(១.) ឯកកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៨៤៣-៨៤៤. អត្ថិ បដិច្ចំ នាមាតិ យថា ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ចា’’តិអាទីសុ និស្សយាទិបច្ចយភាវេន បដិច្ចាតិ វុត្តំ, ន តថា ឥធ ខត្តិយាទិជាតីនំ បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានានំ និស្សយាទិបច្ចយត្តស្ស អភាវា. យេសុ បន ខន្ធេសុ សន្តេសុ ខត្តិយាទិសម្មុតិ ហោតិ, តេសំ អព្ពោច្ឆិន្នតាវ ខត្តិយាទិជាតិយា អត្ថិតា, សា ឥធ បដិច្ច-សទ្ទេន វិភាវិតាតិ អត្ថោ. ឯកិស្សា សេណិយាតិ អសម្ភិន្នាយាតិ អត្ថោ.

បញ្ហវិស្សជ្ជនាទិកិរិយាសុ បុរតោ ករណំ បុរេក្ខារោ. និក្ខេបរាសីតិ និធានរាសិ. បត្ថដាកិត្តិនោតិ វិត្ថិណ្ណាកិត្តិនោ. រត្តញ្ញុមទោតិ បុរាណញ្ញុតាមទោតិ វទន្តិ. ចិររត្តិជាតេន, ចិររត្តិបព្ពជិតេន វា ជានិតព្ពស្ស, រត្តីនមេវ វា ជាននមទោ. ឧបដ្ឋាបកមានោតិ អាណាករណមានោ. អាណាករណញ្ហិ វិចារណំ ឥធ ‘‘យសោ’’តិ វុត្តន្តិ. បរិមណ្ឌលត្តភាវនិស្សិតោ មានោ បរិណាហមទោ. សរីរសម្បត្តិបារិបូរិយា មទោ បារិបូរិមទោ.

៨៤៥. វត្ថុនា វិនាបិ វត្តព្ពតាយ អវត្ថុកំ, ន វត្ថុនោ អភាវា.

៨៤៦. ចិត្តស្ស វោស្សជ្ជនន្តិ ចិត្តស្ស សតិតោ មុច្ចនំ, កាយទុច្ចរិតាទីសុ បក្ខន្ទនំ វា វោស្សគ្គោ. បតិដ្ឋាភាវោតិ កុសលករណេ អដ្ឋានំ, អនុដ្ឋានន្តិ អត្ថោ. បមាទសង្ខាតស្ស អត្ថស្ស កាយទុច្ចរិតេ ចិត្តស្ស វោស្សគ្គោ បាណាតិបាតេ មិច្ឆាទិដ្ឋិយំ កោធេ ឧបនាហេតិ ឯវមាទិកោ បរិយាយោ អបរិយន្តោ, តទត្ថតប្បរិយាយប្បកាសកោ វោស្សគ្គនិស្សគ្គាទិកោ ព្យញ្ជនបរិយាយោ ចាតិ សព្ពំ តំ សង្ខិបិត្វា ឯវរូបោតិ ឥទំ អាការនិទស្សនំ សព្ពបរិយាយស្ស វត្តុំ អសក្កុណេយ្យត្តា កតន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បរិយន្តាភាវតោ’’តិ. វិស្សដ្ឋាការោតិ សតិយា បច្ចនីកភូតេ ចត្តារោ ខន្ធេ ទស្សេតិ.

៨៤៧. ចិត្តស្ស ថទ្ធតា តថាបវត្តចិត្តមេវាតិ វទន្តិ, មានវិសេសោ វា ទដ្ឋព្ពោ. ឧបសង្កមនេ វន្ទិតព្ពំ ហោតីតិ បរិយន្តេនេវ ចរតិ.

