោ បកាសិតោតិ ‘‘នាថោ’’តិ ឥមិនា អនញ្ញសាធារណំ ករុណានុភាវំ វិភាវេតុំ ‘‘វេនេយ្យាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. បរមេន ចិត្តិស្សរិយេន សមន្នាគតោ ភគវា នាថោតិ វុច្ចតីតិ យោជនា. តថា បរមេន ចិត្តិស្សរិយេន សមន្នាគតោ សព្ពសត្តេ គុណេហិ ឦសតីតិ យោជេតព្ពំ. ចិត្តិស្សរិយេនាតិ អរិយិទ្ធិអាទិនា ចិត្តេ វសីភាវេន. គុណេហិ ឦសតីតិ បរមុក្កំសគតេហិ អត្តនោ សីលាទិគុណេហិ ធម្មេន ឥស្សរិយំ វត្តេតីតិ អត្ថោ. ឯវំភូតោ យស្មា សព្ពាភិភូ នាម ហោតិ, តេន វុត្តំ ‘‘អភិភវតី’’តិ. តថា ចាហ ‘‘សទេវកេ, ភិក្ខវេ, លោកេ…បេ… អភិភូ អនភិភូតោ, តស្មា ‘តថាគតោ’តិ វុច្ចតី’’តិ (អ. និ. ៤.២៣; ទី. និ. ១.១៨៨). ទុវិធេនាបិ ឥស្សរិយត្ថំ នាថសទ្ទំ ទស្សេតិ.

អដ្ឋារសប្បភេទាយ ទេសនាយ ថោមនមេវាតិ យោជនា. សមានគណនគុណេហីតិ សមានគណនេហិ គុណេហិ ករណភូតេហិ. យថាវុត្តេន និរតិសយេន ចតុសច្ចទស្សនេនាតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស, ទសពលេសុ វសីភាវស្ស ច បទដ្ឋានភូតេន. សច្ចាភិសម្ពោធេន ហិ អភិនីហារានុរូបំ រូបារូបធម្មេសុ ឆត្តិំសកោដិសតសហស្សមុខប្បវត្តេន សាតិសយំ សន្តតិសមូហកិច្ចារម្មណឃនប្បភេទេន មហាវជិរញាណសង្ខាតេន ពុទ្ធាវេណិកេន សម្មសនេន សម្ភូតេន ភគវា សម្មាសម្ពោធិយំ បតិដ្ឋិតោវ កុសលាទិភេទេន, ផស្សាទិភេទេន ច ធម្មេ វិភជន្តោ ចិត្តុប្បាទកណ្ឌាទិវសេន ធម្មសង្គហំ ចតុធា ទេសេតុំ សមត្ថោ អហោសិ. តថា អតីតំសេ អប្បដិហតញាណតាទិពុទ្ធធម្មសមន្នាគតោ ភគវា អតីតាទិភេទតោ ខន្ធាទិកេ វិភជិត្វា ទេសេតុំ សមត្ថោ អហោសិ. តេន វុត្តំ ‘‘យថាវុត្តេន…បេ… វិភង្គ’’ន្តិ. ‘‘សព្ពញ្ញុភាសិតត្តា’’តិ វត្វា បុន ‘‘អសព្ពញ្ញុនា ទេសេតុំ អសក្កុណេយ្យតំ ទស្សេន្តោ’’តិ ឯតេន ធម្មសង្គណីវិភង្គានំ អន្វយតោ ព្យតិរេកតោ ច សម្មាសម្ពុទ្ធប្បវេទិតតញ្ញេវ វិភាវេតិ. សម្មាសម្ពុទ្ធតាទិគុណេតិ ពុទ្ធរតនស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធតា, ធម្មសង្ឃរតនានំ ស្វាក្ខាតតា, សុប្បដិបន្នតាតិ ឯវមាទិគុណេ បកាសេតិ.

ននុ ច ‘‘ចតុសច្ចទសោ’’តិអាទិនា ភគវតោវ គុណា វិភាវិតាតិ? សច្ចំ, តេនេវ ធម្មសង្ឃានម្បិ គុណា វិភាវិតា ហោន្តិ តប្បភវស្ស អនញ្ញថាភាវតោ, តទបទេសេន វា ធម្មោ, តទាធារោ ច សង្ឃោ វុត្តោវ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ពុទ្ធាទីនំ…បេ… វិភាវេតី’’តិ.

អតីតំសេតិ អតីតកោដ្ឋាសេ, បុព្ពន្តេតិ អត្ថោ. អប្បដិហតន្តិ នប្បដិហតំ, ញាណស្ស បដិឃាតោ នាម អញ្ញាណំ, សព្ពម្បិ វា កិលេសជាតំ. តំ យស្មា ភគវតោ សហ វាសនាយ បហីនំ, តស្មាស្ស អតីតំសេ សព្ពត្ថកមេវ ញេយ្យាវរណប្បហានេន ញាណំ អប្បដិហតន្តិ វុច្ចតិ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. កិំ បនេតានិ បាដិយេក្កំ វិសុំ ញាណានិ, ឧទាហុ អតីតាទីសុ បវត្តនកញាណានិ ឯវ? តីសុ កាលេសុ អប្បដិហតញាណានិ នាម បាដិយេក្កំ ភគវតោ តីណិ ញាណានេវាតិ វទន្តិ. ឯកំយេវ ហុត្វា តីសុ កាលេសុ អប្បដិហតញាណំ នាម សព្ពញ្ញុតញ្ញាណមេវ. សព្ពំ កាយកម្មន្តិ យំ កិញ្ចិ ភគវតា កត្តព្ពំ កាយកម្មំ. ញាណបុព្ពង្គមន្តិ ញាណបុរេចារិកំ. ញាណានុបរិវត្តន្តិ ញាណស្ស អនុបរិវត្តនកំ, សព្ពំ កាយបយោគំ បវត្តេន្តោ ភគវា ញាណេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា ញាណសហិតមេវ បវត្តេតីតិ អត្ថោ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ឆន្ទស្សាតិ កត្តុកម្យតាយ, មហាករុណាសមាយោគតោ សត្តានំ ឯកន្តហិតេសិតាយ ហិតកិរិយាឆន្ទស្សាតិ អត្ថោ. ធម្មទេសនាយាតិ ធម្មកថាយ. អបរិក្ខយាបរិមេយ្យបដិភានតាយ ហិ ភគវតោ ករណសម្បត្តិយា ច ធម្មទេសនា និរន្តរំ បវត្តិយមានាបិ ន កទាចិបិ បរិក្ខយំ គច្ឆតិ, អញ្ញទត្ថុ ឧបរូបរិ វឌ្ឍតេវ. វីរិយស្សាតិ បរហិតបដិបត្តិយំ ឧស្សាហស្ស. វិមុត្តិយាតិ ផលវិមុត្តិយា. ឯត្ថ ច សមាធិអាទីនំ អហានិ តំតំបដិបក្ខស្ស សវាសនបហីនត្តា អនញ្ញសាធារណតាយ វេទិតព្ពា. ឆន្ទាទីនំ បន មហាករុណាសមាយោគតោបិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

១. តេ ឯវ ធម្មេតិ តេ ឯវ កុសលាទិកេ តិកទុកេហិ សង្គហិតេ ធម្មេ. សុត្តន្តេ ខន្ធាទិវសេន វុត្តេ ខន្ធាទិវសេន វិភជិតុន្តិ យោជនា. ននុ សុត្តន្តេ បដិសម្ភិទាវសេន តេ ន វុត្តាតិ? យទិបិ សរូបតោ ន វុត្តា, ‘‘ជរាមរណេ ញាណំ, ជរាមរណសមុទយេ ញាណ’’ន្តិអាទិនា (សំ. និ. ២.៣៣) បន ហេតុហេតុផលាទីសុ ញាណវិភាគស្ស វុត្តត្តា អត្ថតោ វុត្តា ឯវ ហោន្តិ, បដិសម្ភិទាមគ្គេ (បដិ. ម. ២.៣០) វា បដិសម្ភិទានំ អាគតត្តា សុត្តន្តេ បដិសម្ភិទាវសេនបិ តេ ធម្មា វុត្តា ឯវ. តត្ថាតិ តស្មិំ សុត្តន្តេ. សង្ខេបេនាតិ សមាសេន. ឧទ្ទេសនិទ្ទេសមត្តេនេវ ហិ សុត្តន្តេ ខន្ធាទយោ ទេសិតា, ន បដិនិទ្ទេសាទិនាតិ សង្ខេបេន តេ តត្ថ វុត្តាតិ វុត្តា. តត្ថាតិ វា ធម្មសង្គហេ. តត្ថាបិ ហិ ‘‘តស្មិំ ខោ បន សមយេ ចត្តារោ ខន្ធា ហោន្តី’’តិអាទិនា (ធ. ស. ៥៨) ខន្ធាទយោ សង្ខេបេន វុត្តាតិ. វិភជីយន្តិ ឯត្ថ, ឯតេន វា ខន្ធាទយោតិ វិភង្គោ, តេ ឯវ បកិរីយន្តិ បដ្ឋបីយន្តិ ឯត្ថ, ឯតេន វាតិ បករណំ, វិភង្គោ ច សោ បករណញ្ចាតិ វិភង្គប្បករណំ. អាទិសទ្ទត្ថជោតកេនាតិ ‘‘ឥតិ វា, ឥតិ ឯវរូបា នច្ចគីតវាទិតវិសូកទស្សនា បដិវិរតោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.១៣) វិយ អាទិសទ្ទស្ស អត្ថទីបកេន. បការត្ថជោតកេនាតិ ‘‘ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, សប្បដិភយោ ពាលោ, អប្បដិភយោ បណ្ឌិតោ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៣.១) វិយ បការត្ថវិភាវកេន. ‘‘ឯកទេសេន សមុទាយំ និទស្សេតី’’តិ ឯតេន ‘‘រូបក្ខន្ធោ…បេ… វិញ្ញាណក្ខន្ធោ’’តិ ឯត្ថ ឥតិសទ្ទស្ស និទស្សនត្ថតំ ទស្សេតិ. និទស្សនត្ថោបិ ហិ ឥតិ-សទ្ទោ ទិដ្ឋោ យថា ‘‘អត្ថីតិ ខោ, កច្ចាន, អយមេកោ អន្តោ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.១៥; ៣.៩០). បរិសមាបនត្ថោ វា ‘‘តស្មាតិហ មេ, ភិក្ខវេ, ធម្មទាយាទា ភវថ, នោ អាមិសទាយាទា. អត្ថិ មេ តុម្ហេសុ អនុកម្បា ‘កិន្តិ មេ សាវកា ធម្មទាយាទា ភវេយ្យុំ, នោ អាមិសទាយាទា’តិ’’ (ម. និ. ១.២៩) ឯវមាទីសុ វិយ. បរិសមាបនញ្ហេតំ សុត្តន្តភាជនីយស្ស ឯកទេសទស្សនេន យទិទំ ‘‘បញ្ចក្ខន្ធា រូបក្ខន្ធោ…បេ… វិញ្ញាណក្ខន្ធោ’’តិ តាវ តទត្ថស្ស សង្គហិតត្តា. តត្ថាតិ វិភង្គប្បករណេ. ‘‘និព្ពានវជ្ជាន’’ន្តិ ឯត្ថ យទិ និព្ពានវជ្ជានំ…បេ… អប្បកតរបទត្តា ខន្ធានំ ខន្ធវិភង្គោ អាទិម្ហិ វុត្តោ, ននុ សហ និព្ពានេន សព្ពធម្មសង្គាហកត្តា, សព្ពធម្មសង្គាហកេហិ ច អាយតនាទីហិ ខន្ធេហិ ច អប្បកតរបទត្តា សច្ចវិភង្គោ អាទិម្ហិ វត្តព្ពោតិ? ន, តត្ថាបិ ទុក្ខសច្ចវិភង្គេ ឯកទេសេន ខន្ធានំ ឯវ វិភជិតព្ពតោ. យថាហ ‘‘តត្ថ កតមំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ? ជាតិបិ ទុក្ខា…បេ… សំខិត្តេន បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ទុក្ខា’’តិ (វិភ. ១៩០; ទី. និ. ២.៣៨៧; ម. និ. ១.១២០; ៣.៣៧៣). ឥធ បន អនវសេសតោវ ខន្ធា វិភជីយន្តីតិ និព្ពានវជ្ជានំ…បេ… អប្បកតរបទត្តា ខន្ធានំ ខន្ធវិភង្គោ អាទិម្ហិ វុត្តោ.

អបិច រូបសម្មូឡ្ហា អរូបសម្មូឡ្ហា ឧភយសម្មូឡ្ហាតិ តិវិធា ពោធនេយ្យបុគ្គលា, តថា សំខិត្តរុចិនោ វិត្ថាររុចិនោ នាតិសង្ខេបវិត្ថាររុចិនោ, តិក្ខិន្ទ្រិយា មុទិន្ទ្រិយា មជ្ឈិមិន្ទ្រិយាតិ ច. តេសុ អរូបសម្មូឡ្ហានំ ឧបការាយ ខន្ធទេសនា, រូបសម្មូឡ្ហានំ អាយតនទេសនា, ឧភយសម្មូឡ្ហានំ ធាតុទេសនា. តថា សំខិត្តរុចីនំ ខន្ធទេសនា, នាតិសង្ខេបវិត្ថាររុចីនំ អាយតនទេសនា, វិត្ថាររុចីនំ ធាតុទេសនា. តិក្ខិន្ទ្រិយានំ ខន្ធទេសនា, មជ្ឈិមិន្ទ្រិយានំ អាយតនទេសនា, មុទិន្ទ្រិយានំ ធាតុទេសនាតិ ឥមិនា បយោជនេន អនុក្កមេន ច ខន្ធាយតនធាតុវិភង្គានំ ទេសនាក្កមោវ វេទិតព្ពោ. តំ បនេតំ ខន្ធាទិត្តយំ បវត្តិនិវត្តិតទុភយហេតុមុខេនេវ ញាយមានំ យថាភូតាវពោធាយ ហោតិ, នាញ្ញថាតិ ទស្សនត្ថំ សច្ចវិភង្គទេសនា បវត្តា. សោ ច យថាភូតាវពោធោ វិសេសតោ ឥន្ទ្រិយសន្និស្សយេនាតិ ឥន្ទ្រិយវិភង្គទេសនា. ឥន្ទ្រិយានញ្ច ឥន្ទដ្ឋោ តំតំបច្ចយធម្មភូតានំ យថាសកំ បច្ចយុប្បន្នេសុ បច្ចយភាវវិសេសេនេវាតិ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នវិភាគសន្ទស្សនី បច្ចយាការវិភង្គទេសនា. បច្ចយាការស្ស ខន្ធាទីនញ្ច អវិបរីតសភាវាវពោធោ សតិបដ្ឋានាទីសុ សម្មាមនសិការេនាតិ សតិបដ្ឋានសម្មប្បធានឥទ្ធិបាទពោជ្ឈង្គមគ្គង្គវិភង្គទេសនា. ស្វាយំ សតិបដ្ឋានាទីសុ សម្មាមនសិការោ ឥមាយ បដិបត្តិយា ហោតីតិ ឈានអប្បមញ្ញាវិភង្គទេសនា, សា សម្មាបដិបត្តិ ឯត្តកេ សីលេ បតិដ្ឋិតស្ស សម្ភវតីតិ សិក្ខាបទវិភង្គទេសនា, យថាវុត្តាយ ច សម្មាបដិបត្តិយា ឥមេ អានិសំសាតិ បដិសម្ភិទាញាណវិភង្គទេសនា, តេ ចិមេ ញាណវិសេសា ឥមេសុ កិលេសេសុ បហីយន្តេសុ ច សម្ភវន្តិ, នាញ្ញថាតិ កិលេសវិភង្គទេសនា, ឯវំ វិត្ថារតោ ទេសិតេ ខន្ធាទិកេ សង្ខេបតោបិ ជានន្តស្ស អត្ថសិទ្ធិ ហោតិ ឯវាតិ ទស្សនត្ថំ បរិយោសានេ ធម្មហទយវិភង្គទេសនា បវត្តាតិ ឯវមេតេសំ អដ្ឋារសន្នំ មហាវិភង្គានំ ទេសនាក្កមការណំ វេទិតព្ពំ.

