១. ឯកកមាតិកាទិវណ្ណនា

៨៣២. ‘‘តេត្តិំសតិ តិកា’’តិ វុត្តំ, តេ បន បញ្ចតិំស. តថា ‘‘បុរិសមលាទយោ អដ្ឋ នវកា’’តិ វុត្តំ, តេ បន អាឃាតវត្ថុអាទយោ នវ. យេ ‘‘ទ្វេ អដ្ឋារសកា’’តិអាទិម្ហិ វុត្តា, តេ ឯវ ‘‘ឥតិ អតីតានិ ឆត្តិំសា’’តិអាទិនា តយោ ឆត្តិំសកា កតាតិ អាហ ‘‘ឆ អដ្ឋារសកា’’តិ, ទ្វាសដ្ឋិ បន ទិដ្ឋិគតានិ អញ្ញត្ថ វុត្តភាវេនេវ ឥធ និក្ខិត្តានីតិ ន គហិតានីតិ ទដ្ឋព្ពានិ.

ឯកកមាតិកាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

(១.) ឯកកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៨៤៣-៨៤៤. អត្ថិ បដិច្ចំ នាមាតិ យថា ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ចា’’តិអាទីសុ និស្សយាទិបច្ចយភាវេន បដិច្ចាតិ វុត្តំ, ន តថា ឥធ ខត្តិយាទិជាតីនំ បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានានំ និស្សយាទិបច្ចយត្តស្ស អភាវា. យេសុ បន ខន្ធេសុ សន្តេសុ ខត្តិយាទិសម្មុតិ ហោតិ, តេសំ អព្ពោច្ឆិន្នតាវ ខត្តិយាទិជាតិយា អត្ថិតា, សា ឥធ បដិច្ច-សទ្ទេន វិភាវិតាតិ អត្ថោ. ឯកិស្សា សេណិយាតិ អសម្ភិន្នាយាតិ អត្ថោ.

បញ្ហវិស្សជ្ជនាទិកិរិយាសុ បុរតោ ករណំ បុរេក្ខារោ. និក្ខេបរាសីតិ និធានរាសិ. បត្ថដាកិត្តិនោតិ វិត្ថិណ្ណាកិត្តិនោ. រត្តញ្ញុមទោតិ បុរាណញ្ញុតាមទោតិ វទន្តិ. ចិររត្តិជាតេន, ចិររត្តិបព្ពជិតេន វា ជានិតព្ពស្ស, រត្តីនមេវ វា ជាននមទោ. ឧបដ្ឋាបកមានោតិ អាណាករណមានោ. អាណាករណញ្ហិ វិចារណំ ឥធ ‘‘យសោ’’តិ វុត្តន្តិ. បរិមណ្ឌលត្តភាវនិស្សិតោ មានោ បរិណាហមទោ. សរីរសម្បត្តិបារិបូរិយា មទោ បារិបូរិមទោ.

៨៤៥. វត្ថុនា វិនាបិ វត្តព្ពតាយ អវត្ថុកំ, ន វត្ថុនោ អភាវា.

៨៤៦. ចិត្តស្ស វោស្សជ្ជនន្តិ ចិត្តស្ស សតិតោ មុច្ចនំ, កាយទុច្ចរិតាទីសុ បក្ខន្ទនំ វា វោស្សគ្គោ. បតិដ្ឋាភាវោតិ កុសលករណេ អដ្ឋានំ, អនុដ្ឋានន្តិ អត្ថោ. បមាទសង្ខាតស្ស អត្ថស្ស កាយទុច្ចរិតេ ចិត្តស្ស វោស្សគ្គោ បាណាតិបាតេ មិច្ឆាទិដ្ឋិយំ កោធេ ឧបនាហេតិ ឯវមាទិកោ បរិយាយោ អបរិយន្តោ, តទត្ថតប្បរិយាយប្បកាសកោ វោស្សគ្គនិស្សគ្គាទិកោ ព្យញ្ជនបរិយាយោ ចាតិ សព្ពំ តំ សង្ខិបិត្វា ឯវរូបោតិ ឥទំ អាការនិទស្សនំ សព្ពបរិយាយស្ស វត្តុំ អសក្កុណេយ្យត្តា កតន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បរិយន្តាភាវតោ’’តិ. វិស្សដ្ឋាការោតិ សតិយា បច្ចនីកភូតេ ចត្តារោ ខន្ធេ ទស្សេតិ.

៨៤៧. ចិត្តស្ស ថទ្ធតា តថាបវត្តចិត្តមេវាតិ វទន្តិ, មានវិសេសោ វា ទដ្ឋព្ពោ. ឧបសង្កមនេ វន្ទិតព្ពំ ហោតីតិ បរិយន្តេនេវ ចរតិ.

៨៤៨. ‘‘អាបត្តិំ អាបន្នោសី’’តិ វុត្តេ ‘‘អាវុសោ, ត្វំ អាបន្នោសី’’តិអាទិនា តេន វុត្តំ តស្សេវ ឧបរិ ខិបនវសេន ‘‘បដិប្ផរិត្វា’’តិ វទន្តិ. ‘‘តស្មិំ នាម ទលិទ្ទេ, អកុសលេ វា ឥទំ ករោន្តេ អហំ កស្មា ន ករោមី’’តិ ឯវំ ឥធ បដិប្ផរណំ យុត្តំ. ករណស្ស ឧត្តរកិរិយា ករណុត្តរិយំ. អកុសលបក្ខោ ឯសាតិ សារម្ភោតិ អធិប្បាយោ.

៨៤៩. អតិច្ច ឥច្ឆតីតិ អតិច្ចិច្ឆោ, តស្ស ភាវោ អតិច្ចិច្ឆតាតិ វត្តព្ពេ ច្ចិ-ការលោបំ កត្វា ‘‘អតិច្ឆតា’’តិ វុត្តំ. អត្រិច្ឆតាតិ ច សា ឯវ វុច្ចតីតិ. តត្រាបិ នេរុត្តិកវិធានេន បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. យថាលទ្ធំ វា អតិក្កមិត្វា អត្រ អត្រ ឥច្ឆនំ អត្រិច្ឆតា, សា ឯវ រ-ការស្ស ត-ការំ កត្វា ‘‘អតិច្ឆតា’’តិ វុត្តា.

