២. បវត្តិវារវណ្ណនា

២៧-១៦៤. អន្តមសោ សុទ្ធាវាសានម្បីតិ ឥទំ តេសំ អរិយត្តា ទុក្ខសច្ចេន ឧបបជ្ជនេ អាសង្កា សិយាតិ កត្វា វុត្តំ. តណ្ហាវិប្បយុត្តចិត្តស្សាតិ ឥទំ បញ្ចវោការវសេនេវ គហេតព្ពន្តិ វុត្តំ. យស្ស ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជតីតិ ឯតេន បន សន្និដ្ឋានេន សព្ពេ ឧបបជ្ជន្តា បវត្តិយំ ចតុវោការេ មគ្គផលតោ អញ្ញចិត្តានំ ឧប្បាទក្ខណសមង្គិនោ បញ្ចវោការេ ច សព្ពចិត្តានំ ឧប្បាទក្ខណសមង្គិនោ សង្គហិតាតិ តេស្វេវ សន្និដ្ឋានេន និច្ឆិតេសុ កេចិ ‘‘បវត្តេ តណ្ហាវិប្បយុត្តចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ’’តិ ឯតេន ទុក្ខសមុទយេសុ ឯកកោដ្ឋាសប្បវត្តិសមង្គិនោ ទស្សីយន្តិ សន្និដ្ឋានេន គហិតស្សេវ វិភាគទស្សនតោ, តេន ចតុវោការានម្បិ គហណំ ឧបបន្នមេវ. ន ហិ តេសុ មគ្គផលុប្បាទសមង្គីសុ បសង្គតា អត្ថិ តំសមង្គីនំ តេសំ សន្និដ្ឋានេន អគ្គហិតត្តាតិ. ឥទំ ឥធ ន គហេតព្ពន្តិ ឥទំ ចតុវោការេ ផលសមាបត្តិចិត្តំ ឥធ សច្ចានំ ឧប្បាទវចនេ ន គហេតព្ពន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

ឯត្ថ ច សព្ពេសំ ឧបបជ្ជន្តានន្តិ ឥទំ កម្មជបវត្តស្ស បឋមុប្បាទទស្សនេន វុត្តំ, អសញ្ញសត្តាបេត្ថ សង្គហិតា. បវត្តេ តណ្ហាវិប្បយុត្តចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេតិ ឥទំ បន សមុទយសច្ចុប្បាទវោមិស្សស្ស ទុក្ខសច្ចុប្បាទស្ស តំរហិតស្ស ទស្សនវសេន វុត្តំ. តណ្ហាយ ឧប្បាទក្ខណេតិ តំសហិតស្ស សមុទយសច្ចុប្បាទវោមិស្សស្ស. តេសំ បន អសញ្ញសត្តានំ បវត្តិយំ ទុក្ខសច្ចស្ស ឧប្បាទោ សព្ពត្ថ ន គហិតោ, តថា និរោធោ ចាតិ. មគ្គសច្ចយមកេបិ ឯសេវ នយោ. តេសំ តស្មិំ ឧបបត្តិក្ខណេ ច តណ្ហាវិប្បយុត្តចិត្តុប្បត្តិក្ខណេ ចាតិ ឯវមេត្ថ ខណវសេន ឱកាសោ វេទិតព្ពោតិ វុត្តំ, ឯវញ្ច សតិ ‘‘យស្ស យត្ថ ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស តត្ថ សមុទយសច្ចំ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ (យម. ១.សច្ចយមក.៧១) ឯតស្ស វិស្សជ្ជនេ បច្ឆិមកោដ្ឋាសេ ‘‘ឥតរេសំ ចតុវោការំ បញ្ចវោការំ ឧបបជ្ជន្តានំ, បវត្តេ ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ តត្ថ ទុក្ខសច្ចញ្ច ឧប្បជ្ជតិ សមុទយសច្ចញ្ច ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ ឥទំ ន យុជ្ជេយ្យ. ន ហិ ឧបបត្តិក្ខណេ ចិត្តុប្បត្តិក្ខណេ ច សមុទយសច្ចំ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ. តស្មា ឧបបត្តិក្ខណតណ្ហាវិប្បយុត្តចិត្តុប្បត្តិក្ខណសមង្គីនំ បុគ្គលានំ យស្មិំ កាមាវចរាទិឱកាសេ សា ឧបបត្តិ ចិត្តុប្បត្តិ ច បវត្តមានា, តត្ថ តេសន្តិ ឱកាសវសេនេវេត្ថ តត្ថ-សទ្ទស្ស អត្ថោ យុជ្ជតិ. បុគ្គលោកាសវារោ ហេស. តត្ថ បុគ្គលវិសេសទស្សនត្ថំ ‘‘សព្ពេសំ ឧបបជ្ជន្តាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ, ឱកាសោ បន យត្ថ តេ, សោ ឯវាតិ.