រូបាទីនន្តិ រូបវេទនាសញ្ញាសង្ខារវិញ្ញាណានំ. វេទយិតាទិសភាវត្តាភាវាតិ យថាក្កមំ អនុភវនសញ្ជាននាភិសង្ខរណាទិសភាវត្តាភាវា. ន ហិ រូបំ វេទយិតាទិសភាវំ, វេទនាទិ វា រុប្បនាទិសភាវំ. យតោ រូបាទីនំ វេទនាសមវរោធនេន ‘‘ចត្តារោ ខន្ធា’’តិអាទិនា សង្ខិបិត្វា ខន្ធា ០៦ ទេសេតព្ពា សិយុំ. រុប្បនាទិតោ អញ្ញស្សាភាវាតិ រុប្បនានុភវនាទិសភាវតោ អញ្ញស្ស អតីតាទិកេ គហេត្វា រាសិវសេន វត្តព្ពស្ស សំខិត្តស្ស សភាវស្ស អភាវា. ន ហិ ចេតសិកាទិភាវោ វេទនាទីនំ សភាវោ. ហេដ្ឋា គណនេសូតិ បញ្ចតោ ហេដ្ឋា គណនេសុ. អនិដ្ឋានន្តិ អបរិយោសានំ. រូបាទីសុ ហិ កតិបយេ, ឯកម្បិ វា អគ្គហេត្វា វុច្ចមានា ខន្ធវសេន ទេសនា អនវសេសសង្ខតធម្មសង្គាហិនី ន សម្ភវតិ. ខន្ធស្សាតិ រាសដ្ឋស្ស ខន្ធស្ស. តេនេវាហ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ. សវិភាគធម្មេហីតិ សប្បភេទធម្មេហិ.

‘‘សទ្ទត្ថសហិតំ ខន្ធសទ្ទស្ស វិសយំ ទស្សេតី’’តិ ឯតេន រាសិសទ្ទស្ស វិយ រាសដ្ឋេ ខន្ធសទ្ទស្ស វាចកភាវេន បវត្តិំ ទស្សេតិ បរិយាយន្តរភាវតោ. គុណាទីសុ បន កេវលំ តព្ពិសយបយោគភាវេនេវ បវត្តិ, ន វាចកភាវេនាតិ អាហ ‘‘គុណេ…បេ… ន សទ្ទត្ថ’’ន្តិ. ខន្ធសទ្ទោតិ សីលាទិសទ្ទេ សន្និធាបិតោ ខន្ធសទ្ទោ. តេនេវាហ ‘‘សីលាទិគុណវិសិដ្ឋំ រាសដ្ឋំ ទីបេតី’’តិ. កេចីតិ ធម្មសិរិត្ថេរំ សន្ធាយ វទតិ. ឯត្ថាតិ ‘‘សីលក្ខន្ធោ សមាធិក្ខន្ធោ’’តិ (ទី. និ. ៣.៣៥៥) ឯត្ថ. ន កេវលញ្ច សោ ឯវ, អដ្ឋកថាចរិយេហិបិ ឯត្ថ គុណត្ថតា ឥច្ឆិតា ឯវ. តថា ហិ អដ្ឋសាលិនិយំ ‘‘សីលក្ខន្ធោ សមាធិក្ខន្ធោតិអាទីសុ គុណដ្ឋេនា’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៥) វុត្តំ. ននុ ច កេវលោបិ ខន្ធសទ្ទោ ‘‘តិណ្ណំ ខោ, មាណវ, ខន្ធានំ វណ្ណវាទី, ន ខោ, អាវុសោ វិសាខ, តីហិ ខន្ធេហិ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ សង្គហិតោ’’តិ (ម. និ. ១.៤៦២) ច អាទីសុ សីលាទិវាចកោ ទិដ្ឋោតិ? ន, តត្ថាបិ អធិការាទិវច្ឆេទកវសេនេវស្ស សីលាទីសុ បវត្តិទស្សនតោ. ន ខន្ធសទ្ទោ បញ្ញត្តិសទ្ទស្ស អត្ថេ វត្តតីតិ និរុត្តិវោហារាទិសទ្ទា វិយ បញ្ញត្តិបរិយាយោ ន ហោតីតិ អត្ថោ. ទារុក្ខន្ធោតិ បញ្ញត្តិ ហោតីតិ តស្ស ខន្ធសទ្ទស្ស បញ្ញត្តិវិសេសប្បវត្តិតំ ទស្សេតិ. វិញ្ញាណក្ខន្ធោតិ ខន្ធសទ្ទោតិ ‘‘វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ’’តិ (យម. ១.ខន្ធយមក.៣២) ឯត្ថ វុត្តោ ខន្ធសទ្ទោ. សមុទាយេ និរុឡ្ហោតិ អតីតាទិភេទភិន្នស្ស បញ្ញាយ អភិសំយូហនេន រាសិកតេ វិញ្ញាណសមូហេ និរុឡ្ហោ. តាយ ឯវ រុឡ្ហិយា បវត្តតីតិ តាយ សមុទាយេ និរុឡ្ហតាយ តទវយវេ ឯកស្មិម្បិ វិញ្ញាណេ បវត្តតីតិ. ឯត្ថ ច ញាណសម្បយុត្តេ និរុឡ្ហោ កោសល្លសម្ភូតដ្ឋេន កុសលភាវោ វិយ ញាណវិប្បយុត្តេ វិញ្ញាណសមុទាយេ និរុឡ្ហោ តទេកទេសេបិ រុឡ្ហិយា បវត្តតីតិ វេទិតព្ពំ. អថ វា កិញ្ចិ និមិត្តំ គហេត្វា សតិបិ អញ្ញស្មិំ តន្និមិត្តយុត្តេ កិស្មិញ្ចិទេវ វិសយេ សម្មុតិយា ចិរកាលតាវសេន និមិត្តវិរហេបិ បវត្តិ រុឡ្ហិ នាម, យថា មហិយំ សេតីតិ មហិំសោ, គច្ឆន្តីតិ គាវោតិ, ឯវំ ខន្ធសទ្ទស្សាបិ រុឡ្ហិភាវោ វេទិតព្ពោ.

រាសិតោ គុណតោតិ សព្ពត្ថ ភុម្មត្ថេ វា និស្សក្កវចនំ ទដ្ឋព្ពំ. និយមេត្វាតិ វវត្ថបេត្វា. បិណ្ឌដ្ឋោតិ សង្ឃាតត្ថោ. តស្មាតិ យស្មា បញ្ចេវ ខន្ធា វុត្តា, កោដ្ឋាសដ្ឋេ ច ខន្ធដ្ឋេ និព្ពានស្ស វសេន ឆដ្ឋេនាបិ ខន្ធេន ភវិតព្ពំ, តស្មា ខន្ធដ្ឋោ នាម រាសដ្ឋោតិ យុត្តំ. ‘‘យេសំ វា អតីតាទិវសេន ភេទោ អត្ថី’’តិអាទិនា អតីតាទិវិភាគភិន្នេសុ រុប្បនាទិសភាវធម្មេសុ វិសុំ វិសុំ កោដ្ឋាសភាវេន គយ្ហមានេសុ តព្ពិភាគរហិតស្ស ឯកស្ស និព្ពានស្ស រាសដ្ឋតា វិយ កោដ្ឋាសដ្ឋតាបិ ន សម្ភវតីតិ ទស្សេតិ. ឯតេន បញ្ញត្តិយាបិ ខន្ធេសុ អគ្គហណេ ការណំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

កស្មា បនេត្ថ ផស្សាទិកេ វិយ សង្ខារក្ខន្ធេ អនវរោធេត្វា វេទនាសញ្ញា វិសុំ ខន្ធភាវេន គហិតាតិ? វិវាទមូលតាទិវិសេសទស្សនត្ថំ. គហដ្ឋានញ្ហិ វិវាទការណំ កាមជ្ឈោសានំ. វុត្តញ្ចេតំ ‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, កាមហេតុ កាមនិទានំ កាមាធិករណំ កាមានមេវ ហេតុ មាតាបិ បុត្តេន វិវទតិ, បុត្តោបិ មាតរា វិវទតី’’តិអាទិ (ម. និ. ១.១៦៨, ១៧៨). បព្ពជិតានំ ទិដ្ឋាភិនិវេសោ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘យេ ទិដ្ឋិមុគ្គយ្ហ វិវាទយន្តិ, ‘ឥទមេវ សច្ច’ន្តិ (សុ. និ. ៨៣៨; មហានិ. ៦៧) ច វាទយន្តី’’តិអាទិ. តេសុ កាមជ្ឈោសានំ វេទនស្សាទេន ហោតិ, ទិដ្ឋាភិនិវេសោ សញ្ញាវិបល្លាសេន. សញ្ញាវិបល្លាសេន ហិ ចិត្តវិបល្លាសោ, ចិត្តវិបល្លាសេន ទិដ្ឋិមានតណ្ហាបបញ្ចានំ វិបល្លាសោតិ. តថា វេទនានុគិទ្ធោ វិបល្លត្ថសញ្ញោ ច សំសរតិ. វេទនានុគិទ្ធស្ស ហិ វេទនាបច្ចយា តណ្ហា សិទ្ធា ហោតិ, តតោ ច តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានន្តិ អាវដ្ដតិ ភវចក្កំ. វិបល្លត្ថសញ្ញិស្ស ច ‘‘សញ្ញានិទានា ហិ បបញ្ចសង្ខា’’តិ (សុ. និ. ៨៨០) វចនតោ ទិដ្ឋិមានតណ្ហាបបញ្ចានំ អនុបច្ឆេទតោ សំសារស្ស អនុបច្ឆេទោវ. ឥតិ វិវាទការណានំ កាមជ្ឈោសានទិដ្ឋាភិនិវេសានំ ការណភាវោ សំសារហេតុភាវោតិ ឥមស្ស វិវាទមូលតាទិវិសេសស្ស ទស្សនត្ថំ សង្ខារក្ខន្ធេ អនវរោធេត្វា វេទនាសញ្ញា វិសុំ ខន្ធភាវេន គហិតាតិ វេទិតព្ពំ.

ឱកាសេសូតិ វិភជនកិរិយាយ បវត្តិដ្ឋានភាវតោ អតីតាទយោ ឱកាសាតិ វុត្តា. ឥតិសទ្ទេនាតិ ‘‘ឧបាទាយរូប’’ន្តិ ឯវំ អដ្ឋកថាយំ វុត្តឥតិសទ្ទេន. និទស្សនត្ថេនាតិ ឧទាហរណត្ថេន. សព្ពោតិ សកលោ ឯកាទសសុ ឱកាសេសុ វិភត្តោ វិភជននយោ. ឥទញ្ច វិភជនន្តិ ‘‘ចត្តារោ ច មហាភូតា…បេ… ឧបាទាយរូប’’ន្តិ ឯវំ វិភត្តំ ឥទញ្ច វិភជនំ. ឱឡារិកាទីសូតិ ឱឡារិកសុខុមហីនបណីតទូរសន្តិកេសុ. ចក្ខាយតនន្តិអាទិវិភជនញ្ចាតិ ‘‘ចក្ខាយតនំ…បេ… ផោដ្ឋព្ពាយតនំ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ…បេ… កពឡីការោ អាហារោ រូបា សទ្ទា គន្ធា រសា ផោដ្ឋព្ពាតិ ឯវំ បវត្តំ វិភជនញ្ច. យថាសម្ភវន្តិ យថារហំ. ឯកាទសសុ ឱកាសេសុ យំ យត្ថ វិភជនំ យុត្តំ, តំ តត្ថ យោជេតព្ពំ. ឯវំ វេទនាក្ខន្ធាទីសុបីតិ យថា រូបក្ខន្ធេ យថាសម្ភវំ ឯកាទសសុ ឱកាសេសុ វិភជនំ យោជេតព្ពន្តិ វុត្តំ, ឯវំ វេទនាក្ខន្ធាទីសុបិ យថាសម្ភវំ ឯកាទសសុ ឱកាសេសុ វិភជនំ យោជេតព្ពន្តិ អត្ថោ.

តត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ តាវ បុរិមេ ឱកាសបញ្ចកេ សុខាទិវេទនាត្តិកវសេន វិភត្តោ, ឥតរស្មិំ កុសលត្តិកវេទនាត្តិកសមាបន្នទុកសាសវទុកវសេន. សញ្ញាក្ខន្ធោ បន បុរិមេ ឱកាសបញ្ចកេ ឆផស្សទ្វារវសេន, ឥតរស្មិំ ឱឡារិកទុកេ បដិឃសម្ផស្សទុកវសេន ចេវ យថាវុត្តកុសលត្តិកាទិវសេន ច វិភត្តោ. សេសេសុ កុសលត្តិកាទិវសេនេវ. តថា សង្ខារក្ខន្ធោ. បដិឃសម្ផស្សទុកោ បនេត្ថ នត្ថេវ. ចេតនាយ ឯវ ចេត្ថ និទ្ទេសោ សង្ខារក្ខន្ធធម្មានំ ចេតនាប្បធានភាវទស្សនត្ថំ. តថា ហិ សា ‘‘សង្ខារក្ខន្ធោ’’តិ វុត្តា. តត្ថាតិ តស្មិំ វិញ្ញាណក្ខន្ធស្ស វិភជនេ បដិនិទ្ទេសេ. តំ បន ទ្វយន្តិ មនោធាតុមនោវិញ្ញាណធាតុទ្វយំ. យញ្ហិ សត្តវិញ្ញាណធាតុទេសនាយំ ‘‘មនោធាតុ, មនោវិញ្ញាណធាតូ’’តិ ទ្វយំ ទេសិតំ, តំ ឆវិញ្ញាណកាយទេសនាយំ ‘‘មនោវិញ្ញាណ’’ន្ត្វេវ វុច្ចតីតិ.

បាឡិនយេនាតិ ខន្ធវិភង្គបាឡិនយេន. អញ្ញេន បការេនាតិ ធម្មសង្គហេ, តទដ្ឋកថាយញ្ច អាគតេន បការន្តរេន.

១. រូបក្ខន្ធនិទ្ទេសវណ្ណនា

២. ‘‘កិញ្ចី’’តិ បទំ ‘‘ឯកច្ច’’ន្តិ ឥមិនា សមានត្ថន្តិ អាហ ‘‘កិញ្ចីតិ បការន្តរភេទំ អាមសិត្វា អនិយមនិទស្សន’’ន្តិ. ឧភយេនាតិ បការភេទំ អនាមសិត្វា អាមសិត្វា ច អនិយមទស្សនវសេន បវត្តេន ‘‘យំ កិញ្ចី’’តិ បទទ្វយេន. អធិប្បេតត្ថន្តិ រូបំ. អតិច្ចាតិ អតិក្កមិត្វា. បវត្តិតោតិ បវត្តនតោ. និយមនត្ថន្តិ និវត្តនត្ថំ.

‘‘កិញ្ចា’’តិ ឯត្ថ កិំ-សទ្ទោ បុច្ឆាយំ ហេតុអត្ថទីបកោ, ករណេ ចេតំ បច្ចត្តវចនំ, ច-សទ្ទោ វចនាលង្ការោតិ អាហ ‘‘កេន ការណេន វទេថា’’តិ. ទុតិយវិកប្បេ បន វុត្តនយេនេវ ការណត្ថេ បវត្តំ កិំ-សទ្ទំ ‘‘វទេថា’’តិ កិរិយាបទសម្ពន្ធនេន ឧបយោគវសេន បរិណាមេត្វា វទតិ ‘‘តំ ការណំ វទេថា’’តិ.

