១. រូបក្ខន្ធនិទ្ទេសវណ្ណនា

២. ‘‘កិញ្ចី’’តិ បទំ ‘‘ឯកច្ច’’ន្តិ ឥមិនា សមានត្ថន្តិ អាហ ‘‘កិញ្ចីតិ បការន្តរភេទំ អាមសិត្វា អនិយមនិទស្សន’’ន្តិ. ឧភយេនាតិ បការភេទំ អនាមសិត្វា អាមសិត្វា ច អនិយមទស្សនវសេន បវត្តេន ‘‘យំ កិញ្ចី’’តិ បទទ្វយេន. អធិប្បេតត្ថន្តិ រូបំ. អតិច្ចាតិ អតិក្កមិត្វា. បវត្តិតោតិ បវត្តនតោ. និយមនត្ថន្តិ និវត្តនត្ថំ.

‘‘កិញ្ចា’’តិ ឯត្ថ កិំ-សទ្ទោ បុច្ឆាយំ ហេតុអត្ថទីបកោ, ករណេ ចេតំ បច្ចត្តវចនំ, ច-សទ្ទោ វចនាលង្ការោតិ អាហ ‘‘កេន ការណេន វទេថា’’តិ. ទុតិយវិកប្បេ បន វុត្តនយេនេវ ការណត្ថេ បវត្តំ កិំ-សទ្ទំ ‘‘វទេថា’’តិ កិរិយាបទសម្ពន្ធនេន ឧបយោគវសេន បរិណាមេត្វា វទតិ ‘‘តំ ការណំ វទេថា’’តិ.

