១. មូលយមកំ

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា

១. យមកានំ វសេន ទេសិតត្តាតិ ឥមិនា ទសសុ ឯកេកស្ស យមកសមូហស្ស តំសមូហស្ស ច សកលស្ស បករណស្ស យមកានំ វសេន លទ្ធវោហារតំ ទស្សេតិ.

កុសលាកុសលមូលសង្ខាតានំ ទ្វិន្នំ អត្ថានំ វសេន អត្ថយមកន្តិ ឯតេន ‘‘យេ កេចិ កុសលា ធម្មា, សព្ពេ តេ កុសលមូលា’’តិ ឯតស្សេវ យមកភាវោ អាបជ្ជតីតិ ចេ? នាបជ្ជតិ ញាតុំ ឥច្ឆិតានំ ទុតិយបឋមបុច្ឆាសុ វុត្តានំ កុសលកុសលមូលវិសេសានំ, កុសលមូលកុសលវិសេសេហិ វា ញាតុំ ឥច្ឆិតានំ បឋមទុតិយបុច្ឆាសុ សន្និដ្ឋានបទសង្គហិតានំ កុសលកុសលមូលានំ វសេន អត្ថយមកភាវស្ស វុត្តត្តា. ញាតុំ ឥច្ឆិតានញ្ហិ វិសេសានំ វិសេសវន្តាបេក្ខានំ, តំវិសេសវតំ វា ធម្មានញ្ច វិសេសាបេក្ខានំ ឯត្ថ បធានភាវោតិ ឯកេកាយ បុច្ឆាយ ឯកេកោ ឯវ អត្ថោ សង្គហិតោ ហោតីតិ. អត្ថសទ្ទោ ចេត្ថ ន ធម្មវាចកោ ហេតុផលាទិវាចកោ វា, អថ ខោ បាឡិអត្ថវាចកោ. តេនេវាហ ‘‘តេសញ្ញេវ អត្ថាន’’ន្តិអាទិ.

តីណិបិ បទានិ ឯកតោ កត្វាតិ ឥទំ នាមបទស្ស កុសលាទីនំ សង្គាហកត្តមត្តមេវ សន្ធាយ វុត្តំ, ន និរវសេសសង្គាហកត្តំ. សព្ពកុសលាទិសង្គណ្ហនត្ថមេវ ច នាមបទស្ស វុត្តត្តា ‘‘កុសលត្តិកមាតិកាយ ចតូសុ បទេសូ’’តិ វុត្តំ.

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និទ្ទេសវារវណ្ណនា

៥២. អញ្ញមញ្ញយមកេ យេ កេចិ កុសលាតិ អបុច្ឆិត្វាតិ ឯត្ថ យថា ទុតិយយមកេ ‘‘យេ កេចិ កុសលមូលា’’តិ អបុច្ឆិត្វា ‘‘យេ កេចិ កុសលា’’តិ បុច្ឆា កតា, ឯវមិធាបិ ‘‘យេ កេចិ កុសលា’’តិ បុច្ឆា កាតព្ពា សិយា បុរិមយមកវិសិដ្ឋំ អបុព្ពំ គហេត្វា បច្ឆិមយមកស្ស អប្បវត្តត្តាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘បដិលោមបុច្ឆានុរូបភាវតោ’’តិ កេចិ. បុរិមបុច្ឆាយ បន អត្ថវសេន កតាយ តទនុរូបាយ បច្ឆិមបុច្ឆាយ ភវិតព្ពំ អនុលោមេ វិគតសំសយស្ស បដិលោមេ សំសយុប្បត្តិតោ. តេន ន ច បច្ឆិមបុច្ឆានុរូបាយ បុរិមបុច្ឆាយ ភវិតព្ពន្តិ បុរិមោវេត្ថ អធិប្បាយោ យុត្តោ. ឥមិនាបិ ព្យញ្ជនេន តស្សេវត្ថស្ស សម្ភវតោតិ ឥទមេវំ ន សក្កា វត្តុំ. ន ហិ កុសលព្យញ្ជនត្ថោ ឯវ កុសលមូលេន ឯកមូលព្យញ្ជនត្ថោ, តេនេវ វិស្សជ្ជនម្បិ អសមានំ ហោតិ. កុសលព្យញ្ជនេន ហិ បុច្ឆាយ កតាយ ‘‘អវសេសា’’តិ ឥមស្មិំ ឋានេ ‘‘អវសេសា កុសលា ធម្មា’’តិ វត្តព្ពំ ហោតិ, ឥតរថា អវសេសា កុសលមូលសហជាតា ធម្មាតិ, ន ច តានិ វចនានិ សមានត្ថានិ កុសលកុសលាព្យាកតទីបនតោតិ. អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ សិយា – ‘‘យេ កេចិ កុសលា’’តិ ឥមិនាបិ ព្យញ្ជនេន ‘‘យេ កេចិ កុសលមូលេន ឯកមូលា’’តិ វុត្តព្យញ្ជនត្ថស្សេវ សម្ភវតោ ទុតិយយមកេ វិយ អបុច្ឆិត្វា ‘‘យេ កេចិ កុសលមូលេន ឯកមូលា’’តិ បុច្ឆា កតា. ន ហិ កុសលមូលេហិ វិយ កុសលមូលេន ឯកមូលេហិ អញ្ញេ កុសលា សន្តិ, កុសលេហិ បន អញ្ញេបិ តេ សន្តីតិ.