បុរិមសន្តានស្ស ភេទន្តិ បុរិមសន្តានស្ស វិនាសំ, វិនាសាបទេសេន ចេត្ថ សន្តានេ វិសទិសុប្បាទមេវ ទស្សេតិ. តេនេវាហ ‘‘វិសទិសសន្តានុប្បត្តិទស្សនតោ’’តិ. ននុ ច អរូបធម្មានម្បិ វិរោធិបច្ចយសមវាយេ វិសទិសុប្បត្តិ អត្ថីតិ? សច្ចំ អត្ថិ, សា បន ន បាកដតរា, បាកដតរា ច ឥធាធិប្បេតា. តេនេវាហ ‘‘សីតាទិសន្និបាតេ’’តិ. តថា ចាហ ភគវា ‘‘សីតេនបិ រុប្បតិ, ឧណ្ហេនបិ រុប្បតី’’តិអាទិ (សំ. និ. ៣.៧៩). ឥទានិ ភេទ-សទ្ទោ ឧជុកមេវ វិការាបត្តិំ វទតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ភេទោ ចា’’តិអាទិមាហ. វិសទិសរូបុប្បត្តិយេវ, ន ឧប្បន្នស្ស អញ្ញថាភាវោតិ អធិប្បាយោ. តេន កាបិលិយំ បរិណាមវាទំ បដិក្ខិបតិ. យទិ បុរិមសន្តានតោ ភេទោ វិសទិសុប្បត្តិ រុប្បនំ, ឯវំ សន្តេ លក្ខណស្ស អតិប្បសង្គោ សិយាតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘អរូបក្ខន្ធាន’’ន្តិអាទិ. ឯត្ថ សីតាទីហីតិ អាទិ-សទ្ទេន យថា ឧណ្ហជិឃច្ឆាទយោ សង្គយ្ហន្តិ, ឯវំ អាហារាទីនម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. យេនាតិ យេន សីតាទីហិ សមាគមេន. តត្ថាតិ តេសុ រូបធម្មេសុ. អាហារាទិកស្ស វា ឋិតិប្បត្តស្សាតិ សម្ពន្ធោ. យថា រូបធម្មានំ ឋិតិក្ខណេ សីតាទីហិ សមាគមោ ហោតិ, ឯវំ អរូបក្ខន្ធានំ អញ្ញេហិ សមាគមោ នត្ថិ អតិលហុបរិវត្តិតោ, តស្មា អរូបធម្មា រូបធម្មានំ វិយ បាកដស្ស វិការស្ស អភាវតោ ‘‘រុប្បន្តី’’តិ, ‘‘រុប្បនលក្ខណា’’តិ ច ន វុច្ចន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘រុប្បតី’’តិ បទស្ស កត្តុកម្មសាធនានំ វសេន អត្ថំ ទស្សេតុំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘កុប្បតិ ឃដ្ដីយតិ បីឡីយតិ ភិជ្ជតី’’តិ វុត្តន្តិ តទត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘កុប្បតីតិ ឯតេនា’’តិអាទិមាហ. កោបាទិកិរិយាតិ កោបសង្ឃដ្ដនបីឡនកិរិយា. កោប-សទ្ទោ ចេត្ថ ខោភបរិយាយោ វេទិតព្ពោ. កត្តុភូតោ កម្មភូតោ ច អត្ថោតិ កត្តុកម្មសាធនានំ វសេន វុច្ចមានោ ភូតុបាទាយរូបសង្ខាតោ អត្ថោ. កម្មកត្តុត្ថេន ភិជ្ជតិ-សទ្ទេនាតិ យទា កម្មកត្តុត្ថោ រុប្បតិ-សទ្ទោ, តទា ភិជ្ជតិ-សទ្ទោបិ តទត្ថោ ឯវ វេទិតព្ពោតិ អត្ថោ. តត្ថ យទា កម្មត្ថេ ‘‘រុប្បតី’’តិ បទំ, តទា ‘‘សីតេនា’’តិអាទីសុ កត្តុអត្ថេ ករណវចនំ. យទា បន ‘‘រុប្បតី’’តិ បទំ កត្តុអត្ថេ កម្មកត្តុអត្ថេ វា, តទា ហេតុម្ហិ ករណវចនំ វេទិតព្ពំ. ‘‘យំ បន រុប្បតី’’តិអាទិនា ‘‘កុប្បតី’’តិអាទីនំ កត្តុកម្មត្ថានម្បិ អត្ថវចនានំ វចនេ ការណំ ទស្សេតិ. យទិបិ អត្ថ-សទ្ទោ ‘‘បីឡនដ្ឋោ’’តិអាទីសុ (បដិ. ម. ១.១៧; ២.៨) សភាវបរិយាយោបិ ហោតិ, ‘‘កេនដ្ឋេនា’’តិ បនេត្ថ អភិធេយ្យបរិយាយោ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘កេនដ្ឋេនាតិ បុច្ឆាសភាគវសេន រុប្បនដ្ឋេនា’’តិ, រុប្បនសទ្ទាភិធេយ្យភាវេនាតិ អត្ថោ. តេនេវាហ ‘‘ន កេវលំ សទ្ទត្ថោយេវ រុប្បន’’ន្តិ. តស្ស អត្ថស្សាតិ តស្ស ភូតុបាទាយប្បភេទស្ស សភាវធម្មស្ស. រុប្បនលក្ខណញ្ច នាមេតំ អនិច្ចតាទិ វិយ កក្ខឡត្តាទិតោ អញ្ញន្តិ ន គហេតព្ពំ. បញ្ញត្តិវិសេសោ ហិ តន្តិ, កក្ខឡត្តាទីនំយេវ បន អរូបធម្មវិធុរោ សភាវវិសេសោតិ វេទិតព្ពំ.

មុច្ឆាបត្តិយាតិ មុច្ឆាយ មោហស្ស អាបជ្ជនេន. កប្បសណ្ឋានំ ឧទកន្តិ កប្បសណ្ឋាបកមហាមេឃវុដ្ឋំ ឧទកំ. តថាតិ តប្បការតាយ ខារភាវេ សតិ ឧទកេន កប្បវុដ្ឋានកាលេ វិយ បថវី វិលីយេយ្យ. លោកន្តរិយសត្តានំ បន បាបកម្មពលេន អខារេបិ ខារេ វិយ សរីរស្ស វិលីយនា វេទិតព្ពា. តេនេវាតិ សឧស្សទនិស្សយនិរយស្ស វុត្តត្តា ឯវ. ន ហិ អវីចិម្ហិ បញ្ចវិធពន្ធនាទិកម្មការណំ ករោន្តិ.

៣. បករណប្បត្តំ រូបំ បក្ខិបិត្វា មាតិកា ឋបិតាតិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. មហាភូតុ…បេ… អាបជ្ជតិ តប្បការភាវេន អតីតំសេ គណនំ គតន្តិ វុត្តត្តាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ន ហី’’តិអាទិនា ធម្មន្តរនិវត្តនត្ថតា បការន្តរនិវត្តនត្ថតា ច ភូតុបាទាយគហណស្ស នត្ថីតិ ទស្សេតិ. តំទស្សនេតិ គណនន្តរទស្សនេ. តំសភាវត្តាតិ ភូតុបាទាយសភាវត្តា. ‘‘ន ចា’’តិអាទិនា ភូតុបាទាយសភាវោ អតីតំសគណិតតាយ តំសភាវស្សបិ អញ្ញថា គណិតត្តា, អតំសភាវស្ស ច តថា គណិតត្តា អការណន្តិ ទស្សេតិ. ‘‘អជ្ឈត្ត…បេ… លព្ភតី’’តិ ឯតេន ទុតិយនយេ ន កេវលំ យថាវុត្តោវ ទោសោ, អថ ខោ អព្យាបិតោបិ ទោសោតិ ទស្សេតិ. តទេតំ បន អការណំ ការណភាវស្សេវ អនធិប្បេតត្តា. ន ហេត្ថ ភូតុបាទាយរូបភាវោ អតីតំសេ គណនស្ស ការណន្តិ អធិប្បេតំ, យតោ យថាវុត្តទោសាបត្តិ សិយា.

‘‘កិន្តី’’តិ ឯត្ថ ‘‘កិ’’ន្តិ បុព្ពេ យំ ‘‘រូប’’ន្តិ សាមញ្ញតោ គហិតំ, តស្ស សរូបបុច្ឆា. ឥតិ-សទ្ទោ និទស្សនត្ថោ, ន ការណត្ថោ. តេនស្ស យំ រូបំ អតីតំ និរុទ្ធំ…បេ… អតីតំសេន សង្គហិតំ អតីតកោដ្ឋាសេ គណនំ គតំ, តំ កិន្តិ ចេ? ‘‘ចត្តារោ ច…បេ… រូប’’ន្តិ ភូតុបាទាយវិភាគទស្សនមុខេន វិសេសំ និទស្សេតិ. យត្តកា ហិ ឥធ វិសេសា និទ្ទិដ្ឋា ចក្ខាយតនាទយោ, តេសមិទំ និទស្សនន្តិ. ន ចេត្ថ បុរិមនយតោ អវិសេសោ. តត្ថ ហិ រូបស្ស ភូតុបាទាយតាមត្តសភាវទស្សនតា វុត្តា. តេនាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អតីតរូបម្បិ ភូតានិ ចេវា’’តិអាទិ. ឥធ បន ភូតុបាទាយេន និទស្សនភូតេន រូបស្ស សព្ពវិសេសវិភាវនតា ទស្សិតា. ឯវញ្ច កត្វា អព្យាបិតទោសោបិ ចេត្ថ អនោកាសោវ, យំ រូបំ អជ្ឈត្តំ…បេ… ឧបាទិន្នំ, កិន្តិ? ចត្តារោ ច…បេ… រូបន្តិ តទញ្ញវិសេសនិទស្សនស្ស អធិប្បេតត្តា. តថា ចាហ ‘‘ឯវំ សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ’’តិ.

បរិយាយទេសនត្តាតិ សភាវតោ បរិយាយនំ បរិវត្តនំ បរិយាយោ, ឧជុកំ អប្បវត្តីតិ អត្ថោ. បរិយាយេន, បរិយាយភូតា វា ទេសនា ឯត្ថាតិ បរិយាយទេសនំ, សុត្តន្តំ. សុត្តន្តញ្ហិ វេនេយ្យជ្ឈាសយវសេន ទេសេតព្ពធម្មេ លេសតោ លព្ភមានភាវកថនំ, ន ឧជុនិប្បទេសភាវកថនន្តិ បរិយាយទេសនំ នាម. តេនេវ តំ ‘‘យថានុលោមសាសន’’ន្តិ វុច្ចតិ. អភិធម្មោ បន ទេសេតព្ពធម្មេ ឧជុនិប្បទេសកថនន្តិ និប្បរិយាយទេសនំ នាម, យតោ ‘‘យថាធម្មសាសន’’ន្តិ វុច្ចតិ. និច្ឆយេន ទេសោតិ វវត្ថានតោ កថនំ. តថា ភទ្ទេករត្តសុត្តាទីសុ (ម. និ. ៣.២៧២ អាទយោ) វិយ អតីតាទិភាវោ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នភាវោ អទ្ធាវសេន ឥធាបិ ខន្ធវិភង្គេ សុត្តន្តភាជនីយត្តា និទ្ទិសិតព្ពោ សិយាតិ យោជនា.

សន្និបតិតន្តិ សមាគតំ. សន្តានវសេនាតិ បុព្ពាបរវសេន. បុព្ពេនាបរស្ស សមប្បមាណតាយ អនូនំ អនធិកំ, តតោ ឯវ ឯកាការំ. បវត្តិកាលវសេន វា អនូនំ អនធិកំ, សមានសភាវតាយ ឯកាការំ. តេន វិសភាគឧតុនា អនន្តរិតតំ ទស្សេតិ. ឯវំ អាហារេបីតិ ឯត្ថ វិសភាគាហារេន អនន្តរិតោ អនេកវារំ អនេកទិវសម្បិ ភុត្តោ សភាគេកាហារំ នាម. ‘‘តតោ បុព្ពេ វិសភាគឧតុអាហារសមុដ្ឋានំ អតីតំ, បច្ឆា អនាគត’’ន្តិ ហិ វុត្តន្តិ. ‘‘ឯកាហារសមុដ្ឋាន’’ន្តិ បន វុត្តត្តា ឯកស្សេវ អាហារស្ស យោជនា យុត្តរូបាតិ អបរេ. បញ្ចទ្វារវសេនាតិ ឯត្ថ បញ្ចទ្វារាវជ្ជនតោ បដ្ឋាយ យាវ តទារម្មណំ, យាវ ជវនំ, យាវ វា វោដ្ឋព្ពនំ, តាវ បវត្តា ចិត្តសន្តតិ ឯកវីថិ. ឯកជវនសមុដ្ឋានន្តិ ឯកជវនវារសមុដ្ឋានំ. ឯត្ថ ច សមយំ អនាមសិត្វាវ សន្តតិវសេន, សន្តតិញ្ច អនាមសិត្វាវ សមយវសេន អតីតាទិវិភាគោ គហេតព្ពោ.

តេសន្តិ ហេតុបច្ចយានំ. កលាបស្សាតិ រូបកលាបស្ស. កម្មានន្តរាទីតិ កម្មាទិ, អនន្តរាទីតិ បច្ចេកំ អាទិ-សទ្ទោ យោជេតព្ពោ. តត្ថ បឋមេន អាទិសទ្ទេន ឧបនិស្សយបច្ចយស្ស អាហារាទិនោ ច ទុតិយេន សមនន្តរានន្តរូបនិស្សយាទិនោ សង្គហោ វេទិតព្ពោ. ចិត្តុប្បាទស្ស ចេត្ថ កម្មានន្តរាទិបច្ចយវសេន, ឥតរស្ស កម្មាទិវសេនេវ ជនកភាវេ យោជនា ទដ្ឋព្ពា. តថា ចិត្តុប្បាទស្ស បុរេជាតវសេន, ឥតរស្ស បច្ឆាជាតវសេន, ឧភយេសម្បិ សហជាតវសេន ឧបត្ថម្ភនំ វេទិតព្ពំ. តេនេវាហ ‘‘យថាសម្ភវំ យោជេតព្ព’’ន្តិ. ឧប្បាទក្ខណេតិ ហេតុកិច្ចក្ខណេ. ហេតុកិច្ចំ នាម តស្ស តស្ស ឧប្បាទេតព្ពស្ស ឧប្បត្តិករណំ, តញ្ច តស្មិំ ខណេ ឧប្បន្នផលត្តា តតោ បរំ កត្តព្ពាភាវតោ និដ្ឋិតញ្ចាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥតរំ បន តីសុបិ ខណេសុ បច្ចយកិច្ចំ ទដ្ឋព្ពន្តិ យោជនា.

៦. អនិដ្ឋនាមនិវត្តនស្សាតិ អនិដ្ឋនាមនិវត្តិយា អការណភាវទស្សនេន ឥដ្ឋនាមលាភាបនស្ស អការណភាវំ ទស្សេតិ.

ទេវមនុស្សសម្បត្តិភវេតិ សម្បត្តិយុត្តេ សម្បន្នេ ទេវមនុស្សភវេ. សមិទ្ធសោភនតាតិ អភិវុទ្ធសោភនតា. តតោ ឯវាតិ សម្បត្តិវិរហតោ ឯវ, អសម្បន្នត្តា ឯវាតិ អត្ថោ. តេសំយេវ ហត្ថិអាទីនំ សុខស្ស ហេតុភាវំ ន គច្ឆន្តិ សារណាទិវសេន ទុក្ខបច្ចយត្តា. តេសន្តិ ហត្ថិរូបាទីនំ. ‘‘តស្ស តស្សេវា’’តិអាទិនា យថាវុត្តមត្ថំ វិវរតិ. អកុសលេន អត្តនា កតេន និព្ពត្តំ ទុក្ខស្ស បច្ចយោ ហោតីតិ យោជនា. តស្មាតិ យស្មា កម្មំ យស្មិំ សន្តានេ និព្ពត្តំ, តត្ថេវ សុខទុក្ខានំ បច្ចយោ ហោតិ, ន អញ្ញត្ថ, តស្មា. អដ្ឋកថាយំ បនាតិ ឯកច្ចមតទស្សនំ. តត្ថ ‘‘អនិដ្ឋំ នាម នត្ថី’’តិ យស្មា បដិសេធទ្វយេន កុសលកម្មជស្ស ឥដ្ឋភាវោ និយតោ, តស្មា ‘‘កុសលកម្មជមេវ ឥដ្ឋ’’ន្តិ ឯវំ អនិយមេត្វា ‘‘កុសលកម្មជំ ឥដ្ឋមេវា’’តិ ឯវមេត្ថ និយមោ គហេតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អកុសលកម្មជម្បី’’តិអាទិមាហ. កិន្តិ អកុសលកម្មជំ សោភនំ, យំ បរេសំ ឥដ្ឋំ នាម សិយា? យទិ ទុគ្គតិយំ កេសញ្ចិ តិរច្ឆានានំ សណ្ឋានាទិសម្បត្តិ សុគតិយំ សត្តានំ អកុសលនិស្សន្ទេន វិរូបរូបតា វិយ កុសលនិស្សន្ទេន, កថំ តស្សា អកុសលកម្មជតា. អថ បន យំ កេសញ្ចិ អមនាបម្បិ សមានំ រូបំ មនាបំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ, ឯវម្បិ យថា កេសញ្ចិ តិរច្ឆានាទីនំ កុសលកម្មជំ មនុស្សាទិរូបំ អមនាបតោ ឧបដ្ឋហន្តម្បិ កុសលវិបាកស្សេវ អារម្មណភាវតោ អត្ថតោ ឥដ្ឋមេវ នាម ហោតិ, ឯវំ អកុសលកម្មជំ កេសញ្ចិ មនាបំ ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តម្បិ អកុសលវិបាកស្សេវ អារម្មណភាវតោ អត្ថតោ អនិដ្ឋមេវ នាម ហោតិ, ឯវញ្ចេតំ សម្បដិច្ឆិតព្ពំ. អញ្ញថា ‘‘អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ, យំ កាយទុច្ចរិតស្ស ឥដ្ឋោ កន្តោ មនាបោ វិបាកោ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិអាទិអដ្ឋានបាឡិយា (ម. និ. ៣.១៣១) វិរោធោ សិយា. តេនេវាហ ‘‘កុសលកម្មជស្ស បនា’’តិអាទិ. សព្ពេសន្តិ អត្តនោ, បរេសញ្ច. ឥដ្ឋស្ស អភាវោ វត្តព្ពោតិ យថា ‘‘កុសលកម្មជំ អនិដ្ឋំ នាម នត្ថី’’តិ វុត្តំ, ឯវំ កិញ្ចាបិ ‘‘អកុសលកម្មជំ ឥដ្ឋំ នាម នត្ថី’’តិ អដ្ឋកថាយំ ន វុត្តំ, តេន បន នយទស្សនេន អកុសលកម្មជស្ស អភាវោ វុត្តោ ឯវ ហោតីតិ សោ សំវណ្ណនាវសេន និទ្ធារេត្វា វត្តព្ពោតិ អធិប្បាយោ. ឯតេន កុសលកម្មជមេវ ឥដ្ឋន្តិ បុរិមបទាវធារណស្ស គហេតព្ពតំ ទស្សេតិ.