បុរិមសន្តានស្ស ភេទន្តិ បុរិមសន្តានស្ស វិនាសំ, វិនាសាបទេសេន ចេត្ថ សន្តានេ វិសទិសុប្បាទមេវ ទស្សេតិ. តេនេវាហ ‘‘វិសទិសសន្តានុប្បត្តិទស្សនតោ’’តិ. ននុ ច អរូបធម្មានម្បិ វិរោធិបច្ចយសមវាយេ វិសទិសុប្បត្តិ អត្ថីតិ? សច្ចំ អត្ថិ, សា បន ន បាកដតរា, បាកដតរា ច ឥធាធិប្បេតា. តេនេវាហ ‘‘សីតាទិសន្និបាតេ’’តិ. តថា ចាហ ភគវា ‘‘សីតេនបិ រុប្បតិ, ឧណ្ហេនបិ រុប្បតី’’តិអាទិ (សំ. និ. ៣.៧៩). ឥទានិ ភេទ-សទ្ទោ ឧជុកមេវ វិការាបត្តិំ វទតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ភេទោ ចា’’តិអាទិមាហ. វិសទិសរូបុប្បត្តិយេវ, ន ឧប្បន្នស្ស អញ្ញថាភាវោតិ អធិប្បាយោ. តេន កាបិលិយំ បរិណាមវាទំ បដិក្ខិបតិ. យទិ បុរិមសន្តានតោ ភេទោ វិសទិសុប្បត្តិ រុប្បនំ, ឯវំ សន្តេ លក្ខណស្ស អតិប្បសង្គោ សិយាតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘អរូបក្ខន្ធាន’’ន្តិអាទិ. ឯត្ថ សីតាទីហីតិ អាទិ-សទ្ទេន យថា ឧណ្ហជិឃច្ឆាទយោ សង្គយ្ហន្តិ, ឯវំ អាហារាទីនម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. យេនាតិ យេន សីតាទីហិ សមាគមេន. តត្ថាតិ តេសុ រូបធម្មេសុ. អាហារាទិកស្ស វា ឋិតិប្បត្តស្សាតិ សម្ពន្ធោ. យថា រូបធម្មានំ ឋិតិក្ខណេ សីតាទីហិ សមាគមោ ហោតិ, ឯវំ អរូបក្ខន្ធានំ អញ្ញេហិ សមាគមោ នត្ថិ អតិលហុបរិវត្តិតោ, តស្មា អរូបធម្មា រូបធម្មានំ វិយ បាកដស្ស វិការស្ស អភាវតោ ‘‘រុប្បន្តី’’តិ, ‘‘រុប្បនលក្ខណា’’តិ ច ន វុច្ចន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘រុប្បតី’’តិ បទស្ស កត្តុកម្មសាធនានំ វសេន អត្ថំ ទស្សេតុំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘កុប្បតិ ឃដ្ដីយតិ បីឡីយតិ ភិជ្ជតី’’តិ វុត្តន្តិ តទត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘កុប្បតីតិ ឯតេនា’’តិអាទិមាហ. កោបាទិកិរិយាតិ កោបសង្ឃដ្ដនបីឡនកិរិយា. កោប-សទ្ទោ ចេត្ថ ខោភបរិយាយោ វេទិតព្ពោ. កត្តុភូតោ កម្មភូតោ ច អត្ថោតិ កត្តុកម្មសាធនានំ វសេន វុច្ចមានោ ភូតុបាទាយរូបសង្ខាតោ អត្ថោ. កម្មកត្តុត្ថេន ភិជ្ជតិ-សទ្ទេនាតិ យទា កម្មកត្តុត្ថោ រុប្បតិ-សទ្ទោ, តទា ភិជ្ជតិ-សទ្ទោបិ តទត្ថោ ឯវ វេទិតព្ពោតិ អត្ថោ. តត្ថ យទា កម្មត្ថេ ‘‘រុប្បតី’’តិ បទំ, តទា ‘‘សីតេនា’’តិអាទីសុ កត្តុអត្ថេ ករណវចនំ. យទា បន ‘‘រុប្បតី’’តិ បទំ កត្តុអត្ថេ កម្មកត្តុអត្ថេ វា, តទា ហេតុម្ហិ ករណវចនំ វេទិតព្ពំ. ‘‘យំ បន រុប្បតី’’តិអាទិនា ‘‘កុប្បតី’’តិអាទីនំ កត្តុកម្មត្ថានម្បិ អត្ថវចនានំ វចនេ ការណំ ទស្សេតិ. យទិបិ អត្ថ-សទ្ទោ ‘‘បីឡនដ្ឋោ’’តិអាទីសុ (បដិ. ម. ១.១៧; ២.៨) សភាវបរិយាយោបិ ហោតិ, ‘‘កេនដ្ឋេនា’’តិ បនេត្ថ អភិធេយ្យបរិយាយោ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘កេនដ្ឋេនាតិ បុច្ឆាសភាគវសេន រុប្បនដ្ឋេនា’’តិ, រុប្បនសទ្ទាភិធេយ្យភាវេនាតិ អត្ថោ. តេនេវាហ ‘‘ន កេវលំ សទ្ទត្ថោយេវ រុប្បន’’ន្តិ. តស្ស អត្ថស្សាតិ តស្ស ភូតុបាទាយប្បភេទស្ស សភាវធម្មស្ស. រុប្បនលក្ខណញ្ច នាមេតំ អនិច្ចតាទិ វិយ កក្ខឡត្តាទិតោ អញ្ញន្តិ ន គហេតព្ពំ. បញ្ញត្តិវិសេសោ ហិ តន្តិ, កក្ខឡត្តាទីនំយេវ បន អរូបធម្មវិធុរោ សភាវវិសេសោតិ វេទិតព្ពំ.

មុច្ឆាបត្តិយាតិ មុច្ឆាយ មោហស្ស អាបជ្ជនេន. កប្បសណ្ឋានំ ឧទកន្តិ កប្បសណ្ឋាបកមហាមេឃវុដ្ឋំ ឧទកំ. តថាតិ តប្បការតាយ ខារភាវេ សតិ ឧទកេន កប្បវុដ្ឋានកាលេ វិយ បថវី វិលីយេយ្យ. លោកន្តរិយសត្តានំ បន បាបកម្មពលេន អខារេបិ ខារេ វិយ សរីរស្ស វិលីយនា វេទិតព្ពា. តេនេវាតិ សឧស្សទនិស្សយនិរយស្ស វុត្តត្តា ឯវ. ន ហិ អវីចិម្ហិ បញ្ចវិធពន្ធនាទិកម្មការណំ ករោន្តិ.