អត្រិច្ឆន្តិ អតិច្ឆំ, អត្រ វា ឥច្ឆន្តោ. កេន? អតិលោភេន អតិលោភមិច្ឆាសង្ខាតេន អតិលោភមទេន ច. អត្តនោ ហិតំ អត្តាតិ វុត្តំ. ហាយតិ ជីរតិ, អាទិណ្ណោ វា អត្តា, បត្តោ វា អត្តា, នំ ជីរតិ ចន្ទកិន្នរិំ បត្ថយិត្វា អសិតាភូទេវិយា វិហីនោ វិយ.

ឥច្ឆាហតស្សាតិ ឥច្ឆាយ ឧបទ្ទុតស្ស, មុទ្ទិតស្ស វា.

អតិហីឡយានោតិ អវមញ្ញមានោ. មលកន្តិ ឯវំនាមកំ ជនបទំ, អព្ភោកាសំ វា. កោទណ្ឌកេនាតិ កុទណ្ឌកេន រស្សទណ្ឌកេន. គទ្ទុលេនាតិ ច វទន្តិ. រុហិរមក្ខិតង្គោតិ រុហិរសិន្នគត្តោ.

៨៥០. ជានន្តស្សេវ ភិយ្យោ ភិយ្យោ ចោទេន្តោ វិយ សម្ភាវេតុកាមោ ហោតិ. បច្ចយេតិ ឧបាទានាទិបច្ចយេ.

៨៥១. យេ បតិរូបេន វញ្ចេន្តិ, តេ គណ្ឋិកា, ទុរាចារេន វា គណ្ឋិភូតា. គណ្ឋិកបុត្តា នាម គណ្ឋិកា ឯវ ហោន្តិ, តេន សទ្ធិវិហារិកា គណ្ឋិកភាវេន ‘‘ថេរោ…បេ… ទីឃចង្កមេ វិហរតី’’តិ វទន្តិ.

វដ្ដតិ ភន្តេតិ អយម្បិ ឯកោ បការោ, លាភិនា ឯវ បន សក្កា ញាតុន្តិ អត្តនោ សមាបត្តិលាភិតំ សូចេតីតិ អត្ថោ. បញ្ចត្តយំ នាម ឧបរិបណ្ណាសកេ ទុតិយសុត្តំ (ម. និ. ៣.២១ អាទយោ). តស្ស គម្ភីរត្តា វទតិ ‘‘បញ្ចត្តយំ ឱលោកេន្តស្សា’’តិ.

៨៥២. សិង្គន្តិ សិង្គារំ. តញ្ហិ កុសលស្ស វិជ្ឈនតោ សមាសេវិតតាយ សីសេ បរិក្ខតំ សុនិខតំ វិសាណំ វិយ, ថិរត្តា ច សិង្គំ វិយាតិ សិង្គំ, តំ បនត្ថតោ រាគោ.

៨៥៣. តេមនករណត្ថេ តិន្តិណ-សទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ. ខីយនន្តិ ច យេន លោភេន បរំ មមន្តិ វទន្តំ ខីយតិ, សោ វុត្តោ. ខីយនំ ភណ្ឌនន្តិ ច វទន្តិ. តិន្តិណន្តិ វា លោលុប្បមិច្ចេវ វុត្តំ ហោតិ. សញ្ញា-សទ្ទោ ហិ ឯសោ លោលុប្បវាចកោតិ.

៨៥៤. ឩរុប្បមាណាបីតិ ឯតេន មហន្តឃនភាវេន អបូតិតំ ទស្សេតិ. អថវាតិអាទិនា ចីវរមណ្ឌនាទីនំ វិសេសនានិ ‘‘ឥមស្ស វា បូតិកាយស្ស ពាហិរានំ វា បរិក្ខារានំ មណ្ឌនា’’តិអាទីនីតិ ទស្សេតិ. ចីវរេន ហិ មណ្ឌនា ចីវរមណ្ឌនា, ចីវរស្ស វា មណ្ឌនា ចីវរមណ្ឌនា, ឯវំ បត្តមណ្ឌនា សេនាសនមណ្ឌនា ចាតិ អធិប្បាយោ. ឩនដ្ឋានបូរណំ ឆវិរាគសុសណ្ឋានាទិករណញ្ច ចីវរាទីសុ កាយេ ច យថាយោគំ យោជេតព្ពំ. តទហុជាតទារកោ វិយ ហោតីតិ ទារកចាបល្យំ ន មុញ្ចតីតិ អត្ថោ.

៨៥៥. សទិសា អនុរូបា ភត្តិ សភាគោ, ន សភាគោ អសភាគោ, មានថទ្ធតា, វិរោធោ វា. តេនស្ស មាតាទីសុ វត្តនំ អសភាគវុត្តិតា. ឯវំវិធានំ មានាធិកានំ អកុសលានមិទំ នាមំ.

៨៥៦. បរិតស្សិតាតិ សង្កម្បនា, ឧក្កណ្ឋិតស្ស វា តស្ស តស្ស តណ្ហាយនា.

៨៥៧. កុសលករណេ កាយស្ស អវិប្ផារិកតា លីនតា ជាតិអាលស្យំ, ន រោគឧតុភោជនាទីហិ កាយគេលញ្ញំ តន្ទី នាម, អថ ខោ បកតិអាលស្យន្តិ អត្ថោ. កាយាលសិយន្តិ នាមកាយស្ស អាលសិយំ, តទេវ រូបកាយស្សាបីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៨៥៨. អច្ចសនាទីហិ ឧប្បន្នធាតុក្ខោភនិមិត្តំ អាលសិយំ វិជម្ភិតា.

៨៥៩. ភត្តនិមិត្តេន ឧប្បន្នំ អាលស្យំ ភត្តសម្មទោ.

៨៦០. ឥមេហិ បនាតិ ចិត្តស្ស អកល្យតាទីហិ. សព្ពត្ថ កិលេសវសេនាតិ ថិនមិទ្ធការណានំ រាគាទីនំ វសេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៨៦១. សម្មាអាជីវតោ អបេតោ កតោតិ អបកតោ. សោ អាជីវុបទ្ទវេន ឧបទ្ទុតោតិ កត្វា អាហ ‘‘ឧបទ្ទុតស្សាតិ អត្ថោ’’តិ.