ឥទានិ ‘‘ហត្ថិអាទីនម្បី’’តិអាទិនា តមេវត្ថំ វិវរតិ. កុសលវិបាកស្សាតិ ឯត្ថាបិ កុសលវិបាកស្សេវ អារម្មណន្តិ អត្ថោ. មនុស្សានន្តិ ច និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ. ឥតរេសម្បិ ច អកុសលកម្មជំ អកុសលវិបាកស្សេវ, កុសលកម្មជញ្ច កុសលវិបាកស្សេវ អារម្មណន្តិ ទស្សិតោវាយំ នយោតិ. កស្មា បន ឥដ្ឋានិដ្ឋមិស្សិតេ វត្ថុម្ហិ មនាបតាវ សណ្ឋាតីតិ អាហ ‘‘ឥដ្ឋារម្មណេន…បេ… សក្កា វត្តុ’’ន្តិ. សុដ្ឋុ វុត្តន្តិ ‘‘ឥដ្ឋានិដ្ឋំ ឯកន្តតោ វិបាកេនេវ បរិច្ឆិជ្ជតី’’តិ វទន្តេហិ ឥដ្ឋានិដ្ឋារម្មណវវត្ថានំ សម្មទេវ វុត្តំ. តំ អនុគន្ត្វាតិ វិបាកវសេន ឥដ្ឋានិដ្ឋារម្មណវវត្ថានំ អនុគន្ត្វា. សព្ពត្ថាតិ សុគតិទុគ្គតីសុ, សព្ពេសុ វា អារម្មណេសុ.

‘‘អនិដ្ឋា’’តិ វចនេនេវ តេសំ ឥដ្ឋតា និវត្តិតាតិ អាហ ‘‘សទិសតា ច រូបាទិភាវោយេវា’’តិ. ឥដ្ឋានេវ រូបាទីនិ កាមគុណាតិ សុត្តេ វុត្តានីតិ មិត្តបដិបក្ខោ អមិត្តោ វិយ ឥដ្ឋបដិបក្ខា អនិដ្ឋាតិ អធិប្បេតាតិ វុត្តំ ‘‘អនិដ្ឋាតិ…បេ… វោហារោ វិយា’’តិ. សព្ពានិ វាតិ ឯត្ថ ‘‘បិយរូបំ សាតរូប’’ន្តិ (ទី. និ. ២.៤០០; ម. និ. ១.១៣៣; វិភ. ២០៣) វចនតោ កថំ អនិដ្ឋានំ រូបាទីនំ កាមគុណភាវាបត្តីតិ ចេ? តេសម្បិ វិបល្លាសវសេន តណ្ហាវត្ថុភាវតោ បិយរូបភាវស្ស អធិប្បេតត្តា. យទិ ឯវំ កថំ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញេយ្យានិ រូបានិ ឥដ្ឋានី’’តិអាទិសុត្តបទំ (ម. និ. ១.១៦៦; ២.១៥៥; ៣.៥៧; សំ. និ. ៥.៣០) នីយតីតិ អាហ ‘‘អតិសយេនា’’តិអាទិ.

ឥន្ទ្រិយពទ្ធរូបវសេន បាឡិយំ ហីនទុកនិទ្ទេសោ បវត្តោតិ ទស្សេតុំ ‘‘ទ្វីសុបិ ហីនបណីតបទេសូ’’តិអាទិមាហ. អវយវយោគេ សាមិវចនំ, ន កត្តរីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘តេសំ តេសំ សត្តាន’’ន្តិ ឥន្ទ្រិយពទ្ធរូបេ និទ្ទិដ្ឋេ កស្មា កម្មជវសេន អត្ថោ វុត្តោ, ន ចតុសន្តតិវសេនាតិ អាហ ‘‘សត្តសន្តាន…បេ… វុត្ត’’ន្តិ. បធានត្តា ហិ កម្មជវសេន អត្ថំ វត្វា សេសេសុ ‘‘ឯវំ ឧតុសមុដ្ឋានាទីសុបី’’តិ អដ្ឋកថាយំ អតិទេសោ កតោ. ‘‘តេហិ តេហីតិ ឯតស្មិំ អត្ថេ’’តិ ឥមិនា ‘‘តេសំ តេស’’ន្តិ កត្តរិ សាមិវចនំ អាសង្កតិ. តថា សតិ វិសយេ វា សាមិវចនេ លទ្ធគុណំ ទស្សេតិ ‘‘ន កម្មជវសេនេវា’’តិអាទិនា, កម្មជគ្គហណញ្ចេត្ថ ឧបលក្ខណំ ទដ្ឋព្ពំ.

មរិយាទាភូតន្តិ ឧត្តមមរិយាទាភូតំ. តេនេវាហ ‘‘យស្ស យេវ មនាបា, តស្ស តេវ បរមា’’តិ. តេសន្តិ កាមគុណានំ. សភាវតោតិ លក្ខណតោ.

‘‘ឯកស្មិំយេវ អស្សាទនកុជ្ឈនតោ’’តិអាទិនា ‘‘យស្មា តេយេវ រូបាទយោ ឯកោ អស្សាទេតី’’តិអាទិកំ សុត្តន្តវិវរណំ ឥដ្ឋានិដ្ឋភាវេ ហេតុភាវេន វុត្តន្តិ ទស្សេតិ. ឥដ្ឋានិដ្ឋគ្គហណំ ហោតីតិ និព្ពានេ វិយ អនិដ្ឋគ្គហណំ សញ្ញាវិបល្លាសេន អញ្ញេសុបិ អារម្មណេសុ ឥដ្ឋានិដ្ឋាភិនិវេសោ ហោតីតិ អធិប្បាយោ.

វិភាគោ នាម អសង្ករោ, វិត្ថារោ ចាតិ ‘‘វិភត្ត’’ន្តិ បទស្ស ‘‘វវត្ថិតំ, បកាសិត’’ន្តិ ច អត្ថមាហ. អញ្ញេសន្តិ អតិអឌ្ឍទលិទ្ទានំ. ឥទំ ឥដ្ឋំ, អនិដ្ឋញ្ច ហោតីតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទេន អនិដ្ឋំ, ឥដ្ឋញ្ច ហោតីតិ អយម្បិ អត្ថោ វុត្តោតិ វេទិតព្ពំ. អនិដ្ឋំ ឥដ្ឋន្តិ ឥដ្ឋស្ស ‘‘អនិដ្ឋ’’ន្តិ, អនិដ្ឋស្ស ‘‘ឥដ្ឋ’’ន្តិ គហណេ យថាសង្ខ្យំ យោជនា. ឥន្ទ្រិយវិការាបត្តិអាទិនាតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន បុព្ពាភិសង្ខារាទិំ សង្គណ្ហាតិ. បុរេតរំ បវត្តចិត្តាភិសង្ខារវសេនាបិ ហិ វិនាវ សញ្ញាវិបល្លាសំ ឥដ្ឋំ ‘‘អនិដ្ឋ’’ន្តិ, អនិដ្ឋញ្ច ‘‘ឥដ្ឋ’’ន្តិ គយ្ហតីតិ.

តេន វិបាកេនាតិ តេន កុសលាកុសលវិបាកេន. អារម្មណស្ស ឥដ្ឋានិដ្ឋតន្តិ យត្ថ តំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ពុទ្ធរូបាទិកស្ស គូថាទិកស្ស ច អារម្មណស្ស យថាក្កមំ ឥដ្ឋតំ អនិដ្ឋតញ្ច និទស្សេតិ. វិជ្ជមានេបិ សញ្ញាវិបល្លាសេ អារម្មណេន វិបាកនិយមទស្សនន្តិ ឥដ្ឋារម្មណេ កុសលវិបាកោវ ឧប្បជ្ជតិ, អនិដ្ឋារម្មណេ អកុសលវិបាកោវាតិ ឯវំ អារម្មណេន វិបាកនិយមទស្សនំ. អារម្មណនិយមទស្សនត្ថន្តិ យំ កុសលវិបាកស្ស អារម្មណំ, តំ ឥដ្ឋំ នាម. យំ អកុសលវិបាកស្ស អារម្មណំ, តំ អនិដ្ឋំ នាមាតិ ទស្សនត្ថំ. អារម្មណេន និយាមិតោ ហិ វិបាកោ អត្តនោ ឧបការកស្ស អារម្មណស្ស និយាមកោ ហោតីតិ.

ទ្វារន្តរេ ទុក្ខស្ស បច្ចយភូតស្ស អារម្មណស្ស ទ្វារន្តរេ សុខវិបាកុប្បាទនតោ, ទ្វារន្តរេ សុខស្ស បច្ចយភូតស្ស អារម្មណស្ស ទ្វារន្តរេ ទុក្ខវិបាកុប្បាទនតោ វិបាកេន អារម្មណនិយមទស្សនេន វិបាកវសេន ឥដ្ឋានិដ្ឋតា ទស្សិតាតិ យោជនា.

៧. ទុប្បរិគ្គហដ្ឋេន ការណភូតេន លក្ខណស្ស ឥន្ទ្រិយាទិសភាវស្ស ទុប្បដិវិជ្ឈតា, ឯវំ សុបរិគ្គហដ្ឋេន លក្ខណសុប្បដិវិជ្ឈតា វេទិតព្ពា. ‘‘ទូរេ’’តិ អវុត្តស្សាតិ លក្ខណតោ ‘‘ទូរេ’’តិ អកថិតស្ស. វុត្តម្បីតិ លក្ខណតោ ‘‘ទូរេ’’តិ វុត្តម្បិ សុខុមរូបំ.

‘‘ភិន្ទមានោ’’តិ សម្ភិន្ទមានោតិ វុត្តំ ហោតីតិ អាហ ‘‘មិស្សកំ ករោន្តោ’’តិ. យស្មា បន ភេទនំ វិភាគករណម្បិ ហោតិ, តស្មា ទុតិយវិកប្បេ ‘‘ភិន្ទមានោ’’តិ បទស្ស ‘‘វិសុំ ករោន្តោ’’តិ អត្ថមាហ. តតិយវិកប្បេ បន ភិន្ទមានោតិ វិនាសេន្តោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘សន្តិកភាវំ ភិន្ទិត្វា ទូរភាវំ, ទូរភាវញ្ច ភិន្ទិត្វា សន្តិកភាវំ ករោន្តោ’’តិ. ន ហិ សក្កា សន្តិកស្ស តព្ភាវំ អវិនាសេត្វា ទូរភាវំ កាតុំ, តថា ឥតរស្សាបិ. សន្តិកភាវករណេន ន ភិន្ទតិ ន វិនាសេតិ, ន ច ឱកាសទូរតោ លក្ខណតោ ទូរំ វិសុំ ករណេន ភិន្ទតិ វិភាគំ ករោតិ, នាបិ ឱកាសទូរេន លក្ខណតោ ទូរំ វោមិស្សកករណេន ភិន្ទតិ សម្ភិន្ទតីតិ យោជនា. ‘‘តិធា អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ សង្ខេបេន វុត្តមត្ថំ ‘‘ន ហី’’តិអាទិនា វិវរតិ. វិសុំ ករោតិ, វោមិស្សកំ ករោតីតិ ករោតិ-សទ្ទំ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. ‘‘ឯត្ថាបី’’តិអាទិនា យថា ‘‘ឱកាសតោ ទូរមេវ ភិន្ទតី’’តិ ឯត្ថ ឱកាសតោ ទូរស្ស ឱកាសតោ សន្តិកភាវករណំ អធិប្បេតន្តិ វិនាសនំ ភេទនំ, ឯវំ ‘‘ន លក្ខណតោ ទូរំ ភិន្ទតី’’តិ ឯត្ថាបិ លក្ខណតោ ទូរស្ស លក្ខណតោ សន្តិកភាវាករណំ អភេទនំ អវិនាសនន្តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ. វោមិស្សកករណវិភាគករណត្ថតំ សន្ធាយាហ ‘‘ភិន្ទមានោតិ ឯត្ថ ច អញ្ញថា ភេទនំ វុត្ត’’ន្តិ. បច្ឆិមនយេ វិនាសនត្ថមេវ សន្ធាយ ‘‘ភេទនំ ឥធ ច អញ្ញថា វុត្ត’’ន្តិ អវោច.

រូបក្ខន្ធនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. វេទនាក្ខន្ធនិទ្ទេសវណ្ណនា

៨. ចក្ខាទយោ បសាទាតិ ឱឡារិកត្តភាវបរិយាបន្នា ចក្ខុសោតឃានជិវ្ហាបសាទា, មនោមយត្តភាវបរិយាបន្នា ចក្ខុសោតប្បសាទា ច. កាយវោហារំ អរហន្តីតិ កាយន្តោគធត្តា កាយេកទេសត្តា ច កាយោតិ វត្តព្ពតំ អរហន្តិ. កាយោតិ ហិ អត្តភាវោបិ វុច្ចតិ ‘‘សក្កាយទិដ្ឋី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.២១; ៣.១៥៥), ករជកាយោបិ ‘‘សោ ឥមម្ហា កាយា អញ្ញំ កាយំ អភិនិម្មិនាតី’’តិអាទីសុ (បដិ. ម. ៣.១៤). តព្ពត្ថុកាតិ ចក្ខាទិនិស្សិតា កាយិកាតិ បរិយាយេន វុត្តា, និប្បរិយាយេន បន ចេតសិកាវ. យថាហ ‘‘យំ តស្មិំ សមយេ តជ្ជាចក្ខុវិញ្ញាណធាតុសម្ផស្សជំ ចេតសិកំ នេវ សាតំ នាសាតំ ចេតោសម្ផស្សជំ អទុក្ខមសុខំ វេទយិត’’ន្តិអាទិ (ធ. ស. ១៥២). ‘‘ន ហិ ចក្ខាទយោ កាយប្បសាទា ហោន្តី’’តិ ឥមិនា កាយបសាទនិស្សិតា វេទនា និប្បរិយាយេន កាយិកាតិ ទស្សេតិ. កាយិកចេតសិកាទិភាវេនាតិ អាទិ-សទ្ទេន កុសលាកុសលាព្យាកតាទិភាវា សង្គយ្ហន្តិ. តេនាតិ សុខាទិវេទនេកទេសស្ស អទ្ធាសមយវសេន អតីតាទិភាវាភាវេន. កេចិ បនេត្ថ ‘‘ហេដ្ឋា ទស្សិតនយត្តា បាកដត្តា អទ្ធាវសេន, ឯកមុហុត្តាទិបុព្ពណ្ហាទីសុ ឧតុអាទិនា រូបស្ស វិយ វេទនាយ វិភាគោ ន គយ្ហតីតិ សមយវសេន ច អតីតាទិភេទោ ន ទស្សិតោ’’តិ វទន្តិ. សន្តានវសេន បវត្តានម្បិ វេទនានំ ចិត្តេន សមូហតោ គហេតព្ពតំ សន្ធាយាហ ‘‘វេទនាសមុទាយោ’’តិ. តេហីតិ អទ្ធាសមយវសេន អតីតាទិភាវេហិ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ វិភង្គេ. តេតិ ‘‘វេទនេកទេសា’’តិ វុត្តា កាយិកចេតសិកាទិភាវេន ភិន្នា សុខាទិវេទនាវិសេសា. យទិ វេទនេកទេសា ឯត្ថ គហិតា, ខណបរិច្ឆិន្នាវ តេ គហេតព្ពា, ន សន្តតិបរិច្ឆិន្នាតិ អាហ ‘‘ឯកសន្តតិយំ បនា’’តិអាទិ. តេសូតិ សុខាទិភេទេសុ. ភេទោតិ វិសេសោ. តស្សាតិ សុខាទិវិសេសស្ស. យថា ចេត្ថ, ឯវំ ‘‘តំសហិតតទុប្បាទកា’’តិ ឯត្ថាបិ តំ-សទ្ទេន សុខាទិវិសេសោ បច្ចាមដ្ឋោតិ វេទិតព្ពោ. សន្តតិ បរិច្ឆេទិកា ភវិតុំ អរហតីតិ សម្ពន្ធោ. សន្តតិខណវសេនេវ បរិច្ឆេទោ វុត្តោ, ន អទ្ធាសមយវសេនាតិ អធិប្បាយោ.

