១. ឧប្បាទវារវណ្ណនា

១៨-២១. បវត្តិវារេ ចក្ខាយតនមូលកានិ ឯកាទសាតិ បដិសន្ធិចុតិវសេន ឧបាទិន្នបវត្តស្ស ឧប្បាទនិរោធវចនេ ឯតស្មិំ អលព្ភមានវិស្សជ្ជនម្បិ សទ្ទាយតនេន សទ្ធិំ យមកំ បុច្ឆាមត្តលាភេន សង្គណ្ហិត្វា វទតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឆសដ្ឋិ យមកានីតិ ឯត្ថ ចក្ខុសោតឃានជិវ្ហាកាយរូបាយតនមូលកេសុ ឯកេកំ សទ្ទាយតនមូលកានិ បញ្ចាតិ ឯកាទស យមកានិ វិស្សជ្ជនវសេន ហាបេតព្ពានិ. វក្ខតិ ហិ ‘‘សទ្ទាយតនស្ស បដិសន្ធិក្ខណេ អនុប្បត្តិតោ តេន សទ្ធិំ យមកស្ស វិស្សជ្ជនមេវ នត្ថី’’តិ (យម. អដ្ឋ. អាយតនយមក ១៨-២១).

ទុតិយំ កិញ្ចាបិ បឋមេន សទិសវិស្សជ្ជនន្តិអាទិ បុគ្គលវារមេវ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឱកាសវារេ បន អសទិសវិស្សជ្ជនត្តា វុត្តំ, ន តំ សព្ពត្ថ សទិសវិស្សជ្ជនន្តិ ញាបេតុំ បុគ្គលវារេបិ វិស្សជ្ជិតន្តិ. គន្ធរសផោដ្ឋព្ពាយតនេហិ សទ្ធិំ តីណិ យមកានិ សទិសវិស្សជ្ជនានីតិ រូបាវចរសត្តេ សន្ធាយ ‘‘សចក្ខុកានំ អគន្ធកាន’’ន្តិអាទិនា វិស្សជ្ជិតព្ពត្តា វុត្តំ. តេសញ្ហិ វិរត្តកាមកម្មនិព្ពត្តស្ស បដិសន្ធិពីជស្ស ឯវំសភាវត្តា ឃានាទីនិ គន្ធាទយោ ច ន សន្តីតិ. ឃានាយតនយមកេន សទិសវិស្សជ្ជនត្តាតិ ចក្ខាយតនមូលកេសុ ឃានាយតនយមកេន សទ្ធិំ សទិសវិស្សជ្ជនត្តាតិ អត្ថោ. ននុ តត្ថ ‘‘សចក្ខុកានំ អឃានកានំ ឧបបជ្ជន្តាន’’ន្តិអាទិនា វិស្សជ្ជនំ បវត្តំ, ឥធ បន ឃានាយតនមូលកេសុ ‘‘យស្ស ឃានាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ជិវ្ហាយតនំ ឧប្បជ្ជតីតិ? អាមន្តា’’តិ វិស្សជ្ជនេន ភវិតព្ពន្តិ នត្ថិ សទិសវិស្សជ្ជនតាតិ? សច្ចំ, យថា បន តត្ថ ឃានាយតនយមកេន ជិវ្ហាកាយាយតនយមកានិ សទិសវិស្សជ្ជនានិ, ឯវមិធាបិ ជិវ្ហាកអាយាយតនយមកានិ សទិសវិស្សជ្ជនានិ, តស្មា តត្ថ តត្ថេវ សទិសវិស្សជ្ជនតា បាឡិយំ អនារុឡ្ហតាយ ការណន្តិ. និទស្សនភាវេន បន គហិតំ ចក្ខាយតនមូលកានំ សទិសវិស្សជ្ជនកានំ សទិសវិស្សជ្ជនំ និទស្សនភាវេនេវ ការណន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឃានាយតនយមកេន សទិសវិស្សជ្ជនត្តា’’តិ អាហ. សទិសវិស្សជ្ជនតា ចេត្ថ ឃានាយតនមូលកេសុ យេភុយ្យតាយ ទដ្ឋព្ពា. តេសុ ហិ ជិវ្ហាកាយាយតនយមកេសុ តិណ្ណំ បុច្ឆានំ ‘‘អាមន្តា’’តិ វិស្សជ្ជនេន ភវិតព្ពំ, បច្ឆិមបុច្ឆាយ ‘‘សកាយកានំ អឃានកានំ ឧបបជ្ជន្តាន’’ន្តិអាទិនាតិ.