៣. បករណប្បត្តំ រូបំ បក្ខិបិត្វា មាតិកា ឋបិតាតិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. មហាភូតុ…បេ… អាបជ្ជតិ តប្បការភាវេន អតីតំសេ គណនំ គតន្តិ វុត្តត្តាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ន ហី’’តិអាទិនា ធម្មន្តរនិវត្តនត្ថតា បការន្តរនិវត្តនត្ថតា ច ភូតុបាទាយគហណស្ស នត្ថីតិ ទស្សេតិ. តំទស្សនេតិ គណនន្តរទស្សនេ. តំសភាវត្តាតិ ភូតុបាទាយសភាវត្តា. ‘‘ន ចា’’តិអាទិនា ភូតុបាទាយសភាវោ អតីតំសគណិតតាយ តំសភាវស្សបិ អញ្ញថា គណិតត្តា, អតំសភាវស្ស ច តថា គណិតត្តា អការណន្តិ ទស្សេតិ. ‘‘អជ្ឈត្ត…បេ… លព្ភតី’’តិ ឯតេន ទុតិយនយេ ន កេវលំ យថាវុត្តោវ ទោសោ, អថ ខោ អព្យាបិតោបិ ទោសោតិ ទស្សេតិ. តទេតំ បន អការណំ ការណភាវស្សេវ អនធិប្បេតត្តា. ន ហេត្ថ ភូតុបាទាយរូបភាវោ អតីតំសេ គណនស្ស ការណន្តិ អធិប្បេតំ, យតោ យថាវុត្តទោសាបត្តិ សិយា.

‘‘កិន្តី’’តិ ឯត្ថ ‘‘កិ’’ន្តិ បុព្ពេ យំ ‘‘រូប’’ន្តិ សាមញ្ញតោ គហិតំ, តស្ស សរូបបុច្ឆា. ឥតិ-សទ្ទោ និទស្សនត្ថោ, ន ការណត្ថោ. តេនស្ស យំ រូបំ អតីតំ និរុទ្ធំ…បេ… អតីតំសេន សង្គហិតំ អតីតកោដ្ឋាសេ គណនំ គតំ, តំ កិន្តិ ចេ? ‘‘ចត្តារោ ច…បេ… រូប’’ន្តិ ភូតុបាទាយវិភាគទស្សនមុខេន វិសេសំ និទស្សេតិ. យត្តកា ហិ ឥធ វិសេសា និទ្ទិដ្ឋា ចក្ខាយតនាទយោ, តេសមិទំ និទស្សនន្តិ. ន ចេត្ថ បុរិមនយតោ អវិសេសោ. តត្ថ ហិ រូបស្ស ភូតុបាទាយតាមត្តសភាវទស្សនតា វុត្តា. តេនាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អតីតរូបម្បិ ភូតានិ ចេវា’’តិអាទិ. ឥធ បន ភូតុបាទាយេន និទស្សនភូតេន រូបស្ស សព្ពវិសេសវិភាវនតា ទស្សិតា. ឯវញ្ច កត្វា អព្យាបិតទោសោបិ ចេត្ថ អនោកាសោវ, យំ រូបំ អជ្ឈត្តំ…បេ… ឧបាទិន្នំ, កិន្តិ? ចត្តារោ ច…បេ… រូបន្តិ តទញ្ញវិសេសនិទស្សនស្ស អធិប្បេតត្តា. តថា ចាហ ‘‘ឯវំ សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ’’តិ.

បរិយាយទេសនត្តាតិ សភាវតោ បរិយាយនំ បរិវត្តនំ បរិយាយោ, ឧជុកំ អប្បវត្តីតិ អត្ថោ. បរិយាយេន, បរិយាយភូតា វា ទេសនា ឯត្ថាតិ បរិយាយទេសនំ, សុត្តន្តំ. សុត្តន្តញ្ហិ វេនេយ្យជ្ឈាសយវសេន ទេសេតព្ពធម្មេ លេសតោ លព្ភមានភាវកថនំ, ន ឧជុនិប្បទេសភាវកថនន្តិ បរិយាយទេសនំ នាម. តេនេវ តំ ‘‘យថានុលោមសាសន’’ន្តិ វុច្ចតិ. អភិធម្មោ បន ទេសេតព្ពធម្មេ ឧជុនិប្បទេសកថនន្តិ និប្បរិយាយទេសនំ នាម, យតោ ‘‘យថាធម្មសាសន’’ន្តិ វុច្ចតិ. និច្ឆយេន ទេសោតិ វវត្ថានតោ កថនំ. តថា ភទ្ទេករត្តសុត្តាទីសុ (ម. និ. ៣.២៧២ អាទយោ) វិយ អតីតាទិភាវោ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នភាវោ អទ្ធាវសេន ឥធាបិ ខន្ធវិភង្គេ សុត្តន្តភាជនីយត្តា និទ្ទិសិតព្ពោ សិយាតិ យោជនា.