‘‘បុព្ពន្តាបរន្តមជ្ឈគតា’’តិ និដ្ឋិតហេតុកិច្ចា អនិដ្ឋិតបច្ចយកិច្ចាតិ វុត្តា, តំ បន អតិក្កន្តហេតុបច្ចយកិច្ចន្តិ ឯវំ វុត្តស្ស នយស្ស ឧបលក្ខណន្តិ អាហ ‘‘បុព្ពន្តាបរន្តមជ្ឈគតាតិ ឯតេន ហេតុបច្ចយកិច្ចវសេន វុត្តនយំ ទស្សេតី’’តិ. ឯត្ថ កុសលាកុសលកិរិយវេទនានំ រូបស្ស វិយ, វិបាកានំ វិយ ច អយំ នាម ជនកហេតូតិ និប្បរិយាយេន ន សក្កា វត្តុំ, បរិយាយេន បន អនន្តរបច្ចយភូតោ ហេតូតិ វត្តព្ពោ.

១១. សន្តាបនកិច្ចន្តិ បរិឌហនកិច្ចំ. ជាតិអាទិសង្ករន្តិ ជាតិសភាវបុគ្គលលោកិយលោកុត្តរតោ សង្ករំ សម្ភេទំ អកត្វា. សមានជាតិយន្តិ ឯកជាតិយំ. សុខតោ តជ្ជាតិយា អទុក្ខមសុខា បណីតាតិ យោជេតព្ពាតិ សម្ពន្ធោ. សមានភេទេតិ ភូមន្តរាទិសមានវិភាគេ. ឧបព្រូហិតានំ ធាតូនន្តិ ឧឡាររូបសមុដ្ឋាបនេន បណីតានំ រូបធម្មានំ. វិពាធិតានន្តិ និប្បីឡិតានំ មិលាបិតានំ. ឧភយន្តិ សុខាទិទ្វយំ. ឯត្ថ ច ខោភនា, អាលុឡនា ច កាយិកសុខស្ស វសេន វេទិតព្ពា. អភិសន្ទនា ឈានសុខស្ស. មទយនា កាមសុខស្ស. តថា ឆាទនា. អាសិញ្ចនា សព្ពស្ស. ឆាទនា អាសិញ្ចនា វា សព្ពស្ស វសេន វេទិតព្ពា.

សភាវាទិភេទេន ចាតិ សភាវបុគ្គលលោកិយាទិភេទេន ច. ឯកន្តបណីតេ លោកុត្តរេ ហីនបណីតានំ បដិបទានំ វសេន ហីនបណីតតា. ឯកន្តហីនេ អកុសលេ ឆន្ទាទិវសេន ហីនបណីតតា, ឱឡារិកសុខុមតា ច. តថា ហិ វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘យា ឱឡារិកា, សា ហីនា. យា សុខុមា, សា បណីតា’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ១១). អកុសលាទីសុ ទោសសហគតាទិអន្តរភេទវសេន ឧបាទាយុបាទាយ ឱឡារិកសុខុមតា តំតំវាបនវសេន វុច្ចតិ, ន កុសលាកុសលាទិវសេនាតិ អាហ ‘‘តំតំវាបនវសេន កថនេបិ បរិវត្តនំ នត្ថី’’តិ. ទោសុស្សន្នតាយាតិ កិលេសាធិកតាយ. តថាតិ ទោសុស្សន្នតាយ. កថំ បន កុសលេសុ ទោសុស្សន្នតា? ឧបនិស្សយវសេន, កិលេសាធិកេហិ សន្តានេ បវត្តមានា កុសលា ធម្មា កិលេសេហិ សម្ពាធប្បត្តិយា តិណាទីហិ សម្ពាធប្បត្តានិ វិយ សស្សានិ វិបុលផលឧឡារផលា ន ហោន្តីតិ. តថាតិ មន្ទទោសតាយ. កុសលានំ មន្ទទោសតាបិ វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពា. ឱឡារិកសុខុមនិកន្តីតិ ឯត្ថ អន្តោគធវិសេសំ និកន្តិយា ឱឡារិកសុខុមតាសាមញ្ញំ វុត្តំ. យថា ហេត្ថ ឱឡារិកសាមញ្ញេន ឱឡារិកោឡារិកតរោឡារិកតមា និកន្តិយោ គយ្ហន្តិ, តថា សុខុមសុខុមតរសុខុមតមា សុខុមតាសាមញ្ញេន គយ្ហន្តីតិ. សុខុមតមនិកន្តិវត្ថុន្តិ ចេត្ថ យាវ ភវគ្គំ វិបស្សនាញាណញ្ច វេទិតព្ពំ.

១៣. យទិ សិយាតិ យទិ អសម្បយោគោ វិសំសដ្ឋោ សិយា.

សន្តិកតោ អកុសលតោតិ អកុសលភាវេន សន្តិកតោ លោភសហគតាទិអកុសលវេទយិតតោ. អកុសលាតិ ទោសសហគតាទិអកុសលវេទនា ទូរេតិ យថា ឧទ្ធរីយតិ. តតោ ទូរតោ កុសលតោតិ តតោ អកុសលតោ ទូរតោ កាមាវចរាទិកុសលវេទយិតតោ កុសលា កាមាវចរាទិកុសលវេទនា. ‘‘ន សក្កា’’តិ វុត្តំ ឧទ្ធរិតុំ អសក្កុណេយ្យតំ ‘‘តថា ហិ សតី’’តិអាទិនា វិវរតិ. តស្មាតិ យស្មា ទូរតោ សន្តិកុទ្ធរណំ វុត្តនយេន សន្តិកតោ សន្តិកុទ្ធរណមេវ ហោតិ, តថា សតិ អត្ថវិសេសោ ន ហោតិ, ឧបាទាយុបាទាយ ទូរសន្តិកតា ឥធ វុច្ចតិ. តស្មា សន្តិកតោ សន្តិកុទ្ធរណញ្ច ន សក្កា កាតុំ អត្ថវិសេសាភាវតោ, អនធិប្បេតត្តា ចាតិ អធិប្បាយោ.

ននុ ច អតិសយវចនិច្ឆាវសេន អត្ថេវ អត្ថវិសេសោតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘ទូរទូរតរតាយ វិយ សន្តិកសន្តិកតរតាយ ច អនធិប្បេតត្តា’’តិ. យាតិ អកុសលវេទនា. តតោតិ កុសលវេទយិតតោ. ឥធ វុត្តស្ស ទូរស្សាតិ ឥមស្មិំ វេទនាក្ខន្ធវិភង្គេ ‘‘អកុសលា វេទនា កុសលាព្យាកតាហិ វេទនាហិ ទូរេ’’តិអាទិនា (វិភ. ១៣) វុត្តស្ស ទូរស្ស. ទូរតោ អច្ចន្តវិសភាគត្តាតិ យតោ យំ ‘‘ទូរេ’’តិ វុត្តំ, តតោ អច្ចន្តវិសទិសត្តា តស្ស វសេន ទូរេ សន្តិកំ នត្ថីតិ ន សក្កា ទូរតោ សន្តិកំ ឧទ្ធរិតុំ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – ហេដ្ឋា យា វេទនា យាយ វេទនាយ ទូរេតិ វុត្តា, សា ឯវ តស្សា កេនចិបិ បរិយាយេន សន្តិកេតិ ន ឧទ្ធរិតព្ពាតិ. សន្តិកេតិ វុត្តវេទនំយេវ សន្ធាយ វទតិ. ភិន្នេតិ លោភសហគតាទិវសេន វិភត្តេ. តត្ថេវាតិ ‘‘សន្តិកេ’’តិ វុត្តអត្ថេ ឯវ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘អកុសលា វេទនា អកុសលាយ វេទនាយ សន្តិកេ’’តិ ឯវំ វុត្តអកុសលាយ វេទនាយមេវ លោភសហគតាទិវសេន វិភត្តាយ ទូរភាវោបិ លព្ភតិ. ឯវំ សេសេសុបីតិ.

យទិ សន្តិកតោ ទូរំ លព្ភតិ, យទគ្គេន ទូរំ លព្ភតិ, តទគ្គេន ទូរតោ សន្តិកំ ឧទ្ធរិយេយ្យាតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘ឧបាទាយុបាទាយ ទូរតោ ច សន្តិកំ ន សក្កា ឧទ្ធរិតុ’’ន្តិអាទិ. តស្សត្ថោ – យំ សន្តិកតោ ទូរំ លព្ភតិ, យទិបិ តំ វិសភាគដ្ឋេន លព្ភតិ, តថាបិ យំ តត្ថ សន្តិកំ លព្ភតិ, តំ សភាគដ្ឋេនេវ លព្ភតីតិ សន្តិកតោវ សន្តិកំ ឧទ្ធដំ សិយាតិ. តស្មាតិ យស្មា វិសភាគដ្ឋេន ទូរតា, សភាគដ្ឋេន ច សន្តិកតា ឥច្ឆិតា, តស្មា. លោភសហគតាយ ទោសសហគតា វិសភាគតាយ ទូរេ សមានា កថំ សន្តិកេ ភវេយ្យាតិ អធិប្បាយោ. ននុ តាសំ អកុសលសភាគតា លព្ភតេវាតិ តត្ថ ឧត្តរមាហ ‘‘វិសភាគតា’’តិអាទិ. តត្ថ ភេទំ អគ្គហេត្វា ន បវត្តតីតិ ភេទំ វិសេសំ អសទិសតំ គហេត្វា ឯវ បវត្តតិ វិសភាគតា. ទូរតាយាតិ ឥធាធិប្បេតាយ ទូរតាយ សភាគស្ស អព្យាបកត្តា ទូរតោ សន្តិកុទ្ធរណំ ន សក្កា កាតុំ. សតិ ហិ សភាគព្យាបកត្តេ សិយា សន្តិកតាតិ ទូរតោ សន្តិកុទ្ធរណំ សក្កា កាតុន្តិ អធិប្បាយោ. ‘‘ន ហី’’តិអាទិនា តមេវត្ថំ បាកដំ ករោតិ. សភាគតាតិ សាមញ្ញំ. ភេទន្តិ វិសេសំ. អន្តោគធំ កត្វាវាតិ អភិព្យាបេត្វាវ. វិសភាគព្យាបកត្តា សន្តិកតាយាតិ ឥធាធិប្បេតវិសភាគំ ព្យាបេត្វា បវត្តនតោ ហេដ្ឋា វុត្តសន្តិកតាយ សន្តិកតោ ទូរុទ្ធរណំ សក្កា កាតុំ. តមេវត្ថំ ‘‘អកុសលតា ហី’’តិអាទិនា បាកដំ ករោតិ.

វេទនាក្ខន្ធនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. សញ្ញាក្ខន្ធនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៧. តស្សាបីតិ សញ្ញាយបិ. តព្ពត្ថុកត្តាតិ ចក្ខុវត្ថុកត្តា. បដិឃវិញ្ញេយ្យោតិ យថាវុត្តបដិឃតោ វិជានិតព្ពោ បដិឃវសេន គហេតព្ពោ. ឧត្តរបទលោបំ កត្វាតិ បុរិមបទេ ឧត្តរបទលោបំ កត្វា.

វិញ្ញេយ្យភាវេ, ន ឧប្បត្តិយន្តិ អធិប្បាយោ. វចនន្តិ សទ្ទោ, នាមន្តិ អត្ថោ. វចនាធីនាតិ គហេតព្ពតំ បតិ សទ្ទាធីនា, នាមាយត្តគហណាតិ អត្ថោ. យទេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ នាមរូបទុកេ (ធ. ស. មូលដី. ១០១-១០៨) វុត្តមេវ. អធិវចនំ បញ្ញត្តិបកាសកំ ញាបកំ ឯតេសំ អត្ថីតិ អធិវចនា យថា អរិសសោតិ. តតោជោតិ អធិវចនសង្ខាតតោ អរូបក្ខន្ធតោ ជាតោ. អរូបក្ខន្ធបរិយាបន្នត្តា ផស្សេបិ យថាវុត្តោ អត្ថោ សម្ភវតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘សម្ផស្សោយេវ វា’’តិអាទិមាហ. ន កេវលំ មនោទ្វារិកផស្សេ ឯវ, អថ ខោ បញ្ចទ្វារិកផស្សេបិ ‘‘វិញ្ញេយ្យភាវេ វចនំ អធិកិច្ច បវត្តា អធិវចនា’’តិអាទិវុត្តប្បការោ អត្ថោ សម្ភវតិ. ឥតីតិ តស្មា. តេន បរិយាយេនាតិ មនោសម្ផស្សជបរិយាយេន. តតោជាបីតិ បញ្ចទ្វារិកផស្សជាតាបិ. អញ្ញប្បការាសម្ភវតោតិ បដិឃសម្ផស្សជបរិយាយស្ស អសម្ភវតោ. អាវេណិកំ បដិឃសម្ផស្សជតា. បការន្តរំ អធិវចនសម្ផស្សជតា.

យទិ ឯវន្តិ យទិ បញ្ចទ្វារិកផស្សេហិ ឧប្បន្នសញ្ញា បរិយាយតោ និប្បរិយាយតោ ច ‘‘អធិវចនសម្ផស្សជា’’តិ វុច្ចន្តិ, ឯវំ ចត្តារោបិ អរូបិនោ ខន្ធា ឯវំ វត្តុំ យុត្តា. ឯវំ សន្តេ សញ្ញាវ កស្មា ‘‘អធិវចនសម្ផស្សជា’’តិ វុត្តាតិ អាហ ‘‘តិណ្ណំ ខន្ធាន’’ន្តិអាទិ. តត្ថ តិណ្ណំ ខន្ធានន្តិ វេទនាសង្ខារវិញ្ញាណក្ខន្ធានំ. អត្ថវសេនាតិ ‘‘វចនំ អធិកិច្ច បវត្តា អធិវចនា’’តិអាទិនា វុត្តអត្ថវសេន អន្វត្ថតាវសេន. អត្តនោ បត្តម្បិ នាមន្តិ ‘‘អធិវចនសម្ផស្សជា’’តិ ឯវំ អត្តនោ អនុប្បត្តម្បិ នាមំ. ធម្មាភិលាបោតិ សភាវនិរុត្តិ. បុព្ពេ ចតុន្នំ អរូបក្ខន្ធានំ សាធារណោបិ អធិវចនសម្ផស្សជវោហារោ រុឡ្ហិវសេន សញ្ញាយ ឯវ បវត្តោតិ វត្វា ឥទានិ សោ តទញ្ញារូបក្ខន្ធសាធារណោ សញ្ញាយ និវេសិតោតិ ទស្សេតុំ ‘‘អថ វា’’តិអាទិមាហ. រជ្ជិត្វា ឱលោកនាទីសូតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន កុជ្ឈិត្វា ឱលោកនាទិ វិយ រជ្ជិត្វា សវនាទិបិ សង្គយ្ហតីតិ វេទិតព្ពំ, តថាសោតាវធានាទិនោបិ រត្តតាទិវិជានននិមិត្តតាសម្ភវតោ. ចក្ខុសម្ផស្សជាសញ្ញាយ បន បាកដភាវំ និទស្សនវសេន ទស្សេតុំ ‘‘ឱលោកនំ ចក្ខុវិញ្ញាណវិសយសមាគមេ’’តិអាទិមាហ.

ឱលោកនស្ស អបាកដភាវេ រត្តតាទិវិជាននំ ន ហោតិ, បាកដភាវេ ច ហោតីតិ អាហ ‘‘បសាទវត្ថុកា ឯវា’’តិ. ‘‘អញ្ញំ ចិន្តេន្ត’’ន្តិ យំ បុព្ពេ តេន កថិតំ, កាយេន វា បកាសិតំ, តតោ អញ្ញំ កិញ្ចិ អត្ថំ ចិន្តេន្តំ. តេនេវាហ ‘‘ញាត’’ន្តិ.

សញ្ញាក្ខន្ធនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. សង្ខារក្ខន្ធនិទ្ទេសវណ្ណនា

២០. ‘‘ហេដ្ឋិមកោដិយាតិ ឯត្ថា’’តិ ឥទំ បឋមំ ‘‘ហេដ្ឋិមកោដិយា’’តិ វចនំ សន្ធាយ វុត្តំ. តស្ស ហិ ភុម្មវសេន អត្ថោ គហេតព្ពោ. តេនាហ ‘‘តត្ថ ហិ បធានំ ទស្សិត’’ន្តិ. ហេដ្ឋិមកោដិយាវ បធានំ ទស្សិតន្តិ ឥមមត្ថំ គហេត្វា ‘‘យទិ ឯវ’’ន្តិអាទិនា ចោទេតិ. ឥតរោ ‘‘ហេដ្ឋិមកោដិយា បធានមេវ ទស្សិត’’ន្តិ ឯវមេត្ថ និយមោ គហេតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឧបរិមកោដិគតភាវេនា’’តិអាទិនា តំ បរិហរតិ. បធានស្សេវ ទស្សនំ. បធានេ ហិ ទស្សិតេ អប្បធានម្បិ អត្ថតោ ទស្សិតមេវ ហោតីតិ. តេនាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘តំសម្បយុត្តសង្ខារា បន តាយ គហិតាយ គហិតាវ ហោន្តី’’តិ. យំ ហេដ្ឋិមកោដិយំ លព្ភតិ, តំ ឧបរិមកោដិយម្បិ លព្ភតិ ឯវាតិ អាហ ‘‘ហេដ្ឋិមកោដិ ហិ សព្ពព្យាបិកា’’តិ. ទុតិយេ ករណនិទ្ទេសតំ ទស្សេតុំ ‘‘អាគតាតិ សម្ពន្ធោ’’តិ អាហ. អាគមនកិរិយា ហិ ហេដ្ឋិមកោដិយា ករណភាវេន តត្ថ វុត្តាតិ. យថា ច អាគមនកិរិយាយ, ឯវំ វចនកិរិយាយបិ ហេដ្ឋិមកោដិយា ករណភាវោ សម្ភវតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘បុរិមេបិ វា’’តិអាទិមាហ. ‘‘ឯកូនបញ្ញាសប្បភេទេ’’តិ ឥទំ លោកិយចិត្តុប្បាទេ បាឡិអាគតានំ សង្ខារក្ខន្ធធម្មានំ ឧបរិមកោដិំ សន្ធាយ វុត្តំ. យេវាបនកធម្មេហិ សទ្ធិំ ឧបរិមកោដិយា គយ្ហមានាយ ‘‘តេបញ្ញាសា’’តិ វត្តព្ពំ សិយា, លោកុត្តរចិត្តុប្បាទវសេន បន ‘‘សត្តបញ្ញាសា’’តិ.