៨៤៨. ‘‘អាបត្តិំ អាបន្នោសី’’តិ វុត្តេ ‘‘អាវុសោ, ត្វំ អាបន្នោសី’’តិអាទិនា តេន វុត្តំ តស្សេវ ឧបរិ ខិបនវសេន ‘‘បដិប្ផរិត្វា’’តិ វទន្តិ. ‘‘តស្មិំ នាម ទលិទ្ទេ, អកុសលេ វា ឥទំ ករោន្តេ អហំ កស្មា ន ករោមី’’តិ ឯវំ ឥធ បដិប្ផរណំ យុត្តំ. ករណស្ស ឧត្តរកិរិយា ករណុត្តរិយំ. អកុសលបក្ខោ ឯសាតិ សារម្ភោតិ អធិប្បាយោ.

៨៤៩. អតិច្ច ឥច្ឆតីតិ អតិច្ចិច្ឆោ, តស្ស ភាវោ អតិច្ចិច្ឆតាតិ វត្តព្ពេ ច្ចិ-ការលោបំ កត្វា ‘‘អតិច្ឆតា’’តិ វុត្តំ. អត្រិច្ឆតាតិ ច សា ឯវ វុច្ចតីតិ. តត្រាបិ នេរុត្តិកវិធានេន បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. យថាលទ្ធំ វា អតិក្កមិត្វា អត្រ អត្រ ឥច្ឆនំ អត្រិច្ឆតា, សា ឯវ រ-ការស្ស ត-ការំ កត្វា ‘‘អតិច្ឆតា’’តិ វុត្តា.

អត្រិច្ឆន្តិ អតិច្ឆំ, អត្រ វា ឥច្ឆន្តោ. កេន? អតិលោភេន អតិលោភមិច្ឆាសង្ខាតេន អតិលោភមទេន ច. អត្តនោ ហិតំ អត្តាតិ វុត្តំ. ហាយតិ ជីរតិ, អាទិណ្ណោ វា អត្តា, បត្តោ វា អត្តា, នំ ជីរតិ ចន្ទកិន្នរិំ បត្ថយិត្វា អសិតាភូទេវិយា វិហីនោ វិយ.

ឥច្ឆាហតស្សាតិ ឥច្ឆាយ ឧបទ្ទុតស្ស, មុទ្ទិតស្ស វា.

អតិហីឡយានោតិ អវមញ្ញមានោ. មលកន្តិ ឯវំនាមកំ ជនបទំ, អព្ភោកាសំ វា. កោទណ្ឌកេនាតិ កុទណ្ឌកេន រស្សទណ្ឌកេន. គទ្ទុលេនាតិ ច វទន្តិ. រុហិរមក្ខិតង្គោតិ រុហិរសិន្នគត្តោ.

៨៥០. ជានន្តស្សេវ ភិយ្យោ ភិយ្យោ ចោទេន្តោ វិយ សម្ភាវេតុកាមោ ហោតិ. បច្ចយេតិ ឧបាទានាទិបច្ចយេ.

៨៥១. យេ បតិរូបេន វញ្ចេន្តិ, តេ គណ្ឋិកា, ទុរាចារេន វា គណ្ឋិភូតា. គណ្ឋិកបុត្តា នាម គណ្ឋិកា ឯវ ហោន្តិ, តេន សទ្ធិវិហារិកា គណ្ឋិកភាវេន ‘‘ថេរោ…បេ… ទីឃចង្កមេ វិហរតី’’តិ វទន្តិ.

វដ្ដតិ ភន្តេតិ អយម្បិ ឯកោ បការោ, លាភិនា ឯវ បន សក្កា ញាតុន្តិ អត្តនោ សមាបត្តិលាភិតំ សូចេតីតិ អត្ថោ. បញ្ចត្តយំ នាម ឧបរិបណ្ណាសកេ ទុតិយសុត្តំ (ម. និ. ៣.២១ អាទយោ). តស្ស គម្ភីរត្តា វទតិ ‘‘បញ្ចត្តយំ ឱលោកេន្តស្សា’’តិ.

៨៥២. សិង្គន្តិ សិង្គារំ. តញ្ហិ កុសលស្ស វិជ្ឈនតោ សមាសេវិតតាយ សីសេ បរិក្ខតំ សុនិខតំ វិសាណំ វិយ, ថិរត្តា ច សិង្គំ វិយាតិ សិង្គំ, តំ បនត្ថតោ រាគោ.

