(២.) ទុកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៨៩១. ឧបនយ្ហតីតិ ពន្ធតិ. អ-ការោ អនន្តរត្ថវាចកោ, មរិយាទវាចកស្ស វា អាការស្ស រស្សត្តំ កត្វា ‘‘អដ្ឋបនា’’តិ វុត្តន្តិ ‘‘អនន្តរដ្ឋបនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បឋមុប្បន្នស្ស បវត្តាការោ មរិយាទា, តំ អនតិក្កមិត្វា តស្សេវ ទឡ្ហីករណវសេន ឋបនា មរិយាទដ្ឋបនា. បកតិដ្ឋបនាមត្តមេវ, វិសេសនរហិតាតិ អត្ថោ.

៨៩២. និដ្ឋុរិយំ ខេឡបាតនំ, និដ្ឋុរិយំ វិយ និដ្ឋុរិយំ. ទស្សេត្វាតិ ទន្តេហិ ឆិន្ទិត្វា. តេន បន ទស្សនំ បឡាសោតិ ទស្សេតិ. បឡាសស្ស អាយនាតិ យុគគ្គាហប្បវត្តិ. សមភាវទហនំ ជយោ, តស្ស អាហរណតោ អាហារោ. ធុរំ ន ទេតីតិ បាមោក្ខំ ន ទេតិ.

៨៩៤. កាយេន ចេតិយង្គណាទិវត្តំ ករោតិ ‘‘ឯវំ វត្តសម្បន្នោ សទ្ធោ កថំ កាយទុច្ចរិតាទីនិ ករិស្សតី’’តិ បរេសំ ញាបនត្ថំ. អតិច្ចាតិ អច្ចយំ កត្វា. អាសរន្តីតិ អាគច្ឆន្តិ, បុន បដិច្ឆាទនេ បវត្តន្តីតិ អត្ថោ. កោនាមេវំ ករោតីតិ វោច្ឆិន្ទនច្ឆាទនា វា វោច្ឆាទនា.

ន សម្មា ភាសិតាតិ យោ ន សម្មា ភាសតិ, សោ សឋោតិ ទស្សេតិ. កុច្ឆិ វា បិដ្ឋិ វា ជានិតុំ ន សក្កាតិ អសន្តគុណសម្ភាវនេនេវ ចិត្តានុរូបកិរិយាវិរហតោ ‘‘ឯវំចិត្តោ ឯវំកិរិយោ’’តិ ជានិតុំ ន សក្កាតិ អត្ថោ.

អជោ ឯវ អជាមិគោ. នេលកោតិ តរុណវច្ឆោ. យថា សោ យក្ខោ តាទិសំ រូបំ ទស្សេត្វា ‘‘អជា’’តិ សញ្ញាយ អាគតាគតេ ខាទតិ, ឯវមយម្បិ តំតំសទិសគុណសម្ភាវនេន តេ តេ វញ្ចេតិ. តេនេតំ សាឋេយ្យំ មាយាតោ ពលវតរា វញ្ចនាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនេវ ‘‘បរិក្ខត្តតា’’តិ វុត្តំ.

៩០៨. សក្កាយទិដ្ឋាទីនំ អភាវេបិ យំ សំយោជនំ ហោតិ, តំ ពហិទ្ធា សំយោជនតោ ពហិទ្ធាសំយោជនស្ស បុគ្គលស្ស វិសេសនភូតំ ពហិទ្ធាសំយោជនំ នាម.

ទុកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

(៣.) តិកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៩០៩. អកុសលមូលានេវ វដ្ដមូលានីតិ តេហិ កថិតេហិ វដ្ដមូលសមុទាចារោ កថិតោ ហោតីតិ អាហ ‘‘តីហិ…បេ… កថិតោ’’តិ.

៩១៩. សស្សតោ លោកោតិអាទិទស្សនមេវ ព្រហ្មចរិយំ មោក្ខសម្បាបកំ ឧត្តមចរិយន្តិ ទិដ្ឋិគតិកេហិ សម្មតន្តិ អាហ ‘‘ទិដ្ឋិគតិកសម្មតស្សា’’តិ. រូបារូបាវចរវិបាកេសុ សាតិសយោ ភវរាគោតិ អធិប្បាយេន វុត្តំ ‘‘មហាព្រហ្មាន’’ន្តិ.

៩២០. កថំវិធន្តិ កេនាការេន សណ្ឋិតន្តិ អត្ថោតិ កត្វា អាហ ‘‘អាការសណ្ឋាន’’ន្តិ. មានឋបនាតិ សេយ្យាទិវសេន មានេន ឋបនា, មានសង្ខាតា វា ឋបនា.

៩២១. ចេតសោ ឧត្រាសោ ទោមនស្សំ, ទោសោ វា, តំសម្បយុត្តា វា ចេតនាទយោ.