តិវិធម្បិ តំ តត្ថ អាគតំ តស្ស និស្សយភូតាយ ឥមាយ បាឡិយា ទស្សេតុន្តិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

បាបណិកានីតិ អាបណតោ ឆឌ្ឌិតានិ. នន្តកានីតិ អន្តរហិតានិ, ចីរានិ វា. គិលានស្ស បច្ចយភូតា ភេសជ្ជសង្ខាតា ជីវិតបរិក្ខារា គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារា. បូតិមុត្តន្តិ បុរាណស្ស អបុរាណស្ស ច សព្ពស្ស គោមុត្តស្សេតំ នាមំ. បូតិភាវេន ឆឌ្ឌិតោសធន្តិបិ កេចិ.

អគព្ភិកា ឯកទ្វារា ទីឃសាលា កិរ ឧទ្ទណ្ឌោ. កុច្ឆិតរជភូតាយ បាបិច្ឆតាយ និរត្ថកកាយវចីវិប្ផន្ទនិគ្គហណំ កោរជំ, តំ ឯតស្ស អត្ថីតិ កោរជិកោ, អតិវិយ កោរជិកោ កោរជិកកោរជិកោ. អតិបរិសង្កិតោតិ កេចិ. មុខសម្ភាវិតោតិ កោរជិកកោរជិកាទិភាវេន បវត្តវចនេហិ អត្តនោ មុខមត្តេន អញ្ញេហិ សម្ភាវិតោ. សោ ឯវរូបោ ឯវរូបតាយ ឯវ អត្តានំ បរំ វិយ កត្វា ‘‘អយំ សមណោ’’តិអាទិំ កថេតិ.

បណិធាយាតិ ‘‘អរហាតិ មំ ជានន្តូ’’តិ ចិត្តំ ឋបេត្វា, បត្ថេត្វា វា. អាបាថកជ្ឈាយីតិ មនុស្សានំ អាបាថដ្ឋានេ សមាធិំ សមាបន្នោ វិយ និសីទន្តោ អាបាថកេ ជនស្ស បាកដដ្ឋានេ ឈាយី.

អញ្ញំ វិយ កត្វា អត្តនោ សមីបេ ភណនំ សាមន្តជប្បិតំ. អាការស្ស រស្សត្តំ កត្វា ‘‘អឋបនា’’តិ វុត្តំ. កុហនំ កុហោ, តស្ស អយនា បវត្តិ កុហាយនា, កុហស្ស វា បុគ្គលស្ស អយនា គតិកិរិយា កុហាយនា.

៨៦២. បុដ្ឋស្សាតិ ‘‘កោ តិស្សោ, កោ រាជបូជិតោ’’តិ បុដ្ឋស្ស. នហនាតិ ពន្ធនា បរិវេឋនា.

៨៦៣. និមិត្តេន ចរន្តោ ជីវន្តោ និមិត្តការកោ នេមិត្តិកោ, តស្ស ភាវោ នេមិត្តិកតា. អត្តនោ ឥច្ឆាយ បកាសនំ ឱភាសោ. កោ បន សោតិ? ‘‘អជ្ជ ភិក្ខូនំ បច្ចយា ទុល្លភា ជាតា’’តិអាទិកា បច្ចយបដិសំយុត្តកថា. ឥច្ឆិតវត្ថុស្ស សមីបេ កថនំ សាមន្តជប្បា.

៨៦៤. ពហិ ឆឌ្ឌនំ ឧក្ខេបនា. បរបិដ្ឋិមំសខាទនសីលោ បរបិដ្ឋិមំសិកោ, តស្ស ភាវោ បរបិដ្ឋិមំសិកតា.

៨៦៥. និកត្តុំ អប្បេន លាភេន ពហុកំ វញ្ចេត្វា គហេតុំ ឥច្ឆនំ និជិគីសនំ, តស្ស ភាវោ និជិគីសនតា. តស្សេវ ឥច្ឆនស្ស បវត្តិអាការោ, តំសហជាតំ វា គវេសនកម្មំ.

៨៦៦. វណ្ណសម្បន្នំ បោក្ខរំ វណ្ណបោក្ខរន្តិ ឧត្តរបទលោបោ បុព្ពបទស្ស ទដ្ឋព្ពោ, វណ្ណបារិបូរី វា វណ្ណបោក្ខរតា. ‘‘អត្ថជាបិកា’’តិ ឯត្ថ វិយ ជប-សទ្ទោ ឧប្បត្តិវាចកោតិ អាហ ‘‘បវត្តេតី’’តិ.

៨៦៧. សេយ្យសទិសមានា ឧន្នតិវសេន បវត្តាតិ ឧភយត្ថាបិ ‘‘មានំ ជប្បេតី’’តិ វុត្តំ.

៨៦៨. ហីនមានោ បន ឱនតិវសេន បវត្តិតោ កេវលេន មានសទ្ទេន និទ្ទេសំ នារហតីតិ តំនិទ្ទេសេ ‘‘ឱមានំ ជប្បេតី’’តិ (វិភ. ៨៧៤) វុត្តំ.

៨៧២. រាជភោគេន រដ្ឋភុញ្ជនកោ រាជនិស្សិតោ រដ្ឋិយោ.

៨៧៩. បុគ្គលំ អនាមសិត្វាតិ យថា សេយ្យស្ស សេយ្យមានាទិនិទ្ទេសេសុ ‘‘បរេហិ សេយ្យំ អត្តានំ ទហតី’’តិ សេយ្យាទិបុគ្គលោ មានុប្បាទកោ អាមដ្ឋោ, ឯវមេតស្ស សេយ្យមានភាវេបិ មានុប្បាទកបុគ្គលវិសេសំ អនាមសិត្វា ‘‘បរេ អតិមញ្ញតិ’’ច្ចេវ វុត្តន្តិ អត្ថោ. បរេ អតិក្កមិត្វា មញ្ញនញ្ហិ យស្ស កស្សចិ អតិមានោតិ.

៨៨០. បុរិមមានស្ស ឧបរិមានោ មានាតិមានោ, អតិ-សទ្ទោ ឧបរិ-សទ្ទស្ស អត្ថំ វទតីតិ ទដ្ឋព្ពោ. បុរិមមានំ វា អតិក្កន្តោ មានោ មានាតិមានោ.

៨៨១. បក្ខិជាតីសុ វាយសោ អន្តោ លាមកោតិ កត្វា ‘‘កាកជាតិ វិយា’’តិ វុត្តំ.

៨៨២. ថេរោ កិរ ទោសចរិតោ អហោសិ, តស្មា អាទិតោវ ‘‘តុម្ហេ អខីណាសវា’’តិ អវត្វា ឧបាយេន កថេសីតិ វទន្តិ, ទោសចរិតត្តា វា ខិប្បំ តតិយបទវារេ វិរាគំ ឧប្បាទេសីតិ អធិប្បាយោ.