សន្និបតិតន្តិ សមាគតំ. សន្តានវសេនាតិ បុព្ពាបរវសេន. បុព្ពេនាបរស្ស សមប្បមាណតាយ អនូនំ អនធិកំ, តតោ ឯវ ឯកាការំ. បវត្តិកាលវសេន វា អនូនំ អនធិកំ, សមានសភាវតាយ ឯកាការំ. តេន វិសភាគឧតុនា អនន្តរិតតំ ទស្សេតិ. ឯវំ អាហារេបីតិ ឯត្ថ វិសភាគាហារេន អនន្តរិតោ អនេកវារំ អនេកទិវសម្បិ ភុត្តោ សភាគេកាហារំ នាម. ‘‘តតោ បុព្ពេ វិសភាគឧតុអាហារសមុដ្ឋានំ អតីតំ, បច្ឆា អនាគត’’ន្តិ ហិ វុត្តន្តិ. ‘‘ឯកាហារសមុដ្ឋាន’’ន្តិ បន វុត្តត្តា ឯកស្សេវ អាហារស្ស យោជនា យុត្តរូបាតិ អបរេ. បញ្ចទ្វារវសេនាតិ ឯត្ថ បញ្ចទ្វារាវជ្ជនតោ បដ្ឋាយ យាវ តទារម្មណំ, យាវ ជវនំ, យាវ វា វោដ្ឋព្ពនំ, តាវ បវត្តា ចិត្តសន្តតិ ឯកវីថិ. ឯកជវនសមុដ្ឋានន្តិ ឯកជវនវារសមុដ្ឋានំ. ឯត្ថ ច សមយំ អនាមសិត្វាវ សន្តតិវសេន, សន្តតិញ្ច អនាមសិត្វាវ សមយវសេន អតីតាទិវិភាគោ គហេតព្ពោ.

តេសន្តិ ហេតុបច្ចយានំ. កលាបស្សាតិ រូបកលាបស្ស. កម្មានន្តរាទីតិ កម្មាទិ, អនន្តរាទីតិ បច្ចេកំ អាទិ-សទ្ទោ យោជេតព្ពោ. តត្ថ បឋមេន អាទិសទ្ទេន ឧបនិស្សយបច្ចយស្ស អាហារាទិនោ ច ទុតិយេន សមនន្តរានន្តរូបនិស្សយាទិនោ សង្គហោ វេទិតព្ពោ. ចិត្តុប្បាទស្ស ចេត្ថ កម្មានន្តរាទិបច្ចយវសេន, ឥតរស្ស កម្មាទិវសេនេវ ជនកភាវេ យោជនា ទដ្ឋព្ពា. តថា ចិត្តុប្បាទស្ស បុរេជាតវសេន, ឥតរស្ស បច្ឆាជាតវសេន, ឧភយេសម្បិ សហជាតវសេន ឧបត្ថម្ភនំ វេទិតព្ពំ. តេនេវាហ ‘‘យថាសម្ភវំ យោជេតព្ព’’ន្តិ. ឧប្បាទក្ខណេតិ ហេតុកិច្ចក្ខណេ. ហេតុកិច្ចំ នាម តស្ស តស្ស ឧប្បាទេតព្ពស្ស ឧប្បត្តិករណំ, តញ្ច តស្មិំ ខណេ ឧប្បន្នផលត្តា តតោ បរំ កត្តព្ពាភាវតោ និដ្ឋិតញ្ចាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥតរំ បន តីសុបិ ខណេសុ បច្ចយកិច្ចំ ទដ្ឋព្ពន្តិ យោជនា.

៦. អនិដ្ឋនាមនិវត្តនស្សាតិ អនិដ្ឋនាមនិវត្តិយា អការណភាវទស្សនេន ឥដ្ឋនាមលាភាបនស្ស អការណភាវំ ទស្សេតិ.