សង្ខារក្ខន្ធនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បកិណ្ណកកថាវណ្ណនា

សមុគ្គម-បទស្ស តត្វតោ បរិយាយតោ ច អត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘សញ្ជាតិយំ អាទិឧប្បត្តិយ’’ន្តិ. ភេទតោ បន សមាយោគេ ឧគ្គមនន្តិ. តត្ថ កេន សមាយោគេ, កុតោ, កថញ្ច ឧគ្គមនន្តិ វិចារណាយំ អាហ ‘‘តំតំបច្ចយសមាយោគេ’’តិអាទិ. តត្ថេវាតិ បញ្ចវោការភវេ ឯវ. តត្ថ ហិ បញ្ចក្ខន្ធា បរិបុណ្ណា សមុគ្គច្ឆន្តិ. យថាធិគតានំ អធិគតប្បការានំ, បដិសន្ធិកានន្តិ អត្ថោ. ឱបបាតិកសមុគ្គមេនេវ ចេត្ថ សំសេទជសមុគ្គមោបិ គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ បញ្ចក្ខន្ធបរិយាបន្នានំ តទា ឧប្បជ្ជនារហានំ ឧប្បជ្ជនតោ. តត្ថ សំសេទជា ឧប្បជ្ជិត្វា វឌ្ឍន្តិ, ឥតរេ ន វឌ្ឍន្តីតិ ឥទមេតេសំ នានាករណំ. សុខុមជាតិយលោមា ឯវ កិរ កេចិ ឯឡកា ហិមវន្តេ វិជ្ជន្តិ, តេសំ លោមំ សន្ធាយ ‘‘ជាតិមន្តឯឡកលោម’’ន្តិ វុត្តំ អតិសុខុមត្តា តេសំ លោមានំ. កេចិ បន ‘‘អជបាកតិកេឡកាទីហិ សង្កររហិតានំ តេសំ ឯឡកវិសេសានំ និព្ពត្តេឡកស្ស លោមំ ជាតិឧណ្ណា, តម្បិ តង្ខណនិព្ពត្តស្សា’’តិ វទន្តិ. គព្ភំ ផាលេត្វា គហិតស្សាតិ អបរេ. ឯវំសណ្ឋានន្តិ ជាតិឧណ្ណំសុនោ បគ្ឃរិត្វា អគ្គេ ឋិតតេលពិន្ទុសណ្ឋានំ. វណ្ណប្បដិភាគោតិ រូបបដិច្ឆន្នោ សណ្ឋានបដិច្ឆន្នោ ច.

សន្តតិមូលានីតិ តស្មិំ ភវេ រូបសន្តតិយា មូលភូតានិ. អនេកិន្ទ្រិយសមាហារភាវតោតិ យថារហំ ចក្ខាទិអនេកិន្ទ្រិយសង្ឃាតភាវតោ. បធានង្គន្តិ ឧត្តមង្គំ សិរោ.

ន តស្ស តស្ស ខន្ធស្ស បរិបុណ្ណតំ, តំតំខន្ធេកទេសស្សេវ វុត្តត្តាតិ អធិប្បាយោ. កាមាវចរានន្តិ កាមាវចរសត្តានំ. បរិហីនាយតនស្សាតិ បរិហីនស្ស ចក្ខាទិអាយតនស្ស វសេន. តត្ថ ទុគ្គតិយំ អន្ធស្ស ចក្ខុទសកវសេន, ពធិរស្ស សោតទសកវសេន, អន្ធពធិរស្ស ឧភយវសេន សន្តតិសីសហានិ វេទិតព្ពា. នបុំសកស្ស បន ភាវហានិ វុត្តា ឯវ. តថា អន្ធពធិរាឃានកស្ស ចក្ខុសោតឃានវសេន. តំ បន ធម្មហទយវិភង្គបាឡិយា វិរុជ្ឈតិ. តំ បរតោ អាវិ ភវិស្សតិ. រូបាវចរានំ បន ចក្ខុសោតវត្ថុជីវិតវសេន ចត្តារិ សន្តតិសីសានីតិ ឥតរេសំ វសេន សន្តតិសីសហានិ វេទិតព្ពា.

តេសន្តិ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ. វត្ថុភាវេនាតិ វិចារណាយ អធិដ្ឋានភាវេន. បដិសន្ធិយំ ឧប្បន្នា បវត្តា បញ្ចក្ខន្ធាតិ បដិសន្ធិក្ខណេ បវត្តិក្ខណេ ច បញ្ចក្ខន្ធេ ទស្សេតិ. ភុម្មនិទ្ទេសោតិ ‘‘បញ្ចសុ ខន្ធេសូ’’តិ អយំ ភុម្មនិទ្ទេសោ. អញ្ញថាតិ និទ្ធារណេ អនធិប្បេតេ. ‘‘ភាវេនភាវលក្ខណត្ថេ’’តិ ឥទំ វិសយាទិអត្ថានំ ឥធាសម្ភវតោ វុត្តំ. ឧភយន្តិ រូបារូបំ. រូបារូបសន្តតិន្តិ រូបសមុដ្ឋាបកំ រូបសន្តតិំ អរូបសន្តតិញ្ច. ‘‘វត្ថុ ឧប្បាទក្ខណេ ទុព្ពលំ ហោតី’’តិ ឥទំ ន បដិសន្ធិក្ខណំ ឯវ, នាបិ វត្ថុរូបំ ឯវ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សព្ពរូបានំ ឧប្បាទក្ខណេ ទុព្ពលតំ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ. ‘‘តទា ហី’’តិអាទិ យថាវុត្តស្ស អត្ថស្ស ការណវចនំ. តត្ថ តន្តិ រូបំ. ‘‘កម្មក្ខិត្តត្តា’’តិ ឥទំ ន កម្មជតាមត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ, អថ ខោ កម្មជស្ស បឋមុប្បត្តិយំ អបតិដ្ឋិតតំ សន្ធាយាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សតិបី’’តិអាទិមាហ. តតោ បរន្តិ តតោ បដិសន្ធិតោ បរំ. សទិសសន្តានេ យថា បតិដ្ឋិតំ, ន តថា វិសទិសសន្តានេតិ អាហ ‘‘សមានសន្តតិយ’’ន្តិ.

អង្គភាវន្តិ ការណភាវំ. តេនេវាហ ‘‘សហាយភាវ’’ន្តិ. តេសំ ធម្មានន្តិ យេហិ សទ្ធិំ ឧប្បន្នំ, តេសំ បដិសន្ធិយំ ចិត្តចេតសិកធម្មានំ. តទាតិ ឋិតិក្ខណេ ភង្គក្ខណេ ច រូបុប្បាទនមេវ នត្ថិ. អនន្តរាទិបច្ចយលាភេន ឧប្បាទក្ខណេ ឯវ ចិត្តស្ស ពលវភាវោ, ន ឥតរត្រ. តេនាហ ‘‘យទា ច រូបុប្បាទនំ, តទា ឧប្បាទក្ខណេ’’តិ.

យេហាការេហីតិ អាហារិន្ទ្រិយបច្ចយាទិអាការេហិ. យថាសម្ភវំ បច្ចយា ហោន្តីតិ ផស្សាទយោ អាហារាទិវសេន យថារហំ បច្ចយា ហោន្តិ. វុត្តញ្ហេតំ បដ្ឋានេ ‘‘បដិសន្ធិក្ខណេ វិបាកាព្យាកតា អាហារា សម្បយុត្តកានំ ខន្ធានំ, កដត្តា ច រូបានំ អាហារបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិ (បដ្ឋា. ១.១.៤២៩).

ចុតិចិត្តេន សទ្ធិំ ឧប្បជ្ជមានំ, ចុតិចិត្តេន វា ការណភូតេន ឧប្បជ្ជមានំ. តតោ បុរិមតរេហិ ឧប្បជ្ជមានំ វិយាតិ យថា ចុតិចិត្តតោ អាសន្នេហិ បុរិមតរេហិ ឧប្បជ្ជមានំ រូបំ ភវន្តរេ ន ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ ចុតិចិត្តេន ឧប្បជ្ជមានម្បិ អនុបច្ឆិន្នេបិ វដ្ដមូលេតិ អការណំ វដ្ដមូលាវូបសមោ ចុតិចិត្តស្ស រូបុប្បាទនេតិ ទស្សេតិ.

អរូបស្សាតិ អារុប្បស្ស.

ឧតុនាតិ បដិសន្ធិចិត្តស្ស ឋិតិក្ខណេ ឧប្បន្នេន ឧតុនា. សមុដ្ឋិតេ រូបេតិ បដិសន្ធិចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ រូបេ សមុដ្ឋិតេ បដិសន្ធិអនន្តរំ បឋមភវង្គចិត្តំ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ. ឧប្បាទនិរោធក្ខណាតិ យថាវុត្តេសុ សោឡសសុ ចិត្តេសុ អាទិចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណោ, សោឡសមចិត្តស្ស និរោធក្ខណោ ចាតិ វទន្តិ, រូបស្សេវ បន ឧប្បាទនិរោធក្ខណា វេទិតព្ពា.

ធរមានក្ខណេ ឯវាតិ តស្ស ឧតុនោ វិជ្ជមានក្ខណេ ឯវ យទិ គហិតា, ‘‘សោឡសចិត្តក្ខណាយុកំ រូប’’ន្តិ វុត្តំ ហោតិ សោឡសហេវ ចិត្តេហិ តស្ស ធរមានតាយ បរិច្ឆិន្នត្តា. ឧប្បាទក្ខណំ អគ្គហេត្វាតិ ឧតុនោ ធរមានក្ខណេ ឧប្បាទក្ខណំ អគ្គហេត្វា និរោធក្ខណោ អថ គហិតោ, ‘‘សត្តរសចិត្តក្ខណាយុកំរូប’’ន្តិ វុត្តំ ហោតិ ឧប្បាទក្ខណសហិតេន ច ឯកស្ស ចិត្តក្ខណស្ស គហិតត្តា. ‘‘អធិកសោឡសចិត្តក្ខណាយុក’’ន្តិ វុត្តំ ហោតិ និរោធក្ខណស្ស ពហិកតត្តា.

ឯវំ ឧប្បាទនិរោធក្ខណេសុ គហិតេសុ អគ្គហិតេសុ ច សោឡសសត្តរសចិត្តក្ខណាយុកតា, តតោ អធិកចិត្តក្ខណាយុកតា ច សិយាតិ ទស្សេត្វា ឥទានិ តត្ថ ឋិតបក្ខំ ទស្សេន្តោ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តស្ស ធរមានក្ខណេ ឧប្បន្នេសូតិ តស្ស ឧតុនោ ធរមានក្ខណេ ឧប្បន្នេសុ សោឡសសុ ចិត្តេសុ បដិសន្ធិបិ យស្មា គហិតា, តស្មា ឧតុនោ ឧប្បាទក្ខណោ ធរមានក្ខណេ គហិតោតិ និរោធក្ខណេ អគ្គហិតេ ‘‘រូបេ ធរន្តេយេវ សោឡស ចិត្តានិ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈន្តិ, តំ បន សត្តរសមេន ចិត្តេន សទ្ធិំ និរុជ្ឈតី’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ២៦ បកិណ្ណកកថា) ឯវំ អដ្ឋកថាយំ វក្ខមានា អធិកសោឡសចិត្តក្ខណាយុកតា អធិប្បេតា. គហិតេ វា និរោធក្ខណេ សោឡសចិត្តក្ខណាយុកតា អធិប្បេតាតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថ ច ‘‘អធិកសោឡសចិត្តក្ខណាយុកតា’’តិ ឥទំ បដិសន្ធិចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណោ គហិតោតិ កត្វា វុត្តំ. យស្មា បន បដិច្ចសមុប្បាទវិភង្គវណ្ណនាយំ ‘‘ទ្វេ ភវង្គានិ, អាវជ្ជនំ, ទស្សនំ, សម្បដិច្ឆនំ, សន្តីរណំ, វោដ្ឋព្ពនំ, បញ្ច ជវនានិ, ទ្វេ តទារម្មណានិ, ឯកំ ចុតិចិត្តន្តិ បញ្ចទស ចិត្តក្ខណា អតីតា ហោន្តិ, អថាវសេសឯកចិត្តក្ខណាយុកេ’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ២២៧), តថា តទារម្មណបរិយោសានានិ, ‘‘ឯកំ ចុតិចិត្តំ, តទវសានេ តស្មិញ្ញេវ ឯកចិត្តក្ខណដ្ឋិតិកេ អារម្មណេ បដិសន្ធិចិត្តំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ២២៧) ច វក្ខតិ. តស្មា រូបស្ស សោឡសចិត្តក្ខណាយុកតាយបិ អត្ថសិទ្ធិ ហោតិយេវ. តេនាហ ‘‘សោឡសចិត្តក្ខណាយុកតា អធិប្បេតា’’តិ. តថាបិ ឧប្បជ្ជិត្វា ភវង្គចលនស្ស បច្ចយោ ហោតិ, ន ឧប្បជ្ជមានមេវាតិ សត្តរសចិត្តក្ខណាយុកតា វេទិតព្ពា.

ឱជាយ សភាវសុខុមតា ឧបាទារូបភាវតោ. ឯត្ថ ច មាតរា អជ្ឈោហដា ឱជា ពាហិរព្ភញ្ជនំ វិយ គព្ភមល្លិនា តស្មិំ សន្តានេ ឱជដ្ឋមករូបុប្បត្តិយា បច្ចយោ ហោតិ. អាហារសមុដ្ឋានរូបបវេណិយា ឱជាយ វិយ សេសតិសន្តតិឱជាយ រូបុប្បាទនន្តិ ឧទរិយេ ឱជា រូបំ ន សមុដ្ឋាបេតិ ឧតុសមុដ្ឋានភាវតោ, ឧបាទិន្នកដ្ឋានេ ឯវ បន សមុដ្ឋាបេតិ, រសហរណីហិ គន្ត្វា កាយានុសដន្តិ វេទិតព្ពំ.

ចិត្តញ្ចេវាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទេន បដិយោគីនំ កម្មមេវ សមុច្ចិនោតិ, ន ចិត្តេន សម្បយុត្តធម្មេតិ កត្វា អាហ ‘‘ចិត្តស្ស បុព្ពង្គមតាយ វុត្ត’’ន្តិ. ‘‘ចិត្តុប្បាទំ គណ្ហាតិ ‘ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតី’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១) វិយ, ន កម្មចេតនំ វិយ ឯកធម្មមេវា’’តិ វុត្តេ ‘‘យថា ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស ហេតុអាទយោ ចិត្តសម្បយុត្តធម្មាបិ សមុដ្ឋាបកាវ, ឯវំ កម្មសមុដ្ឋានរូបស្ស កម្មសម្បយុត្តាបី’’តិ ចោទនំ សមុដ្ឋាបេត្វា តស្ស បរិហារំ វត្តុំ ‘‘កម្មសមុដ្ឋានញ្ចា’’តិអាទិមាហ.

រូបស្សាតិ រូបក្ខណស្ស, រូបស្ស វា អទ្ធុនោ. នយទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ បដិសន្ធិក្ខណេ ឯវ រូបារូបធម្មានំ ឯកក្ខណេ បាតុភាវោតិ ឥមស្ស អត្ថស្ស អនធិប្បេតត្តា. តេនេវាហ ‘‘តតោ បរម្បិ រូបារូបានំ សហុប្បត្តិសព្ភាវតោ’’តិ. យថា ច ‘‘បដិសន្ធិក្ខណេ ឯវា’’តិ និយមោ ន គហេតព្ពោ, ឯវំ ‘‘ឯកក្ខណេ ឯវ បាតុភាវោ’’តិបិ និយមោ ន គហេតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន បនេត’’ន្តិអាទិមាហ. តំទីបនត្ថមេវាតិ អសមានកាលតាទីបនត្ថមេវ, ន សហុប្បាទទីបនត្ថំ. អទ្ធានបរិច្ឆេទកថា ហិ អយន្តិ.