អថ វា យថា វេទនាក្ខន្ធាទិមូលកានំ សញ្ញាក្ខន្ធាទិយមកានំ អមិស្សកកាលភេទេសុ តីសុ ‘‘អាមន្តា’’តិ បដិវចនវិស្សជ្ជនេន យថាវុត្តវចនស្ស វិស្សជ្ជនភាវានុជាននំ កត្តព្ពន្តិ អបុព្ពស្ស វត្តព្ពស្ស អភាវា វិស្សជ្ជនំ ន កតំ, ឯវមិធាបិ ឃានាយតនមូលកំ ជិវ្ហាយតនយមកំ អបុព្ពស្ស វត្តព្ពស្ស អភាវា បាឡិំ អនារុឡ្ហន្តិ បាកដោយមត្ថោ. កាយាយតនយមកំ បន ទុតិយបុច្ឆាយ វសេន វិស្សជ្ជិតព្ពំ សិយា, សា ច ចក្ខាយតនមូលកេសុ ឃានាយតនយមកេន សទិសវិស្សជ្ជនា, តស្មា យស្សា បុច្ឆាយ វិស្សជ្ជនា កាតព្ពា, តស្សា ឃានាយតនយមកេន សទិសវិស្សជ្ជនត្តា តំសេសានិ បាឡិំ អនារុឡ្ហានីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តថាតិ ឥទំ បាឡិអនារុឡ្ហតាសាមញ្ញេនេវ វុត្តំ, ន ការណសាមញ្ញេន. ឃានជិវ្ហាកាយាយតនានំ បន អគព្ភសេយ្យកេសុ បវត្តមានានំ គព្ភសេយ្យកេសុ ច អាយតនបារិបូរិកាលេ សហចារិតាយ អវិសេសត្តា ច អប្បវិសេសត្តា ច ឯកស្មិំ ឃានាយតនយមកេ វិស្សជ្ជិតេ ឥតរានិ ទ្វេ, ឃានាយតនមូលកេសុ ច វិស្សជ្ជិតេសុ ឥតរទ្វយមូលកានិ ន វិស្សជ្ជីយន្តីតិ វេទិតព្ពានិ. រូបាយតនមនាយតនេហិ សទ្ធិន្តិ ‘‘យស្ស រូបាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស មនាយតនំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ឯតិស្សា បុច្ឆាយ វុត្តេហិ រូបាយតនមនាយតនេហិ សទ្ធិន្តិ អធិប្បាយោ. រូបាយតនមូលកេសុ ហិ មនាយតនយមកេ អាទិបុច្ឆាយ គន្ធរសផោដ្ឋព្ពយមកេសុ អាទិបុច្ឆានំ សទិសវិស្សជ្ជនតា យមកានំ អវិស្សជ្ជនេ ការណភាវេន វុត្តា. ទុតិយបុច្ឆានញ្ហិ បដិវចនវិស្សជ្ជនេន ភវិតព្ពន្តិ បុព្ពេ វុត្តនយេន វិស្សជ្ជនំ ន កាតព្ពំ, អាទិបុច្ឆានញ្ច ន កាតព្ពន្តិ.