ទេវមនុស្សសម្បត្តិភវេតិ សម្បត្តិយុត្តេ សម្បន្នេ ទេវមនុស្សភវេ. សមិទ្ធសោភនតាតិ អភិវុទ្ធសោភនតា. តតោ ឯវាតិ សម្បត្តិវិរហតោ ឯវ, អសម្បន្នត្តា ឯវាតិ អត្ថោ. តេសំយេវ ហត្ថិអាទីនំ សុខស្ស ហេតុភាវំ ន គច្ឆន្តិ សារណាទិវសេន ទុក្ខបច្ចយត្តា. តេសន្តិ ហត្ថិរូបាទីនំ. ‘‘តស្ស តស្សេវា’’តិអាទិនា យថាវុត្តមត្ថំ វិវរតិ. អកុសលេន អត្តនា កតេន និព្ពត្តំ ទុក្ខស្ស បច្ចយោ ហោតីតិ យោជនា. តស្មាតិ យស្មា កម្មំ យស្មិំ សន្តានេ និព្ពត្តំ, តត្ថេវ សុខទុក្ខានំ បច្ចយោ ហោតិ, ន អញ្ញត្ថ, តស្មា. អដ្ឋកថាយំ បនាតិ ឯកច្ចមតទស្សនំ. តត្ថ ‘‘អនិដ្ឋំ នាម នត្ថី’’តិ យស្មា បដិសេធទ្វយេន កុសលកម្មជស្ស ឥដ្ឋភាវោ និយតោ, តស្មា ‘‘កុសលកម្មជមេវ ឥដ្ឋ’’ន្តិ ឯវំ អនិយមេត្វា ‘‘កុសលកម្មជំ ឥដ្ឋមេវា’’តិ ឯវមេត្ថ និយមោ គហេតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អកុសលកម្មជម្បី’’តិអាទិមាហ. កិន្តិ អកុសលកម្មជំ សោភនំ, យំ បរេសំ ឥដ្ឋំ នាម សិយា? យទិ ទុគ្គតិយំ កេសញ្ចិ តិរច្ឆានានំ សណ្ឋានាទិសម្បត្តិ សុគតិយំ សត្តានំ អកុសលនិស្សន្ទេន វិរូបរូបតា វិយ កុសលនិស្សន្ទេន, កថំ តស្សា អកុសលកម្មជតា. អថ បន យំ កេសញ្ចិ អមនាបម្បិ សមានំ រូបំ មនាបំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ, ឯវម្បិ យថា កេសញ្ចិ តិរច្ឆានាទីនំ កុសលកម្មជំ មនុស្សាទិរូបំ អមនាបតោ ឧបដ្ឋហន្តម្បិ កុសលវិបាកស្សេវ អារម្មណភាវតោ អត្ថតោ ឥដ្ឋមេវ នាម ហោតិ, ឯវំ អកុសលកម្មជំ កេសញ្ចិ មនាបំ ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តម្បិ អកុសលវិបាកស្សេវ អារម្មណភាវតោ អត្ថតោ អនិដ្ឋមេវ នាម ហោតិ, ឯវញ្ចេតំ សម្បដិច្ឆិតព្ពំ. អញ្ញថា ‘‘អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ, យំ កាយទុច្ចរិតស្ស ឥដ្ឋោ កន្តោ មនាបោ វិបាកោ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិអាទិអដ្ឋានបាឡិយា (ម. និ. ៣.១៣១) វិរោធោ សិយា. តេនេវាហ ‘‘កុសលកម្មជស្ស បនា’’តិអាទិ. សព្ពេសន្តិ អត្តនោ, បរេសញ្ច. ឥដ្ឋស្ស អភាវោ វត្តព្ពោតិ យថា ‘‘កុសលកម្មជំ អនិដ្ឋំ នាម នត្ថី’’តិ វុត្តំ, ឯវំ កិញ្ចាបិ ‘‘អកុសលកម្មជំ ឥដ្ឋំ នាម នត្ថី’’តិ អដ្ឋកថាយំ ន វុត្តំ, តេន បន នយទស្សនេន អកុសលកម្មជស្ស អភាវោ វុត្តោ ឯវ ហោតីតិ សោ សំវណ្ណនាវសេន និទ្ធារេត្វា វត្តព្ពោតិ អធិប្បាយោ. ឯតេន កុសលកម្មជមេវ ឥដ្ឋន្តិ បុរិមបទាវធារណស្ស គហេតព្ពតំ ទស្សេតិ.

