២. វេទនាក្ខន្ធនិទ្ទេសវណ្ណនា

៨. ចក្ខាទយោ បសាទាតិ ឱឡារិកត្តភាវបរិយាបន្នា ចក្ខុសោតឃានជិវ្ហាបសាទា, មនោមយត្តភាវបរិយាបន្នា ចក្ខុសោតប្បសាទា ច. កាយវោហារំ អរហន្តីតិ កាយន្តោគធត្តា កាយេកទេសត្តា ច កាយោតិ វត្តព្ពតំ អរហន្តិ. កាយោតិ ហិ អត្តភាវោបិ វុច្ចតិ ‘‘សក្កាយទិដ្ឋី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.២១; ៣.១៥៥), ករជកាយោបិ ‘‘សោ ឥមម្ហា កាយា អញ្ញំ កាយំ អភិនិម្មិនាតី’’តិអាទីសុ (បដិ. ម. ៣.១៤). តព្ពត្ថុកាតិ ចក្ខាទិនិស្សិតា កាយិកាតិ បរិយាយេន វុត្តា, និប្បរិយាយេន បន ចេតសិកាវ. យថាហ ‘‘យំ តស្មិំ សមយេ តជ្ជាចក្ខុវិញ្ញាណធាតុសម្ផស្សជំ ចេតសិកំ នេវ សាតំ នាសាតំ ចេតោសម្ផស្សជំ អទុក្ខមសុខំ វេទយិត’’ន្តិអាទិ (ធ. ស. ១៥២). ‘‘ន ហិ ចក្ខាទយោ កាយប្បសាទា ហោន្តី’’តិ ឥមិនា កាយបសាទនិស្សិតា វេទនា និប្បរិយាយេន កាយិកាតិ ទស្សេតិ. កាយិកចេតសិកាទិភាវេនាតិ អាទិ-សទ្ទេន កុសលាកុសលាព្យាកតាទិភាវា សង្គយ្ហន្តិ. តេនាតិ សុខាទិវេទនេកទេសស្ស អទ្ធាសមយវសេន អតីតាទិភាវាភាវេន. កេចិ បនេត្ថ ‘‘ហេដ្ឋា ទស្សិតនយត្តា បាកដត្តា អទ្ធាវសេន, ឯកមុហុត្តាទិបុព្ពណ្ហាទីសុ ឧតុអាទិនា រូបស្ស វិយ វេទនាយ វិភាគោ ន គយ្ហតីតិ សមយវសេន ច អតីតាទិភេទោ ន ទស្សិតោ’’តិ វទន្តិ. សន្តានវសេន បវត្តានម្បិ វេទនានំ ចិត្តេន សមូហតោ គហេតព្ពតំ សន្ធាយាហ ‘‘វេទនាសមុទាយោ’’តិ. តេហីតិ អទ្ធាសមយវសេន អតីតាទិភាវេហិ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ វិភង្គេ. តេតិ ‘‘វេទនេកទេសា’’តិ វុត្តា កាយិកចេតសិកាទិភាវេន ភិន្នា សុខាទិវេទនាវិសេសា. យទិ វេទនេកទេសា ឯត្ថ គហិតា, ខណបរិច្ឆិន្នាវ តេ គហេតព្ពា, ន សន្តតិបរិច្ឆិន្នាតិ អាហ ‘‘ឯកសន្តតិយំ បនា’’តិអាទិ. តេសូតិ សុខាទិភេទេសុ. ភេទោតិ វិសេសោ. តស្សាតិ សុខាទិវិសេសស្ស. យថា ចេត្ថ, ឯវំ ‘‘តំសហិតតទុប្បាទកា’’តិ ឯត្ថាបិ តំ-សទ្ទេន សុខាទិវិសេសោ បច្ចាមដ្ឋោតិ វេទិតព្ពោ. សន្តតិ បរិច្ឆេទិកា ភវិតុំ អរហតីតិ សម្ពន្ធោ. សន្តតិខណវសេនេវ បរិច្ឆេទោ វុត្តោ, ន អទ្ធាសមយវសេនាតិ អធិប្បាយោ.

‘‘បុព្ពន្តាបរន្តមជ្ឈគតា’’តិ និដ្ឋិតហេតុកិច្ចា អនិដ្ឋិតបច្ចយកិច្ចាតិ វុត្តា, តំ បន អតិក្កន្តហេតុបច្ចយកិច្ចន្តិ ឯវំ វុត្តស្ស នយស្ស ឧបលក្ខណន្តិ អាហ ‘‘បុព្ពន្តាបរន្តមជ្ឈគតាតិ ឯតេន ហេតុបច្ចយកិច្ចវសេន វុត្តនយំ ទស្សេតី’’តិ. ឯត្ថ កុសលាកុសលកិរិយវេទនានំ រូបស្ស វិយ, វិបាកានំ វិយ ច អយំ នាម ជនកហេតូតិ និប្បរិយាយេន ន សក្កា វត្តុំ, បរិយាយេន បន អនន្តរបច្ចយភូតោ ហេតូតិ វត្តព្ពោ.