‘‘សព្ពេសំ ចវន្តានំ បវត្តេ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ អារុប្បេ មគ្គស្ស ច ផលស្ស ច ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ សមុទយសច្ចញ្ច នុប្បជ្ជតិ ទុក្ខសច្ចញ្ច នុប្បជ្ជតី’’តិ ឯត្ថ បន ‘‘បវត្តេ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ ទុក្ខសច្ចំ នុប្បជ្ជតី’’តិ ចិត្តបដិពទ្ធវុត្តិត្តា ចិត្តជរូបមេវ ឥធាធិប្បេតំ, ន កម្មជាទិរូបំ ចិត្តំ អនបេក្ខិត្វាវ ឧប្បជ្ជនតោតិ កេចិ វទន្តិ. ‘‘យស្ស វា បន សមុទយសច្ចំ នុប្បជ្ជតី’’តិ ឯតេន បន សន្និដ្ឋានេន គហិតោ បុគ្គលោ ន ចិត្តំ អបេក្ខិត្វាវ គហិតោ, អថ ខោ យោ កោចិ ឯវំបការោ, តស្មា ‘‘តស្ស ទុក្ខសច្ចំ នុប្បជ្ជតី’’តិ ឯតេន ច ន ចិត្តាបេក្ខមេវ ទុក្ខសច្ចំ វុត្តំ, អថ ខោ យំ កិញ្ចីតិ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ យំ កិញ្ចិ ទុក្ខសច្ចំ នុប្បជ្ជតីតិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយតីតិ. ន ហិ យមកេ វិភជិតព្ពេ អវិភត្តា នាម បុច្ឆា អត្ថីតិ.

‘‘សុទ្ធាវាសានំ ទុតិយេ ចិត្តេវត្តមានេ’’តិ ឥទំ សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន យស្ស យត្ថ ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជិត្ថ, នោ ច សមុទយសច្ចំ, តំទស្សនវសេន វុត្តំ. តស្មិំ បន ទស្សិតេ តេន សមានគតិកត្តា ទុតិយាកុសលចិត្តតោ បុរិមសព្ពចិត្តសមង្គិនោ តេនេវ ទស្សិតា ហោន្តិ. តេសម្បិ ហិ តត្ថ ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជិត្ថ នោ ច តេសំ តត្ថ សមុទយសច្ចំ ឧប្បជ្ជិត្ថាតិ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘ឥតរេសំ ចតុវោការបញ្ចវោការាន’’ន្តិ ឯត្ថ យថាវុត្តា សុទ្ធាវាសា អគ្គហិតា ហោន្តិ. យថា ‘‘យស្ស យត្ថ ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស តត្ថ សមុទយសច្ចំ ឧប្បជ្ជិត្ថា’’តិ (យម. ១.សច្ចយមក.៦១) ឯតស្ស វិស្សជ្ជនេ ‘‘សុទ្ធាវាសានំ ឧបបត្តិចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ’’តិ (យម. ១.សច្ចយមក.៦១) ឯតេនេវ ឧបបត្តិចិត្តុប្បាទក្ខណសមង្គិសមានគតិកា ទុតិយាកុសលតោ បុរិមសព្ពចិត្តុប្បាទក្ខណសមង្គិនោ ទស្សិតា ហោន្តីតិ ន តេ ‘‘ឥតរេស’’ន្តិ ឯតេន គយ្ហន្តិ, ឯវមិធាបិ ទដ្ឋព្ពន្តិ. ‘‘ឥតរេស’’ន្តិ វចនំ បញ្ចវោការានំ វិសេសនត្ថំ, ន ចតុវោការានំ. ន ហិ តេ បុព្ពេ វុត្តា វជ្ជេតព្ពា សន្តិ បញ្ចវោការា វិយ យថាវុត្តា សុទ្ធាវាសាតិ. ‘‘អភិសមេតាវីនំ តេសំ តត្ថ ទុក្ខសច្ចញ្ច ឧប្បជ្ជិត្ថ មគ្គសច្ចញ្ច ឧប្បជ្ជិត្ថា’’តិ (យម. ១.សច្ចយមក.៤១) ឯតេន សន្និដ្ឋានេន បុគ្គលោកាសា អញ្ញមញ្ញបរិច្ឆិន្នា គហិតាតិ យស្មិំ ឱកាសេ អភិសមេតាវិនោ, តេ ឯវំ ‘‘អភិសមេតាវីន’’ន្តិ ឯតេន គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. តេន យេ កាមាវចរេ រូបាវចរេ អរូបាវចរេ វា អភិសមេតាវិនោ រូបាវចរំ អរូបាវចរំ វា ឧបបន្នា, យាវ តត្ថាភិសមយោ ឧប្បន្នោ ភវិស្សតិ, តាវ តេ ឯត្ថ ន គយ្ហន្តិ, តេ បន បុរិមកោដ្ឋាសេ ‘‘សុទ្ធាវាសានំ ទុតិយេ ចិត្តេ វត្តមានេ’’តិ ឯវំ ទស្សិតេហិ សុទ្ធាវាសេ អនុប្បន្នាភិសមយេហិ សមានគតិកាតិ វិសុំ ន ទស្សិតា. ‘‘អនភិសមេតាវីន’’ន្តិ គហិតា យេ សព្ពត្ថ តត្ថ ច អនភិសមេតាវិនោ, តេសុ សុទ្ធាវាសានំ គហណកាលវិសេសនត្ថំ ‘‘សុទ្ធាវាសានំ ទុតិយេ ចិត្តេ វត្តមានេ’’តិ (យម. ១.សច្ចយមក.៤២) វុត្តន្តិ.