បដិលោមបុច្ឆាវណ្ណនាយំ ‘‘កុសលមូលេន ឯកមូលា’’តិ ហិ បុច្ឆាយ កតាយ ‘‘មូលានិ យានិ ឯកតោ ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វិស្សជ្ជនំ កាតព្ពំ ភវេយ្យាតិ វុត្តំ, តម្បិ តថា ន សក្កា វត្តុំ. ‘‘យេ វា បន កុសលមូលេន អញ្ញមញ្ញមូលា, សព្ពេ តេ ធម្មា កុសលមូលេន ឯកមូលា’’តិ ច បុច្ឆិតេ ‘‘អាមន្តា’’ ឥច្ចេវ វិស្សជ្ជនេន ភវិតព្ពំ. ន ហិ កុសលមូលេន អញ្ញមញ្ញមូលេសុ កិញ្ចិ ឯកមូលំ ន ហោតិ, យេន អនុលោមបុច្ឆាយ វិយ វិភាគោ កាតព្ពោ ភវេយ្យ. យត្ថ តីណិ កុសលមូលានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, តត្ថ តានិ អញ្ញមញ្ញមូលានិ ឯកមូលានិ ច ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ ឯកេកេន អញ្ញមញ្ញេកមូលត្តា. យត្ថ បន ទ្វេ ឧប្បជ្ជន្តិ, តត្ថ តានិ អញ្ញមញ្ញមូលានេវ, ន ឯកមូលានីតិ ឯតស្ស គហណស្ស និវារណត្ថំ ‘‘មូលានិ យានិ ឯកតោ ឧប្បជ្ជន្តី’’តិអាទិនា វិស្សជ្ជនំ កាតព្ពន្តិ ចេ? ន, ‘‘អាមន្តា’’តិ ឥមិនាវ វិស្សជ្ជនេន តំគហណនិវារណតោ អនុលោមបុច្ឆាវិស្សជ្ជនេន ច ឯកតោ ឧប្បជ្ជមានានំ ទ្វិន្នំ តិណ្ណញ្ច មូលានំ អញ្ញមញ្ញេកមូលភាវស្ស និច្ឆិតត្តា. អញ្ញមញ្ញមូលានញ្ហិ សមានមូលតា ឯវ ឯកមូលវចនេន បុច្ឆីយតិ, ន អញ្ញមញ្ញសមានមូលតា, អត្ថិ ច ទ្វិន្នំ មូលានំ សមានមូលតា. តេសុ ហិ ឯកេកំ ឥតរេន មូលេន តំមូលេហិ អញ្ញេហិ សមានមូលន្តិ.