៨៨៣. មានំ អនុគតច្ឆន្ទោតិ មានសម្បយុត្តឆន្ទោ, មានសភាវំ អនុគតោ មានច្ឆន្ទោ វា.

៨៨៤. ‘‘វិលម្ពន’’ន្តិ ច ឥត្ថិបុរិសសម្មាននាទិកិរិយាទិវិលម្ពនបដិសំយុត្តំ កត្តព្ពំ ទដ្ឋព្ពំ. តត្ថ យុត្តមុត្តសិលិដ្ឋំ បដិភានំ វិលម្ពនបដិភានំ.

៨៨៧. អមរវាទបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ, អត្តនោ អមរណត្ថាយ ទេវភាវត្ថាយ វា វិតក្កោ អមរវិតក្កោ.

៨៨៨. បរេសុ អនុទ្ទយា រាគវសេន អនុទ្ទយករណំ ឯតស្សាតិ បរានុទ្ទយោ, តស្ស ភាវោ បរានុទ្ទយតា, បរេសុ វា អនុទ្ទយស្សេវ សហនន្ទិតាទិកស្ស ភាវោ បរានុទ្ទយតា, តាទិសោ រាគោ. តត្ថាតិ បរានុទ្ទយតាយ សំសដ្ឋវិហារេន ទស្សិតាយាតិ អត្ថោ យុជ្ជតិ.

៨៩០. អនវញ្ញត្តិំ បត្ថេន្តោ អនវញ្ញត្តត្ថមេវ កាមគុណេ ច បត្ថេតីតិ អាហ ‘‘បញ្ចកាម…បេ… និស្សិតោ ហុត្វា’’តិ.

ឯកកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

(២.) ទុកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៨៩១. ឧបនយ្ហតីតិ ពន្ធតិ. អ-ការោ អនន្តរត្ថវាចកោ, មរិយាទវាចកស្ស វា អាការស្ស រស្សត្តំ កត្វា ‘‘អដ្ឋបនា’’តិ វុត្តន្តិ ‘‘អនន្តរដ្ឋបនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បឋមុប្បន្នស្ស បវត្តាការោ មរិយាទា, តំ អនតិក្កមិត្វា តស្សេវ ទឡ្ហីករណវសេន ឋបនា មរិយាទដ្ឋបនា. បកតិដ្ឋបនាមត្តមេវ, វិសេសនរហិតាតិ អត្ថោ.

៨៩២. និដ្ឋុរិយំ ខេឡបាតនំ, និដ្ឋុរិយំ វិយ និដ្ឋុរិយំ. ទស្សេត្វាតិ ទន្តេហិ ឆិន្ទិត្វា. តេន បន ទស្សនំ បឡាសោតិ ទស្សេតិ. បឡាសស្ស អាយនាតិ យុគគ្គាហប្បវត្តិ. សមភាវទហនំ ជយោ, តស្ស អាហរណតោ អាហារោ. ធុរំ ន ទេតីតិ បាមោក្ខំ ន ទេតិ.

៨៩៤. កាយេន ចេតិយង្គណាទិវត្តំ ករោតិ ‘‘ឯវំ វត្តសម្បន្នោ សទ្ធោ កថំ កាយទុច្ចរិតាទីនិ ករិស្សតី’’តិ បរេសំ ញាបនត្ថំ. អតិច្ចាតិ អច្ចយំ កត្វា. អាសរន្តីតិ អាគច្ឆន្តិ, បុន បដិច្ឆាទនេ បវត្តន្តីតិ អត្ថោ. កោនាមេវំ ករោតីតិ វោច្ឆិន្ទនច្ឆាទនា វា វោច្ឆាទនា.

ន សម្មា ភាសិតាតិ យោ ន សម្មា ភាសតិ, សោ សឋោតិ ទស្សេតិ. កុច្ឆិ វា បិដ្ឋិ វា ជានិតុំ ន សក្កាតិ អសន្តគុណសម្ភាវនេនេវ ចិត្តានុរូបកិរិយាវិរហតោ ‘‘ឯវំចិត្តោ ឯវំកិរិយោ’’តិ ជានិតុំ ន សក្កាតិ អត្ថោ.

អជោ ឯវ អជាមិគោ. នេលកោតិ តរុណវច្ឆោ. យថា សោ យក្ខោ តាទិសំ រូបំ ទស្សេត្វា ‘‘អជា’’តិ សញ្ញាយ អាគតាគតេ ខាទតិ, ឯវមយម្បិ តំតំសទិសគុណសម្ភាវនេន តេ តេ វញ្ចេតិ. តេនេតំ សាឋេយ្យំ មាយាតោ ពលវតរា វញ្ចនាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនេវ ‘‘បរិក្ខត្តតា’’តិ វុត្តំ.

៩០៨. សក្កាយទិដ្ឋាទីនំ អភាវេបិ យំ សំយោជនំ ហោតិ, តំ ពហិទ្ធា សំយោជនតោ ពហិទ្ធាសំយោជនស្ស បុគ្គលស្ស វិសេសនភូតំ ពហិទ្ធាសំយោជនំ នាម.

ទុកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

(៣.) តិកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៩០៩. អកុសលមូលានេវ វដ្ដមូលានីតិ តេហិ កថិតេហិ វដ្ដមូលសមុទាចារោ កថិតោ ហោតីតិ អាហ ‘‘តីហិ…បេ… កថិតោ’’តិ.

៩១៩. សស្សតោ លោកោតិអាទិទស្សនមេវ ព្រហ្មចរិយំ មោក្ខសម្បាបកំ ឧត្តមចរិយន្តិ ទិដ្ឋិគតិកេហិ សម្មតន្តិ អាហ ‘‘ទិដ្ឋិគតិកសម្មតស្សា’’តិ. រូបារូបាវចរវិបាកេសុ សាតិសយោ ភវរាគោតិ អធិប្បាយេន វុត្តំ ‘‘មហាព្រហ្មាន’’ន្តិ.

៩២០. កថំវិធន្តិ កេនាការេន សណ្ឋិតន្តិ អត្ថោតិ កត្វា អាហ ‘‘អាការសណ្ឋាន’’ន្តិ. មានឋបនាតិ សេយ្យាទិវសេន មានេន ឋបនា, មានសង្ខាតា វា ឋបនា.