ហេដ្ឋិមេហិ សទិសវិស្សជ្ជនត្តាតិ ឯត្ថ គន្ធាយតនមូលកានំ រសផោដ្ឋព្ពយមកានំ រសាយតនមូលកស្ស ច ផោដ្ឋព្ពយមកស្ស បដិវចនវិស្សជ្ជនេនេវ ភវិតព្ពន្តិ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ វិស្សជ្ជនំ ន កាតព្ពន្តិ យេសំ កាតព្ពំ, តេសំ គន្ធរសផោដ្ឋព្ពមូលកានំ មនាយតនធម្មាយតនយមកានំ ចក្ខាទិបញ្ចាយតនមូលកេហិ មនាយតនធម្មាយតនយមកេហិ សទិសវិស្សជ្ជនត្តាតិ អត្ថោ. ចក្ខាយតនាទិមូលកានិ សទ្ទាយតនយមកានិ សទ្ទាយតនមូលកានិ សព្ពានិ អវិស្សជ្ជនេនេវ អលព្ភមានវិស្សជ្ជនតាទស្សនេន វិស្សជ្ជិតានិ នាម ហោន្តីតិ អាហ ‘‘ឆសដ្ឋិ យមកានិ វិស្សជ្ជិតានិ នាម ហោន្តី’’តិ.

ជច្ចន្ធម្បិ ជច្ចពធិរម្បីតិ ឯត្ថ ច ជច្ចពធិរគ្គហណេន ជច្ចន្ធពធិរោ គហិតោតិ វេទិតព្ពោ. សឃានកានំ សចក្ខុកានន្តិ បរិបុណ្ណាយតនមេវ ឱបបាតិកំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ឯត្ថ ឯវ-សទ្ទំ វុត្តន្តិ-ឯតស្ស បរតោ យោជេត្វា យថា ‘‘សឃានកានំ អចក្ខុកាន’’ន្តិ ឥទំ អបរិបុណ្ណាយតនំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន ឯវំ ‘‘សឃានកានំ សចក្ខុកាន’’ន្តិ ឯតំ. ឯតំ បន បរិបុណ្ណាយតនំ សន្ធាយ វុត្តមេវាតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តេន ជច្ចពធិរម្បិ សន្ធាយ វុត្តតា ន វារិតា ហោតីតិ.

២២-២៥៤. យត្ថ ចក្ខាយតនន្តិ រូបីព្រហ្មលោកំ បុច្ឆតីតិ និយមតោ តត្ថ ចក្ខុសោតានំ សហុប្បត្តិមត្តំ បស្សន្តោ វទតិ, ឱកាសវារេ បន តស្មិំ បុគ្គលស្ស អនាមដ្ឋត្តា យត្ថ កាមធាតុយំ រូបធាតុយញ្ច ចក្ខាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ សោតាយតនម្បិ ឯកន្តេន ឧប្បជ្ជតីតិ ‘‘អាមន្តា’’តិ (យម. ១.អាយតនយមក.២២) វុត្តំ.