១១. សន្តាបនកិច្ចន្តិ បរិឌហនកិច្ចំ. ជាតិអាទិសង្ករន្តិ ជាតិសភាវបុគ្គលលោកិយលោកុត្តរតោ សង្ករំ សម្ភេទំ អកត្វា. សមានជាតិយន្តិ ឯកជាតិយំ. សុខតោ តជ្ជាតិយា អទុក្ខមសុខា បណីតាតិ យោជេតព្ពាតិ សម្ពន្ធោ. សមានភេទេតិ ភូមន្តរាទិសមានវិភាគេ. ឧបព្រូហិតានំ ធាតូនន្តិ ឧឡាររូបសមុដ្ឋាបនេន បណីតានំ រូបធម្មានំ. វិពាធិតានន្តិ និប្បីឡិតានំ មិលាបិតានំ. ឧភយន្តិ សុខាទិទ្វយំ. ឯត្ថ ច ខោភនា, អាលុឡនា ច កាយិកសុខស្ស វសេន វេទិតព្ពា. អភិសន្ទនា ឈានសុខស្ស. មទយនា កាមសុខស្ស. តថា ឆាទនា. អាសិញ្ចនា សព្ពស្ស. ឆាទនា អាសិញ្ចនា វា សព្ពស្ស វសេន វេទិតព្ពា.

សភាវាទិភេទេន ចាតិ សភាវបុគ្គលលោកិយាទិភេទេន ច. ឯកន្តបណីតេ លោកុត្តរេ ហីនបណីតានំ បដិបទានំ វសេន ហីនបណីតតា. ឯកន្តហីនេ អកុសលេ ឆន្ទាទិវសេន ហីនបណីតតា, ឱឡារិកសុខុមតា ច. តថា ហិ វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘យា ឱឡារិកា, សា ហីនា. យា សុខុមា, សា បណីតា’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ១១). អកុសលាទីសុ ទោសសហគតាទិអន្តរភេទវសេន ឧបាទាយុបាទាយ ឱឡារិកសុខុមតា តំតំវាបនវសេន វុច្ចតិ, ន កុសលាកុសលាទិវសេនាតិ អាហ ‘‘តំតំវាបនវសេន កថនេបិ បរិវត្តនំ នត្ថី’’តិ. ទោសុស្សន្នតាយាតិ កិលេសាធិកតាយ. តថាតិ ទោសុស្សន្នតាយ. កថំ បន កុសលេសុ ទោសុស្សន្នតា? ឧបនិស្សយវសេន, កិលេសាធិកេហិ សន្តានេ បវត្តមានា កុសលា ធម្មា កិលេសេហិ សម្ពាធប្បត្តិយា តិណាទីហិ សម្ពាធប្បត្តានិ វិយ សស្សានិ វិបុលផលឧឡារផលា ន ហោន្តីតិ. តថាតិ មន្ទទោសតាយ. កុសលានំ មន្ទទោសតាបិ វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពា. ឱឡារិកសុខុមនិកន្តីតិ ឯត្ថ អន្តោគធវិសេសំ និកន្តិយា ឱឡារិកសុខុមតាសាមញ្ញំ វុត្តំ. យថា ហេត្ថ ឱឡារិកសាមញ្ញេន ឱឡារិកោឡារិកតរោឡារិកតមា និកន្តិយោ គយ្ហន្តិ, តថា សុខុមសុខុមតរសុខុមតមា សុខុមតាសាមញ្ញេន គយ្ហន្តីតិ. សុខុមតមនិកន្តិវត្ថុន្តិ ចេត្ថ យាវ ភវគ្គំ វិបស្សនាញាណញ្ច វេទិតព្ពំ.

១៣. យទិ សិយាតិ យទិ អសម្បយោគោ វិសំសដ្ឋោ សិយា.

សន្តិកតោ អកុសលតោតិ អកុសលភាវេន សន្តិកតោ លោភសហគតាទិអកុសលវេទយិតតោ. អកុសលាតិ ទោសសហគតាទិអកុសលវេទនា ទូរេតិ យថា ឧទ្ធរីយតិ. តតោ ទូរតោ កុសលតោតិ តតោ អកុសលតោ ទូរតោ កាមាវចរាទិកុសលវេទយិតតោ កុសលា កាមាវចរាទិកុសលវេទនា. ‘‘ន សក្កា’’តិ វុត្តំ ឧទ្ធរិតុំ អសក្កុណេយ្យតំ ‘‘តថា ហិ សតី’’តិអាទិនា វិវរតិ. តស្មាតិ យស្មា ទូរតោ សន្តិកុទ្ធរណំ វុត្តនយេន សន្តិកតោ សន្តិកុទ្ធរណមេវ ហោតិ, តថា សតិ អត្ថវិសេសោ ន ហោតិ, ឧបាទាយុបាទាយ ទូរសន្តិកតា ឥធ វុច្ចតិ. តស្មា សន្តិកតោ សន្តិកុទ្ធរណញ្ច ន សក្កា កាតុំ អត្ថវិសេសាភាវតោ, អនធិប្បេតត្តា ចាតិ អធិប្បាយោ.