យស្ស ចិត្តស្ស អនន្តរា អគ្គមគ្គំ បដិលភិស្សន្តីតិ ឯតេន វោទានចិត្តសមង្គិនា សមានគតិកា តតោ បុរិមតរចិត្តសមង្គិនោបិ យាវ សព្ពន្តិមតណ្ហាសម្បយុត្តចិត្តសមង្គី, តាវ ទស្សិតាតិ វេទិតព្ពា. ឯស នយោ អញ្ញេសុ ឯវរូបេសូតិ.

បវត្តេ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេតិ អាគតដ្ឋានេ បដិសន្ធិចិត្តស្សបិ ភង្គក្ខណគ្គហណំ ទដ្ឋព្ពំ, តថា ‘‘បវត្តេ ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ’’តិ អាគតដ្ឋានេ ច ចុតិចិត្តស្សបិ ឧប្បាទក្ខណស្សាតិ. ‘‘យស្ស ទុក្ខសច្ចំ ន និរុជ្ឈតិ, តស្ស សមុទយសច្ចំ ន និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ (យម. ១.សច្ចយមក.១១៦) ឯតស្ស វិស្សជ្ជនេ ទ្វីសុបិ កោដ្ឋាសេសុ ‘‘អរូបេ មគ្គស្ស ច ផលស្ស ច ភង្គក្ខណេ’’ឥច្ចេវ (យម. ១.សច្ចយមក.១១៦) វុត្តំ, ន វិសេសិតំ. កស្មា? ឯកស្សបិ មគ្គស្ស ច ផលស្ស ច ភង្គក្ខណសមង្គិនោ ឧភយកោដ្ឋាសភជនតោ. យស្ស ទុក្ខសច្ចំ ន និរុជ្ឈតីតិ ឯតេន សន្និដ្ឋានេន គហិតេសុ ហិ អរុបេ មគ្គផលភង្គក្ខណសមង្គីសុ កេសញ្ចិ តិណ្ណំ ផលានំ ទ្វិន្នញ្ច មគ្គានំ ភង្គក្ខណសមង្គីនំ និរន្តរំ អនុប្បាទេត្វា អន្តរន្តរា វិបស្សនានិកន្តិំ ភវនិកន្តិំ ឧប្បាទេត្វា យេ ឧបរិមគ្គេ ឧប្បាទេស្សន្តិ, តេសំ សមុទយសច្ចំ និរុជ្ឈិស្សតីតិ តេសំយេវ បន កេសញ្ចិ អន្តរា តណ្ហំ អនុប្បាទេត្វា ឧបរិមគ្គឧប្បាទេន្តានំ មគ្គផលភង្គក្ខណសមង្គីនំ សមុទយសច្ចំ ន និរុជ្ឈិស្សតីតិ. សាមញ្ញវចនេនបិ ច បុរិមកោដ្ឋាសេ វុច្ចមានេន បច្ឆិមកោដ្ឋាសេ វក្ខមានេ វជ្ជេត្វាវ គហណំ ហោតីតិ ទស្សិតោយំ នយោតិ.

បវត្តិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.