៨៥៣. តេមនករណត្ថេ តិន្តិណ-សទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ. ខីយនន្តិ ច យេន លោភេន បរំ មមន្តិ វទន្តំ ខីយតិ, សោ វុត្តោ. ខីយនំ ភណ្ឌនន្តិ ច វទន្តិ. តិន្តិណន្តិ វា លោលុប្បមិច្ចេវ វុត្តំ ហោតិ. សញ្ញា-សទ្ទោ ហិ ឯសោ លោលុប្បវាចកោតិ.

៨៥៤. ឩរុប្បមាណាបីតិ ឯតេន មហន្តឃនភាវេន អបូតិតំ ទស្សេតិ. អថវាតិអាទិនា ចីវរមណ្ឌនាទីនំ វិសេសនានិ ‘‘ឥមស្ស វា បូតិកាយស្ស ពាហិរានំ វា បរិក្ខារានំ មណ្ឌនា’’តិអាទីនីតិ ទស្សេតិ. ចីវរេន ហិ មណ្ឌនា ចីវរមណ្ឌនា, ចីវរស្ស វា មណ្ឌនា ចីវរមណ្ឌនា, ឯវំ បត្តមណ្ឌនា សេនាសនមណ្ឌនា ចាតិ អធិប្បាយោ. ឩនដ្ឋានបូរណំ ឆវិរាគសុសណ្ឋានាទិករណញ្ច ចីវរាទីសុ កាយេ ច យថាយោគំ យោជេតព្ពំ. តទហុជាតទារកោ វិយ ហោតីតិ ទារកចាបល្យំ ន មុញ្ចតីតិ អត្ថោ.

៨៥៥. សទិសា អនុរូបា ភត្តិ សភាគោ, ន សភាគោ អសភាគោ, មានថទ្ធតា, វិរោធោ វា. តេនស្ស មាតាទីសុ វត្តនំ អសភាគវុត្តិតា. ឯវំវិធានំ មានាធិកានំ អកុសលានមិទំ នាមំ.

៨៥៦. បរិតស្សិតាតិ សង្កម្បនា, ឧក្កណ្ឋិតស្ស វា តស្ស តស្ស តណ្ហាយនា.

៨៥៧. កុសលករណេ កាយស្ស អវិប្ផារិកតា លីនតា ជាតិអាលស្យំ, ន រោគឧតុភោជនាទីហិ កាយគេលញ្ញំ តន្ទី នាម, អថ ខោ បកតិអាលស្យន្តិ អត្ថោ. កាយាលសិយន្តិ នាមកាយស្ស អាលសិយំ, តទេវ រូបកាយស្សាបីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៨៥៨. អច្ចសនាទីហិ ឧប្បន្នធាតុក្ខោភនិមិត្តំ អាលសិយំ វិជម្ភិតា.

៨៥៩. ភត្តនិមិត្តេន ឧប្បន្នំ អាលស្យំ ភត្តសម្មទោ.

៨៦០. ឥមេហិ បនាតិ ចិត្តស្ស អកល្យតាទីហិ. សព្ពត្ថ កិលេសវសេនាតិ ថិនមិទ្ធការណានំ រាគាទីនំ វសេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៨៦១. សម្មាអាជីវតោ អបេតោ កតោតិ អបកតោ. សោ អាជីវុបទ្ទវេន ឧបទ្ទុតោតិ កត្វា អាហ ‘‘ឧបទ្ទុតស្សាតិ អត្ថោ’’តិ.

តិវិធម្បិ តំ តត្ថ អាគតំ តស្ស និស្សយភូតាយ ឥមាយ បាឡិយា ទស្សេតុន្តិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

បាបណិកានីតិ អាបណតោ ឆឌ្ឌិតានិ. នន្តកានីតិ អន្តរហិតានិ, ចីរានិ វា. គិលានស្ស បច្ចយភូតា ភេសជ្ជសង្ខាតា ជីវិតបរិក្ខារា គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារា. បូតិមុត្តន្តិ បុរាណស្ស អបុរាណស្ស ច សព្ពស្ស គោមុត្តស្សេតំ នាមំ. បូតិភាវេន ឆឌ្ឌិតោសធន្តិបិ កេចិ.