៩២២. ទេសនាសុខតាយាតិ តិណ្ណំ អទ្ធានំ វសេន វិចិកិច្ឆាយ ទេសនា សុខា ‘‘កង្ខតិ វិចិកិច្ឆតី’’តិ, ន បន តថា មោហេនាតិ អធិប្បាយោ. វណ្ណាទិភេទំ សុត្វាតិ កេចិ កិរ វទន្តិ ‘‘ខត្តិយជីវោ បណ្ឌុវណ្ណោ. កស្មា? សោ ហិ បុព្ពណ្ហេ រមតិ, បុព្ពណ្ហេ ច ឆាយា បណ្ឌុវណ្ណា. ព្រាហ្មណវេស្សសុទ្ទជីវា ឱទាតបីតកាឡវណ្ណា. តេ ហិ មជ្ឈន្ហសាយន្ហរត្តីសុ ឱទាតបីតកាឡឆាយា កាឡតមកាលេសុ រមន្តី’’តិ តេសំ វណ្ណភេទំ, ‘‘ព្យាបី បរិមណ្ឌលោ’’តិអាទិនា កថេន្តានំ សណ្ឋានភេទញ្ច សុត្វា.

៩២៣. បុរិសបុគ្គលោតិ បទទ្វយំ ឯកបទំ កត្វា ជានន្តានំ វសេនាយំ សម្មុតិកថា បវត្តា, បទន្តរមេវ វា ឥទំ បុគ្គលវាចកន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘អយំ បនា’’តិអាទិមាហ. អថ វា បុរិសោតិ វុត្តោ ច បុគ្គលោ ឯវ, ន បុរិសិន្ទ្រិយយុត្តោវាតិ ទស្សនត្ថម្បិ ‘‘បុរិសបុគ្គលោ’’តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អដ្ឋសុ អាពាធេសូតិ បិត្តសេម្ហវាតសមុដ្ឋានឧតុវិបរិណាមជឱបក្កមិកវិសមបរិហារជសន្និបាតជកម្មសមុដ្ឋានេសុ. បុព្ពេ កតន្តិ បុរាណតរកម្មំ ឥច្ឆន្តីតិ ឧបបជ្ជវេទនីយញ្ច កិរ បដិក្ខិបន្តិ. អាណត្តិមូលកេន វាតិ យោបិ អាណាបេត្វា វធពន្ធាទិទុក្ខំ ឧប្បាទេតិ, តម្បិ តំមូលកំ ន ហោតិ, ឥស្សរនិម្មានមូលមេវាតិ អធិប្បាយោ.

៩២៤. មោហស្ស អនុទហនំ ទាហការណតាយ វុត្តំ, សភាវតោបិ បន អសម្បដិវេធោ សម្បដិវេធសុខស្ស បច្ចនីកភូតោ ទុក្ខោ ឯវាតិ អនុទហនតា វេទិតព្ពា. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘ឧបេក្ខា វេទនា ញាណសុខា អញ្ញាណទុក្ខា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៥) វុត្តា.

៩២៦. បុថុនិមិត្តារម្មណេសូតិ សុភនិមិត្តាទិវសេន បុថុនិមិត្តសភាវេសុ អារម្មណេសុ, បុថុសភាវេសុ វា សុភនិមិត្តាទិអារម្មណេសុ. កោសជ្ជបមាទនិទ្ទេសានំ សមានត្តេបិ អវិប្ផារិកតាសង្ខាតា លីនវុត្តិតា កោសជ្ជំ, សតិវោស្សគ្គសង្ខាតំ បមជ្ជនំ បមាទោតិ អយំ វិសេសោតិ.

៩៣១. សគរុវាសន្តិ សឱត្តប្បវាសមាហ, សជេដ្ឋកវាសន្តិ សហិរិវាសំ. អនាទិយនា អនទ្ទា ឱវាទអគ្គហណំ, អចិត្តីការោតិ អត្ថោ. សុក្ខកដ្ឋស្ស វិយ អនល្លតា, អមុទុតា វា អនទ្ទា. អសីល្យន្តិ អសុខសីលតា អមុទុតា ឯវ.

៩៣៤. ឧបារម្ភោ ទោសសម្បយុត្តចិត្តុប្បាទោ សិយា.

៩៣៦. ‘‘ឥធ បាសាណំ ករោតី’’តិអាទិនា ឋបនត្ថេបិ ករោតិ-សទ្ទោ យុជ្ជតីតិ អាហ ‘‘ករោតីតិ ឋបេតី’’តិ. ឯត្ថ ចាយំ អាវជ្ជនា អកុសលានំ អាសន្នការណត្តា ខុទ្ទកវត្ថូសុ វុត្តាតិ វេទិតព្ពា, តទនុកូលកិច្ចត្តា វា.

តិកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.