ឥទានិ ‘‘ហត្ថិអាទីនម្បី’’តិអាទិនា តមេវត្ថំ វិវរតិ. កុសលវិបាកស្សាតិ ឯត្ថាបិ កុសលវិបាកស្សេវ អារម្មណន្តិ អត្ថោ. មនុស្សានន្តិ ច និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ. ឥតរេសម្បិ ច អកុសលកម្មជំ អកុសលវិបាកស្សេវ, កុសលកម្មជញ្ច កុសលវិបាកស្សេវ អារម្មណន្តិ ទស្សិតោវាយំ នយោតិ. កស្មា បន ឥដ្ឋានិដ្ឋមិស្សិតេ វត្ថុម្ហិ មនាបតាវ សណ្ឋាតីតិ អាហ ‘‘ឥដ្ឋារម្មណេន…បេ… សក្កា វត្តុ’’ន្តិ. សុដ្ឋុ វុត្តន្តិ ‘‘ឥដ្ឋានិដ្ឋំ ឯកន្តតោ វិបាកេនេវ បរិច្ឆិជ្ជតី’’តិ វទន្តេហិ ឥដ្ឋានិដ្ឋារម្មណវវត្ថានំ សម្មទេវ វុត្តំ. តំ អនុគន្ត្វាតិ វិបាកវសេន ឥដ្ឋានិដ្ឋារម្មណវវត្ថានំ អនុគន្ត្វា. សព្ពត្ថាតិ សុគតិទុគ្គតីសុ, សព្ពេសុ វា អារម្មណេសុ.

‘‘អនិដ្ឋា’’តិ វចនេនេវ តេសំ ឥដ្ឋតា និវត្តិតាតិ អាហ ‘‘សទិសតា ច រូបាទិភាវោយេវា’’តិ. ឥដ្ឋានេវ រូបាទីនិ កាមគុណាតិ សុត្តេ វុត្តានីតិ មិត្តបដិបក្ខោ អមិត្តោ វិយ ឥដ្ឋបដិបក្ខា អនិដ្ឋាតិ អធិប្បេតាតិ វុត្តំ ‘‘អនិដ្ឋាតិ…បេ… វោហារោ វិយា’’តិ. សព្ពានិ វាតិ ឯត្ថ ‘‘បិយរូបំ សាតរូប’’ន្តិ (ទី. និ. ២.៤០០; ម. និ. ១.១៣៣; វិភ. ២០៣) វចនតោ កថំ អនិដ្ឋានំ រូបាទីនំ កាមគុណភាវាបត្តីតិ ចេ? តេសម្បិ វិបល្លាសវសេន តណ្ហាវត្ថុភាវតោ បិយរូបភាវស្ស អធិប្បេតត្តា. យទិ ឯវំ កថំ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញេយ្យានិ រូបានិ ឥដ្ឋានី’’តិអាទិសុត្តបទំ (ម. និ. ១.១៦៦; ២.១៥៥; ៣.៥៧; សំ. និ. ៥.៣០) នីយតីតិ អាហ ‘‘អតិសយេនា’’តិអាទិ.

ឥន្ទ្រិយពទ្ធរូបវសេន បាឡិយំ ហីនទុកនិទ្ទេសោ បវត្តោតិ ទស្សេតុំ ‘‘ទ្វីសុបិ ហីនបណីតបទេសូ’’តិអាទិមាហ. អវយវយោគេ សាមិវចនំ, ន កត្តរីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘តេសំ តេសំ សត្តាន’’ន្តិ ឥន្ទ្រិយពទ្ធរូបេ និទ្ទិដ្ឋេ កស្មា កម្មជវសេន អត្ថោ វុត្តោ, ន ចតុសន្តតិវសេនាតិ អាហ ‘‘សត្តសន្តាន…បេ… វុត្ត’’ន្តិ. បធានត្តា ហិ កម្មជវសេន អត្ថំ វត្វា សេសេសុ ‘‘ឯវំ ឧតុសមុដ្ឋានាទីសុបី’’តិ អដ្ឋកថាយំ អតិទេសោ កតោ. ‘‘តេហិ តេហីតិ ឯតស្មិំ អត្ថេ’’តិ ឥមិនា ‘‘តេសំ តេស’’ន្តិ កត្តរិ សាមិវចនំ អាសង្កតិ. តថា សតិ វិសយេ វា សាមិវចនេ លទ្ធគុណំ ទស្សេតិ ‘‘ន កម្មជវសេនេវា’’តិអាទិនា, កម្មជគ្គហណញ្ចេត្ថ ឧបលក្ខណំ ទដ្ឋព្ពំ.