៩២១. ចេតសោ ឧត្រាសោ ទោមនស្សំ, ទោសោ វា, តំសម្បយុត្តា វា ចេតនាទយោ.

៩២២. ទេសនាសុខតាយាតិ តិណ្ណំ អទ្ធានំ វសេន វិចិកិច្ឆាយ ទេសនា សុខា ‘‘កង្ខតិ វិចិកិច្ឆតី’’តិ, ន បន តថា មោហេនាតិ អធិប្បាយោ. វណ្ណាទិភេទំ សុត្វាតិ កេចិ កិរ វទន្តិ ‘‘ខត្តិយជីវោ បណ្ឌុវណ្ណោ. កស្មា? សោ ហិ បុព្ពណ្ហេ រមតិ, បុព្ពណ្ហេ ច ឆាយា បណ្ឌុវណ្ណា. ព្រាហ្មណវេស្សសុទ្ទជីវា ឱទាតបីតកាឡវណ្ណា. តេ ហិ មជ្ឈន្ហសាយន្ហរត្តីសុ ឱទាតបីតកាឡឆាយា កាឡតមកាលេសុ រមន្តី’’តិ តេសំ វណ្ណភេទំ, ‘‘ព្យាបី បរិមណ្ឌលោ’’តិអាទិនា កថេន្តានំ សណ្ឋានភេទញ្ច សុត្វា.

៩២៣. បុរិសបុគ្គលោតិ បទទ្វយំ ឯកបទំ កត្វា ជានន្តានំ វសេនាយំ សម្មុតិកថា បវត្តា, បទន្តរមេវ វា ឥទំ បុគ្គលវាចកន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘អយំ បនា’’តិអាទិមាហ. អថ វា បុរិសោតិ វុត្តោ ច បុគ្គលោ ឯវ, ន បុរិសិន្ទ្រិយយុត្តោវាតិ ទស្សនត្ថម្បិ ‘‘បុរិសបុគ្គលោ’’តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អដ្ឋសុ អាពាធេសូតិ បិត្តសេម្ហវាតសមុដ្ឋានឧតុវិបរិណាមជឱបក្កមិកវិសមបរិហារជសន្និបាតជកម្មសមុដ្ឋានេសុ. បុព្ពេ កតន្តិ បុរាណតរកម្មំ ឥច្ឆន្តីតិ ឧបបជ្ជវេទនីយញ្ច កិរ បដិក្ខិបន្តិ. អាណត្តិមូលកេន វាតិ យោបិ អាណាបេត្វា វធពន្ធាទិទុក្ខំ ឧប្បាទេតិ, តម្បិ តំមូលកំ ន ហោតិ, ឥស្សរនិម្មានមូលមេវាតិ អធិប្បាយោ.

៩២៤. មោហស្ស អនុទហនំ ទាហការណតាយ វុត្តំ, សភាវតោបិ បន អសម្បដិវេធោ សម្បដិវេធសុខស្ស បច្ចនីកភូតោ ទុក្ខោ ឯវាតិ អនុទហនតា វេទិតព្ពា. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘ឧបេក្ខា វេទនា ញាណសុខា អញ្ញាណទុក្ខា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៥) វុត្តា.

៩២៦. បុថុនិមិត្តារម្មណេសូតិ សុភនិមិត្តាទិវសេន បុថុនិមិត្តសភាវេសុ អារម្មណេសុ, បុថុសភាវេសុ វា សុភនិមិត្តាទិអារម្មណេសុ. កោសជ្ជបមាទនិទ្ទេសានំ សមានត្តេបិ អវិប្ផារិកតាសង្ខាតា លីនវុត្តិតា កោសជ្ជំ, សតិវោស្សគ្គសង្ខាតំ បមជ្ជនំ បមាទោតិ អយំ វិសេសោតិ.

៩៣១. សគរុវាសន្តិ សឱត្តប្បវាសមាហ, សជេដ្ឋកវាសន្តិ សហិរិវាសំ. អនាទិយនា អនទ្ទា ឱវាទអគ្គហណំ, អចិត្តីការោតិ អត្ថោ. សុក្ខកដ្ឋស្ស វិយ អនល្លតា, អមុទុតា វា អនទ្ទា. អសីល្យន្តិ អសុខសីលតា អមុទុតា ឯវ.

៩៣៤. ឧបារម្ភោ ទោសសម្បយុត្តចិត្តុប្បាទោ សិយា.

៩៣៦. ‘‘ឥធ បាសាណំ ករោតី’’តិអាទិនា ឋបនត្ថេបិ ករោតិ-សទ្ទោ យុជ្ជតីតិ អាហ ‘‘ករោតីតិ ឋបេតី’’តិ. ឯត្ថ ចាយំ អាវជ្ជនា អកុសលានំ អាសន្នការណត្តា ខុទ្ទកវត្ថូសុ វុត្តាតិ វេទិតព្ពា, តទនុកូលកិច្ចត្តា វា.

តិកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

(៤.) ចតុក្កនិទ្ទេសវណ្ណនា

៩៣៩. ឥតីតិ និទស្សនេ និបាតោតិ ឯវំ-សទ្ទេន សមានត្ថោតិ ទស្សេតិ. ភវាភវហេតូតិបីតិ ឯត្ថ ភវន្តិ ជាយន្តិ ឯតេនាតិ ភវោ, សប្បិអាទិភេសជ្ជំ. ភវោ ឯវ បណីតតរោ អភិវុទ្ធោ អភវោ. ភាវនារាមតាអរិយវំសប្បហេយ្យត្តា វា បុរិមតណ្ហាត្តយវជ្ជា សព្ពា តណ្ហា ‘‘ភវាភវហេតុ ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តាតិ វេទិតព្ពា.

ឯតាយាតិ ឆន្ទាទិអគតិយា. ន គច្ឆន្តីតិ ន បវត្តន្តិ, តំ តំ កិរិយំ ន ករោន្តីតិ អត្ថោ. ឥមិនាតិ ឆន្ទាទិនា អគតិគមនេន. ឆន្ទាទីសុ យេន និន្នោ, តេន គមនំ យថានិន្នគមនំ.