អគព្ភិកា ឯកទ្វារា ទីឃសាលា កិរ ឧទ្ទណ្ឌោ. កុច្ឆិតរជភូតាយ បាបិច្ឆតាយ និរត្ថកកាយវចីវិប្ផន្ទនិគ្គហណំ កោរជំ, តំ ឯតស្ស អត្ថីតិ កោរជិកោ, អតិវិយ កោរជិកោ កោរជិកកោរជិកោ. អតិបរិសង្កិតោតិ កេចិ. មុខសម្ភាវិតោតិ កោរជិកកោរជិកាទិភាវេន បវត្តវចនេហិ អត្តនោ មុខមត្តេន អញ្ញេហិ សម្ភាវិតោ. សោ ឯវរូបោ ឯវរូបតាយ ឯវ អត្តានំ បរំ វិយ កត្វា ‘‘អយំ សមណោ’’តិអាទិំ កថេតិ.

បណិធាយាតិ ‘‘អរហាតិ មំ ជានន្តូ’’តិ ចិត្តំ ឋបេត្វា, បត្ថេត្វា វា. អាបាថកជ្ឈាយីតិ មនុស្សានំ អាបាថដ្ឋានេ សមាធិំ សមាបន្នោ វិយ និសីទន្តោ អាបាថកេ ជនស្ស បាកដដ្ឋានេ ឈាយី.

អញ្ញំ វិយ កត្វា អត្តនោ សមីបេ ភណនំ សាមន្តជប្បិតំ. អាការស្ស រស្សត្តំ កត្វា ‘‘អឋបនា’’តិ វុត្តំ. កុហនំ កុហោ, តស្ស អយនា បវត្តិ កុហាយនា, កុហស្ស វា បុគ្គលស្ស អយនា គតិកិរិយា កុហាយនា.

៨៦២. បុដ្ឋស្សាតិ ‘‘កោ តិស្សោ, កោ រាជបូជិតោ’’តិ បុដ្ឋស្ស. នហនាតិ ពន្ធនា បរិវេឋនា.

៨៦៣. និមិត្តេន ចរន្តោ ជីវន្តោ និមិត្តការកោ នេមិត្តិកោ, តស្ស ភាវោ នេមិត្តិកតា. អត្តនោ ឥច្ឆាយ បកាសនំ ឱភាសោ. កោ បន សោតិ? ‘‘អជ្ជ ភិក្ខូនំ បច្ចយា ទុល្លភា ជាតា’’តិអាទិកា បច្ចយបដិសំយុត្តកថា. ឥច្ឆិតវត្ថុស្ស សមីបេ កថនំ សាមន្តជប្បា.

៨៦៤. ពហិ ឆឌ្ឌនំ ឧក្ខេបនា. បរបិដ្ឋិមំសខាទនសីលោ បរបិដ្ឋិមំសិកោ, តស្ស ភាវោ បរបិដ្ឋិមំសិកតា.

៨៦៥. និកត្តុំ អប្បេន លាភេន ពហុកំ វញ្ចេត្វា គហេតុំ ឥច្ឆនំ និជិគីសនំ, តស្ស ភាវោ និជិគីសនតា. តស្សេវ ឥច្ឆនស្ស បវត្តិអាការោ, តំសហជាតំ វា គវេសនកម្មំ.

៨៦៦. វណ្ណសម្បន្នំ បោក្ខរំ វណ្ណបោក្ខរន្តិ ឧត្តរបទលោបោ បុព្ពបទស្ស ទដ្ឋព្ពោ, វណ្ណបារិបូរី វា វណ្ណបោក្ខរតា. ‘‘អត្ថជាបិកា’’តិ ឯត្ថ វិយ ជប-សទ្ទោ ឧប្បត្តិវាចកោតិ អាហ ‘‘បវត្តេតី’’តិ.