យទិ ឯវន្តិ យថា ផលបត្តានិ, ឯវំ រូបារូបធម្មា យទិ ទន្ធលហុបរិវត្តិនោ. អសមានទ្ធត្តាតិ អតុល្យកាលត្តា. និច្ឆិទ្ទេសូតិ និព្ពិវរេសុ. តេន និរន្តរប្បវត្តិំ ឯវ វិភាវេតិ. អយន្តិ អទ្ធានបរិច្ឆេទកថា. ចិត្តជរូបាទីនំ ន តថា និរន្តរភាវេន បវត្តិ, យថា កម្មជរូបានន្តិ អាហ ‘‘កម្មជរូបប្បវត្តិំ សន្ធាយា’’តិ. កម្មជរូបានំ វា ឥតរេសំ មូលភាវតោ បធានន្តិ ‘‘កម្មជរូបប្បវត្តិំ សន្ធាយា’’តិ វុត្តំ. អចិត្តុប្បាទកត្តា អព្យាពជ្ឈតាយ និរោធសមាបត្តិយា និព្ពានបដិភាគតា វេទិតព្ពា. បទេ បទំ អក្កមិត្វាតិ លកុណ្ឌកបាទតាយ អត្តនោ អក្កន្តបទសមីបេ បទំ និក្ខិបិត្វា. យោ ហិ សីឃបទវិក្កមោ លកុណ្ឌកបាទោ, សោ ឥធាធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘លហុំ លហុំ អក្កមិត្វាតិ អត្ថោ’’តិ. សហេវ និរុជ្ឈន្តីតិ រូបំ កម្មជមិធាធិប្បេតន្តិ កត្វា វុត្តំ. ឧតុជំ បន ចុតិតោ ឧទ្ធម្បិ បវត្តតិ ឯវ. បុព្ពេ វុត្តន្តិ ‘‘រូបស្ស សត្តរសចិត្តក្ខណា, អរូបស្ស តតោ ឯកភាគោ’’តិ (វិភ. មូលដី. ២០ បកិណ្ណកកថាវណ្ណនា) ឯវំ វុត្តំ អទ្ធានប្បការំ.

ឯកុប្បាទតោតិ សមានុប្បាទតោ. សមានត្ថោ ហិ អយំ ឯក-សទ្ទោ. ឯកោ ទដ្ឋព្ពាការោតិ ឯកោ ញាតបរិញ្ញាយ បស្សិតព្ពាការោ. ឯវញ្ហិ សោឡសាការា សិយុំ, ឥតរថា វីសតិ, តតោ អធិកា វា ឯតេ អាការា ភវេយ្យុំ. តស្សាតិ បច្ឆិមកម្មជស្ស. ហេដ្ឋា សោឡសកេតិ បរិយោសានសោឡសកស្ស អនន្តរាតីតសោឡសកេ. បច្ឆិមស្សាតិ តត្ថ បច្ឆិមចិត្តស្ស. នានានិរោធភាវំ វិយ ឯកុប្បាទភាវម្បិ បច្ឆិមកម្មជស្ស ឋបនេ ការណំ អនិច្ឆន្តោ ‘‘យទិ បនា’’តិ សាសង្កំ វទតិ. ‘‘សព្ពម្បី’’តិអាទិនា តត្ថ អតិប្បសង្គំ ទស្សេតិ. វជ្ជេតព្ពំ នានុប្បាទំ ឯកនិរោធំ. គហេតព្ពំ ឯកុប្បាទនានានិរោធំ. ឧភយម្បិ តទា នត្ថិ អនុប្បជ្ជនតោ. តេនេវាហ ‘‘កម្មជរូបស្ស អនុប្បត្តិតោ’’តិ. តតោ បុព្ពេតិ បច្ឆិមកម្មជរូបុប្បជ្ជនតោ ឱរំ. អញ្ញស្សាតិ យស្ស ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បន្នំ, តតោ អញ្ញស្ស ចិត្តស្ស. ឋិតិក្ខណេ ឧប្បន្នស្ស ឯកុប្បាទតា, ភង្គក្ខណេ ឧប្បន្នស្ស នានានិរោធតា ច នត្ថីតិ អាហ ‘‘ឋិតិភង្គក្ខណេសុ ឧប្បន្នរូបានិ វជ្ជេត្វា’’តិ. តេនាតិ រូបេន. ‘‘សង្ខលិកស្ស វិយ សម្ពន្ធោ’’តិ ឯតេន អវិច្ឆិន្នសម្ពន្ធោ ឥធ ‘‘បវេណី’’តិ អធិប្បេតោតិ ទស្សេតិ. អញ្ញថាតិ វិច្ឆិជ្ជមានម្បិ គហេត្វា ‘‘បវេណី’’តិ វុច្ចមានេ. ន ហិ រូបធម្មានំ អរូបធម្មានំ វិយ អនន្តរបច្ចយភាវោ អត្ថីតិ រូបធម្មានំ ភង្គក្ខណេ ឧប្បន្នរូបធម្មេ អគ្គហេត្វា ‘‘អដ្ឋចត្តាលីសា’’តិ វុត្តំ. តេសំ បន គហណេ ឯកូនបញ្ញាសាវ សិយាតិ អាហ ‘‘ឯកូនបញ្ញាសកម្មជិយវចនំ កត្តព្ពំ សិយា’’តិ.

សុទីបនត្តាតិ សុខទីបនត្តា, នយទស្សនភាវេន វា សុដ្ឋុ ទីបនត្តា. តេនេវាហ ‘‘ឯតេន ហិ នយេនា’’តិអាទិ. តត្ថ តន្តិ រូបំ. តេនាតិ រូបេន. ឧភយត្ថាតិ បច្ឆិមកម្មជរូបប្បវត្តិយំ, តតោ បុព្ពេ ច. អញ្ញស្សាតិ ឯកស្ស ចិត្តស្ស ឋិតិក្ខណេ ឧប្បជ្ជិត្វា តតោ អញ្ញស្ស ចិត្តស្ស. តស្សាតិ រូបស្ស. ឯត្ថ ច បច្ឆិមកម្មជរូបប្បវត្តិយំ និរុជ្ឈនកន្តិ វុត្តំ តតោ បុរេតរប្បវត្តំ រូបំ វេទិតព្ពំ. ចតុសន្តតិករូបេនាតិអាទិ យថាវុត្តសង្គហគមនទស្សនំ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ នានុប្បាទេកនិរោធតាទីបនេ. ឋិតិក្ខណេតិ អរូបស្ស រូបស្ស ច ឋិតិក្ខណេ ឧប្បន្នស្ស រូបស្ស ច អរូបស្ស ច ទស្សិតត្តា. អទស្សិតស្សាតិ យថា ឯវ ឯត្ថ, ឯវំ តត្ថ វិភជិត្វា អទស្សិតស្ស. កស្មា បនេត្ថ បច្ឆិមកម្មជេន ទីបនាយំ សមតិំសកម្មជរូបគ្គហណំ កតន្តិ អាហ ‘‘សមតិំស…បេ… យោជិត’’ន្តិ. តតោ កម្មតោ ជាតា តំកម្មជា, តេសុ. សង្ខរោតីតិ សង្ខារោ, ជីវិតញ្ច តំ សង្ខារោ ចាតិ ជីវិតសង្ខារោ, អាយុ. ជីវិតេន សង្ខរីយន្តីតិ ជីវិតសង្ខារា, ឧស្មាទយោ.

អញ្ញស្ស ឧប្បាទក្ខណេតិ យស្ស ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បន្នំ រូបំ អញ្ញស្ស តតោ សត្តរសមស្ស ឧប្បាទក្ខណេ, ឋិតិក្ខណេ ឧប្បន្នំ អញ្ញស្ស ឋិតិក្ខណេតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ’’តិ ឥទំ បាឡិយា វិរុជ្ឈន្តម្បិ អដ្ឋកថាយំ អាគតភាវទស្សនត្ថំ វុត្តន្តិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោតិ អត្ថោ. កស្មាតិ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបំ សន្ធាយ បាឡិ បវត្តា, អដ្ឋកថាយំ បន កម្មជរូបន្តិ សា តាយ កេន ការណេន វិរុជ្ឈតីតិ អាហ ‘‘ចតុ…បេ… ភវិតព្ពត្តា’’តិ, និប្ផន្នស្សាតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘យោ ចាយំ ចិត្តសមុដ្ឋានស្ស…បេ… កម្មាទិសមុដ្ឋានស្សាបិ អយមេវ ខណនិយមោ’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ២៦ បកិណ្ណកកថា). ឯតេហីតិ យថានីតោ យមកបាឋោ, ‘‘កាយសង្ខារោ ចិត្តសមុដ្ឋានោ’’តិអាទិកោ អដ្ឋកថាបទេសោតិ ឯតេហិ. នត្ថិយេវ ឯកុប្បាទឯកនិរោធទីបនតោតិ អធិប្បាយោ. តេន ហិ វុត្តំ ‘‘យេន ចិត្តេន សទ្ធិំ ឧប្បជ្ជតិ, តតោ បដ្ឋាយ សត្តរសមេន សទ្ធិំ និរុជ្ឈតី’’តិអាទិ.

បុន ‘‘ឯតេហី’’តិ ឥមិនា ឯកុប្បាទនានានិរោធនានុប្បាទឯកនិរោធទីបនវសេន បវត្តា អដ្ឋកថាបទេសា គហិតាតិ វេទិតព្ពំ, ឧភយត្ថាបិ វា ឯតេហិ អាចរិយេហីតិ អត្ថោ. តតិយោ ភាគោ, តេន អធិកា សោឡសចិត្តក្ខណាយុកតា តតិយ…បេ… យុកតា វុត្តាតិ សម្ពន្ធោ. តតិយ ភាគោតិ ច ឧប្បាទដ្ឋិតិក្ខណេ ឧបាទាយ ភង្គក្ខណោ អធិប្បេតោ. យស្មិំ ឯកាទស ចិត្តក្ខណា អតីតា, អវសេសបញ្ចចិត្តក្ខណាយុកេ, យស្មិំ បញ្ចទស ចិត្តក្ខណា អតីតា, អវសេសឯកចិត្តក្ខណាយុកេ តស្មិំយេវ អារម្មណេតិ យោជេតព្ពំ. ឧភយញ្ចេតំ យថាក្កមំ មនោទ្វារេ បញ្ចទ្វារេ ច អាបាថគតំ វេទិតព្ពំ. ន ខោ បនេវំ សក្កា វិញ្ញាតុំ ឯកចិត្តក្ខណាតីតំ អារម្មណំ សន្ធាយ បដិច្ចសមុប្បាទវិភង្គដ្ឋកថាយំ (វិភ. អដ្ឋ. ២២៧) តថា វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន ហិ សក្កា’’តិអាទិមាហ. បញ្ចទសាតិ អតិរេកបញ្ចទស ចិត្តក្ខណា អតីតាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘តស្មា’’តិអាទិនា យត្ថ ខណេកទេសំ អគ្គហិតន្តិ ន សក្កា វត្តុំ, តមេវ ទស្សេតិ. ឯវំ តាវ ន រូបំ សត្តរសចិត្តក្ខណាយុកំ, នាបិ តតិយភាគាធិកសោឡសចិត្តក្ខណាយុកំ, អថ ខោ សោឡសចិត្តក្ខណាយុកមេវាតិ ទស្សិតំ ហោតិ.

កស្មា បនេត្ថ រូបមេវ សមានេបិ អនិច្ចសង្ខតាទិភាវេ ចិរាយុកំ ជាតន្តិ? ទន្ធបរិវត្តិភាវតោ. អរូបធម្មា ហិ សារម្មណា ចិត្តបុព្ពង្គមា, តេ យថាពលំ អត្តនោ អារម្មណវិភាវនវសេន បវត្តន្តីតិ តទត្ថនិប្ផត្តិសមនន្តរមេវ និរុជ្ឈនតោ លហុបរិវត្តិនោ. តេនាហ ភគវា, ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, អញ្ញំ ឯកធម្មម្បិ សមនុបស្សាមិ ឯវំ លហុបរិវត្តំ, យទិទំ, ភិក្ខវេ, ចិត្ត’’ន្តិ (អ. និ. ១.៤៨). រូបធម្មា បន អនារម្មណា, តេ អារម្មណវសេន អរូបធម្មេហិ វិភាវេតព្ពា. សា ច នេសំ វោហារានុគុណា វិភាវេតព្ពតា អត្តនោ ទន្ធបរិវត្តិតាយ, តេសញ្ច លហុបរិវត្តិតាយ សោឡសហិ សត្តរសហិ វា ចិត្តក្ខណេហិ និប្បជ្ជតីតិ រូបមេវេត្ថ ចិរាយុកំ ជាតំ. កិញ្ច – លហុវិញ្ញាណវិសយសន្តតិមត្តាធីនវុត្តិតាយ តិណ្ណំ ខន្ធានំ, អារម្មណូបលទ្ធិមត្តភាវតោ វិញ្ញាណស្ស ច លហុបរិវត្តិតា, ទន្ធមហាភូតប្បច្ចយតាយ បន រូបស្ស ទន្ធបរិវត្តិតា. នានាធាតូសុ តថាគតស្សេវ យថាភូតញាណំ, តេន ច រូបមេវ បុរេជាតបច្ចយោ វុត្តោ, បច្ឆាជាតបច្ចយោ ច តស្សេវាតិ ន ឯត្ថ អនិច្ចសង្ខតាទិភាវសាមញ្ញេន រូបារូបំ សមានាយុកំ បរិកប្បេតព្ពំ. វុត្តនយេន រូបមេវ ចិរាយុកន្តិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ.

យថា ច រូបស្ស សត្តរសចិត្តក្ខណាយុកតា, តតិយភាគាធិកសោឡសចិត្តក្ខណាយុកតា វា ន ហោតិ, តំ ទស្សេត្វា យ្វាយំ អដ្ឋកថាយំ ចិត្តស្ស ឋិតិក្ខណេ រូបុប្បាទោ វុត្តោ, តត្ថ ឋិតិក្ខណមេវ តាវ ចិត្តស្ស អននុជានន្តោ ‘‘យោ ចេត្ថ…បេ… វិចារេតព្ពោ’’តិ វត្វា យមកេ ឧប្បន្នឧប្បជ្ជមានវារាទិបាឡិំ អាហរន្តោ ‘‘ចិត្តយមកេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បរិបុណ្ណវិស្សជ្ជនេតិ ឧភយម្បិ យមកបទំ អហាបេត្វា កតវិស្សជ្ជនេ. ឧប្បាទក្ខណេ អនាគតញ្ចាតិ ឧប្បាទក្ខណេ ច ចិត្តំ, អនាគតញ្ច ចិត្តំ ន និរុទ្ធំ, និរុជ្ឈមានន្តិ អត្ថោ. ឋិតិក្ខណាភាវំ ចិត្តស្ស ទីបេតីតិ ឧប្បន្នឧប្បជ្ជមានវារាទីសុ ‘‘ឋិតិក្ខណេ’’តិ អវចនំ ចិត្តស្ស ឋិតិក្ខណំ នាម នត្ថីតិ ឥមមត្ថំ ទីបេតិ ពោធេតិ. ន ហិ យថាធម្មសាសនេ អភិធម្មេ លព្ភមានស្ស អវចនេ ការណំ ទិស្សតីតិ អធិប្បាយោ. ន កេវលមភិធម្មេ អវចនមេវ ចិត្តស្ស ឋិតិក្ខណាភាវជោតកំ, អបិច ខោ សុត្តន្តបាឡិបីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សុត្តេសុបី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អញ្ញថត្តំ នាម បុព្ពាបរវិសេសោ. ខណទ្វយសមង្គិំ ឋិតន្តិ បច្ចុប្បន្នស្ស ឋិតភាវមាហ. អញ្ញថត្តំ បន សន្តានេយេវ វេទិតព្ពំ.