មរិយាទាភូតន្តិ ឧត្តមមរិយាទាភូតំ. តេនេវាហ ‘‘យស្ស យេវ មនាបា, តស្ស តេវ បរមា’’តិ. តេសន្តិ កាមគុណានំ. សភាវតោតិ លក្ខណតោ.

‘‘ឯកស្មិំយេវ អស្សាទនកុជ្ឈនតោ’’តិអាទិនា ‘‘យស្មា តេយេវ រូបាទយោ ឯកោ អស្សាទេតី’’តិអាទិកំ សុត្តន្តវិវរណំ ឥដ្ឋានិដ្ឋភាវេ ហេតុភាវេន វុត្តន្តិ ទស្សេតិ. ឥដ្ឋានិដ្ឋគ្គហណំ ហោតីតិ និព្ពានេ វិយ អនិដ្ឋគ្គហណំ សញ្ញាវិបល្លាសេន អញ្ញេសុបិ អារម្មណេសុ ឥដ្ឋានិដ្ឋាភិនិវេសោ ហោតីតិ អធិប្បាយោ.

វិភាគោ នាម អសង្ករោ, វិត្ថារោ ចាតិ ‘‘វិភត្ត’’ន្តិ បទស្ស ‘‘វវត្ថិតំ, បកាសិត’’ន្តិ ច អត្ថមាហ. អញ្ញេសន្តិ អតិអឌ្ឍទលិទ្ទានំ. ឥទំ ឥដ្ឋំ, អនិដ្ឋញ្ច ហោតីតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទេន អនិដ្ឋំ, ឥដ្ឋញ្ច ហោតីតិ អយម្បិ អត្ថោ វុត្តោតិ វេទិតព្ពំ. អនិដ្ឋំ ឥដ្ឋន្តិ ឥដ្ឋស្ស ‘‘អនិដ្ឋ’’ន្តិ, អនិដ្ឋស្ស ‘‘ឥដ្ឋ’’ន្តិ គហណេ យថាសង្ខ្យំ យោជនា. ឥន្ទ្រិយវិការាបត្តិអាទិនាតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន បុព្ពាភិសង្ខារាទិំ សង្គណ្ហាតិ. បុរេតរំ បវត្តចិត្តាភិសង្ខារវសេនាបិ ហិ វិនាវ សញ្ញាវិបល្លាសំ ឥដ្ឋំ ‘‘អនិដ្ឋ’’ន្តិ, អនិដ្ឋញ្ច ‘‘ឥដ្ឋ’’ន្តិ គយ្ហតីតិ.

តេន វិបាកេនាតិ តេន កុសលាកុសលវិបាកេន. អារម្មណស្ស ឥដ្ឋានិដ្ឋតន្តិ យត្ថ តំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ពុទ្ធរូបាទិកស្ស គូថាទិកស្ស ច អារម្មណស្ស យថាក្កមំ ឥដ្ឋតំ អនិដ្ឋតញ្ច និទស្សេតិ. វិជ្ជមានេបិ សញ្ញាវិបល្លាសេ អារម្មណេន វិបាកនិយមទស្សនន្តិ ឥដ្ឋារម្មណេ កុសលវិបាកោវ ឧប្បជ្ជតិ, អនិដ្ឋារម្មណេ អកុសលវិបាកោវាតិ ឯវំ អារម្មណេន វិបាកនិយមទស្សនំ. អារម្មណនិយមទស្សនត្ថន្តិ យំ កុសលវិបាកស្ស អារម្មណំ, តំ ឥដ្ឋំ នាម. យំ អកុសលវិបាកស្ស អារម្មណំ, តំ អនិដ្ឋំ នាមាតិ ទស្សនត្ថំ. អារម្មណេន និយាមិតោ ហិ វិបាកោ អត្តនោ ឧបការកស្ស អារម្មណស្ស និយាមកោ ហោតីតិ.