‘‘យស្ស វា បន រូបាយតនំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស ចក្ខាយតនំ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ? អាមន្តា’’តិ កស្មា បដិញ្ញាតំ, ននុ យោ គព្ភសេយ្យកភាវំ គន្ត្វា បរិនិព្ពាយិស្សតិ, តស្ស រូបាយតនំ បដិសន្ធិយំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, ន បន ចក្ខាយតនន្តិ? យស្ស រូបាយតនំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស តទវត្ថស្ស បុគ្គលស្ស រូបាយតនុប្បាទតោ ឧទ្ធំ ចក្ខាយតនសន្តានុប្បាទស្ស បវត្តិយម្បិ ភវិស្សន្តស្ស បដិញ្ញាតព្ពត្តា. អថ កស្មា ‘‘យស្ស វា បន រូបាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស ចក្ខាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតីតិ? អាមន្តា’’តិ បដិញ្ញាតំ, ននុ គព្ភសេយ្យកស្ស បច្ឆិមភវិកស្ស ឧបបជ្ជន្តស្ស ឯកាទសមសត្តាហា ឱរតោ ឋិតស្ស រូបាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតិ នោ ច ចក្ខាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតីតិ? តស្មិំ ភវេ ភវិស្សន្តស្ស ឧប្បាទស្ស អនាគតភាវេន អវចនតោ. ភវន្តរេ ហិ តស្ស តស្ស អាយតនសន្តានស្ស យោ អាទិឧប្បាទោ បដិសន្ធិយំ បវត្តេ ច ភវិស្សតិ, សោ អនាគតុប្បាទោ តព្ភាវេន វុច្ចតិ អទ្ធាបច្ចុប្បន្នានន្តោគធត្តា. ន បន យោ តស្មិំយេវ ភវេ បវត្តេ ភវិស្សតិ, សោ អនាគតុប្បាទភាវេន វុច្ចតិ អទ្ធាបច្ចុប្បន្នន្តោគធត្តា. អទ្ធាវសេន ហេត្ថ កម្មជបវត្តស្ស បច្ចុប្បន្នាទិកាលភេទោ អធិប្បេតោ. ឯវញ្ច កត្វា ឥន្ទ្រិយយមកេ (យម. ៣.ឥន្ទ្រិយយមក.៣៦៨) ‘‘យស្ស ឥត្ថិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស បុរិសិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ? បច្ឆិមភវិកានំ ឥត្ថីនំ ឧបបជ្ជន្តីនំ, យា ច ឥត្ថិយោ រូបាវចរំ អរូបាវចរំ ឧបបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយិស្សន្តិ, យា ច ឥត្ថិយោ ឯតេនេវ ភាវេន កតិចិ ភវេ ទស្សេត្វា បរិនិព្ពាយិស្សន្តិ, តាសំ ឧបបជ្ជន្តីនំ តាសំ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ, នោ ច តាសំ បុរិសិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ វុត្តំ. ន ហិ តាសំ សព្ពាសំ តស្មិំ ភវេ បវត្តេ បុរិសិន្ទ្រិយំ ន ឧប្បជ្ជិស្សតិ លិង្គបរិវត្តនសព្ភាវា, ភវន្តរេ បន អាទិឧប្បាទស្ស អភាវំ សន្ធាយ ‘‘នោ ច តាសំ បុរិសិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ វុត្តំ. ភវន្តរេ ហិ អាទិឧប្បាទស្ស អនាគតត្តំ អធិប្បេតន្តិ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘កតិចិ ភវេ ទស្សេត្វា’’តិ ភវគ្គហណំ កតន្តិ.

‘‘អាយតនានំ បដិលាភោ ជាតី’’តិ (ទី. និ. ២.៣៨៨; វិភ. ២៣៥) វចនតោ តំតំអាយតននិព្ពត្តកកម្មេន គហិតបដិសន្ធិកស្ស អវស្សំភាវីអាយតនស្ស យាវ អាយតនបារិបូរិ, តាវ ឧប្បជ្ជតីតិ បន អត្ថេ គយ្ហមានេ បុច្ឆាទ្វយវិស្សជ្ជនំ សូបបន្នំ ហោតិ. ឯវញ្ច សតិ ‘‘យស្ស វា បន សោតាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស ចក្ខាយតនំ នុប្បជ្ជតីតិ? បច្ឆិមភវិកានំ បញ្ចវោការំ ឧបបជ្ជន្តានំ, យេ ច អរូបំ ឧបបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយិស្សន្តិ, តេសំ ឧបបជ្ជន្តានំ តេសំ សោតាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតិ, នោ ច តេសំ ចក្ខាយតនំ នុប្បជ្ជតី’’តិ ឯវមាទីសុ (យម. ១.អាយតនយមក.៩៥) គព្ភសេយ្យកាបិ បច្ឆិមភវិកាទយោ ឧបបជ្ជន្តា គហិតា ហោន្តិ. ឯវញ្ច កត្វា ឥន្ទ្រិយយមកេ (យម. ៣.ឥន្ទ្រិយយមក.១៨៦) ‘‘យស្ស វា បន សោមនស្សិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតីតិ? អាមន្តា’’តិ ឥទម្បិ ឧបបន្នំ ហោតិ. សោមនស្សិន្ទ្រិយុប្បាទកស្ស កម្មស្ស ឯកន្តេន ចក្ខុន្ទ្រិយុប្បាទនតោ គព្ភេបិ យាវ ចក្ខុន្ទ្រិយុប្បត្តិ, តាវ ឧប្បជ្ជមានតាយ តស្សា អភិនន្ទិតព្ពត្តា.