ឯត្ថ ច កេចិ ‘‘យថាភូតោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ, កិំ តថាភូតោវ ភិជ្ជតិ, ឧទាហុ អញ្ញថាភូតោ? យទិ តថាភូតោវ ភិជ្ជតិ, ន ជរតាយ សម្ភវោ. អថ អញ្ញថាភូតោ, អញ្ញោ ឯវ សោតិ សព្ពថាបិ ឋិតិក្ខណស្ស អភាវោយេវា’’តិ វទន្តិ. តត្ថ ឯកធម្មាធារភាវេបិ ឧប្បាទនិរោធានំ អញ្ញោវ ឧប្បាទក្ខណោ, អញ្ញោ និរោធក្ខណោ. ឧប្បាទាវត្ថញ្ហិ ឧបាទាយ ឧប្បាទក្ខណោ, និរោធាវត្ថំ ឧបាទាយ និរោធក្ខណោ. ឧប្បាទាវត្ថាយ ច ភិន្នា និរោធាវត្ថាតិ ឯកស្មិំយេវ សភាវធម្មេ យថា ឥច្ឆិតព្ពា, អញ្ញថា អញ្ញោវ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ, អញ្ញោ ធម្មោ និរុជ្ឈតីតិ អាបជ្ជេយ្យ, ឯវំ និរោធាវត្ថាយ វិយ និរោធាភិមុខាវត្ថាយបិ ភវិតព្ពំ. សា ឋិតិ, ជរតា ចាតិ សម្បដិច្ឆិតព្ពមេតំ. យទិ ឯវំ កស្មា បាឡិយំ ឋិតិក្ខណោ ន វុត្តោតិ? វិនេយ្យជ្ឈាសយានុរោធេន នយទស្សនវសេន បាឡិ គតាតិ វេទិតព្ពា. អភិធម្មទេសនាបិ ហិ កទាចិ វិនេយ្យជ្ឈាសយានុរោធេន បវត្តតិ. តថា ហិ រូបស្ស ឧប្បាទោ ‘‘ឧបចយោ, សន្តតី’’តិ ភិន្ទិត្វា ទេសិតោ. ហេតុសម្បយុត្តទុកាទិទេសនា ចេត្ថ និទស្សិតព្ពា.

‘‘យស្ស វា បនា’’តិអាទិ បុច្ឆាវចនំ. តស្ស ‘‘នោ’’តិ វិស្សជ្ជនំ. សមុទយសច្ចំ និរុជ្ឈតីតិ ចិត្តុប្បាទស្ស និរោធក្ខណោ វុត្តោ. អយមេត្ថ អធិប្បាយោ – យទិ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ រូបំ ឧប្បជ្ជេយ្យ, តំ ទុក្ខសច្ចន្តិ កត្វា ‘‘នោ’’តិ វត្តុំ ន សក្កា, វុត្តញ្ចេតំ. តស្មា វិញ្ញាយតិ ‘‘ចិត្តស្ស និរោធក្ខណេ រូបុប្បាទោ នត្ថី’’តិ. តយិទមការណំ. អរូបលោកញ្ហិ សន្ធាយ, ចិត្តសមុដ្ឋានរូបំ វា ‘‘នោ’’តិ សក្កា វត្តុន្តិ. អយញ្ហិ យមកទេសនាយ បកតិ, យទិទំ យថាសម្ភវយោជនា. ឯតេន ‘‘ន ច ចិត្តសមុដ្ឋានរូបមេវា’’តិអាទិវចនំ បដិក្ខិត្តំ ទដ្ឋព្ពំ. អថ វា បច្ចាសត្តិញាយេន យំ សមុទយសច្ចំ និរុជ្ឈតិ, តេន យំ ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បាទេតព្ពំ ចិត្តចេតសិកតប្បដិពទ្ធរូបសង្ខាតំ, តស្ស តទា ឧប្បត្តិ នត្ថីតិ ‘‘នោ’’តិ វិស្សជ្ជនំ, ន សព្ពស្ស.

សហុប្បាទេកនិរោធវចនតោតិ ‘‘យស្ស កាយសង្ខារោ និរុជ្ឈតិ, តស្ស ចិត្តសង្ខារោ និរុជ្ឈតីតិ? អាមន្តា’’តិ (យម. ២.សង្ខារយមក.៧៩) ឯវំ សហុប្បាទសហនិរោធវចនតោ. តេន វចនេនាតិ ‘‘យស្ស កាយសង្ខារោ’’តិអាទិវចនេន. អញ្ញរូបានន្តិ កម្មឧតុអាហារជរូបានំ. សហុប្បាទសហនិរោធាទិកានន្តិ ឯត្ថាយំ យោជនា – អប្បដិក្ខិត្តសហុប្បាទសហនិរោធអននុញ្ញាតនានុប្បាទនានានិរោធអនិវារិតអព្យាកតភាវានំ កម្មជាទីនន្តិ. ឯតេនាតិ ‘‘យស្ស កុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តី’’តិអាទិកេន (យម. ៣.ធម្មយមក.១៦៣) បាឋេន, ‘‘ន ចិត្តសមុដ្ឋានរូបមេវា’’តិ យុត្តិវចនេន ច. យមកបាឡិអនុស្សរណេតិ យថាទស្សិតចិត្តយមកបាឡិយា យថារុតវសេនេវ អនុស្សរណេ វិជ្ជមានេ. ភិជ្ជមានតាតិ ចិត្តស្ស ភិជ្ជមានតា នាម និរុជ្ឈមានតា ឋិតិយា អភាវតោ. សហាយភាវំ នាបិ គច្ឆតិ និស្សយត្ថិភាវាទិនា បច្ចយភាវាភាវតោ. ឧប្បាទក្ខណេ ឯវ ហិ អនន្តរាទិបច្ចយលាភេន ចិត្តស្ស ពលវតា. ឯវញ្ច សតីតិ ឯវញ្ច ឧតុនាបិ ភវង្គចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេយេវ រូបសមុដ្ឋាបនេ សតិ. តំចិត្តក្ខណេតិ តស្ស ចិត្តស្ស ខណេ, ខណទ្វយេបីតិ អត្ថោ. តេនេវាតិ អតិលហុបរិវត្តិភាវេនេវ. អថ វា តេនេវាតិ ទន្ធបរិវត្តិកតាយ រូបស្ស សកលំ ឯកចិត្តក្ខណំ ឧប្បជ្ជមានភាវេនេវ. តន្តិ ចិត្តំ. បដិសន្ធិចិត្តំ សម្បយុត្តធម្មានំ វិយ សហជាតរូបធម្មានម្បិ សហជាតាទិបច្ចយេន បច្ចយោ ហោតីតិ អាហ ‘‘បដិសន្ធិតោ ឧទ្ធ’’ន្តិ. ចិត្តសមុដ្ឋានានំ ចិត្តំ សហជាតាទិបច្ចយោ ហោតិយេវាតិ វុត្តំ ‘‘អចិត្តសមុដ្ឋានាន’’ន្តិ. តទនន្តរន្តិ យេន ចិត្តេន សហុប្បន្នំ, តស្ស ចិត្តស្ស អនន្តរំ. តន្តិ រូបំ. តទនន្តរំ ចិត្តន្តិ សហុប្បន្នចិត្តានន្តរំ ចិត្តំ. យទិ ឯវន្តិ យទិ សកលំ ចិត្តក្ខណំ រូបំ ឧប្បជ្ជមានមេវ ហោតិ, ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ឯវ រូបស្ស ឧប្បាទារម្ភោតិ អាហ ‘‘ន, ចិត្តនិរោធក្ខណេ រូបុប្បាទារម្ភាភាវតោ’’តិ. ចិត្តក្ខណេតិ អត្តនា សហុប្បន្នចិត្តស្ស ខណេ. តន្តិ រូបំ. រូបសមុដ្ឋាបនបុរេជាតបច្ចយកិច្ចន្តិ រូបសមុដ្ឋាបនកិច្ចញ្ច បុរេជាតបច្ចយកិច្ចញ្ច. ឋិតិប្បត្តិវិសេសាលាភន្តិ ឋិតិប្បត្តិយា លទ្ធព្ពោ យោ វិសេសោ, តស្ស អលាភំ. ឥទំ វុត្តន្តិ ‘‘យេន សហុប្បជ្ជតិ, តំចិត្តក្ខណេ រូបំ ឧប្បជ្ជមានមេវា’’តិ ឥទំ បរិយាយេន វុត្តំ.

យំ យស្ស សម្ពន្ធិភាវេន វុត្តំ, តំ ទូរេ ឋិតម្បិ តេន សម្ពន្ធនីយន្តិ អាហ ‘‘តតោ បរំ…បេ… ឯតេន សហ សម្ពន្ធោ’’តិ. តស្មា ‘‘តតោ’’តិ ឯត្ថ តំសទ្ទេន ចុតិំ បច្ចាមសតីតិ វុត្តំ ‘‘ចុតិតោ បរន្តិ អត្ថោ’’តិ.

នត្ថីតិ កត្វាតិ យទិបិ យថា អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ, តថា ឯកុប្បាទេកនិរោធតា រូបានំ អរូបេហិ, អរូបានញ្ច រូបេហិ នត្ថិ. យថា ច អម្ហេហិ វុត្តំ, តថា អត្ថេវាតិ អធិប្បាយោ.

ចតុត្ថស្ស បការស្ស វុច្ចមានត្តា ‘‘តយោ បការេ អាហា’’តិ វុត្តំ.

‘‘តេសំយេវ រូបានំ កាយវិការោ’’តិអាទិនា បរិនិប្ផន្នានំ វិការាទិភាវំ ទស្សេត្វា ‘‘សព្ពំ បរិនិប្ផន្នំ សង្ខតមេវា’’តិ វទន្តេន បរិនិប្ផន្នតាបរិយាយោ ទស្សិតោ. បុព្ពន្តាបរន្តបរិច្ឆិន្នោតិ បាតុភាវវិទ្ធំសភាវបរិច្ឆិន្នោ, ឧទយព្ពយបរិច្ឆិន្នោ វា. ‘‘អយំ ទត្តោ នាម ហោតូ’’តិអាទិនា នាមករណំ នាមគ្គហណំ. សមាបជ្ជនំ និរោធសមាបត្តិយា សមថវិបស្សនានុក្កមេន នាមកាយស្ស និរោធមេវ. អាទិ-សទ្ទេន សត្តកសិណាទិបញ្ញត្តិយា បញ្ញាបនំ សង្គណ្ហាតិ. និប្ផាទិយមានោតិ សាធិយមានោ.

បកិណ្ណកកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កមាទិវិនិច្ឆយកថាវណ្ណនា

ឧប្បត្តិក្កមាទីសុ ទេសនាក្កមោបិ លព្ភតេវាតិ ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានាតិអាទិកោ ទេសនាក្កមោវា’’តិ វុត្តំ. អនុបុព្ពុក្កំសតោតិ ទានសីលកាមាទីនវាទិទស្សននេក្ខម្មកថានំ អនុក្កមេន ឧក្កដ្ឋភាវតោ កថានំ អនុបុព្ពុក្កំសតា វុត្តា. តេន ឧក្កំសក្កមោ នាមាយំ វិសុំ កមោតិ ទស្សេតិ. តថាបិ ទានាទីនំ ទេសនាក្កមាវរោធនេ ការណមាហ ‘‘ឧប្បត្តិអាទិវវត្ថានាភាវតោ’’តិ. តត្ថ អាទិ-សទ្ទេន បហានបដិបត្តិភូមិក្កមេ សង្គណ្ហាតិ. ‘‘ចក្ខុអាទីនម្បិ វិសយភូត’’ន្តិ ឥមិនា បញ្ចរូបិន្ទ្រិយគោចរតា អធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘ឯកទេសេនា’’តិអាទិ. ឯកទេសេនាតិ ពាហិរោឡារិកាយតនេហិ. ឯត្ថាតិ ‘‘យំ វេទយតិ, តំ សញ្ជានាតី’’តិ ឯតស្មិំ បទេ វុត្តនយេន.

តំសភាវតានិវត្តនត្ថន្តិ អនាសវធម្មសភាវតានិវត្តនត្ថំ. អនាសវា ខន្ធេស្វេវ វុត្តាតិ អត្ថោ សាសវានម្បិ ខន្ធេសុ វុត្តត្តា. ននុ ច អនាសវធម្មោ ខន្ធេសុ អវុត្តោបិ អត្ថីតិ? សច្ចំ អត្ថិ, ខន្ធាធិការេ ខន្ធបរិយាបន្នា ឯវ អនាសវា គយ្ហន្តីតិ នាយំ ទោសោ.

យថា ផស្សាទយោ វិសេសតោ តទនុគុណវុត្តិតាយ សង្ខតាភិសង្ខរណសភាវាតិ សង្ខារក្ខន្ធេ សមវរុទ្ធា, ន ឯវំ វេទនាសញ្ញាវិញ្ញាណានីតិ រូបធម្មា វិយ តានិ វិសុំ ខន្ធភាវេន វុត្តានិ. ឯតេន ផស្សាទីនំ វិសុំ ខន្ធសទ្ទវចនីយតាភាវោ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. តេន វុត្តំ ‘‘ផុសនាទយោ បនា’’តិអាទិ. ឥតិអាទីនញ្ច សុត្តានន្តិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘រូបេ ខោ, ភិក្ខវេ, សតិ រូបំ ឧបាទាយ រូបំ អភិនិវិស្ស ឧប្បជ្ជន្តិ សំយោជនាភិនិវេសវិនិពន្ធា. វេទនាយ…បេ… សញ្ញាយ… សង្ខារេសុ… វិញ្ញាណេ សតិ វិញ្ញាណំ ឧបាទាយ វិញ្ញាណំ អភិនិវិស្ស ឧប្បជ្ជន្តិ សំយោជនាភិនិវេសវិនិពន្ធា’’តិ (សំ. និ. ៣.១៥៨), តថា ‘‘អហំ រូបំ, មម រូបន្តិ បរិយុដ្ឋដ្ឋាយី ហោតី’’តិ (សំ. និ. ៣.១) ច ឯវមាទីនំ សុត្តបទានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯតេនាតិ អត្តនា ទស្សិតសុត្តេន. វក្ខមានសុត្តវសេន ចាតិ ‘‘រូបេ ខោ, ភិក្ខវេ, សតី’’តិអាទិកស្ស អដ្ឋកថាយំ (វិភ. អដ្ឋ. ២៦ បកិណ្ណកកថា) វក្ខមានស្ស សុត្តស្ស វសេន. ‘‘បរិត្តារម្មណាទិវសេន ន វត្តព្ពា’’តិ ឯតេន នវត្តព្ពារម្មណាបិ ទិដ្ឋិ ខន្ធេ ឯវ និស្សាយ ឧប្បជ្ជតិ, បគេវ ខន្ធារម្មណាតិ ទស្សេតិ.

វេទនាការណាយាតិ វេទនាយាតនាយ. ឆាទាបនតោតិ រោចាបនតោ. ពាហុល្លេនាតិ ពហុលភាវេន. ឧបាទានក្ខន្ធា ហិ ពាហុល្លប្បវត្តិកា, ន ឥតរេ.

បុដំ កត្វាតិ ច ឆត្តសទិសំ បុដំ ពន្ធំ កត្វា. វត្ថុម្ហីតិ ចក្ខាទិវត្ថុម្ហិ. វដ្ដគតវេទនំ សន្ធាយ វុត្តំ. សា ហិ ឥធ ទដ្ឋព្ពភាវេ ឋិតា. ឩនេហីតិ វត្ថុនា, កិលេសេហិ ច ឩនេហិ.

មាយាយាតិ ឥន្ទជាលាទិមាយាយ បយោគោ មាយាតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘មាយាយ ទស្សិតំ រូបំ ‘មាយា’តិ អាហា’’តិ. វត្ថុភាវាទិតោតិ អាទិ-សទ្ទេន អារម្មណសម្បយុត្តាទិកេ សង្គណ្ហាតិ. កត្ថចីតិ រូបក្ខន្ធាទិកេ. កោចិ វិសេសោតិ អសុភាទិកោវ.

តស្សាតិ អជ្ឈត្តិករូបស្ស. យស្ស កាមរាគប្បហានមុខេន សព្ពរាគប្បហានំ សម្ភវតិ, តំ សន្ធាយាហ ‘‘កាមរាគមុខេន វា សព្ពលោភប្បហានំ វទតី’’តិ. យោជេតព្ពន្តិ វេទនាយ ឆន្ទរាគំ បជហន្តោ តស្សា សមុទយភូតេ ផស្សេបិ ឆន្ទរាគំ បជហតីតិ យោជេតព្ពន្តិ. បរិញ្ញត្តយស្ស យោជនា បាកដា ឯវ.

តតោតិ ទុក្ខុប្បាទនសុខវិនាសនានំ អទស្សនតោ. ភិន្ទតីតិ វិនាសេតិ. តន្តិ មនោសញ្ចេតនាហារំ ញាតតីរណបរិញ្ញាហិ បរិគ្គណ្ហាតិ តីរេតិ.

តំ បជហន្តោតិ អវិជ្ជំ បជហន្តោ. បរាមដ្ឋន្តិ បរាមាសសង្ខាតាយ ទិដ្ឋិយា និច្ចាទិវសេន គហិតំ. វិញ្ញាណំ និច្ចតោ បស្សន្តោ ទិដ្ឋុបាទានំ ឧបាទិយតីតិ អយមត្ថោ ‘‘តទេវិទំ វិញ្ញាណំ សន្ធាវតិ សំសរតិ, អនញ្ញ’’ន្តិអាទិសុត្តបទេហិ (ម. និ. ១.៣៩៦) ទីបេតព្ពោ.

កមាទិវិនិច្ឆយកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សុត្តន្តភាជនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.