‘‘រាជា’’តិអាទិនា រាជាទិនិមិត្តោ វិយ ឩមិអាទិនិមិត្តោ ចិត្តុត្រាសោ ឩមិអាទិភយំ, ‘‘ឩមិភយន្តិ ខោ, ភិក្ខវេ, កោធុបាយាសស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិអាទិវចនតោ (ម. និ. ២.១៦២; អ. និ. ៤.១២២; ឥតិវុ. ១០៩) កោធុបាយាសឱទរិកត្តបញ្ចកាមគុណមាតុគាមា វា. តត្ថ បញ្ចកាមគុណមាតុគាមគ្គហណេន តន្និស្សិតឆន្ទរាគគ្គហណំ វេទិតព្ពំ, ឱទរិកត្តញ្ច លោភោវ. ឧក្ខេបនីយាទិកម្មំ វិនយទណ្ឌំ.

‘‘អថ ខោ តិម្ពរុកោ បរិព្ពាជកោ យេន ភគវា…បេ… ឯតទវោច ‘កិំ នុ ខោ, ភោ គោតម, សយំកតំ សុខទុក្ខ’ន្តិ? មា ហេវំ តិម្ពរុកាតិ ភគវា អវោចា’’តិអាទិនា និទានវគ្គេ (សំ. និ. ២.១៨) អាគតត្តា ‘‘តិម្ពរុកទិដ្ឋី’’តិ វុត្តា.

ចតុក្កនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

(៥.) បញ្ចកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៩៤០. អាគន្តុំ បន ន ទេន្តីតិ អាគមនស្ស បច្ចយា ន ហោន្តីតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

៩៤១. អវទេហនតោតិ បូរណេន មំសូបចយហេតុតាយ ច ឧបចយនតោ. គិម្ហកាលេ ភុញ្ជិត្វា សយន្តស្ស សុខំ ហោតីតិ តំ ឧតុសុខំ ‘‘សេយ្យសុខ’’ន្តិ វុត្តំ, សយនិរិយាបថសុខន្តិ អត្ថោ. វតន្តិ ធុតង្គានិ. តបោតិ ខន្ធកវត្តានិ, វីរិយំ វា. សីលគ្គហណេន ខន្ធកវត្តមេថុនវិរតីនំ គហិតត្តា តបព្រហ្មចរិយគ្គហណំ ន កត្តព្ពន្តិ ចេ? ន, អញ្ញសីលតោ វិសេសេត្វា តបព្រហ្មចរិយានំ ទេវត្តការណត្តគ្គហណស្ស ទស្សនតោ, ពាហិរានញ្ចស្ស វិនិពន្ធស្ស បវត្តិទស្សនតោ វា. តេសញ្ហិ អវិហិំសាទិគោវតាទិទុក្ករការិកាមេថុនវិរតិយោ យថាក្កមំ សីលាទីនិ, តានិ ច តេ ទេវនិកាយំ បណិធាយ ចរន្តីតិ. អញ្ញថា ច សទ្ធារុចិអាទីហិ ‘‘យតោ ខោ ភោ អយំ អត្តា រូបី ចាតុមហាភូតិកោ មាតាបេត្តិកសម្ភវោ កាយស្ស ភេទា ឧច្ឆិជ្ជតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.៨៥) វិកប្បេត្វា.

៩៤២. ព្យសនេសុ ញាតិភោគរោគព្យសនគ្គហណេន តំនិមិត្តា សោកាទយោ គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. ទស្សនសវនេសុ បដិកូលតា ទស្សនសវនបដិកូលតា. ឯត្ថ ច អាទីនវេហិ បញ្ចហិ តេសំ ការណភូតា អក្ខន្តិយេវ ភិន្ទិត្វា កថិតាតិ វេទិតព្ពា, អក្ខន្តិមូលកា វា អប្បិយតាទិហេតុភូតា ទុក្កដទុព្ភាសិតតាទិទោសា.

មិច្ឆាជីវនិមិត្តំ មរណកាលេ ឧប្បន្នភយំ ‘‘អាជីវកភយ’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘អាជីវិកាភយ’’ន្តិ បន បាឋេ បច្ចយានុប្បត្តិំ បស្សតោ អាជីវិកនិមិត្តោ ចិត្តុត្រាសោតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. កិត្តិសទ្ទោ សិលោកន្តិ តប្បដិបក្ខា អសិលោកំ អកិត្តិ. តេនាហ ‘‘គរហភយ’’ន្តិ.

៩៤៣. ឧប្បិលាវិតន្តិ ឧទគ្គតាសង្ខាតោ អវូបសមភាវោ, អវូបសមហេតុភូតោ វា បីតិយា អាការោ.

បញ្ចកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

(៦.) ឆក្កនិទ្ទេសវណ្ណនា

៩៤៤. ‘‘កោធនោ ហោតិ ឧបនាហី’’តិអាទិនា កោធាទិហេតុកា ឧបនាហាទយោ កោធាទីនំ សហាយការណភាវេន សុត្តន្តេ វុត្តាតិ កោធាទយោ ឯវ វិវាទមូលានិ, តេនេត្ថ តេ ឯវ វុត្តា. សន្ទិដ្ឋិបរាមសិតា អត្តនោ ទិដ្ឋិយំ អភិនិវិដ្ឋតា.

៩៤៥. អប្បតិស្សយោតិ បតិស្សយភូតេហិ គរូហិ វិរហិតោ. អប្បមាទលក្ខណន្តិ សតិអវិប្បវាសំ កុសលានុយោគសាតច្ចំ វា.

យុត្តបយុត្តតាតិ តន្និន្នតាវសេន សុដ្ឋុ យុត្តតា. គណសង្គណិកា កិលេសវសេន បវត្តា សង្គណិកា. ឥត្ថិបដិសំយុត្តកថាសវនេ ឥត្ថិសទ្ទសវនេ ច អស្សាទោ សវនសំសគ្គោ. ឥត្ថិយា កស្សចិ ទានគ្គហណស្សាទោ បរិភោគសំសគ្គោ.

៩៤៦. សោមនស្សេន សទ្ធិំ ឧបវិចរន្តីតិ សោមនស្សុបវិចារាតិ អកុសលសោមនស្សសហគតា រូបវិចារាទយោ ឥធាធិប្បេតាតិ វេទិតព្ពា, តថា ឧបេក្ខុបវិចារា ច. តំសម្បយុត្តោ វាតិ ឯតេន វិចារគ្គហណេន វិតក្កោបិ គហិតោតិ វិតក្កប្បវត្តនេន ‘‘ឧបវិតក្កេតី’’តិ ឥទម្បិ វុត្តំ ហោតីតិ ទស្សេតិ.