យំ បន ‘‘យស្ស វា បន យត្ថ រូបាយតនំ ឧប្បជ្ជិត្ថ, តស្ស តត្ថ ឃានាយតនំ ឧប្បជ្ជតីតិ? កាមាវចរា ចវន្តានំ, អឃានកានំ កាមាវចរំ ឧបបជ្ជន្តានំ, រូបាវចរានំ តេសំ តត្ថ រូបាយតនំ ឧប្បជ្ជិត្ថ, នោ ច តេសំ តត្ថ ឃានាយតនំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ឯត្ថ ‘‘អឃានកានំ កាមាវចរំ ឧបបជ្ជន្តាន’’ន្តិ (យម. ១.អាយតនយមក.៧៦) វុត្តំ, តំ យេ ឯកាទសមសត្តាហា ឱរតោ កាលំ ករិស្សន្តិ, តេសំ ឃានាយតនានិព្ពត្តកកម្មេន គហិតបដិសន្ធិកានំ វសេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘យស្ស យត្ថ ឃានាយតនំ ន និរុជ្ឈតិ, តស្ស តត្ថ រូបាយតនំ ន និរុជ្ឈិស្សតីតិ? កាមាវចរំ ឧបបជ្ជន្តានំ, អឃានកានំ កាមាវចរា ចវន្តានំ, រូបាវចរានំ តេសំ តត្ថ ឃានាយតនំ ន និរុជ្ឈតិ, នោ ច តេសំ តត្ថ រូបាយតនំ ន និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ ហិ ឯត្ថ ‘‘អឃានកានំ កាមាវចរា ចវន្តាន’’ន្តិ (យម. ១.អាយតនយមក.១៨១) វចនំ អនុប្បន្នេយេវ ឃានាយតនេ គព្ភសេយ្យកានំ ចុតិ អត្ថីតិ ទីបេតិ. ន ហិ កាមាវចរេ គព្ភសេយ្យកតោ អញ្ញោ អឃានកោ អត្ថិ ធម្មហទយវិភង្គេ (វិភ. ៩៧៨ អាទយោ) ‘‘កាមធាតុយា ឧបបត្តិក្ខណេ កស្សចិ អដ្ឋាយតនានិ បាតុភវន្តី’’តិ អវុត្តត្តាតិ. អថ កស្មា ឱបបាតិកេ ឯវ សន្ធាយ ឥធ, ឥន្ទ្រិយយមកេ ច យថាទស្សិតាសុ បុច្ឆាសុ ‘‘អាមន្តា’’តិ វុត្តន្តិ ន វិញ្ញាយតីតិ? យមកេ សន្និដ្ឋានេន គហិតត្ថស្ស ឯកទេសេ សំសយត្ថសម្ភវេន បដិវចនស្ស អករណតោ. ភិន្ទិតព្ពេ ហិ ន បដិវចនវិស្សជ្ជនំ ហោតិ. យទិ សិយា, បរិបុណ្ណវិស្សជ្ជនមេវ ន សិយាតិ. អថ កស្មា ‘‘យស្ស វា បន សោមនស្សិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតីតិ? អាមន្តា’’តិ (យម. ៣.ឥន្ទ្រិយយមក.១៨៦) ឥមិនា ‘‘គព្ភសេយ្យកានំ សោមនស្សបដិសន្ធិ នត្ថី’’តិ ន វិញ្ញាយតីតិ? ‘‘កាមធាតុយា ឧបបត្តិក្ខណេ កស្ស ទសិន្ទ្រិយានិ បាតុភវន្តិ? គព្ភសេយ្យកានំ សត្តានំ សហេតុកានំ ញាណសម្បយុត្តានំ ឧបបត្តិក្ខណេ ទសិន្ទ្រិយានិ បាតុភវន្តិ កាយិន្ទ្រិយំ មនិន្ទ្រិយំ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ វា បុរិសិន្ទ្រិយំ វា ជីវិតិន្ទ្រិយំ សោមនស្សិន្ទ្រិយំ វា ឧបេក្ខិន្ទ្រិយំ វា សទ្ធិន្ទ្រិយ’’ន្តិអាទិវចនតោ (វិភ. ១០១២).