អញ្ញមញ្ញមូលត្តេ បន និច្ឆិតេ ឯកមូលត្តសំសយាភាវតោ ‘‘សព្ពេ តេ ធម្មា កុសលមូលេន ឯកមូលា’’តិ បុច្ឆា ន កតាតិ ទដ្ឋព្ពា. ‘‘អញ្ញមញ្ញស្ស មូលា ឯតេសន្តិបិ អញ្ញមញ្ញមូលា, សមានត្ថេន ឯកំ មូលំ ឯតេសន្តិ ឯកមូលា’’តិ ឧភយម្បិ វចនំ មូលយុត្តតមេវ វទតិ, តេនេវ ច ឧភយត្ថាបិ ‘‘កុសលមូលេនា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ មូលយោគសាមញ្ញេ ឯកមូលត្តេ និច្ឆិតេ តព្ពិសេសោ អញ្ញមញ្ញមូលភាវោ ន និច្ឆិតោ ហោតីតិ អនុលោមបុច្ឆា បវត្តា, មូលយោគវិសេសេ បន អញ្ញមញ្ញមូលត្តេ និច្ឆិតេ ន វិនា ឯកមូលត្តេន អញ្ញមញ្ញមូលត្តំ អត្ថីតិ មូលយោគសាមញ្ញំ ឯកមូលត្តំ និច្ឆិតមេវ ហោតិ, តស្មា ‘‘ឯកមូលា’’តិ បុច្ឆំ អកត្វា យថា កុសលមូលវចនំ ឯកមូលវចនញ្ច កុសលភាវទីបកំ ន ហោតីតិ កុសលភាវេ សំសយសព្ភាវា បឋមទុតិយយមកេសុ ‘‘សព្ពេ តេ ធម្មា កុសលា’’តិ បដិលោមបុច្ឆា កតា, ឯវំ អញ្ញមញ្ញមូលវចនំ កុសលភាវទីបកំ ន ហោតីតិ កុសលភាវេ សំសយសព្ភាវា កុសលាធិការស្ស ច អនុវត្តមានត្តា ‘‘សព្ពេ តេ ធម្មា កុសលា’’តិ បដិលោមបុច្ឆា កតាតិ.

៥៣-៦១. មូលនយេ វុត្តេ ឯវ អត្ថេ កុសលមូលភាវេន មូលស្ស វិសេសនេន សមានេន មូលេន អញ្ញមញ្ញស្ស ច មូលេន មូលយោគទីបនេន ចាតិ ឥមិនា បរិយាយន្តរេន បកាសេតុំ មូលមូលនយោ វុត្តោ. អញ្ញបទត្ថសមាសន្តេន ក-ការេន តីសុបិ យមកេសុ មូលយោគមេវ ទីបេតុំ មូលកនយោ វុត្តោ. មូលមូលកនយវចនបរិយាយោ វុត្តប្បការោវ.

៧៤-៨៥. អព្ពោហារិកំ កត្វាតិ ន ឯកមូលភាវំ លភមានេហិ ឯកតោ លព្ភមានត្តា សហេតុកវោហាររហិតំ កត្វា. ន វា សហេតុកទុកេ វិយ ឯត្ថ ហេតុបច្ចយយោគាយោគវសេន អព្ពោហារិកំ កតំ, អថ ខោ សហេតុកវោហារមេវ លភតិ, ន អហេតុកវោហារន្តិ អព្ពោហារិកំ កតំ. ឯកតោ លព្ភមានកវសេនាតិ អហេតុកចិត្តុប្បាទនិព្ពានេហិ ហេតុបច្ចយរហិតេហិ សហ លព្ភមានករូបវសេនាតិ អត្ថោ.

៨៦-៩៧. យស្សំ បាឡិយំ ‘‘អហេតុកំ នាមមូលេន ន ឯកមូលំ, សហេតុកំ នាមមូលេន ឯកមូល’’ន្តិ (យម. ១.មូលយមក.៨៧) បាឋោ អាគតោ, តត្ថ ‘‘យេ កេចិ នាមា ធម្មា’’តិ នាមានំ និទ្ធារិតត្តា ‘‘អហេតុកំ សហេតុក’’ន្តិ ច វុត្តេ ‘‘នាម’’ន្តិ ច ឥទំ វិញ្ញាយមានមេវាតិ ន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. យត្ថ បន ‘‘អហេតុកំ នាមំ, សហេតុកំ នាម’’ន្តិ (យម. ១.មូលយមក.៨៧) ច បាឋោ, តត្ថ សុបាកដភាវត្ថំ ‘‘នាម’’ន្តិ វុត្តន្តិ.

និទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មូលយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.