៨៦៧. សេយ្យសទិសមានា ឧន្នតិវសេន បវត្តាតិ ឧភយត្ថាបិ ‘‘មានំ ជប្បេតី’’តិ វុត្តំ.

៨៦៨. ហីនមានោ បន ឱនតិវសេន បវត្តិតោ កេវលេន មានសទ្ទេន និទ្ទេសំ នារហតីតិ តំនិទ្ទេសេ ‘‘ឱមានំ ជប្បេតី’’តិ (វិភ. ៨៧៤) វុត្តំ.

៨៧២. រាជភោគេន រដ្ឋភុញ្ជនកោ រាជនិស្សិតោ រដ្ឋិយោ.

៨៧៩. បុគ្គលំ អនាមសិត្វាតិ យថា សេយ្យស្ស សេយ្យមានាទិនិទ្ទេសេសុ ‘‘បរេហិ សេយ្យំ អត្តានំ ទហតី’’តិ សេយ្យាទិបុគ្គលោ មានុប្បាទកោ អាមដ្ឋោ, ឯវមេតស្ស សេយ្យមានភាវេបិ មានុប្បាទកបុគ្គលវិសេសំ អនាមសិត្វា ‘‘បរេ អតិមញ្ញតិ’’ច្ចេវ វុត្តន្តិ អត្ថោ. បរេ អតិក្កមិត្វា មញ្ញនញ្ហិ យស្ស កស្សចិ អតិមានោតិ.

៨៨០. បុរិមមានស្ស ឧបរិមានោ មានាតិមានោ, អតិ-សទ្ទោ ឧបរិ-សទ្ទស្ស អត្ថំ វទតីតិ ទដ្ឋព្ពោ. បុរិមមានំ វា អតិក្កន្តោ មានោ មានាតិមានោ.

៨៨១. បក្ខិជាតីសុ វាយសោ អន្តោ លាមកោតិ កត្វា ‘‘កាកជាតិ វិយា’’តិ វុត្តំ.

៨៨២. ថេរោ កិរ ទោសចរិតោ អហោសិ, តស្មា អាទិតោវ ‘‘តុម្ហេ អខីណាសវា’’តិ អវត្វា ឧបាយេន កថេសីតិ វទន្តិ, ទោសចរិតត្តា វា ខិប្បំ តតិយបទវារេ វិរាគំ ឧប្បាទេសីតិ អធិប្បាយោ.

៨៨៣. មានំ អនុគតច្ឆន្ទោតិ មានសម្បយុត្តឆន្ទោ, មានសភាវំ អនុគតោ មានច្ឆន្ទោ វា.

៨៨៤. ‘‘វិលម្ពន’’ន្តិ ច ឥត្ថិបុរិសសម្មាននាទិកិរិយាទិវិលម្ពនបដិសំយុត្តំ កត្តព្ពំ ទដ្ឋព្ពំ. តត្ថ យុត្តមុត្តសិលិដ្ឋំ បដិភានំ វិលម្ពនបដិភានំ.

៨៨៧. អមរវាទបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ, អត្តនោ អមរណត្ថាយ ទេវភាវត្ថាយ វា វិតក្កោ អមរវិតក្កោ.

៨៨៨. បរេសុ អនុទ្ទយា រាគវសេន អនុទ្ទយករណំ ឯតស្សាតិ បរានុទ្ទយោ, តស្ស ភាវោ បរានុទ្ទយតា, បរេសុ វា អនុទ្ទយស្សេវ សហនន្ទិតាទិកស្ស ភាវោ បរានុទ្ទយតា, តាទិសោ រាគោ. តត្ថាតិ បរានុទ្ទយតាយ សំសដ្ឋវិហារេន ទស្សិតាយាតិ អត្ថោ យុជ្ជតិ.

៨៩០. អនវញ្ញត្តិំ បត្ថេន្តោ អនវញ្ញត្តត្ថមេវ កាមគុណេ ច បត្ថេតីតិ អាហ ‘‘បញ្ចកាម…បេ… និស្សិតោ ហុត្វា’’តិ.

ឯកកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.