និរោធវារេ អនាគតកាលភេទេ យថា តស្សេវ ចិត្តស្ស និរោធោ អនាគតភាវេន តស្ស ឧប្បត្តិក្ខណេ វុត្តោ, ឯវំ តស្សេវ កម្មជសន្តានស្ស និរោធោ អនាគតភាវេន តស្ស ឧប្បាទេ វត្តព្ពោតិ សព្ពត្ថ ឧបបជ្ជន្តានំ ឯវ សោ តថា វុត្តោ, ន ឧប្បន្នានំ. ឧប្បន្នានំ បន អញ្ញស្ស អនាគតស្ស សន្តានស្ស និរោធោ អនាគតភាវេន វត្តព្ពោ, ន តស្សេវ. តស្ស ហិ ឧប្បាទានន្តរំ និរោធោ អារទ្ធោ នាម ហោតីតិ. តស្មា អរហតំ បវត្តេ សោតស្ស ចក្ខុស្ស ច ភេទេ សតិបិ អនាគតកាលាមសនវសេនេវ ‘‘យស្ស ចក្ខាយតនំ និរុជ្ឈិស្សតិ, តស្ស សោតាយតនំ និរុជ្ឈិស្សតីតិ? អាមន្តា. យស្ស វា បន សោតាយតនំ និរុជ្ឈិស្សតិ, តស្ស ចក្ខាយតនំ និរុជ្ឈិស្សតីតិ? អាមន្តា’’តិ វិស្សជ្ជនទ្វយំ ឧបបន្នមេវ ហោតីតិ. យស្មា ច ឧបបត្តិអនន្តរំ និរោធោ អារទ្ធោ នាម ហោតិ, តំនិដ្ឋានភាវតោ បន ចុតិយា និរោធវចនំ, តស្មា បវត្តេ និរុទ្ធេបិ សន្តានេកទេសេ អនិរុទ្ធំ ឧបាទាយ អនិដ្ឋិតនិរោធោតិ ចុតិយាវ តស្ស និរោធោតិ វុច្ចតិ. វក្ខតិ ហិ ‘‘យស្ស វា បន សោមនស្សិន្ទ្រិយំ និរុជ្ឈតិ, តស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយំ និរុជ្ឈតីតិ? អាមន្តា’’តិ, តេនេត្ថាបិ ចុតិនិរោធេ ឯវ ច អធិប្បេតេ យញ្ច បវត្តេ និរុជ្ឈិស្សតិ, តញ្ច និដ្ឋានវសេន ចុតិយា ឯវ និរុជ្ឈិស្សតីតិ វុត្តន្តិ ‘‘អាមន្តា’’តិ យុត្តំ បដិវចនំ. ‘‘សចក្ខុកាន’’ន្តិអាទីសុ ច ‘‘បដិលទ្ធចក្ខុកាន’’ន្តិអាទិនា អត្ថោ វិញ្ញាយតីតិ.

‘‘យស្ស ចក្ខាយតនំ ន និរុជ្ឈតិ, តស្ស សោតាយតនំ ន និរុជ្ឈិស្សតីតិ? សព្ពេសំ ឧបបជ្ជន្តានំ, អចក្ខុកានំ ចវន្តានំ តេសំ ចក្ខាយតនំ ន និរុជ្ឈតិ, នោ ច តេសំ សោតាយតនំ ន និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ ឯត្ថ អារុប្បេ បច្ឆិមភវិកេ ឋបេត្វា សព្ពេ ឧបបជ្ជន្តា, អចក្ខុកា ចវន្តា ច គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. តេ ហិ ទុតិយកោដ្ឋាសេន សង្គយ្ហន្តីតិ តទបេក្ខត្តា សាវសេសមិទំ សព្ពវចនំ អចក្ខុកវចនញ្ចាតិ. ‘‘អារុប្បេ បច្ឆិមភវិកាន’’ន្តិ ឯត្ថ ច អរូបតោ បញ្ចវោការំ អគច្ឆន្តា អនញ្ញូបបត្តិកាបិ ‘‘អរូបេ បច្ឆិមភវិកា’’ឥច្ចេវ សង្គយ្ហន្តីតិ វេទិតព្ពា. ឯស នយោ អញ្ញេសុបិ ឯវរូបេសូតិ.

បវត្តិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អាយតនយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.