ននុ ច អតិសយវចនិច្ឆាវសេន អត្ថេវ អត្ថវិសេសោតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘ទូរទូរតរតាយ វិយ សន្តិកសន្តិកតរតាយ ច អនធិប្បេតត្តា’’តិ. យាតិ អកុសលវេទនា. តតោតិ កុសលវេទយិតតោ. ឥធ វុត្តស្ស ទូរស្សាតិ ឥមស្មិំ វេទនាក្ខន្ធវិភង្គេ ‘‘អកុសលា វេទនា កុសលាព្យាកតាហិ វេទនាហិ ទូរេ’’តិអាទិនា (វិភ. ១៣) វុត្តស្ស ទូរស្ស. ទូរតោ អច្ចន្តវិសភាគត្តាតិ យតោ យំ ‘‘ទូរេ’’តិ វុត្តំ, តតោ អច្ចន្តវិសទិសត្តា តស្ស វសេន ទូរេ សន្តិកំ នត្ថីតិ ន សក្កា ទូរតោ សន្តិកំ ឧទ្ធរិតុំ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – ហេដ្ឋា យា វេទនា យាយ វេទនាយ ទូរេតិ វុត្តា, សា ឯវ តស្សា កេនចិបិ បរិយាយេន សន្តិកេតិ ន ឧទ្ធរិតព្ពាតិ. សន្តិកេតិ វុត្តវេទនំយេវ សន្ធាយ វទតិ. ភិន្នេតិ លោភសហគតាទិវសេន វិភត្តេ. តត្ថេវាតិ ‘‘សន្តិកេ’’តិ វុត្តអត្ថេ ឯវ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘អកុសលា វេទនា អកុសលាយ វេទនាយ សន្តិកេ’’តិ ឯវំ វុត្តអកុសលាយ វេទនាយមេវ លោភសហគតាទិវសេន វិភត្តាយ ទូរភាវោបិ លព្ភតិ. ឯវំ សេសេសុបីតិ.

យទិ សន្តិកតោ ទូរំ លព្ភតិ, យទគ្គេន ទូរំ លព្ភតិ, តទគ្គេន ទូរតោ សន្តិកំ ឧទ្ធរិយេយ្យាតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘ឧបាទាយុបាទាយ ទូរតោ ច សន្តិកំ ន សក្កា ឧទ្ធរិតុ’’ន្តិអាទិ. តស្សត្ថោ – យំ សន្តិកតោ ទូរំ លព្ភតិ, យទិបិ តំ វិសភាគដ្ឋេន លព្ភតិ, តថាបិ យំ តត្ថ សន្តិកំ លព្ភតិ, តំ សភាគដ្ឋេនេវ លព្ភតីតិ សន្តិកតោវ សន្តិកំ ឧទ្ធដំ សិយាតិ. តស្មាតិ យស្មា វិសភាគដ្ឋេន ទូរតា, សភាគដ្ឋេន ច សន្តិកតា ឥច្ឆិតា, តស្មា. លោភសហគតាយ ទោសសហគតា វិសភាគតាយ ទូរេ សមានា កថំ សន្តិកេ ភវេយ្យាតិ អធិប្បាយោ. ននុ តាសំ អកុសលសភាគតា លព្ភតេវាតិ តត្ថ ឧត្តរមាហ ‘‘វិសភាគតា’’តិអាទិ. តត្ថ ភេទំ អគ្គហេត្វា ន បវត្តតីតិ ភេទំ វិសេសំ អសទិសតំ គហេត្វា ឯវ បវត្តតិ វិសភាគតា. ទូរតាយាតិ ឥធាធិប្បេតាយ ទូរតាយ សភាគស្ស អព្យាបកត្តា ទូរតោ សន្តិកុទ្ធរណំ ន សក្កា កាតុំ. សតិ ហិ សភាគព្យាបកត្តេ សិយា សន្តិកតាតិ ទូរតោ សន្តិកុទ្ធរណំ សក្កា កាតុន្តិ អធិប្បាយោ. ‘‘ន ហី’’តិអាទិនា តមេវត្ថំ បាកដំ ករោតិ. សភាគតាតិ សាមញ្ញំ. ភេទន្តិ វិសេសំ. អន្តោគធំ កត្វាវាតិ អភិព្យាបេត្វាវ. វិសភាគព្យាបកត្តា សន្តិកតាយាតិ ឥធាធិប្បេតវិសភាគំ ព្យាបេត្វា បវត្តនតោ ហេដ្ឋា វុត្តសន្តិកតាយ សន្តិកតោ ទូរុទ្ធរណំ សក្កា កាតុំ. តមេវត្ថំ ‘‘អកុសលតា ហី’’តិអាទិនា បាកដំ ករោតិ.

វេទនាក្ខន្ធនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.