៩៤៧. អញ្ញាណសម្បយុត្តាតិ វិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចសហគតចិត្តេសុ ឧបេក្ខា មោហោតិ វទន្តិ, លោភសម្បយុត្តុបេក្ខាបិ បន គេហស្សិតា ន ន ហោតិ.

៩៤៨. អធិច្ចសមុប្បន្និកោ ‘‘អធិច្ច សមុប្បន្នោ អត្តា ឧប្បន្នោ ភវិស្សតី’’តិ គណ្ហន្តោ សស្សតទិដ្ឋិកោ ហោតីតិ ឯវរូបស្ស ទិដ្ឋិ វិយាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អធិច្ចសមុប្បន្និកស្សេវា’’តិ អាហ. ន សោ ជាតោតិ ឯត្ថ ‘‘ជាតូ’’តិ អយំ និបាតោ ឧ-ការស្ស ឱ-ការំ កត្វា ជាតោតិ វុត្តោ, តេន វា សមានត្ថំ និបាតន្តរំ ឯតំ ទដ្ឋព្ពំ. សព្ពាសវទិដ្ឋីតិ សព្ពាសវបរិយាយេន អាគតា ទិដ្ឋិ.

ឆក្កនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

(៧.) សត្តកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៩៥១. ទ្វាសដ្ឋិយា ទិដ្ឋីសុ សត្តកស្ស អញ្ញស្ស អភាវា សត្ត ឧច្ឆេទវាទា ឯវ ឥធ តថា អវត្វា ‘‘សត្ត ទិដ្ឋី’’តិ វុត្តា.

សត្តកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

(៨.) អដ្ឋកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៩៥២. ‘‘កម្មំ ខោ មេ កត្តព្ពំ ភវិស្សតី’’តិអាទិនា ឱសីទនាការេន បវត្តចិត្តុប្បាទា កោសជ្ជការណានិ, កោសជ្ជមេវ វា កោសជ្ជន្តរការណតាយ កោសជ្ជការណានីតិ ទដ្ឋព្ពានិ. មាសាចិតំ មញ្ញេតិ ឯត្ថ អាចិត-សទ្ទោ តិន្ត-សទ្ទស្ស, មញ្ញេ-សទ្ទោ ច វិយ-សទ្ទស្ស អត្ថំ វទតីតិ អធិប្បាយេន ‘‘តិន្តមាសោ វិយា’’តិ អយមត្ថោ វិភាវិតោ, មាសចយោ វិយាតិ វា អត្ថោ.

៩៥៧. ផរតីតិ ផុសតិ, ឃដ្ដេតីតិ អត្ថោ. អញ្ញេន ការណេនាតិ ‘‘អជ្ជ តយា វិកាលេ ភុត្តំ, តេន ត្វំ អាបត្តិំ អាបន្នោសី’’តិ វុត្តោ ‘‘ហិយ្យោ មយា កាលេ ភុត្តំ, តេនាហំ អនាបន្នោ’’តិអាទិនា អញ្ញេន អយុត្តេន ការណេន អញ្ញំ យុត្តំ ការណំ បដិច្ឆាទេតីតិ អត្ថោ. បុច្ឆិតត្ថតោ ពហិទ្ធា យថា តំ ន អល្លីយតិ, តថា កថាយ អបនយនំ វិក្ខិបនំ ពហិទ្ធា អបនាមនា.

៩៥៨. អសញ្ញីវាទាតិ បុគ្គលេហិ ទិដ្ឋិយោ ទស្សេតិ. យេហិ វា អភិនិវេសេហិ អសញ្ញី អត្តានំ វទន្តិ, តេ អសញ្ញីវាទា. អរូបសមាបត្តិនិមិត្តន្តិ អាកាសាទិំ.

អដ្ឋកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

(៩.) នវកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៩៦០. ទសមស្ស អវុត្តត្តា ‘‘សត្តេសុ ឧប្បត្តិវសេនេវ កថិតានី’’តិ វុត្តំ.

៩៦៣. សុខវិនិច្ឆយន្តិ សេវិតព្ពាសេវិតព្ពសុខសន្និដ្ឋានន្តិ អត្ថោ. អជ្ឈត្តំ សុខន្តិ សេវិតព្ពំ នេក្ខម្មសុខំ. វិនិច្ឆយាតិ ទ្វេ វិនិច្ឆយាតិ ឥទំ –

‘‘សាតំ អសាតន្តិ យមាហុ លោកេ,

តមូបនិស្សាយ បហោតិ ឆន្ទោ;

រូបេសុ ទិស្វា វិភវំ ភវញ្ច,

វិនិច្ឆយំ កុព្ពតិ ជន្តុ លោកេ’’តិ. (សុ. និ. ៨៧៣; មហានិ. ១០២) –

ឯតស្ស និទ្ទេសេ វុត្តំ.

ឥធ វិនិច្ឆយោតិ វុត្តោតិ ឥមិស្សា វិភង្គបាឡិយា យោ ឆន្ទរាគស្ស បច្ចយសភាវេន វិនិច្ឆយ-សទ្ទេន វុត្តោ, សក្កបញ្ហេបិ (ទី. និ. ២.៣៥៧) ឆន្ទស្ស និទានភាវេន វិតក្ក-សទ្ទេន សោ ឯវ អាគតោតិ ឯវំ វិតក្កស្ស វិនិច្ឆយភាវំ តស្សេវ ឥធ គហិតតញ្ច ទស្សេតិ. ពលវសន្និដ្ឋានន្តិ ពលវតិយា តណ្ហាយ អារម្មណស្ស និដ្ឋបេត្វា គហណំ.

៩៦៤. សតិបិ អញ្ញេសញ្ច សង្ខតភាវេ អហន្តិ អស្មីតិ ច សាតិសយា មានស្ស សង្ខតតាតិ កត្វា ‘‘សង្ខត’’ន្តិ មានោ វុត្តោ. សេយ្យាទិវសេន ‘‘អហមស្មី’’តិ អត្តនោ សង្ខរណំ វា សង្ខតំ. ឯត្ថ ‘‘ភវិស្សន្តី’’តិអាទិកា បវត្តិ តណ្ហាទិដ្ឋីនំ វិសេសវតីតិ តាសម្បិ ឥញ្ជិតាទិភាវោ វុត្តោ.

នវកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

(១០.) ទសកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៩៧០. ជាលក្ខិបសំវិធានាទិកុសលតាសង្កប្បនំ ឧបាយចិន្តា, តស្សា មិច្ឆាភាវបដិច្ឆាទនភាវេន បវត្តោ តទាការោ មោហោ ឧបាយចិន្តាវសេន ឧប្បន្នោតិ ទដ្ឋព្ពោ. យថាកតេ បន បាបេ អនាទីនវទស្សនវសេន បវត្តា សញ្ញា, សង្កប្បោ វា បច្ចវេក្ខណា, តស្សាបិ មិច្ឆាភាវបដិច្ឆាទកំ តទាការំ, អនាទីនវទស្សនំ វា បច្ចវេក្ខណាការេន ឧប្បន្នោ មោហោតិ. វិមុត្តសញ្ញិតាតិ អធិមានសម្បយុត្តំ, តិត្ថិយានំ វា អត្តនោ ទិដ្ឋិយា វិមុត្តតាសញ្ជាននំ. ‘‘វិមុត្តោម្ហី’’តិ ឯវំ បវត្តោ អកុសលចិត្តុប្បាទោ មិច្ឆាវិមុត្តីតិ កេចិ វទន្តិ. ផលំ វិយ វិមុត្តន្តិ គហិតេ បន ទិដ្ឋិសម្បយុត្តចិត្តេ ទិដ្ឋិ មិច្ឆាញាណំ, សមាធិ ច មិច្ឆាវិមុត្តីតិ យុត្តំ សិយា.

ទសកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តណ្ហាវិចរិតនិទ្ទេសវណ្ណនា

៩៧៣. សមូហគាហតោតិ តណ្ហាមានទិដ្ឋីនំ សាធារណគ្គហណតោតិ វទន្តិ. ‘‘ឥត្ថំ ឯវំ អញ្ញថា’’តិ បន វិសេសំ អកត្វា គហណំ សមូហគាហោតិ ទដ្ឋព្ពោ. អញ្ញំ អាការន្តិ បរសន្តានគតំ អាការំ. អត្ថីតិ សទា សំវិជ្ជតីតិ អត្ថោ. សីទតីតិ វិនស្សតិ. សំសយបរិវិតក្កវសេនាតិ ‘‘កិំ នុ ខោ អហំ សិយំ, ន សិយ’’ន្តិ ឯវំ បរិវិតក្កវសេន. បត្ថនាកប្បនវសេនាតិ ‘‘អបិ នាម សាធុ បនាហំ សិយ’’ន្តិ ឯវំ បត្ថនាយ កប្បនវសេន.

សុទ្ធសីសាតិ តណ្ហាមានទិដ្ឋីនំ សាធារណសីសា វិសេសស្ស អនិស្សិតត្តា ‘‘សុទ្ធសីសា’’តិ វុត្តា. តត្ថ ទិដ្ឋិសីសេហិ ទិដ្ឋិយា តណ្ហា ទស្សិតា, សីសសីសមូលកេហិ មានទិដ្ឋីហិ សយមេវ ចាតិ អាហ ‘‘ឯវមេតេ…បេ… តណ្ហា វិចរិតធម្មា វេទិតព្ពា’’តិ. ទិដ្ឋិមានេសុបិ ‘‘តណ្ហាវិចរិតានី’’តិ វចនញ្ច អញ្ញមញ្ញំ វិប្បយោគីនំ ទិដ្ឋិមានានំ តណ្ហាយ អវិប្បយោគីនំ តំមូលកត្តាវ តប្បធានតាយ កតន្តិ វេទិតព្ពំ.

៩៧៤. អវក្ករីតិ និបាតោ នានាភាវេ វត្តតីតិ អនានាករណំ អនវក្ករិ, តំ កត្វា, អវក្ករិ វា អកត្វា អនវក្ករិ កត្វាតិ ឯវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អវិនិព្ភោគំ កត្វា’’តិ. ‘‘អនវការិំ ករិត្វា’’តិ វា បាឋោ, តត្ថ អវកិរណំ វិក្ខេបនំ សមូហស្ស ឯកទេសានំ វិនិព្ភុជ្ជនំ អវការិ, តំ អវការិំ វិនិព្ភោគំ អកត្វា, បញ្ចបិ ខន្ធេ សមូហតោ ឯកត្តេនេវ គហេត្វា អត្តតោ អវិនិព្ភុជ្ជិត្វា អស្មីតិ ឆន្ទមានទិដ្ឋិយោ បដិលភតីតិ អត្ថោ. អសិតព្យាភង្គិតាយាតិ ទាត្តេន កាជេន ចាតិ ឯតេន បរិក្ខារេន, អសិតព្យាភង្គីហិ លវនវហនកិរិយា វា ‘‘អសិតព្យាភង្គី’’តិ វុត្តា.

៩៧៦. អវការិំ ករិត្វាតិ រូបាទីនិ អត្តតោ វិនិព្ភុជ្ជិត្វា ឥមិនា រូបេន…បេ… ឥមិនា វិញ្ញាណេន អស្មីតិ ឆន្ទំ បដិលភតីតិ ឯវំ សព្ពត្ថ ឥមិនាតិ ឯតស្ស អត្តតោ អវិនិព្ភុត្តេន រូបាទិនាតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អត្តតោ ហិ អវិនិព្ភុត្តានិ អពហិកតានិ អហមិច្ចេវ គហិតានិ រូបាទីនិ ឧបាទាយ ឧបគន្ត្វា បវត្តា តណ្ហា ‘‘អជ្ឈត្តិកស្ស ឧបាទាយា’’តិ វុត្តា, អត្តតោ ច វិនិព្ភុត្តានិ ពហិកតានិ ឧបគន្ត្វា បវត្តា ‘‘ពាហិរស្ស ឧបាទាយា’’តិ. ខគ្គេន វា ឆត្តេន វា អហំ និច្ចោតិ អភិមង្គលសម្មតេន ខគ្គាទិនា មម វិនាសោ នត្ថីតិ មញ្ញតីតិ អត្ថោ. ឯកេកស្សាតិ ឥទំ អនាទិម្ហិ អនន្តេ ច សំសារេ ឯកេកស្ស អតីតានាគតេសុ ឆត្តិំសាយបិ សម្ភវទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ឯកេកស្ស វា បុគ្គលស្ស យថាលាភវសេនាតិ ឥទម្បិ អនិស្សិតតណ្ហាមានទិដ្ឋិំ កត្វា បុថុជ្ជនស្ស អទ្ធាបច្ចុប្បន្នេ កស្សចិ សម្ភវទស្សនត្ថំ.

តណ្ហាវិចរិតនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ខុទ្ទកវត្ថុវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.