៣. សញ្ញាក្ខន្ធនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៧. តស្សាបីតិ សញ្ញាយបិ. តព្ពត្ថុកត្តាតិ ចក្ខុវត្ថុកត្តា. បដិឃវិញ្ញេយ្យោតិ យថាវុត្តបដិឃតោ វិជានិតព្ពោ បដិឃវសេន គហេតព្ពោ. ឧត្តរបទលោបំ កត្វាតិ បុរិមបទេ ឧត្តរបទលោបំ កត្វា.

វិញ្ញេយ្យភាវេ, ន ឧប្បត្តិយន្តិ អធិប្បាយោ. វចនន្តិ សទ្ទោ, នាមន្តិ អត្ថោ. វចនាធីនាតិ គហេតព្ពតំ បតិ សទ្ទាធីនា, នាមាយត្តគហណាតិ អត្ថោ. យទេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ នាមរូបទុកេ (ធ. ស. មូលដី. ១០១-១០៨) វុត្តមេវ. អធិវចនំ បញ្ញត្តិបកាសកំ ញាបកំ ឯតេសំ អត្ថីតិ អធិវចនា យថា អរិសសោតិ. តតោជោតិ អធិវចនសង្ខាតតោ អរូបក្ខន្ធតោ ជាតោ. អរូបក្ខន្ធបរិយាបន្នត្តា ផស្សេបិ យថាវុត្តោ អត្ថោ សម្ភវតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘សម្ផស្សោយេវ វា’’តិអាទិមាហ. ន កេវលំ មនោទ្វារិកផស្សេ ឯវ, អថ ខោ បញ្ចទ្វារិកផស្សេបិ ‘‘វិញ្ញេយ្យភាវេ វចនំ អធិកិច្ច បវត្តា អធិវចនា’’តិអាទិវុត្តប្បការោ អត្ថោ សម្ភវតិ. ឥតីតិ តស្មា. តេន បរិយាយេនាតិ មនោសម្ផស្សជបរិយាយេន. តតោជាបីតិ បញ្ចទ្វារិកផស្សជាតាបិ. អញ្ញប្បការាសម្ភវតោតិ បដិឃសម្ផស្សជបរិយាយស្ស អសម្ភវតោ. អាវេណិកំ បដិឃសម្ផស្សជតា. បការន្តរំ អធិវចនសម្ផស្សជតា.

យទិ ឯវន្តិ យទិ បញ្ចទ្វារិកផស្សេហិ ឧប្បន្នសញ្ញា បរិយាយតោ និប្បរិយាយតោ ច ‘‘អធិវចនសម្ផស្សជា’’តិ វុច្ចន្តិ, ឯវំ ចត្តារោបិ អរូបិនោ ខន្ធា ឯវំ វត្តុំ យុត្តា. ឯវំ សន្តេ សញ្ញាវ កស្មា ‘‘អធិវចនសម្ផស្សជា’’តិ វុត្តាតិ អាហ ‘‘តិណ្ណំ ខន្ធាន’’ន្តិអាទិ. តត្ថ តិណ្ណំ ខន្ធានន្តិ វេទនាសង្ខារវិញ្ញាណក្ខន្ធានំ. អត្ថវសេនាតិ ‘‘វចនំ អធិកិច្ច បវត្តា អធិវចនា’’តិអាទិនា វុត្តអត្ថវសេន អន្វត្ថតាវសេន. អត្តនោ បត្តម្បិ នាមន្តិ ‘‘អធិវចនសម្ផស្សជា’’តិ ឯវំ អត្តនោ អនុប្បត្តម្បិ នាមំ. ធម្មាភិលាបោតិ សភាវនិរុត្តិ. បុព្ពេ ចតុន្នំ អរូបក្ខន្ធានំ សាធារណោបិ អធិវចនសម្ផស្សជវោហារោ រុឡ្ហិវសេន សញ្ញាយ ឯវ បវត្តោតិ វត្វា ឥទានិ សោ តទញ្ញារូបក្ខន្ធសាធារណោ សញ្ញាយ និវេសិតោតិ ទស្សេតុំ ‘‘អថ វា’’តិអាទិមាហ. រជ្ជិត្វា ឱលោកនាទីសូតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន កុជ្ឈិត្វា ឱលោកនាទិ វិយ រជ្ជិត្វា សវនាទិបិ សង្គយ្ហតីតិ វេទិតព្ពំ, តថាសោតាវធានាទិនោបិ រត្តតាទិវិជានននិមិត្តតាសម្ភវតោ. ចក្ខុសម្ផស្សជាសញ្ញាយ បន បាកដភាវំ និទស្សនវសេន ទស្សេតុំ ‘‘ឱលោកនំ ចក្ខុវិញ្ញាណវិសយសមាគមេ’’តិអាទិមាហ.

ឱលោកនស្ស អបាកដភាវេ រត្តតាទិវិជាននំ ន ហោតិ, បាកដភាវេ ច ហោតីតិ អាហ ‘‘បសាទវត្ថុកា ឯវា’’តិ. ‘‘អញ្ញំ ចិន្តេន្ត’’ន្តិ យំ បុព្ពេ តេន កថិតំ, កាយេន វា បកាសិតំ, តតោ អញ្ញំ កិញ្ចិ អត្ថំ ចិន្តេន្តំ. តេនេវាហ ‘‘ញាត’’ន្តិ.

សញ្ញាក្ខន្ធនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.