ទ្វារន្តរេ ទុក្ខស្ស បច្ចយភូតស្ស អារម្មណស្ស ទ្វារន្តរេ សុខវិបាកុប្បាទនតោ, ទ្វារន្តរេ សុខស្ស បច្ចយភូតស្ស អារម្មណស្ស ទ្វារន្តរេ ទុក្ខវិបាកុប្បាទនតោ វិបាកេន អារម្មណនិយមទស្សនេន វិបាកវសេន ឥដ្ឋានិដ្ឋតា ទស្សិតាតិ យោជនា.

៧. ទុប្បរិគ្គហដ្ឋេន ការណភូតេន លក្ខណស្ស ឥន្ទ្រិយាទិសភាវស្ស ទុប្បដិវិជ្ឈតា, ឯវំ សុបរិគ្គហដ្ឋេន លក្ខណសុប្បដិវិជ្ឈតា វេទិតព្ពា. ‘‘ទូរេ’’តិ អវុត្តស្សាតិ លក្ខណតោ ‘‘ទូរេ’’តិ អកថិតស្ស. វុត្តម្បីតិ លក្ខណតោ ‘‘ទូរេ’’តិ វុត្តម្បិ សុខុមរូបំ.

‘‘ភិន្ទមានោ’’តិ សម្ភិន្ទមានោតិ វុត្តំ ហោតីតិ អាហ ‘‘មិស្សកំ ករោន្តោ’’តិ. យស្មា បន ភេទនំ វិភាគករណម្បិ ហោតិ, តស្មា ទុតិយវិកប្បេ ‘‘ភិន្ទមានោ’’តិ បទស្ស ‘‘វិសុំ ករោន្តោ’’តិ អត្ថមាហ. តតិយវិកប្បេ បន ភិន្ទមានោតិ វិនាសេន្តោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘សន្តិកភាវំ ភិន្ទិត្វា ទូរភាវំ, ទូរភាវញ្ច ភិន្ទិត្វា សន្តិកភាវំ ករោន្តោ’’តិ. ន ហិ សក្កា សន្តិកស្ស តព្ភាវំ អវិនាសេត្វា ទូរភាវំ កាតុំ, តថា ឥតរស្សាបិ. សន្តិកភាវករណេន ន ភិន្ទតិ ន វិនាសេតិ, ន ច ឱកាសទូរតោ លក្ខណតោ ទូរំ វិសុំ ករណេន ភិន្ទតិ វិភាគំ ករោតិ, នាបិ ឱកាសទូរេន លក្ខណតោ ទូរំ វោមិស្សកករណេន ភិន្ទតិ សម្ភិន្ទតីតិ យោជនា. ‘‘តិធា អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ សង្ខេបេន វុត្តមត្ថំ ‘‘ន ហី’’តិអាទិនា វិវរតិ. វិសុំ ករោតិ, វោមិស្សកំ ករោតីតិ ករោតិ-សទ្ទំ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. ‘‘ឯត្ថាបី’’តិអាទិនា យថា ‘‘ឱកាសតោ ទូរមេវ ភិន្ទតី’’តិ ឯត្ថ ឱកាសតោ ទូរស្ស ឱកាសតោ សន្តិកភាវករណំ អធិប្បេតន្តិ វិនាសនំ ភេទនំ, ឯវំ ‘‘ន លក្ខណតោ ទូរំ ភិន្ទតី’’តិ ឯត្ថាបិ លក្ខណតោ ទូរស្ស លក្ខណតោ សន្តិកភាវាករណំ អភេទនំ អវិនាសនន្តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ. វោមិស្សកករណវិភាគករណត្ថតំ សន្ធាយាហ ‘‘ភិន្ទមានោតិ ឯត្ថ ច អញ្ញថា ភេទនំ វុត្ត’’ន្តិ. បច្ឆិមនយេ វិនាសនត្ថមេវ សន្ធាយ ‘‘ភេទនំ ឥធ ច អញ្ញថា វុត្ត’’ន្តិ អវោច.

រូបក្ខន្ធនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.